১. মূলপরিযাযৰগ্গো
১. মূলপরিযাযসুত্তৰণ্ণনা
১. যং পনেতং ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তিআদিকং নিদানং. তত্থ এৰন্তি নিপাতপদং. মেতিআদীনি নামপদানি. উক্কট্ঠাযং ৰিহরতীতি এত্থ ৰীতি উপসগ্গপদং, হরতীতি আখ্যাতপদন্তি ইমিনা তাৰ নযেন পদৰিভাগো ৰেদিতব্বো.
অত্থতো পন এৰং-সদ্দো তাৰ উপমূপদেসসম্পহংসনগরহণৰচনসম্পটিগ্গহাকারনিদস্সনাৰধারণাদিঅনেকত্থপ্পভেদো. তথাহেস – ‘‘এৰং জাতেন মচ্চেন কত্তব্বং কুসলং বহু’’ন্তি এৰমাদীসু (ধ. প. ৫৩) উপমাযং আগতো. ‘‘এৰং তে অভিক্কমিতব্বং, এৰং তে পটিক্কমিতব্ব’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৪.১২২) উপদেসে. ‘‘এৰমেতং ভগৰা, এৰমেতং সুগতা’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৬৬) সম্পহংসনে. ‘‘এৰমেৰং পনাযং ৰসলী যস্মিং ৰা তস্মিং ৰা তস্স মুণ্ডকস্স সমণকস্স ৰণ্ণং ভাসতী’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১৮৭) গরহণে. ‘‘এৰং ভন্তেতি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসু’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.১) ৰচনসম্পটিগ্গহে. ‘‘এৰং ব্যাখো অহং, ভন্তে, ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৯৮) আকারে. ‘‘এহি ত্ৰং, মাণৰক, যেন সমণো আনন্দো তেনুপসঙ্কম, উপসঙ্কমিত্ৰা মম ৰচনেন সমণং, আনন্দং, অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারং পুচ্ছ – ‘সুভো মাণৰো তোদেয্যপুত্তো, ভৰন্তং আনন্দং, অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারং পুচ্ছতী’তি, এৰঞ্চ ৰদেহি সাধু কির ভৰং আনন্দো যেন সুভস্স মাণৰস্স তোদেয্যপুত্তস্স নিৰেসনং, তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৪৪৫) নিদস্সনে. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, কালামা, ইমে ধম্মা কুসলা ৰা অকুসলা ৰাতি? অকুসলা, ভন্তে. সাৰজ্জা ৰা অনৰজ্জা ৰাতি? সাৰজ্জা, ভন্তে. ৰিঞ্ঞুগরহিতা ৰা ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থা ৰাতি? ৰিঞ্ঞুগরহিতা, ভন্তে. সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তি নো ৰা, কথং ৰো এত্থ হোতীতি? সমত্তা, ভন্তে, সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তি, এৰং নো এত্থ হোতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৬৬) অৰধারণে. স্ৰাযমিধ আকারনিদস্সনাৰধারণেসু দট্ঠব্বো.
তত্থ আকারট্ঠেন এৰংসদ্দেন এতমত্থং দীপেতি – নানানযনিপুণং অনেকজ্ঝাসযসমুট্ঠানং অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নং ৰিৰিধপাটিহারিযং ধম্মত্থদেসনাপটিৰেধগম্ভীরং সব্বসত্তানং সকসকভাসানুরূপতো সোতপথমাগচ্ছন্তং তস্স ভগৰতো ৰচনং সব্বপ্পকারেন কো সমত্থো ৰিঞ্ঞাতুং, সব্বথামেন পন সোতুকামতং জনেত্ৰাপি এৰং মে সুতং, মযাপি একেনাকারেন সুতন্তি.
নিদস্সনট্ঠেন ‘‘নাহং সযম্ভূ, ন মযা ইদং সচ্ছিকত’’ন্তি অত্তানং পরিমোচেন্তো এৰং মে সুতং, মযাপি এৰং সুতন্তি ইদানি ৰত্তব্বং সকলং সুত্তং নিদস্সেতি.
অৰধারণট্ঠেন ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং বহুস্সুতানং যদিদং আনন্দো, গতিমন্তানং, সতিমন্তানং, ধিতিমন্তানং, উপট্ঠাকানং যদিদং আনন্দো’’তি (অ. নি. ১.২১৯-২২৩) এৰং ভগৰতা, ‘‘আযস্মা আনন্দো অত্থকুসলো ধম্মকুসলো ব্যঞ্জনকুসলো নিরুত্তিকুসলো পুব্বাপরকুসলো’’তি (অ. নি. ৫.১৬৯) এৰং ধম্মসেনাপতিনা চ পসত্থভাৰানুরূপং অত্তনো ধারণবলং দস্সেন্তো সত্তানং সোতুকম্যতং জনেতি ‘‘এৰং মে সুতং, তঞ্চ খো অত্থতো ৰা ব্যঞ্জনতো ৰা অনূনমনধিকং, এৰমেৰ ন অঞ্ঞথা দট্ঠব্ব’’ন্তি.
মে-সদ্দো তীসু অত্থেসু দিস্সতি. তথা হিস্স ‘‘গাথাভিগীতং মে অভোজনেয্য’’ন্তিআদীসু (সু. নি. ৮১) মযাতি অত্থো. ‘‘সাধু মে, ভন্তে ভগৰা, সংখিত্তেন ধম্মং দেসেতূ’’তিআদীসু (সং. নি. ৪.৮৮) ময্হন্তি অত্থো. ‘‘ধম্মদাযাদা মে, ভিক্খৰে, ভৰথা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৯) মমাতি অত্থো. ইধ পন ‘‘মযা সুত’’ন্তি চ ‘‘মম সুত’’ন্তি চ অত্থদ্ৰযে যুজ্জতি.
সুতন্তি অযং সুত-সদ্দো সউপসগ্গো চ অনুপসগ্গো চ গমন-ৰিস্সুত-কিলিন্ন-উপচিতানুযোগ-সোতৰিঞ্ঞেয্য-সোতদ্ৰারানুসারৰিঞ্ঞাতাদিঅনেকত্থপ্পভেদো. তথা হিস্স ‘‘সেনায পসুতো’’তিআদীসু গচ্ছন্তোতি অত্থো. ‘‘সুতধম্মস্স পস্সতো’’তিআদীসু (উদা. ১১) ৰিস্সুতধম্মস্সাতি অত্থো, ‘‘অৰস্সুতা অৰস্সুতস্সাতি’’আদীসু (পাচি. ৬৫৭) কিলিন্না কিলিন্নস্সাতি অত্থো. ‘‘তুম্হেহি পুঞ্ঞং পসুতং অনপ্পক’’ন্তিআদীসু (খু. পা. ৭.১২) উপচিতন্তি অত্থো. ‘‘যে ঝানপসুতা ধীরা’’তিআদীসু (ধ. প. ১৮১) ঝানানুযুত্তাতি অত্থো. ‘‘দিট্ঠং সুতং মুত’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২৪১) সোতৰিঞ্ঞেয্যন্তি অত্থো. ‘‘সুতধরো সুতসন্নিচযো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৩৯) সোতদ্ৰারানুসারৰিঞ্ঞাতধরোতি অত্থো. ইধ পনস্স সোতদ্ৰারানুসারেন ‘‘উপধারিত’’ন্তি ৰা ‘‘উপধারণ’’ন্তি ৰাতি অত্থো. মে-সদ্দস্স হি মযাতি অত্থে সতি ‘‘এৰং মযা সুতং সোতদ্ৰারানুসারেন উপধারিত’’ন্তি যুজ্জতি. মমাতি অত্থে সতি ‘‘এৰং মম সুতং সোতদ্ৰারানুসারেন উপধারণ’’ন্তি যুজ্জতি.
এৰমেতেসু তীসু পদেসু এৰন্তি সোতৰিঞ্ঞাণাদিৰিঞ্ঞাণকিচ্চনিদস্সনং. মেতি ৰুত্তৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিপুগ্গলনিদস্সনং. সুতন্তি অস্সৰনভাৰপ্পটিক্খেপতো অনূনানধিকাৰিপরীতগ্গহণনিদস্সনং. তথা এৰন্তি তস্সা সোতদ্ৰারানুসারেন পৰত্তায ৰিঞ্ঞাণৰীথিযা নানপ্পকারেন আরম্মণে পৰত্তিভাৰপ্পকাসনং. মেতি অত্তপ্পকাসনং. সুতন্তি ধম্মপ্পকাসনং. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপো ‘‘নানপ্পকারেন আরম্মণে পৰত্তায ৰিঞ্ঞাণৰীথিযা মযা ন অঞ্ঞং কতং, ইদং পন কতং, অযং ধম্মো সুতো’’তি.
তথা এৰন্তি নিদ্দিসিতব্বপ্পকাসনং. মেতি পুগ্গলপ্পকাসনং. সুতন্তি পুগ্গলকিচ্চপ্পকাসনং. ইদং ৰুত্তং হোতি – যং সুত্তং নিদ্দিসিস্সামি, তং মযা এৰং সুতন্তি.
তথা এৰন্তি যস্স চিত্তসন্তানস্স নানাকারপ্পৰত্তিযা নানত্থব্যঞ্জনগ্গহণং হোতি, তস্স নানাকারনিদ্দেসো. এৰন্তি হি অযং আকারপঞ্ঞত্তি, মেতি কত্তুনিদ্দেসো, সুতন্তি ৰিসযনিদ্দেসো. এত্তাৰতা নানাকারপ্পৰত্তেন চিত্তসন্তানেন তংসমঙ্গিনো কত্তুৰিসযে গহণসন্নিট্ঠানং কতং হোতি.
অথ ৰা এৰন্তি পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো. সুতন্তি ৰিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো. মেতি উভযকিচ্চযুত্তপুগ্গলনিদ্দেসো. অযং পনেত্থ সঙ্খেপো – মযা সৰনকিচ্চৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিনা পুগ্গলেন ৰিঞ্ঞাণৰসেন লদ্ধসৰনকিচ্চৰোহারেন সুতন্তি.
তত্থ এৰন্তি চ মেতি চ সচ্চিকট্ঠপরমত্থৰসেন অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. কিঞ্হেত্থ তং পরমত্থতো অত্থি, যং এৰন্তি ৰা মেতি ৰা নিদ্দেসং লভেথ? সুতন্তি ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. যঞ্হি তমেত্থ সোতেন উপলদ্ধং, তং পরমত্থতো ৰিজ্জমানন্তি.
তথা এৰন্তি চ মেতি চ তং তং উপাদায ৰত্তব্বতো উপাদাপঞ্ঞত্তি. সুতন্তি দিট্ঠাদীনি উপনিধায ৰত্তব্বতো উপনিধাপঞ্ঞত্তি. এত্থ চ এৰন্তি ৰচনেন অসম্মোহং দীপেতি. ন হি সম্মূল়্হো নানপ্পকারপটিৰেধসমত্থো হোতি. সুতন্তি ৰচনেন সুতস্স অসম্মোসং দীপেতি. যস্স হি সুতং সম্মুট্ঠং হোতি, ন সো কালন্তরেন মযা সুতন্তি পটিজানাতি. ইচ্চস্স অসম্মোহেন পঞ্ঞাসিদ্ধি, অসম্মোসেন পন সতিসিদ্ধি. তত্থ পঞ্ঞা পুব্বঙ্গমায সতিযা ব্যঞ্জনাৰধারণসমত্থতা, সতিপুব্বঙ্গমায পঞ্ঞায অত্থপটিৰেধসমত্থতা, তদুভযসমত্থতাযোগেন অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্স ধম্মকোসস্স অনুপালনসমত্থতো ধম্মভণ্ডাগারিকত্তসিদ্ধি.
অপরো নযো – এৰন্তি ৰচনেন যোনিসো মনসিকারং দীপেতি, অযোনিসো মনসিকরোতো হি নানপ্পকারপটিৰেধাভাৰতো. সুতন্তি ৰচনেন অৰিক্খেপং দীপেতি, ৰিক্খিত্তচিত্তস্স সৰনাভাৰতো. তথা হি ৰিক্খিত্তচিত্তো পুগ্গলো সব্বসম্পত্তিযা ৰুচ্চমানোপি ‘‘ন মযা সুতং, পুন ভণথা’’তি ভণতি. যোনিসো মনসিকারেন চেত্থ অত্তসম্মাপণিধিং পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতং সাধেতি, সম্মা অপণিহিতত্তস্স পুব্বে অকতপুঞ্ঞস্স ৰা তদভাৰতো. অৰিক্খেপেন পন সদ্ধম্মস্সৰনং সপ্পুরিসূপনিস্সযঞ্চ সাধেতি. ন হি ৰিক্খিত্তচিত্তো সোতুং সক্কোতি, ন চ সপ্পুরিসে অনুপস্সযমানস্স সৰনং অত্থীতি.
অপরো নযো – যস্মা এৰন্তি যস্স চিত্তসন্তানস্স নানাকারপ্পৰত্তিযা নানত্থব্যঞ্জনগ্গহণং হোতি, তস্স নানাকারনিদ্দেসোতি ৰুত্তং. সো চ এৰং ভদ্দকো আকারো ন সম্মা অপ্পণিহিতত্তনো পুব্বে অকতপুঞ্ঞস্স ৰা হোতি, তস্মা এৰন্তি ইমিনা ভদ্দকেন আকারেন পচ্ছিমচক্কদ্ৰযসম্পত্তিং অত্তনো দীপেতি, সুতন্তি সৰনযোগেন পুরিমচক্কদ্ৰযসম্পত্তিং. ন হি অপ্পতিরূপদেসে ৰসতো সপ্পুরিসূপনিস্সযৰিরহিতস্স ৰা সৰনং অত্থি. ইচ্চস্স পচ্ছিমচক্কদ্ৰযসিদ্ধিযা আসযসুদ্ধি সিদ্ধা হোতি. পুরিমচক্কদ্ৰযসিদ্ধিযা পযোগসুদ্ধি. তায চ আসযসুদ্ধিযা অধিগমব্যত্তিসিদ্ধি, পযোগসুদ্ধিযা আগমব্যত্তিসিদ্ধি. ইতি পযোগাসযসুদ্ধস্স আগমাধিগমসম্পন্নস্স ৰচনং অরুণুগ্গং ৰিয সূরিযস্স উদযতো যোনিসোমনসিকারো ৰিয চ কুসলকম্মস্স অরহতি ভগৰতো ৰচনস্স পুব্বঙ্গমং ভৰিতুন্তি ঠানে নিদানং ঠপেন্তো এৰং মে সুতন্তিআদিমাহ.
অপরো নযো – এৰন্তি ইমিনা নানপ্পকারপটিৰেধদীপকেন ৰচনেন অত্তনো অত্থপটিভানপটিসম্ভিদাসম্পত্তিসব্ভাৰং দীপেতি. সুতন্তি ইমিনা সোতব্বভেদপটিৰেধদীপকেন ধম্মনিরুত্তিপটিসম্ভিদাসম্পত্তিসব্ভাৰং. এৰন্তি চ ইদং যোনিসোমনসিকারদীপকং ৰচনং ভাসমানো – ‘‘এতে মযা ধম্মা মনসানুপেক্খিতা দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধা’’তি দীপেতি. সুতন্তি ইদং সৰনযোগদীপকং ৰচনং ভাসমানো – ‘‘বহূ মযা ধম্মা সুতা ধাতা ৰচসা পরিচিতা’’তি দীপেতি. তদুভযেনপি অত্থব্যঞ্জনপারিপূরিং দীপেন্তো সৰনে আদরং জনেতি. অত্থব্যঞ্জনপরিপুণ্ণঞ্হি ধম্মং আদরেন অস্সুণন্তো মহতা হিতা পরিবাহিরো হোতীতি আদরং জনেত্ৰা সক্কচ্চং ধম্মো সোতব্বোতি.
‘‘এৰং মে সুত’’ন্তি ইমিনা পন সকলেন ৰচনেন আযস্মা আনন্দো তথাগতপ্পৰেদিতং ধম্মং অত্তনো অদহন্তো অসপ্পুরিসভূমিং অতিক্কমতি, সাৰকত্তং পটিজানন্তো সপ্পুরিসভূমিং ওক্কমতি. তথা অসদ্ধম্মা চিত্তং ৰুট্ঠাপেতি, সদ্ধম্মে চিত্তং পতিট্ঠাপেতি. ‘‘কেৰলং সুতমেৰেতং মযা তস্সেৰ পন ভগৰতো ৰচন’’ন্তি দীপেন্তো অত্তানং পরিমোচেতি, সত্থারং অপদিসতি, জিনৰচনং অপ্পেতি, ধম্মনেত্তিং পতিট্ঠাপেতি.
অপিচ ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তি অত্তনা উপ্পাদিতভাৰং অপ্পটিজানন্তো পুরিমৰচনং ৰিৰরন্তো ‘‘সম্মুখা পটিগ্গহিতমিদং মযা তস্স ভগৰতো চতুৰেসারজ্জৰিসারদস্স দসবলধরস্স আসভট্ঠানট্ঠাযিনো সীহনাদনাদিনো সব্বসত্তুত্তমস্স ধম্মিস্সরস্স ধম্মরাজস্স ধম্মাধিপতিনো ধম্মদীপস্স ধম্মসরণস্স সদ্ধম্মৰরচক্কৰত্তিনো সম্মাসম্বুদ্ধস্স ৰচনং, ন এত্থ অত্থে ৰা ধম্মে ৰা পদে ৰা ব্যঞ্জনে ৰা কঙ্খা ৰা ৰিমতি ৰা কত্তব্বা’’তি সব্বদেৰমনুস্সানং ইমস্মিং ধম্মে অস্সদ্ধিযং ৰিনাসেতি, সদ্ধাসম্পদং উপ্পাদেতীতি. তেনেতং ৰুচ্চতি –
‘‘ৰিনাসযতি অস্সদ্ধং, সদ্ধং ৰড্ঢেতি সাসনে;
এৰং মে সুতমিচ্চেৰং, ৰদং গোতমসাৰকো’’তি.
একন্তি গণনপরিচ্ছেদনিদ্দেসো. সমযন্তি পরিচ্ছিন্ননিদ্দেসো. একং সমযন্তি অনিযমিতপরিদীপনং. তত্থ সমযসদ্দো –
সমৰাযে খণে কালে, সমূহে হেতুদিট্ঠিসু;
পটিলাভে পহানে চ, পটিৰেধে চ দিস্সতি.
তথা হিস্স ‘‘অপ্পেৰ নাম স্ৰেপি উপসঙ্কমেয্যাম কালঞ্চ সমযঞ্চ উপাদাযা’’তি এৰমাদীসু (দী. নি. ১.৪৪৭) সমৰাযো অত্থো. ‘‘একোৰ খো, ভিক্খৰে, খণো চ সমযো চ ব্রহ্মচরিযৰাসাযা’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.২৯) খণো. ‘‘উণ্হসমযো পরিল়াহসমযো’’তিআদীসু (পাচি. ৩৫৮) কালো. ‘‘মহাসমযো পৰনস্মি’’ন্তিআদীসু সমূহো. ‘‘সমযোপি খো তে, ভদ্দালি, অপ্পটিৰিদ্ধো অহোসি, ভগৰা খো সাৰত্থিযং ৰিহরতি, ভগৰাপি মং জানিস্সতি, ‘ভদ্দালি, নাম ভিক্খু সত্থুসাসনে সিক্খায ন পরিপূরকারী’তি, অযম্পি খো তে, ভদ্দালি, সমযো অপ্পটিৰিদ্ধো অহোসী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৩৫) হেতু. ‘‘তেন খো পন সমযেন উগ্গাহমানো পরিব্বাজকো সমণমুণ্ডিকাপুত্তো সমযপ্পৰাদকে তিন্দুকাচীরে একসালকে মল্লিকায আরামে পটিৰসতী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.২৬০) দিট্ঠি.
‘‘দিট্ঠে ধম্মে চ যো অত্থো, যো চত্থো সম্পরাযিকো;
অত্থাভিসমযা ধীরো, পণ্ডিতোতি পৰুচ্চতী’’তি. –
আদীসু (সং. নি. ১.১২৯) পটিলাভো. ‘‘সম্মা মানাভিসমযা অন্তমকাসি দুক্খস্সা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৪) পহানং. ‘‘দুক্খস্স পীল়নট্ঠো সঙ্খতট্ঠো সন্তাপট্ঠো ৰিপরিণামট্ঠো অভিসমযট্ঠো’’তিআদীসু (পটি. ম. ৩.১) পটিৰেধো. ইধ পনস্স কালো অত্থো. তেন সংৰচ্ছর-উতু-মাসড্ঢমাস-রত্তি-দিৰ-পুব্বণ্হ-মজ্ঝন্হিক-সাযন্হ- পঠমমজ্ঝিমপচ্ছিমযাম-মুহুত্তাদীসু কালপ্পভেদভূতেসু সমযেসু একং সমযন্তি দীপেতি.
তত্থ কিঞ্চাপি এতেসু সংৰচ্ছরাদীসু সমযেসু যং যং সুত্তং যম্হি যম্হি সংৰচ্ছরে উতুম্হি মাসে পক্খে রত্তিভাগে দিৰসভাগে ৰা ৰুত্তং, সব্বং তং থেরস্স সুৰিদিতং সুৰৰত্থাপিতং পঞ্ঞায. যস্মা পন ‘‘এৰং মে সুতং অসুকসংৰচ্ছরে অসুকউতুম্হি অসুকমাসে অসুকপক্খে অসুকরত্তিভাগে অসুকদিৰসভাগে ৰা’’তি এৰং ৰুত্তে ন সক্কা সুখেন ধারেতুং ৰা উদ্দিসিতুং ৰা উদ্দিসাপেতুং ৰা, বহু চ ৰত্তব্বং হোতি, তস্মা একেনেৰ পদেন তমত্থং সমোধানেত্ৰা ‘‘একং সময’’ন্তি আহ.
যে ৰা ইমে গব্ভোক্কন্তিসমযো জাতিসমযো সংৰেগসমযো অভিনিক্খমনসমযো দুক্করকারিকসমযো মারৰিজযসমযো অভিসম্বোধিসমযো দিট্ঠধম্মসুখৰিহারসমযো দেসনাসমযো পরিনিব্বানসমযোতি এৰমাদযো ভগৰতো দেৰমনুস্সেসু অতিৰিয সুপ্পকাসা অনেককালপ্পভেদা এৰ সমযা, তেসু সমযেসু দেসনাসমযসঙ্খাতং একং সমযন্তি দীপেতি. যো চাযং ঞাণকরুণাকিচ্চসমযেসু অরুণাকিচ্চসমযো, অত্তহিতপরহিতপটিপত্তিসমযেসু পরহিতপটিপত্তিসমযো, সন্নিপতিতানং করণীযদ্ৰযসমযেসু ধম্মিকথাসমযো, দেসনাপটিপত্তিসমযেসু দেসনাসমযো, তেসুপি সমযেসু অঞ্ঞতরং সন্ধায ‘‘একং সময’’ন্তি আহ.
কস্মা পনেত্থ যথা অভিধম্মে ‘‘যস্মিং সমযে কামাৰচর’’ন্তি চ ইতো অঞ্ঞেসু সুত্তপদেসু ‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহী’’তি চ ভুম্মৰচনেন নিদ্দেসো কতো, ৰিনযে চ ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা’’তি করণৰচনেন, তথা অকত্ৰা ‘‘একং সময’’ন্তি উপযোগৰচননিদ্দেসো কতোতি. তত্থ তথা ইধ চ অঞ্ঞথা অত্থসম্ভৰতো. তত্থ হি অভিধম্মে ইতো অঞ্ঞেসু সুত্তপদেসু চ অধিকরণত্থো ভাৰেনভাৰলক্খণত্থো চ সম্ভৰতি. অধিকরণঞ্হি কালত্থো চ সমূহত্থো চ সমযো, তত্থ ৰুত্তানং ফস্সাদিধম্মানং খণসমৰাযহেতুসঙ্খাতস্স চ সমযস্স ভাৰেন তেসং ভাৰো লক্খীযতি, তস্মা তদত্থজোতনত্থং তত্থ ভুম্মৰচননিদ্দেসো কতো.
ৰিনযে চ হেতুঅত্থো করণত্থো চ সম্ভৰতি. যো হি সো সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিসমযো সারিপুত্তাদীহিপি দুব্বিঞ্ঞেয্যো, তেন সমযেন হেতুভূতেন করণভূতেন চ সিক্খাপদানি পঞ্ঞাপযন্তো সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানো ভগৰা তত্থ তত্থ ৰিহাসি, তস্মা তদত্থজোতনত্থং তত্থ করণৰচনেন নিদ্দেসো কতো.
ইধ পন অঞ্ঞস্মিঞ্চ এৰংজাতিকে অচ্চন্তসংযোগত্থো সম্ভৰতি. যঞ্হি সমযং ভগৰা ইমং অঞ্ঞং ৰা সুত্তন্তং দেসেসি, অচ্চন্তমেৰ তং সমযং করুণাৰিহারেন ৰিহাসি, তস্মা তদত্থজোতনত্থং ইধ উপযোগৰচননিদ্দেসো কতোতি.
তেনেতং ৰুচ্চতি –
‘‘তং তং অত্থমপেক্খিত্ৰা, ভুম্মেন করণেন চ;
অঞ্ঞত্র সমযো ৰুত্তো, উপযোগেন সো ইধা’’তি.
পোরাণা পন ৰণ্ণযন্তি – ‘‘তস্মিং সমযে’’তি ৰা – ‘‘তেন সমযেনা’’তি ৰা – ‘‘একং সময’’ন্তি ৰা অভিলাপমত্তভেদো এস, সব্বত্থ ভুম্মমেৰ অত্থোতি. তস্মা ‘‘একং সময’’ন্তি ৰুত্তেপি ‘‘একস্মিং সমযে’’তি অত্থো ৰেদিতব্বো.
ভগৰাতি গরু. গরুঞ্হি লোকে ‘‘ভগৰা’’তি ৰদন্তি. অযঞ্চ সব্বগুণৰিসিট্ঠতায সব্বসত্তানং গরু, তস্মা ‘‘ভগৰা’’তি ৰেদিতব্বো. পোরাণেহিপি ৰুত্তং –
‘‘ভগৰাতি ৰচনং সেট্ঠং, ভগৰাতি ৰচনমুত্তমং;
গরুগারৰযুত্তো সো, ভগৰা তেন ৰুচ্চতী’’তি.
অপিচ –
‘‘ভাগ্যৰা ভগ্গৰা যুত্তো, ভগেহি চ ৰিভত্তৰা;
ভত্তৰা ৰন্তগমনো, ভৰেসু ভগৰা ততো’’তি. –
ইমিস্সা গাথায ৰসেনস্স পদস্স ৰিত্থারতো অত্থো ৰেদিতব্বো. সো চ ৰিসুদ্ধিমগ্গে বুদ্ধানুস্সতিনিদ্দেসে ৰুত্তোযেৰ.
এত্তাৰতা চেত্থ এৰং মে সুতন্তি ৰচনেন যথাসুতং ধম্মং দস্সেন্তো ভগৰতো ধম্মসরীরং পচ্চক্খং করোতি. তেন – ‘‘নযিদং অতিক্কন্তসত্থুকং পাৰচনং, অযং ৰো সত্থা’’তি সত্থু অদস্সনেন উক্কণ্ঠিতং জনং সমস্সাসেতি.
একং সমযং ভগৰাতি ৰচনেন তস্মিং সমযে ভগৰতো অৰিজ্জমানভাৰং দস্সেন্তো রূপকাযপরিনিব্বানং সাধেতি. তেন ‘‘এৰংৰিধস্স নাম অরিযধম্মস্স দেসকো দসবলধরো ৰজিরসঙ্ঘাতসমানকাযো, সোপি ভগৰা পরিনিব্বুতো, কেন অঞ্ঞেন জীৰিতে আসা জনেতব্বা’’তি জীৰিতমদমত্তং জনং সংৰেজেতি, সদ্ধম্মে চস্স উস্সাহং জনেতি.
এৰন্তি চ ভণন্তো দেসনাসম্পত্তিং নিদ্দিসতি. মে সুতন্তি সাৰকসম্পত্তিং. একং সমযন্তি কালসম্পত্তিং. ভগৰাতি দেসকসম্পত্তিং.
উক্কট্ঠাযং ৰিহরতীতি এত্থ উক্কাতি দীপিকা, তঞ্চ নগরং ‘‘মঙ্গলদিৰসো সুখণো সুনক্খত্তং মা অতিক্কমী’’তি রত্তিম্পি উক্কাসু ঠিতাসু মাপিতত্তা উক্কট্ঠাতি ৰুচ্চতি. দণ্ডদীপিকাসু জালেত্ৰা ধারীযমানাসু মাপিতত্তাতি ৰুত্তং হোতি, তস্সং উক্কট্ঠাযং. সমীপত্থে চেতং ভুম্মৰচনং. ৰিহরতীতি অৰিসেসেন ইরিযাপথদিব্বব্রহ্মঅরিযৰিহারেসু অঞ্ঞতরৰিহারসমঙ্গিপরিদীপনমেতং. ইধ পন ঠানগমননিসিন্নসযনপ্পভেদেসু রিযাপথেসু অঞ্ঞতরইরিযাপথসমাযোগপরিদীপনং. তেন ঠিতোপি গচ্ছন্তোপি নিসিন্নোপি সযানোপি ভগৰা ৰিহরতিচ্চেৰ ৰেদিতব্বো. সো হি ভগৰা একং ইরিযাপথবাধনং অঞ্ঞেন ইরিযাপথেন ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা অপরিপতন্তং অত্তভাৰং হরতি পৰত্তেতি, তস্মা ৰিহরতীতি ৰুচ্চতি.
সুভগৰনেতি এত্থ সুভগত্তা সুভগং, সুন্দরসিরিকত্তা সুন্দরকামত্তা চাতি ৰুত্তং হোতি. তস্স হি ৰনস্স সিরিসম্পত্তিযা মনুস্সা অন্নপানাদীনি আদায দিৰসং তত্থেৰ ছণসমজ্জউস্সৰে করোন্তা ভোগসুখং অনুভোন্তি, সুন্দরসুন্দরে চেত্থ কামে পত্থেন্তি ‘‘পুত্তং লভাম, ধীতরং লভামা’’তি, তেসং তং তথেৰ হোতি, এৰং তং সুন্দরসিরিকত্তা সুন্দরকামত্তা চ সুভগং. অপিচ বহুজনকন্ততাযপি সুভগং. ৰনযতীতি ৰনং, অত্তসম্পদায সত্তানং ভত্তিং কারেতি, অত্তনি সিনেহং উপ্পাদেতীতি অত্থো. ৰনুতে ইতি ৰা ৰনং, নানাৰিধকুসুম-গন্ধসম্মোদমত্তকোকিলাদিৰিহঙ্গমাভিরুতেহি মন্দমালুতচলিতরুক্খসাখাৰিটপপল্লৰপলাসেহি চ ‘‘এথ মং পরিভুঞ্জথা’’তি সব্বপাণিনো যাচতি ৰিযাতি অত্থো. সুভগঞ্চ তং ৰনঞ্চাতি সুভগৰনং. তস্মিং সুভগৰনে. ৰনঞ্চ নাম রোপিমং, সযংজাতন্তি দুৰিধং. তত্থ ৰেল়ুৰনজেতৰনাদীনি রোপিমানি. অন্ধৰনমহাৰনঅঞ্জনৰনাদীনি সযং জাতানি. ইদম্পি সযংজাতন্তি ৰেদিতব্বং.
সালরাজমূলেতি এত্থ সালরুক্খোপি সালোতি ৰুচ্চতি. যথাহ ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, গামস্স ৰা নিগমস্স ৰা অৰিদূরে মহন্তং সালৰনং, তঞ্চস্স এল়ণ্ডেহি সঞ্ছন্ন’’ন্তি (ম. নি. ১.২২৫) ‘‘অন্তরেন যমকসালান’’ন্তি চ (দী. নি. ২.১৯৫) ৰনপ্পতিজেট্ঠকরুক্খোপি. যথাহ –
‘‘তৰেৰ দেৰ ৰিজিতে, তৰেৰুয্যানভূমিযা;
উজুৰংসা মহাসালা, নীলোভাসা মনোরমা’’তি. (জা. ২.১৯.৪);
যো কোচি রুক্খোপি. যথাহ ‘‘অথ খো তং, ভিক্খৰে, মালুৰবীজং অঞ্ঞতরস্মিং সালমূলে নিপতেয্যা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৯). ইধ পন ৰনপ্পতিজেট্ঠকরুক্খো অধিপ্পেতো. রাজসদ্দো পনস্স তমেৰ জেট্ঠকভাৰং সাধেতি. যথাহ ‘‘সুপ্পতিট্ঠিতস্স খো ব্রাহ্মণ ধম্মিক নিগ্রোধরাজস্সা’’তি (অ. নি. ৬.৫৪). তত্থ দ্ৰেধা সমাসো, সালানং রাজাতিপি সালরাজা, সালো চ সো জেট্ঠকট্ঠেন রাজা চ ইতিপি সালরাজা. মূলন্তি সমীপং. অযঞ্হি মূলসদ্দো, ‘‘মূলানি উদ্ধরেয্য, অন্তমসো উসিরনাল়িমত্তানিপী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.১৯৫) মূলমূলে দিস্সতি. ‘‘লোভো অকুসলমূল’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩০৫) অসাধারণহেতুম্হি. ‘‘যাৰ মজ্ঝন্হিকে কালে ছাযা ফরতি, নিৰাতে পণ্ণানি পতন্তি, এত্তাৰতা রুক্খমূল’’ন্তিআদীসু সমীপে. ইধ পন সমীপে অধিপ্পেতো, তস্মা সালরাজস্স সমীপেতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
তত্থ সিযা – যদি তাৰ ভগৰা উক্কট্ঠাযং ৰিহরতি, ‘‘সুভগৰনে সালরাজমূলে’’তি ন ৰত্তব্বং, অথ তত্থ ৰিহরতি, ‘‘উক্কট্ঠায’’ন্তি ন ৰত্তব্বং, ন হি সক্কা উভযত্থ একং সমযং ৰিহরিতুন্তি. ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্বং.
ননু অৰোচুম্হ ‘‘সমীপত্থে চেতং ভুম্মৰচন’’ন্তি. তস্মা যথা গঙ্গাযমুনাদীনং সমীপে গোযূথানি চরন্তানি ‘‘গঙ্গায চরন্তি, যমুনায চরন্তী’’তি ৰুচ্চন্তি, এৰমিধাপি যদিদং উক্কট্ঠায সমীপে সুভগৰনং সালরাজমূলং, তত্থ ৰিহরন্তো ৰুচ্চতি ‘‘উক্কট্ঠাযং ৰিহরতি সুভগৰনে সালরাজমূলে’’তি. গোচরগামনিদস্সনত্থঞ্হিস্স উক্কট্ঠাৰচনং, পব্বজিতানুরূপনিৰাসট্ঠাননিদস্সনত্থং সেসৰচনং.
তত্থ উক্কট্ঠাকিত্তনেন আযস্মা আনন্দো ভগৰতো গহট্ঠানুগ্গহকরণং দস্সেতি, সুভগৰনাদিকিত্তনেন পব্বজিতানুগ্গহকরণং. তথা পুরিমেন পচ্চযগ্গহণতো অত্তকিলমথানুযোগৰিৰজ্জনং, পচ্ছিমেন ৰত্থুকামপ্পহানতো কামসুখল্লিকানুযোগৰিৰজ্জনুপাযদস্সনং. পুরিমেন চ ধম্মদেসনাভিযোগং, পচ্ছিমেন ৰিৰেকাধিমুত্তিং. পুরিমেন করুণায উপগমনং, পচ্ছিমেন পঞ্ঞায অপগমনং. পুরিমেন সত্তানং হিতসুখনিপ্ফাদনাধিমুত্ততং, পচ্ছিমেন পরহিতসুখকরণে নিরুপলেপনং. পুরিমেন ধম্মিকসুখাপরিচ্চাগনিমিত্তং ফাসুৰিহারং, পচ্ছিমেন উত্তরিমনুস্সধম্মানুযোগনিমিত্তং. পুরিমেন মনুস্সানং উপকারবহুলতং, পচ্ছিমেন দেৰানং. পুরিমেন লোকে জাতস্স লোকে সংৰড্ঢভাৰং, পচ্ছিমেন লোকেন অনুপলিত্ততং. পুরিমেন ‘‘একপুগ্গলো, ভিক্খৰে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সানং. কতমো একপুগ্গলো, তথাগতো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি (অ. নি. ১.১৭০) ৰচনতো যদত্থং ভগৰা উপ্পন্নো, তদত্থপরিনিপ্ফাদনং, পচ্ছিমেন যত্থ উপ্পন্নো, তদনুরূপৰিহারং. ভগৰা হি পঠমং লুম্বিনিৰনে, দুতিযং বোধিমণ্ডেতি লোকিযলোকুত্তরায উপ্পত্তিযা ৰনেযেৰ উপ্পন্নো, তেনস্স ৰনেযেৰ ৰিহারং দস্সেতীতি এৰমাদিনা নযেনেত্থ অত্থযোজনা ৰেদিতব্বা.
তত্রাতি দেসকালপরিদীপনং. তঞ্হি যং সমযং ৰিহরতি, তত্র সমযে. যস্মিঞ্চ সালরাজমূলে ৰিহরতি, তত্র সালরাজমূলেতি দীপেতি. ভাসিতব্বযুত্তে ৰা দেসকালে দীপেতি. ন হি ভগৰা অযুত্তে দেসে কালে ৰা ধম্মং ভাসতি. ‘‘অকালো খো তাৰ বাহিযা’’তি (উদা. ১০) আদিচেত্থ সাধকং. খোতি পদপূরণমত্তে অৰধারণে আদিকালত্থে ৰা নিপাতো. ভগৰাতি লোকগরুদীপনং. ভিক্খূতি কথাসৰনযুত্তপুগ্গলৰচনং. অপিচেত্থ, ‘‘ভিক্খকোতি ভিক্খু, ভিক্খাচরিযং অজ্ঝুপগতোতি ভিক্খূ’’তিআদিনা (পারা. ৪৫) নযেন ৰচনত্থো ৰেদিতব্বো. আমন্তেসীতি আলপি অভাসি সম্বোধেসীতি অযমেত্থ অত্থো. অঞ্ঞত্র পন ঞাপনেপি হোতি. যথাহ ‘‘আমন্তযামি ৰো, ভিক্খৰে, পটিৰেদযামি ৰো, ভিক্খৰে’’তি. পক্কোসনেপি. যথাহ ‘‘এহি ত্ৰং ভিক্খু মম ৰচনেন সারিপুত্তং আমন্তেহী’’তি (অ. নি. ৯.১১).
ভিক্খৰোতি আমন্তনাকারদীপনং. তঞ্চ ভিক্খনসীলতাদিগুণযোগসিদ্ধত্তা ৰুত্তং. ভিক্খনসীলতাগুণযুত্তোপি হি ভিক্খু ভিক্খনধম্মতাগুণযুত্তোপি. ভিক্খনে সাধুকারিতাগুণযুত্তোপীতি সদ্দৰিদূ মঞ্ঞন্তি. তেন চ নেসং ভিক্খনসীলতাদিগুণযোগসিদ্ধেন ৰচনেন হীনাধিকজনসেৰিতং ৰুত্তিং পকাসেন্তো উদ্ধতদীনভাৰনিগ্গহং করোতি. ভিক্খৰোতি ইমিনা চ করুণাৰিপ্ফারসোম্মহদযনযননিপাতপুব্বঙ্গমেন ৰচনেন তে অত্তনো মুখাভিমুখে করোতি. তেনেৰ চ কথেতুকম্যতাদীপকেন ৰচনেন নেসং সোতুকম্যতং জনেতি. তেনেৰ চ সম্বোধনট্ঠেন সাধুকং সৰনমনসিকারেপি নে নিযোজেতি. সাধুকসৰনমনসিকারাযত্তা হি সাসনসম্পত্তি.
অপরেসুপি দেৰমনুস্সেসু ৰিজ্জমানেসু কস্মা ভিক্খূযেৰ আমন্তেসীতি চে. জেট্ঠসেট্ঠাসন্নসদাসন্নিহিতভাৰতো. সব্বপরিসসাধারণা হি ভগৰতো ধম্মদেসনা. পরিসায চ জেট্ঠা ভিক্খূ, পঠমুপ্পন্নত্তা. সেট্ঠা, অনগারিযভাৰং আদিং কত্ৰা সত্থুচরিযানুৰিধাযকত্তা সকলসাসনপটিগ্গাহকত্তা চ. আসন্না, তত্থ নিসিন্নেসু সত্থুসন্তিকত্তা. সদাসন্নিহিতা, সত্থুসন্তিকাৰচরত্তাতি. অপিচ তে ধম্মদেসনায ভাজনং, যথানুসিট্ঠং পটিপত্তিসব্ভাৰতো. ৰিসেসতো চ একচ্চে ভিক্খূযেৰ সন্ধায অযং দেসনাতিপি তে এৰ আমন্তেসি.
তত্থ সিযা – কিমত্থং পন ভগৰা ধম্মং দেসেন্তো পঠমং ভিক্খূ আমন্তেসি, ন ধম্মমেৰ দেসেতীতি. সতিজননত্থং. ভিক্খূ হি অঞ্ঞং চিন্তেন্তাপি ৰিক্খিত্তচিত্তাপি ধম্মং পচ্চৰেক্খন্তাপি কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তাপি নিসিন্না হোন্তি, তে অনামন্তেত্ৰা ধম্মে দেসিযমানে – ‘‘অযং দেসনা কিন্নিদানা কিংপচ্চযা কতমায অট্ঠুপ্পত্তিযা দেসিতা’’তি সল্লক্খেতুং অসক্কোন্তা দুগ্গহিতং ৰা গণ্হেয্যুং, ন ৰা গণ্হেয্যুং. তেন নেসং সতিজননত্থং ভগৰা পঠমং আমন্তেত্ৰা পচ্ছা ধম্মং দেসেতি.
ভদন্তেতি গারৰৰচনমেতং, সত্থুনো পটিৰচনদানং ৰা, অপিচেত্থ ভিক্খৰোতি ৰদমানো ভগৰা তে ভিক্খূ আলপতি. ভদন্তেতি ৰদমানা তে ভগৰন্তং পচ্চালপন্তি. তথা ভিক্খৰোতি ভগৰা আভাসতি. ভদন্তেতি তে পচ্চাভাসন্তি. ভিক্খৰোতি পটিৰচনং দাপেতি, ভদন্তেতি পটিৰচনং দেন্তি. তে ভিক্খূতি যে ভগৰা আমন্তেসি. ভগৰতো পচ্চস্সোসুন্তি ভগৰতো আমন্তনং পটিঅস্সোসুং, অভিমুখা হুত্ৰা সুণিংসু সম্পটিচ্ছিংসু পটিগ্গহেসুন্তি অত্থো. ভগৰা এতদৰোচাতি ভগৰা এতং ইদানি ৰত্তব্বং সকলং সুত্তং অৰোচ.
এত্তাৰতা চ যং আযস্মতা আনন্দেন কমলকুৰলযুজ্জলৰিমলসাদুরসসলিলায পোক্খরণিযা সুখাৰতরণত্থং নিম্মলসিলাতলরচনৰিলাসসোভিতরতনসোপানং ৰিপ্পকিণ্ণমুত্তাতলসদিসৰালিকাকিণ্ণপণ্ডরভূমিভাগং তিত্থং ৰিয সুৰিভত্তভিত্তিৰিচিত্রৰেদিকাপরিক্খিত্তস্স নক্খত্তপথং ফুসিতুকামতায ৰিয, ৰিজম্ভিতসমুস্সযস্স পাসাদৰরস্স সুখারোহণত্থং দন্তময-সণ্হমুদুফলক-কঞ্চনলতাৰিনদ্ধ- মণিগণপ্পভাসমুদযুজ্জলসোভং সোপানং ৰিয, সুৰণ্ণৰলযানূপুরাদিসঙ্ঘট্টনসদ্দসম্মিস্সিতকথিতহসিতমধুরস্সরগেহজনৰিচরিতস্স উল়ারইস্সরিযৰিভৰসোভিতস্স মহাঘরস্স সুখপ্পৰেসনত্থং সুৰণ্ণরজতমণিমুত্তাপৰাল়াদিজুতিৰিস্সরৰিজ্জোতিত-সুপ্পতিট্ঠিতৰিসালদ্ৰারবাহং মহাদ্ৰারং ৰিয চ অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্স বুদ্ধানং দেসনাঞাণগম্ভীরভাৰসংসূচকস্স ইমস্স সুত্তস্স সুখাৰগাহণত্থং কালদেসদেসকৰত্থুপরিসাপদেসপটিমণ্ডিতং নিদানং ভাসিতং, তস্স অত্থৰণ্ণনা সমত্তা.
সুত্তনিক্খেপৰণ্ণনা
ইদানি ‘‘সব্বধম্মমূলপরিযাযং ৰো’’তিআদিনা নযেন ভগৰতা নিক্খিত্তস্স সুত্তস্স ৰণ্ণনায ওকাসো অনুপ্পত্তো. সা পনেসা সুত্তৰণ্ণনা যস্মা সুত্তনিক্খেপং ৰিচারেত্ৰা ৰুচ্চমানা পাকটা হোতি, তস্মা সুত্তনিক্খেপং তাৰ ৰিচারযিস্সাম. চত্তারো হি সুত্তনিক্খেপা অত্তজ্ঝাসযো পরজ্ঝাসযো পুচ্ছাৰসিকো অট্ঠুপ্পত্তিকোতি.
তত্থ যানি সুত্তানি ভগৰা পরেহি অনজ্ঝিট্ঠো কেৰলং অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৰ কথেসি. সেয্যথিদং, আকঙ্খেয্যসুত্তং, ৰত্থসুত্তং, মহাসতিপট্ঠানসুত্তং, মহাসল়াযতনৰিভঙ্গসুত্তং, অরিযৰংসসুত্তং, সম্মপ্পধানসুত্তন্তহারকো, ইদ্ধিপাদইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গসুত্তন্তহারকোতি এৰমাদীনি. তেসং অত্তজ্ঝাসযো নিক্খেপো.
যানি পন ‘‘পরিপক্কা খো রাহুলস্স ৰিমুত্তিপরিপাচনীযা ধম্মা, যংনূনাহং রাহুলং উত্তরি আসৰানং খযে ৰিনেয্য’’ন্তি (সং. নি. ৪.১২১) এৰং পরেসং অজ্ঝাসযং খন্তিং মনং অভিনীহারং বুজ্ঝনভাৰঞ্চ অৰেক্খিত্ৰা পরজ্ঝাসযৰসেন কথিতানি. সেয্যথিদং, চূল়রাহুলোৰাদসুত্তং, মহারাহুলোৰাদসুত্তং, ধম্মচক্কপ্পৰত্তনং, ধাতুৰিভঙ্গসুত্তন্তি এৰমাদীনি. তেসং পরজ্ঝাসযো নিক্খেপো.
ভগৰন্তং পন উপসঙ্কমিত্ৰা চতস্সো পরিসা চত্তারো ৰণ্ণা নাগা সুপণ্ণা গন্ধব্বা অসুরা যক্খা মহারাজানো তাৰতিংসাদযো দেৰা মহাব্রহ্মাতি এৰমাদযো ‘‘বোজ্ঝঙ্গা বোজ্ঝঙ্গা’’তি, ভন্তে, ৰুচ্চন্তি. ‘‘নীৰরণা নীৰরণা’’তি, ভন্তে, ৰুচ্চন্তি. ইমে নু খো, ভন্তে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা. ‘‘কিং সূধ ৰিত্তং পুরিসস্স সেট্ঠ’’ন্তিআদিনা (সু. নি. ১৮৩) নযেন পঞ্হং পুচ্ছন্তি. এৰং পুট্ঠেন ভগৰতা যানি কথিতানি বোজ্ঝঙ্গসংযুত্তাদীনি. যানি ৰা পনঞ্ঞানিপি দেৰতাসংযুত্ত-মারসংযুত্ত-ব্রহ্মসংযুত্ত-সক্কপঞ্হ-চূল়ৰেদল্ল-মহাৰেদল্ল-সামঞ্ঞফল- আল়ৰক-সূচিলোম-খরলোমসুত্তাদীনি, তেসং পুচ্ছাৰসিকো নিক্খেপো.
যানি পনেতানি উপ্পন্নং কারণং পটিচ্চ কথিতানি. সেয্যথিদং, ধম্মদাযাদং চূল়সীহনাদং চন্দূপমং পুত্তমংসূপমং দারুক্খন্ধূপমং অগ্গিক্খন্ধূপমং ফেণপিণ্ডূপমং পারিচ্ছত্তকূপমন্তি এৰমাদীনি. তেসং অট্ঠুপ্পত্তিকো নিক্খেপো.
এৰমিমেসু চতূসু নিক্খেপেসু ইমস্স সুত্তস্স অট্ঠুপ্পত্তিকো নিক্খেপো. অট্ঠুপ্পত্তিযঞ্হি ইদং ভগৰতা নিক্খিত্তং. কতরায অট্ঠুপ্পত্তিযা? পরিযত্তিং নিস্সায উপ্পন্নে মানে. পঞ্চসতা কির ব্রাহ্মণা তিণ্ণং ৰেদানং পারগূ অপরভাগে ভগৰতো ধম্মদেসনং সুত্ৰা কামেসু আদীনৰং নেক্খম্মে চ আনিসংসং সম্পস্সমানা ভগৰতো সন্তিকে পব্বজিত্ৰা নচিরস্সেৰ সব্বং বুদ্ধৰচনং উগ্গণ্হিত্ৰা পরিযত্তিং নিস্সায মানং উপ্পাদেসুং ‘‘যং যং ভগৰা কথেতি, তং তং মযং খিপ্পমেৰ জানাম, ভগৰা হি তীণি লিঙ্গানি চত্তারি পদানি সত্ত ৰিভত্তিযো মুঞ্চিত্ৰা ন কিঞ্চি কথেতি, এৰং কথিতে চ অম্হাকং গণ্ঠিপদং নাম নত্থী’’তি. তে ভগৰতি অগারৰা হুত্ৰা ততো পট্ঠায ভগৰতো উপট্ঠানম্পি ধম্মস্সৰনম্পি অভিণ্হং ন গচ্ছন্তি. ভগৰা তেসং তং চিত্তচারং ঞত্ৰা ‘‘অভব্বা ইমে ইমং মানখিলং অনুপহচ্চ মগ্গং ৰা ফলং ৰা সচ্ছিকাতু’’ন্তি তেসং সুতপরিযত্তিং নিস্সায উপ্পন্নং মানং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৰা দেসনাকুসলো ভগৰা মানভঞ্জনত্থং সব্বধম্মমূলপরিযাযন্তি দেসনং আরভি.
তত্থ সব্বধম্মমূলপরিযাযন্তি সব্বেসং ধম্মানং মূলপরিযাযং. সব্বেসন্তি অনৰসেসানং. অনৰসেসৰাচকো হি অযং সব্ব-সদ্দো. সো যেন যেন সম্বন্ধং গচ্ছতি, তস্স তস্স অনৰসেসতং দীপেতি. যথা, ‘‘সব্বং রূপং অনিচ্চং সব্বা ৰেদনা অনিচ্চা সব্বসক্কাযপরিযাপন্নেসু ধম্মেসূ’’তি. ধম্ম-সদ্দো পনাযং পরিযত্তি-সচ্চ-সমাধি-পঞ্ঞা-পকতি-সভাৰসুঞ্ঞতা-পুঞ্ঞাপত্তি-ঞেয্যাদীসু দিস্সতি. ‘‘ইধ ভিক্খু ধম্মং পরিযাপুণাতি সুত্তং গেয্য’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৫.৭৩) হি ধম্মসদ্দো পরিযত্তিযং ৰত্ততি. ‘‘দিট্ঠধম্মো ৰিদিতধম্মো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৯৯) সচ্চেসু. ‘‘এৰং ধম্মা তে ভগৰন্তো’’তিআদীসু সমাধিম্হি.
‘‘যস্সেতে চতুরো ধম্মা, ৰানরিন্দ যথা তৰ;
সচ্চং ধম্মো ধিতি চাগো, দিট্ঠং সো অতিৰত্ততী’’তি. –
আদীসু (জা. ১.১.৫৭) পঞ্ঞায.
‘‘জাতিধম্মা জরাধম্মা, অথো মরণধম্মিনো’’তিআদীসু পকতিযং. ‘‘কুসলা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. ১.তিকমাতিকা) সভাৰে. ‘‘তস্মিং খো পন সমযে ধম্মা হোন্তী’’তিআদীসু (ধ. স. ১২১) সুঞ্ঞতাযং. ‘‘ধম্মো সুচিণ্ণো সুখমাৰহাতী’’তিআদীসু (জা. ১.১০.১০২) পুঞ্ঞে. ‘‘দ্ৰে অনিযতা ধম্মা’’তিআদীসু (পারা. ৪৪৩) আপত্তিযং. ‘‘সব্বে ধম্মা সব্বাকারেন বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণমুখে আপাথং আগচ্ছন্তী’’তিআদীসু ঞেয্যে. ইধ পনাযং সভাৰে ৰত্ততি. তত্রাযং ৰচনত্থো – অত্তনো লক্খণং ধারেন্তীতি ধম্মা. মূল-সদ্দো ৰিত্থারিতো এৰ. ইধ পনাযং অসাধারণহেতুম্হি দট্ঠব্বো.
পরিযাযসদ্দো ‘‘মধুপিণ্ডিকপরিযাযোতি নং ধারেহী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২০৫) দেসনাযং ৰত্ততি. ‘‘অত্থি খ্ৰেস ব্রাহ্মণ, পরিযাযো, যেন মং পরিযাযেন সম্মা ৰদমানো ৰদেয্য অকিরিযৰাদো সমণো গোতমো’’তিআদীসু (পারা. ৩) কারণে. ‘‘কস্স নু খো, আনন্দ, অজ্জ পরিযাযো ভিক্খুনিযো ওৰদিতু’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ৩.৩৯৮) ৰারে. ইধ পন কারণেপি দেসনাযম্পি ৰত্ততি. তস্মা ‘‘সব্বধম্মমূলপরিযায’’ন্তি এত্থ সব্বেসং ধম্মানং অসাধারণহেতুসঞ্ঞিতং কারণন্তি ৰা সব্বেসং ধম্মানং কারণদেসনন্তি ৰা এৰং অত্থো দট্ঠব্বো. নেয্যত্থত্তা চস্স সুত্তস্স, ন চতুভূমকাপি সভাৰধম্মা সব্বধম্মাতি ৰেদিতব্বা. সক্কাযপরিযাপন্না পন তেভূমকা ধম্মাৰ অনৰসেসতো ৰেদিতব্বা, অযমেত্থ অধিপ্পাযোতি.
ৰোতি অযং ৰো-সদ্দো পচ্চত্তউপযোগকরণসম্পদানসামিৰচনপদপূরণেসু দিস্সতি. ‘‘কচ্চি পন ৰো, অনুরুদ্ধা, সমগ্গা সম্মোদমানা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩২৬) হি পচ্চত্তে দিস্সতি. ‘‘গচ্ছথ, ভিক্খৰে, পণামেমি ৰো’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৫৭) উপযোগে. ‘‘ন ৰো মম সন্তিকে ৰত্থব্ব’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ২.১৫৭) করণে. ‘‘ৰনপত্থপরিযাযং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৯০) সম্পদানে. ‘‘সব্বেসং ৰো, সারিপুত্ত, সুভাসিত’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৪৫) সামিৰচনে. ‘‘যে হি ৰো অরিযা পরিসুদ্ধকাযকম্মন্তা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৫) পদপূরণমত্তে. ইধ পনাযং সম্পদানে দট্ঠব্বো.
ভিক্খৰেতি পতিস্সৰেন অভিমুখীভূতানং পুনালপনং. দেসেস্সামীতি দেসনাপটিজাননং. ইদং ৰুত্তং হোতি, ভিক্খৰে, সব্বধম্মানং মূলকারণং তুম্হাকং দেসেস্সামি, দুতিযেন নযেন কারণদেসনং তুম্হাকং দেসেস্সামীতি. তং সুণাথাতি তমত্থং তং কারণং তং দেসনং মযা ৰুচ্চমানং সুণাথ. সাধুকং মনসি করোথাতি এত্থ পন সাধুকং সাধূতি একত্থমেতং. অযঞ্চ সাধু সদ্দো আযাচনসম্পটিচ্ছনসম্পহংসনসুন্দরদল়্হীকম্মাদীসু দিস্সতি. ‘‘সাধু মে ভন্তে ভগৰা, সংখিত্তেন ধম্মং দেসেতূ’’তিআদীসু (সং. নি. ৪.৯৫) হি আযাচনে দিস্সতি. ‘‘সাধু, ভন্তেতি খো সো ভিক্খু ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.৮৬) সম্পটিচ্ছনে. ‘‘সাধু, সাধু সারিপুত্তা’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩৪৯) সম্পহংসনে.
‘‘সাধু ধম্মরুচী রাজা, সাধু পঞ্ঞাণৰা নরো;
সাধু মিত্তানমদ্দুব্ভো, পাপস্সাকরণং সুখ’’ন্তি.
আদীসু (জা. ২.১৮.১০১) সুন্দরে. ‘‘তেন হি, ব্রাহ্মণ, সাধুকং সুণাহী’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.১৯২) সাধুকসদ্দোযেৰ দল়্হীকম্মে, আণত্তিযন্তিপি ৰুচ্চতি. ইধাপি অযং এত্থেৰ দল়্হীকম্মে চ আণত্তিযঞ্চ অত্থো ৰেদিতব্বো. সুন্দরত্থেপি ৰত্ততি. দল়্হীকরণত্থেন হি দল়্হমিমং ধম্মং সুণাথ সুগ্গহিতং গণ্হন্তা. আণত্তিঅত্থেন মম আণত্তিযা সুণাথ. সুন্দরত্থেন সুন্দরমিমং ভদ্দকং ধম্মং সুণাথাতি এৰং দীপিতং হোতি.
মনসি করোথাতি আৰজ্জেথ, সমন্নাহরথাতি অত্থো, অৰিক্খিত্তচিত্তা হুত্ৰা নিসামেথ চিত্তে করোথাতি অধিপ্পাযো. ইদানেত্থ তং সুণাথাতি সোতিন্দ্রিযৰিক্খেপৰারণমেতং. সাধুকং মনসি করোথাতি মনসিকারে দল়্হীকম্মনিযোজনেন মনিন্দ্রিযৰিক্খেপৰারণং. পুরিমঞ্চেত্থ ব্যঞ্জনৰিপল্লাসগ্গাহৰারণং, পচ্ছিমং অত্থৰিপল্লাসগ্গাহৰারণং. পুরিমেন চ ধম্মস্সৰনে নিযোজেতি, পচ্ছিমেন সুতানং ধম্মানং ধারণূপপরিক্খাদীসু. পুরিমেন চ সব্যঞ্জনো অযং ধম্মো, তস্মা সৰনীযোতি দীপেতি. পচ্ছিমেন সাত্থো, তস্মা মনসি কাতব্বোতি. সাধুকপদং ৰা উভযপদেহি যোজেত্ৰা যস্মা অযং ধম্মো ধম্মগম্ভীরো দেসনাগম্ভীরো চ, তস্মা সুণাথ সাধুকং, যস্মা অত্থগম্ভীরো পটিৰেধগম্ভীরো চ, তস্মা সাধুকং মনসি করোথাতি এৰং যোজনা ৰেদিতব্বা.
ভাসিস্সামীতি দেসেস্সামি. ‘‘তং সুণাথা’’তি এত্থ পটিঞ্ঞাতং দেসনং ন সংখিত্ততোৰ দেসেস্সামি, অপিচ খো ৰিত্থারতোপি নং ভাসিস্সামীতি ৰুত্তং হোতি, সঙ্খেপৰিত্থারৰাচকানি হি এতানি পদানি. যথাহ ৰঙ্গীসত্থেরো –
‘‘সংখিত্তেনপি দেসেতি, ৰিত্থারেনপি ভাসতি;
সাল়িকাযিৰ নিগ্ঘোসো, পটিভানং উদীরযী’’তি. (সং. নি. ১.২১৪);
এৰং ৰুত্তে উস্সাহজাতা হুত্ৰা এৰং ভন্তেতি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং সত্থু ৰচনং সম্পটিচ্ছিংসু, পটিগ্গহেসুন্তি ৰুত্তং হোতি. অথ নেসং ভগৰা এতদৰোচ এতং ইদানি ৰত্তব্বং ইধ ভিক্খৰোতিআদিকং সকলং সুত্তং অৰোচ. তত্থ ইধাতি দেসাপদেসে নিপাতো. স্ৰাযং কত্থচি লোকং উপাদায ৰুচ্চতি. যথাহ – ‘‘ইধ তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতী’’তি (দী. নি. ১.১৯০). কত্থচি সাসনং. যথাহ – ‘‘ইধেৰ, ভিক্খৰে, সমণো, ইধ দুতিযো সমণো’’তি (অ. নি. ৪.২৪১). কত্থচি ওকাসং. যথাহ –
‘‘ইধেৰ তিট্ঠমানস্স, দেৰভূতস্স মে সতো;
পুনরাযু চ মে লদ্ধো, এৰং জানাহি মারিসা’’তি. (দী. নি. ২.৩৬৯);
কত্থচি পদপূরণমত্তমেৰ. যথাহ ‘‘ইধাহং – ভিক্খৰে, ভুত্তাৰী অস্সং পৰারিতো’’তি (ম. নি. ১.৩০). ইধ পন লোকং উপাদায ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.
২. ভিক্খৰেতি যথাপটিঞ্ঞাতং দেসনং দেসেতুং পুন ভিক্খূ আলপতি. উভযেনাপি, ভিক্খৰে, ইমস্মিং লোকেতি ৰুত্তং হোতি. অস্সুতৰা পুথুজ্জনোতি এত্থ পন আগমাধিগমাভাৰা ঞেয্যো অস্সুতৰা ইতি. যস্স হি খন্ধধাতুআযতনসচ্চপচ্চযাকারসতিপট্ঠানাদীসু উগ্গহপরিপুচ্ছাৰিনিচ্ছযরহিতত্তা মঞ্ঞনাপটিসেধকো নেৰ আগমো, পটিপত্তিযা অধিগন্তব্বস্স অনধিগতত্তা নেৰ অধিগমো অত্থি. সো আগমাধিগমাভাৰা ঞেয্যো অস্সুতৰা ইতি. স্ৰাযং –
পুথূনং জননাদীহি, কারণেহি পুথুজ্জনো;
পুথুজ্জনন্তোগধত্তা, পুথুৰাযং জনো ইতি.
সো হি পুথূনং নানপ্পকারানং কিলেসাদীনং জননাদীহি কারণেহি পুথুজ্জনো. যথাহ – পুথু কিলেসে জনেন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু অৰিহতসক্কাযদিট্ঠিকাতি পুথুজ্জনা, পুথু সত্থারানং মুখমুল্লোকিকাতি পুথুজ্জনা, পুথু সব্বগতীহি অৰুট্ঠিতাতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাভিসঙ্খারে অভিসঙ্খরোন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাওঘেহি ৰুয্হন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাসন্তাপেহি সন্তপ্পন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাপরিল়াহেহি পরিদয্হন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু পঞ্চসু কামগুণেসু রত্তা গিদ্ধা গধিতা মুচ্ছিতা অজ্ঝোসন্না লগ্গা লগিতা পলিবুদ্ধাতি পুথুজ্জনা, পুথু পঞ্চহি নীৰরণেহি আৰুটা নিৰুতা ওৰুতা পিহিতা পটিচ্ছন্না পটিকুজ্জিতাতি পুথুজ্জনাতি (মহানি. ৫১). পুথূনং ৰা গণনপথমতীতানং অরিযধম্মপরম্মুখানং নীচধম্মসমাচারানং জনানং অন্তোগধত্তাপি পুথুজ্জনা. পুথু ৰা অযং, ৰিসুংযেৰ সঙ্খং গতো, ৰিসংসট্ঠো সীলসুতাদিগুণযুত্তেহি অরিযেহি জনোতিপি পুথুজ্জনো. এৰমেতেহি ‘‘অস্সুতৰা পুথুজ্জনো’’তি দ্ৰীহিপি পদেহি যেতে –
দুৰে পুথুজ্জনা ৰুত্তা, বুদ্ধেনাদিচ্চবন্ধুনা;
অন্ধো পুথুজ্জনো একো, কল্যাণেকো পুথুজ্জনোতি. –
দ্ৰে পুথুজ্জনা ৰুত্তা. তেসু অন্ধপুথুজ্জনো ৰুত্তো হোতীতি ৰেদিতব্বো. অরিযানং অদস্সাৰীতিআদীসু অরিযাতি আরকত্তা কিলেসেহি, অনযে নইরিযনতো, অযে ইরিযনতো, সদেৰকেন চ লোকেন অরণীযতো বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ বুদ্ধসাৰকা চ ৰুচ্চন্তি, বুদ্ধা এৰ ৰা ইধ অরিযা. যথাহ ‘‘সদেৰকে, ভিক্খৰে, লোকে…পে… তথাগতো অরিযোতি ৰুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৫.১০৯৮). সপ্পুরিসাতি এত্থ পন পচ্চেকবুদ্ধা তথাগতসাৰকা চ ‘‘সপ্পুরিসা’’তি ৰেদিতব্বা. তে হি লোকুত্তরগুণযোগেন সোভনা পুরিসাতি সপ্পুরিসা. সব্বেৰ ৰা এতে দ্ৰেধাপি ৰুত্তা. বুদ্ধাপি হি অরিযা চ সপ্পুরিসা চ, পচ্চেকবুদ্ধা বুদ্ধসাৰকাপি. যথাহ –
‘‘যো ৰে কতঞ্ঞূ কতৰেদি ধীরো,
কল্যাণমিত্তো দল়্হভত্তি চ হোতি;
দুখিতস্স সক্কচ্চ করোতি কিচ্চং,
তথাৰিধং সপ্পুরিসং ৰদন্তী’’তি. (জা. ২.১৭.৭৮);
কল্যাণমিত্তো দল়্হভত্তি চ হোতীতি এত্তাৰতা হি বুদ্ধসাৰকো ৰুত্তো, কতঞ্ঞুতাদীহি পচ্চেকবুদ্ধা বুদ্ধাতি. ইদানি যো তেসং অরিযানং অদস্সনসীলো, ন চ দস্সনে সাধুকারী, সো অরিযানং অদস্সাৰীতি ৰেদিতব্বো. সো চ চক্খুনা অদস্সাৰী ঞাণেন অদস্সাৰীতি দুৰিধো, তেসু ঞাণেন অদস্সাৰী ইধ অধিপ্পেতো. মংসচক্খুনা হি দিব্বচক্খুনা ৰা অরিযা দিট্ঠাপি অদিট্ঠাৰ হোন্তি. তেসং চক্খূনং ৰণ্ণমত্তগ্গহণতো, ন অরিযভাৰগোচরতো. সোণসিঙ্গালাদযোপি চ চক্খুনা অরিযে পস্সন্তি. ন চ তে অরিযানং দস্সাৰিনো.
তত্রিদং ৰত্থু – চিত্তলপব্বতৰাসিনো কির খীণাসৰত্থেরস্স উপট্ঠাকো ৰুড্ঢপব্বজিতো একদিৰসং থেরেন সদ্ধিং পিণ্ডায চরিত্ৰা থেরস্স পত্তচীৰরং গহেত্ৰা পিট্ঠিতো আগচ্ছন্তো থেরং পুচ্ছি ‘‘অরিযা নাম, ভন্তে, কীদিসা’’তি. থেরো আহ ‘‘ইধেকচ্চো মহল্লকো অরিযানং পত্তচীৰরং গহেত্ৰা ৰত্তপটিপত্তিং কত্ৰা সহচরন্তোপি নেৰ অরিযে জানাতি, এৰং দুজ্জানা, আৰুসো, অরিযা’’তি. এৰং ৰুত্তেপি সো নেৰ অঞ্ঞাসি. তস্মা ন চক্খুনা দস্সনং দস্সনং, ঞাণেন দস্সনমেৰ দস্সনং. যথাহ ‘‘কিং তে, ৰক্কলি, ইমিনা পূতিকাযেন দিট্ঠেন, যো খো, ৰক্কলি, ধম্মং পস্সতি, সো মং পস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৮৭). তস্মা চক্খুনা পস্সন্তোপি ঞাণেন অরিযেহি দিট্ঠং অনিচ্চাদিলক্খণং অপস্সন্তো অরিযাধিগতঞ্চ ধম্মং অনধিগচ্ছন্তো অরিযকরধম্মানং অরিযভাৰস্স চ অদিট্ঠত্তা ‘‘অরিযানং অদস্সাৰী’’তি ৰেদিতব্বো.
অরিযধম্মস্স অকোৰিদোতি সতিপট্ঠানাদিভেদে অরিযধম্মে অকুসলো. অরিযধম্মে অৰিনীতোতি এত্থ পন –
দুৰিধো ৰিনযো নাম, একমেকেত্থ পঞ্চধা;
অভাৰতো তস্স অযং, ‘‘অৰিনীতো’’তি ৰুচ্চতি.
অযঞ্হি সংৰরৰিনযো পহানৰিনযোতি দুৰিধো ৰিনযো. এত্থ চ দুৰিধেপি ৰিনযে একমেকো ৰিনযো পঞ্চধা ভিজ্জতি. সংৰরৰিনযোপি হি সীলসংৰরো সতিসংৰরো ঞাণসংৰরো খন্তিসংৰরো ৰীরিযসংৰরোতি পঞ্চৰিধো. পহানৰিনযোপি তদঙ্গপহানং ৰিক্খম্ভনপহানং সমুচ্ছেদপহানং পটিপ্পস্সদ্ধিপহানং নিস্সরণপহানন্তি পঞ্চৰিধো.
তত্থ ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতো হোতি সমুপেতো’’তি (ৰিভ. ৫১১) অযং সীলসংৰরো. ‘‘রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতী’’তি (দী. নি. ১.২১৩; ম. নি. ১.২৯৫; সং. নি. ৪.২৩৯; অ. নি. ৩.১৬) অযং সতিসংৰরো.
‘‘যানি সোতানি লোকস্মিং, (অজিতাতি ভগৰা)
সতি তেসং নিৰারণং;
সোতানং সংৰরং ব্রূমি,
পঞ্ঞাযেতে পিধীযরে’’তি. (সু. নি. ১০৪১);
অযং ঞাণসংৰরো. ‘‘খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্সা’’তি (ম. নি. ১.২৩; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) অযং খন্তিসংৰরো. ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতী’’তি (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) অযং ৰীরিযসংৰরো. সব্বোপি চাযং সংৰরো যথাসকং সংৰরিতব্বানং ৰিনেতব্বানঞ্চ কাযদুচ্চরিতাদীনং সংৰরণতো ‘‘সংৰরো’’, ৰিনযনতো ‘‘ৰিনযো’’তি ৰুচ্চতি. এৰং তাৰ সংৰরৰিনযো পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৰেদিতব্বো.
তথা যং নামরূপপরিচ্ছেদাদীসু ৰিপস্সনাঞাণেসু পটিপক্খভাৰতো দীপালোকেনেৰ তমস্স, তেন তেন ৰিপস্সনাঞাণেন তস্স তস্স অনত্থস্স পহানং. সেয্যথিদং, নামরূপৰৰত্থানেন সক্কাযদিট্ঠিযা, পচ্চযপরিগ্গহেন অহেতুৰিসমহেতুদিট্ঠীনং, তস্সেৰ অপরভাগেন কঙ্খাৰিতরণেন কথংকথীভাৰস্স, কলাপসম্মসনেন ‘‘অহং মমা’’তি গাহস্স, মগ্গামগ্গৰৰত্থানেন অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞায, উদযদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা, ৰযদস্সনেন সস্সতদিট্ঠিযা, ভযদস্সনেন সভযে অভযসঞ্ঞায, আদীনৰদস্সনেন অস্সাদসঞ্ঞায, নিব্বিদানুপস্সনায অভিরতিসঞ্ঞায, মুচ্চিতুকম্যতাঞাণেন অমুচ্চিতুকম্যতায, উপেক্খাঞাণেন অনুপেক্খায, অনুলোমেন ধম্মট্ঠিতিযং নিব্বানে চ পটিলোমভাৰস্স, গোত্রভুনা সঙ্খারনিমিত্তগ্গাহস্স পহানং, এতং তদঙ্গপহানংনাম.
যং পন উপচারপ্পনাভেদেন সমাধিনা পৰত্তিভাৰনিৰারণতো ঘটপ্পহারেনেৰ উদকপিট্ঠে সেৰালস্স তেসং তেসং নীৰরণাদিধম্মানং পহানং, এতং ৰিক্খম্ভনপহানং নাম.
যং চতুন্নং অরিযমগ্গানং ভাৰিতত্তা তংতংমগ্গৰতো অত্তনো অত্তনো সন্তানে ‘‘দিট্ঠিগতানং পহানাযা’’তিআদিনা (ধ. স. ২৭৭) নযেন ৰুত্তস্স সমুদযপক্খিকস্স কিলেসগণস্স অচ্চন্তং অপ্পৰত্তিভাৰেন পহানং, ইদং সমুচ্ছেদপহানং নাম. যং পন ফলক্খণে পটিপ্পস্সদ্ধত্তং কিলেসানং, এতং পটিপ্পস্সদ্ধিপহানং নাম. যং সব্বসঙ্খতনিস্সটত্তা পহীনসব্বসঙ্খতং নিব্বানং এতং নিস্সরণপহানং নাম. সব্বম্পি চেতং পহানং যস্মা চাগট্ঠেন পহানং, ৰিনযনট্ঠেন ৰিনযো, তস্মা ‘‘পহানৰিনযো’’তি ৰুচ্চতি. তংতংপহানৰতো ৰা তস্স তস্স ৰিনযস্স সম্ভৰতোপেতং ‘‘পহানৰিনযো’’তি ৰুচ্চতি. এৰং পহানৰিনযোপি পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৰেদিতব্বো.
এৰমযং সঙ্খেপতো দুৰিধো, ভেদতো চ দসৰিধো ৰিনযো ভিন্নসংৰরত্তা পহাতব্বস্স চ অপ্পহীনত্তা যস্মা এতস্স অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্স নত্থি, তস্মা অভাৰতো তস্স অযং অৰিনীতোতি ৰুচ্চতীতি. এস নযো সপ্পুরিসানং অদস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স অকোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে অৰিনীতোতি এত্থপি. নিন্নানাকরণঞ্হি এতং অত্থতো. যথাহ ‘‘যেৰ তে অরিযা, তেৰ তে সপ্পুরিসা. যেৰ তে সপ্পুরিসা, তেৰ তে অরিযা. যো এৰ সো অরিযানং ধম্মো, সো এৰ সো সপ্পুরিসানং ধম্মো. যো এৰ সো সপ্পুরিসানং ধম্মো, সো এৰ সো অরিযানং ধম্মো. যেৰ তে অরিযৰিনযা, তেৰ তে সপ্পুরিসৰিনযা. যেৰ তে সপ্পুরিসৰিনযা, তেৰ তে অরিযৰিনযা. অরিযেতি ৰা সপ্পুরিসেতি ৰা, অরিযধম্মেতি ৰা সপ্পুরিসধম্মেতি ৰা, অরিযৰিনযেতি ৰা সপ্পুরিসৰিনযেতি ৰা এসেসে একে একত্থে সমে সমভাগে তজ্জাতে তঞ্ঞেৰা’’তি.
‘‘কস্মা পন ভগৰা সব্বধম্মমূলপরিযাযং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামী’’তি ৰত্ৰা তং অদেসেত্ৰাৰ ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো অরিযানং অদস্সাৰী’’তি এৰং পুথুজ্জনং নিদ্দিসীতি? পুগ্গলাধিট্ঠানায ধম্মদেসনায তমত্থং আৰিকাতুং. ভগৰতো হি ধম্মাধিট্ঠানা ধম্মদেসনা, ধম্মাধিট্ঠানা পুগ্গলদেসনা, পুগ্গলাধিট্ঠানা পুগ্গলদেসনা, পুগ্গলাধিট্ঠানা ধম্মদেসনাতি ধম্মপুগ্গলৰসেনেৰ তাৰ চতুব্বিধা দেসনা.
তত্থ, ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৰে, ৰেদনা. কতমা তিস্সো? সুখা ৰেদনা দুক্খা ৰেদনা অদুক্খমসুখা ৰেদনা. ইমা খো, ভিক্খৰে, তিস্সো ৰেদনা’’তি (সং. নি. ৪.২৫০) এৰরূপী ধম্মাধিট্ঠানা ধম্মদেসনা ৰেদিতব্বা. ‘‘ছ ধাতুযো অযং পুতিসো ছ ফস্সাযতনো অট্ঠারস মনোপৰিচারো চতুরাধিট্ঠানো’’তি (ম. নি. ৩.৩৪৩) এৰরূপী ধম্মাধিট্ঠানা পুগ্গলদেসনা. ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? অন্ধো একচক্খু দ্ৰিচক্খু. কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো অন্ধো’’তি? (অ. নি. ৩.২৯) এৰরূপী পুগ্গলাধিট্ঠানা পুগ্গলদেসনা. ‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, দুগ্গতিভযং? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি, কাযদুচ্চরিতস্স খো পাপকো ৰিপাকো অভিসম্পরাযং…পে… সুদ্ধমত্তানং পরিহরতি. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, দুগ্গতিভয’’ন্তি (অ. নি. ৪.১২১) এৰরূপী পুগ্গলাধিট্ঠানা ধম্মদেসনা.
স্ৰাযং ইধ যস্মা পুথুজ্জনো অপরিঞ্ঞাতৰত্থুকো, অপরিঞ্ঞামূলিকা চ ইধাধিপ্পেতানং সব্বধম্মানং মূলভূতা মঞ্ঞনা হোতি, তস্মা পুথুজ্জনং দস্সেত্ৰা পুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায তমত্থং আৰিকাতুং, ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো অরিযানং অদস্সাৰী’’তি এৰং পুথুজ্জনং নিদ্দিসীতি ৰেদিতব্বো.
সুত্তনিক্খেপৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পথৰীৰারৰণ্ণনা
এৰং পুথুজ্জনং নিদ্দিসিত্ৰা ইদানি তস্স পথৰীআদীসু ৰত্থূসু সব্বসক্কাযধম্মজনিতং মঞ্ঞনং দস্সেন্তো, পথৰিং পথৰিতোতিআদিমাহ. তত্থ লক্খণপথৰী সসম্ভারপথৰী আরম্মণপথৰী সম্মুতিপথৰীতি চতুব্বিধা পথৰী. তাসু ‘‘কতমা চ, আৰুসো, অজ্ঝত্তিকা পথৰীধাতু? যং অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং কক্খল়ং খরিগত’’ন্তিআদীসু (ৰিভ. ১৭৩) ৰুত্তা লক্খণপথৰী. ‘‘পথৰিং খণেয্য ৰা খণাপেয্য ৰা’’তিআদীসু (পাচি. ৮৫) ৰুত্তা সসম্ভারপথৰী. যে চ কেসাদযো ৰীসতি কোট্ঠাসা, অযোলোহাদযো চ বাহিরা. সা হি ৰণ্ণাদীহি সম্ভারেহি সদ্ধিং পথৰীতি সসম্ভারপথৰী. ‘‘পথৰীকসিণমেকো সঞ্জানাতী’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩৬০) আগতা পন আরম্মণপথৰী, নিমিত্তপথৰীতিপি ৰুচ্চতি. পথৰীকসিণজ্ঝানলাভী দেৰলোকে নিব্বত্তো আগমনৰসেন পথৰীদেৰতাতি নামং লভতি. অযং সম্মুতিপথৰীতি ৰেদিতব্বা. সা সব্বাপি ইধ লব্ভতি. তাসু যংকঞ্চি পথৰিং অযং পুথুজ্জনো পথৰিতো সঞ্জানাতি, পথৰীতি সঞ্জানাতি, পথৰীভাগেন সঞ্জানাতি, লোকৰোহারং গহেত্ৰা সঞ্ঞাৰিপল্লাসেন সঞ্জানাতি পথৰীতি. এৰং পথৰীভাগং অমুঞ্চন্তোযেৰ ৰা এতং ‘‘সত্তোতি ৰা সত্তস্সা’’তি ৰা আদিনা নযেন সঞ্জানাতি. কস্মা এৰং সঞ্জানাতীতি ন ৰত্তব্বং. উম্মত্তকো ৰিয হি পুথুজ্জনো. সো যংকিঞ্চি যেন কেনচি আকারেন গণ্হাতি. অরিযানং অদস্সাৰিতাদিভেদমেৰ ৰা এত্থ কারণং. যং ৰা পরতো ‘‘অপরিঞ্ঞাতং তস্সা’’তি ৰদন্তেন ভগৰতাৰ ৰুত্তং.
পথৰিং পথৰিতো সঞ্ঞত্ৰাতি সো তং পথৰিং এৰং ৰিপরীতসঞ্ঞায সঞ্জানিত্ৰা, ‘‘সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খা’’তি (সু. নি. ৮৮০) ৰচনতো অপরভাগে থামপত্তেহি তণ্হামানদিট্ঠিপপঞ্চেহি ইধ মঞ্ঞনানামেন ৰুত্তেহি মঞ্ঞতি কপ্পেতি ৰিকপ্পেতি, নানপ্পকারতো অঞ্ঞথা গণ্হাতি. তেন ৰুত্তং ‘‘পথৰিং মঞ্ঞতী’’তি. এৰং মঞ্ঞতো চস্স তা মঞ্ঞনা ওল়ারিকনযেন দস্সেতুং ‘‘যা অযং কেসা লোমা’’তিআদিনা নযেন ৰীসতিভেদা অজ্ঝত্তিকা পথৰী ৰুত্তা. যা চাযং ৰিভঙ্গে ‘‘তত্থ কতমা বাহিরা পথৰীধাতু? যং বাহিরং কক্খল়ং খরিগতং কক্খল়ত্তং কক্খল়ভাৰো বহিদ্ধা অনুপাদিন্নং. সেয্যথিদং, অযো লোহং তিপু সীসং সজ্ঝং মুত্তা মণি ৰেল়ুরিযং সঙ্খো সিলা পৰাল়ং রজতং জাতরূপং লোহিতঙ্কো মসারগল্লং তিণং কট্ঠং সক্খরা কঠলং ভূমি পাসাণো পব্বতো’’তি (ৰিভ. ১৭৩) এৰং বাহিরা পথৰী ৰুত্তা. যা চ অজ্ঝত্তারম্মণত্তিকে নিমিত্তপথৰী, তং গহেত্ৰা অযমত্থযোজনা ৰুচ্চতি.
পথৰিং মঞ্ঞতীতি তীহি মঞ্ঞনাহি অহং পথৰীতি মঞ্ঞতি, মম পথৰীতি মঞ্ঞতি, পরো পথৰীতি মঞ্ঞতি, পরস্স পথৰীতি মঞ্ঞতি, অথ ৰা অজ্ঝত্তিকং পথৰিং তণ্হামঞ্ঞনায মঞ্ঞতি, মানমঞ্ঞনায মঞ্ঞতি, দিট্ঠিমঞ্ঞনায মঞ্ঞতি. কথং? অযঞ্হি কেসাদীসু ছন্দরাগং জনেতি কেসে অস্সাদেতি অভিনন্দতি অভিৰদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি. লোমে, নখে, দন্তে, তচং, অঞ্ঞতরং ৰা পন রজ্জনীযৰত্থুং. এৰং অজ্ঝত্তিকং পথৰিং তণ্হামঞ্ঞনায মঞ্ঞতি. ইতি মে কেসা সিযুং অনাগতমদ্ধানং. ইতি লোমাতিআদিনা ৰা পন নযেন তত্থ নন্দিং সমন্নানেতি. ‘‘ইমিনাহং সীলেন ৰা…পে… ব্রহ্মচরিযেন ৰা এৰং সিনিদ্ধমুদুসুখুমনীলকেসো ভৰিস্সামী’’তিআদিনা ৰা পন নযেন অপ্পটিলদ্ধানং পটিলাভায চিত্তং পণিদহতি. এৰম্পি অজ্ঝত্তিকং পথৰিং তণ্হামঞ্ঞনায মঞ্ঞতি.
তথা অত্তনো কেসাদীনং সম্পত্তিং ৰা ৰিপত্তিং ৰা নিস্সায মানং জনেতি, ‘‘সেয্যোহমস্মীতি ৰা সদিসোহমস্মীতি ৰা হীনোহমস্মীতি ৰা’’তি. এৰং অজ্ঝত্তিকং পথৰিং মানমঞ্ঞনায মঞ্ঞতি. ‘‘তং জীৰং তং সরীর’’ন্তি (ম. নি. ২.১৮৭) আগতনযেন পন কেসং ‘‘জীৰো’’তি অভিনিৰিসতি. এস নযো লোমাদীসু. এৰং অজ্ঝত্তিকং পথৰিং দিট্ঠিমঞ্ঞনায মঞ্ঞতি.
অথ ৰা ‘‘যা চেৰ খো পনাৰুসো, অজ্ঝত্তিকা পথৰীধাতু, যা চ বাহিরা পথৰীধাতু, পথৰীধাতুরেৰেসা, তং নেতং মমা’’তি (ম. নি. ১.৩০২) ইমিস্সা পৰত্তিযা পচ্চনীকনযেন কেসাদিভেদং পথৰিং এতং মম এসোহমস্মি এসো মে অত্তাতি অভিনিৰিসতি. এৰম্পি অজ্ঝত্তিকং পথৰিং দিট্ঠিমঞ্ঞনায মঞ্ঞতি. এৰং তাৰ অজ্ঝত্তিকং পথৰিং তীহি মঞ্ঞনাহি মঞ্ঞতি.
যথা চ অজ্ঝত্তিকং এৰং বাহিরম্পি. কথং? ‘‘অযঞ্হি অযলোহাদীসু ছন্দরাগং জনেতি. অযলোহাদীনি অস্সাদেতি অভিনন্দতি অভিৰদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি. মম অযো মম লোহন্তিআদিনা নযেন অযাদীনি মমাযতি রক্খতি গোপযতি, এৰং বাহিরং পথৰিং তণ্হামঞ্ঞনায মঞ্ঞতি. ইতি মে অযলোহাদযো সিযুং অনাগতমদ্ধানন্তি ৰা পনেত্থ নন্দিং সমন্নানেতি, ইমিনাহং সীলেন ৰা ৰতেন ৰা তপেন ৰা ব্রহ্মচরিযেন ৰা এৰং সম্পন্নঅযলোহাদিউপকরণো ভৰিস্সামী’’তি অপ্পটিলদ্ধস্স পটিলাভায চিত্তং পণিদহতি. এৰম্পি বাহিরং পথৰিং তণ্হামঞ্ঞনায মঞ্ঞতি.
তথা অত্তনো অযলোহাদীনং সম্পত্তিং ৰা ৰিপত্তিং ৰা নিস্সায মানং জনেতি ‘‘ইমিনাহং সেয্যোস্মীতি ৰা, সদিসোস্মীতি ৰা হীনোস্মীতি ৰা’’তি (ৰিভ. ৮৩২) এৰং বাহিরং পথৰিং মানমঞ্ঞনায মঞ্ঞতি. অযে জীৰসঞ্ঞী হুত্ৰা পন অযং ‘‘জীৰো’’তি অভিনিৰিসতি. এস নযো লোহাদীসু. এৰং বাহিরং পথৰিং দিট্ঠিমঞ্ঞনায মঞ্ঞতি.
অথ ৰা ‘‘ইধেকচ্চো পথৰীকসিণং অত্ততো সমনুপস্সতি. যং পথৰীকসিণং, সো অহং. যো অহং, তং পথৰীকসিণন্তি পথৰীকসিণঞ্চ অত্তঞ্চ অদ্ৰযং সমনুপস্সতী’’তি (পটি. ম. ১.১৩১) পটিসম্ভিদাযং ৰুত্তনযেনেৰ নিমিত্তপথৰিং ‘‘অত্তা’’তি অভিনিৰিসতি. এৰং বাহিরং পথৰিং দিট্ঠিমঞ্ঞনায মঞ্ঞতি. এৰম্পি বাহিরং পথৰিং তীহি মঞ্ঞনাহি মঞ্ঞতি. এৰং তাৰ ‘‘পথৰিং মঞ্ঞতী’’তি এত্থ তিস্সোপি মঞ্ঞনা ৰেদিতব্বা. ইতো পরং সঙ্খেপেনেৰ কথযিস্সাম.
পথৰিযা মঞ্ঞতীতি এত্থ পথৰিযাতি ভুম্মৰচনমেতং. তস্মা অহং পথৰিযাতি মঞ্ঞতি, ময্হং কিঞ্চনং পলিবোধো পথৰিযাতি মঞ্ঞতি, পরো পথৰিযাতি মঞ্ঞতি, পরস্স কিঞ্চনং পলিবোধো পথৰিযাতি মঞ্ঞতীতি অযমেত্থ অত্থো.
অথ ৰা য্ৰাযং ‘‘কথং রূপস্মিং অত্তানং সমনুপস্সতি? ইধেকচ্চো ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, তস্স এৰং হোতি, অযং খো মে অত্তা, সো খো পন মে অত্তা ইমস্মিং রূপেতি এৰং রূপস্মিং ৰা অত্তানং সমনুপস্সতী’’তি (পটি. ম. ১.১৩১) এতস্স অত্থনযো ৰুত্তো, এতেনেৰ নযেন ৰেদনাদিধম্মে অত্ততো গহেত্ৰা ততো অজ্ঝত্তিকবাহিরাসু পথৰীসু যংকিঞ্চি পথৰিং তস্সোকাসভাৰেন পরিকপ্পেত্ৰা সো খো পন মে অযং অত্তা ইমিস্সা পথৰিযাতি মঞ্ঞন্তো পথৰিযা মঞ্ঞতি, অযমস্স দিট্ঠিমঞ্ঞনা. তস্মিংযেৰ পনস্স অত্তনি সিনেহং তব্বত্থুকঞ্চ মানং উপ্পাদযতো তণ্হামানমঞ্ঞনাপি ৰেদিতব্বা. যদা পন তেনেৰ নযেন সো খো পনস্স অত্তা পথৰিযাতি মঞ্ঞতি, তদা দিট্ঠিমঞ্ঞনা এৰ যুজ্জতি. ইতরাযোপি পন ইচ্ছন্তি.
পথৰিতো মঞ্ঞতীতি এত্থ পন পথৰিতোতি নিস্সক্কৰচনং. তস্মা সউপকরণস্স অত্তনো ৰা পরস্স ৰা যথাৰুত্তপ্পভেদতো পথৰিতো উপ্পত্তিং ৰা নিগ্গমনং ৰা পথৰিতো ৰা অঞ্ঞো অত্তাতি মঞ্ঞমানো পথৰিতো মঞ্ঞতীতি ৰেদিতব্বো, অযমস্স দিট্ঠিমঞ্ঞনা. তস্মিংযেৰ পনস্স দিট্ঠিমঞ্ঞনায মঞ্ঞিতে ৰত্থুস্মিং সিনেহং মানঞ্চ উপ্পাদযতো তণ্হামানমঞ্ঞনাপি ৰেদিতব্বা. অপরে আহু পথৰীকসিণং পরিত্তং ভাৰেত্ৰা ততো অঞ্ঞং অপ্পমাণং অত্তানং গহেত্ৰা পথৰিতো বহিদ্ধাপি মে অত্তাতি মঞ্ঞমানো পথৰিতো মঞ্ঞতীতি.
পথৰিং মেতি মঞ্ঞতীতি এত্থ পন কেৰলঞ্হি মহাপথৰিং তণ্হাৰসেন মমাযতীতি ইমিনা নযেন পৰত্তা একা তণ্হামঞ্ঞনা এৰ লব্ভতীতি ৰেদিতব্বা. সা চাযং মম কেসা, মম লোমা, মম অযো, মম লোহন্তি এৰং যথাৰুত্তপ্পভেদায সব্বাযপি অজ্ঝত্তিকবাহিরায পথৰিযা যোজেতব্বাতি.
পথৰিং অভিনন্দতীতি ৰুত্তপ্পকারমেৰ পথৰিং তণ্হাদীহি অভিনন্দতি, অস্সাদেতি, পরামসতি চাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘পথৰিং মঞ্ঞতী’’তি এতেনেৰ এতস্মিং অত্থে সিদ্ধে কস্মা এতং ৰুত্তন্তি চে. অৰিচারিতমেতং পোরাণেহি. অযং পন অত্তনো মতি, দেসনাৰিলাসতো ৰা আদীনৰদস্সনতো ৰা. যস্সা হি ধম্মধাতুযা সুপ্পটিৰিদ্ধত্তা নানানযৰিচিত্রদেসনাৰিলাসসম্পন্নো, অযং সা ভগৰতা সুপ্পটিৰিদ্ধা. তস্মা পুব্বে মঞ্ঞনাৰসেন কিলেসুপ্পত্তিং দস্সেত্ৰা ইদানি অভিনন্দনাৰসেন দস্সেন্তো দেসনাৰিলাসতো ৰা ইদমাহ. যো ৰা পথৰিং মঞ্ঞতি, পথৰিযা মঞ্ঞতি, পথৰিতো মঞ্ঞতি, পথৰিং মেতি মঞ্ঞতি, সো যস্মা ন সক্কোতি পথৰীনিস্সিতং তণ্হং ৰা দিট্ঠিং ৰা পহাতুং, তস্মা পথৰিং অভিনন্দতিযেৰ. যো চ পথৰিং অভিনন্দতি, দুক্খং সো অভিনন্দতি, দুক্খঞ্চ আদীনৰোতি আদীনৰদস্সনতোপি ইদমাহ. ৰুত্তঞ্চেতং ভগৰতা ‘‘যো, ভিক্খৰে, পথৰীধাতুং অভিনন্দতি, দুক্খং সো অভিনন্দতি, যো দুক্খং অভিনন্দতি, অপরিমুত্তো সো দুক্খস্মাতি ৰদামী’’তি.
এৰং পথৰীৰত্থুকং মঞ্ঞনং অভিনন্দনঞ্চ ৰত্ৰা ইদানি যেন কারণেন সো মঞ্ঞতি, অভিনন্দতি চ, তং কারণং আৰিকরোন্তো আহ তং কিস্স হেতু, অপরিঞ্ঞাতং তস্সাতি ৰদামীতি. তস্সত্থো, সো পুথুজ্জনো তং পথৰিং কিস্স হেতু মঞ্ঞতি, কেন কারণেন মঞ্ঞতি, অভিনন্দতীতি চে. অপরিঞ্ঞাতং তস্সাতি ৰদামীতি, যস্মা তং ৰত্থু তস্স অপরিঞ্ঞাতং, তস্মাতি ৰুত্তং হোতি. যো হি পথৰিং পরিজানাতি, সো তীহি পরিঞ্ঞাহি পরিজানাতি ঞাতপরিঞ্ঞায তীরণপরিঞ্ঞায পহানপরিঞ্ঞাযাতি.
তত্থ কতমা ঞাতপরিঞ্ঞা. পথৰীধাতুং পরিজানাতি, অযং পথৰীধাতু অজ্ঝত্তিকা, অযং বাহিরা, ইদমস্সা লক্খণং, ইমানি রসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানীতি, অযং ঞাতপরিঞ্ঞা. কতমা তীরণপরিঞ্ঞা? এৰং ঞাতং কত্ৰা পথৰীধাতুং তীরেতি অনিচ্চতো দুক্খতো রোগতোতি দ্ৰাচত্তালীসায আকারেহি, অযং তীরণপরিঞ্ঞা. কতমা পহানপরিঞ্ঞা? এৰং তীরযিত্ৰা অগ্গমগ্গেন পথৰীধাতুযা ছন্দরাগং পজহতি, অযং পহানপরিঞ্ঞা.
নামরূপৰৰত্থানং ৰা ঞাতপরিঞ্ঞা. কলাপসম্মসনাদিঅনুলোমপরিযোসানা তীরণপরিঞ্ঞা. অরিযমগ্গে ঞাণং পহানপরিঞ্ঞাতি. যো পথৰিং পরিজানাতি, সো ইমাহি তীহি পরিঞ্ঞাহি পরিজানাতি, অস্স চ পুথুজ্জনস্স তা পরিঞ্ঞাযো নত্থি, তস্মা অপরিঞ্ঞাতত্তা পথৰিং মঞ্ঞতি চ অভিনন্দতি চাতি. তেনাহ ভগৰা – ইধ, ভিক্খৰে, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো…পে… পথৰিং মঞ্ঞতি, পথৰিযা মঞ্ঞতি, পথৰিতো মঞ্ঞতি, পথৰিং মেতি মঞ্ঞতি, পথৰিং অভিনন্দতি. তং কিস্স হেতু? অপরিঞ্ঞাতং তস্সাতি ৰদামী’’তি.
পথৰীৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
আপোৰারাদিৰণ্ণনা
আপং আপতোতি এত্থাপি লক্খণসসম্ভারারম্মণসম্মুতিৰসেন চতুব্বিধো আপো. তেসু ‘‘তত্থ, কতমা অজ্ঝত্তিকা আপোধাতু. যং অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং আপো আপোগতং, সিনেহো সিনেহগতং বন্ধনত্তং রূপস্স অজ্ঝত্তং উপাদিন্ন’’ন্তিআদীসু (ৰিভ. ১৭৪) ৰুত্তো লক্খণআপো. ‘‘আপোকসিণং উগ্গণ্হন্তো আপস্মিং নিমিত্তং গণ্হাতী’’তিআদীসু ৰুত্তো সসম্ভারাপো. সেসং সব্বং পথৰিযং ৰুত্তসদিসমেৰ. কেৰলং যোজনানযে পন ‘‘পিত্তং সেম্হ’’ন্তিআদিনা নযেন ৰুত্তা দ্ৰাদসভেদা অজ্ঝত্তিকা আপোধাতু, ‘‘তত্থ, কতমা বাহিরা আপোধাতু? যং বাহিরং আপো আপোগতং, সিনেহো সিনেহগতং বন্ধনত্তং রূপস্স বহিদ্ধা অনুপাদিন্নং. সেয্যথিদং, মূলরসো খন্ধরসো তচরসো পত্তরসো পুপ্ফরসো ফলরসো খীরং দধি সপ্পি নৰনীতং তেলং মধু ফাণিতং ভুম্মানি ৰা উদকানি অন্তলিক্খানি ৰা’’তি (ৰিভ. ১৭৪) এৰং ৰুত্তা চ বাহিরা আপোধাতু ৰেদিতব্বা, যো চ অজ্ঝত্তারম্মণত্তিকে নিমিত্তআপো.
তেজং তেজতোতি ইমস্মিং তেজোৰারেপি ৰুত্তনযেনেৰ ৰিত্থারো ৰেদিতব্বো. যোজনানযে পনেত্থ ‘‘যেন চ সন্তপ্পতি, যেন চ জীরীযতি, যেন চ পরিডয্হতি, যেন চ অসিতপীতখাযিতসাযিতং সম্মা পরিণামং গচ্ছতী’’তি (ৰিভ. ১৭৫) এৰং ৰুত্তা চতুপ্পভেদা অজ্ঝত্তিকা তেজোধাতু. ‘‘তত্থ কতমা বাহিরা তেজোধাতু? যং বাহিরং তেজো তেজোগতং উস্মা উস্মাগতং উসুমং উসুমগতং বহিদ্ধা অনুপাদিন্নং. সেয্যথিদং, কট্ঠগ্গি পলালগ্গি তিণগ্গি গোমযগ্গি থুসগ্গি সঙ্কারগ্গি ইন্দগ্গি অগ্গিসন্তাপো সূরিযসন্তাপো কট্ঠসন্নিচযসন্তাপো তিণসন্নিচযসন্তাপো ধঞ্ঞসন্নিচযসন্তাপো ভণ্ডসন্নিচযসন্তাপো’’তি (ৰিভ. ১৭৫) এৰং ৰুত্তা চ বাহিরা তেজোধাতু ৰেদিতব্বা.
ৰাযং ৰাযতোতি ইমস্স ৰাযৰারস্সাপি যোজনানযে পন ‘‘উদ্ধঙ্গমা ৰাতা অধোগমা ৰাতা কুচ্ছিসযা ৰাতা কোট্ঠাসযা ৰাতা অঙ্গমঙ্গানুসারিনো ৰাতা সত্থকৰাতা খুরকৰাতা উপ্পলকৰাতা অস্সাসো পস্সাসো’’তি এৰং ৰুত্তা অজ্ঝত্তিকা ৰাযোধাতু. ‘‘তত্থ কতমা বাহিরা ৰাযোধাতু? যং বাহিরং ৰাযো ৰাযোগতং থম্ভিতত্তং রূপস্স বহিদ্ধা অনুপাদিন্নং. সেয্যথিদং, পুরত্থিমা ৰাতা পচ্ছিমা ৰাতা উত্তরা ৰাতা দক্খিণা ৰাতা সরজা ৰাতা অরজা ৰাতা সীতা ৰাতা উণ্হা ৰাতা পরিত্তা ৰাতা অধিমত্তা ৰাতা কাল়ৰাতা ৰেরম্ভৰাতা পক্খৰাতা সুপণ্ণৰাতা তালৰণ্টৰাতা ৰিধূপনৰাতা’’তি (ৰিভ. ১৭৬) এৰং ৰুত্তা চ বাহিরা ৰাযোধাতু ৰেদিতব্বা. সেসং ৰুত্তনযমেৰাতি. এত্তাৰতা চ য্ৰাযং –
‘‘ৰুত্তম্হি একধম্মে, যে ধম্মা একলক্খণা তেন;
ৰুত্তা ভৰন্তি সব্বে, ইতি ৰুত্তো লক্খণো হারো’’তি. –
এৰং নেত্তিযং লক্খণো নাম হারো ৰুত্তো, তস্স ৰসেন যস্মা চতূসু ভূতেসু গহিতেসু উপাদারূপম্পি গহিতমেৰ ভৰতি, রূপলক্খণং অনতীতত্তা. যঞ্চ ভূতোপাদারূপং সো রূপক্খন্ধো. তস্মা ‘‘অস্সুতৰা পুথুজ্জনো পথৰিং আপং তেজং ৰাযং মঞ্ঞতী’’তি ৰদন্তেন অত্থতো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতিপি ৰুত্তং হোতি. ‘‘পথৰিযা আপস্মিং তেজস্মিং ৰাযস্মিং মঞ্ঞতী’’তি ৰদন্তেন রূপস্মিং ৰা অত্তানং সমনুপস্সতীতি ৰুত্তম্পি হোতি. ‘‘পথৰিতো আপতো তেজতো ৰাযতো মঞ্ঞতী’’তি ৰদন্তেন রূপতো অঞ্ঞো অত্তাতি সিদ্ধত্তা রূপৰন্তং ৰা অত্তানং অত্তনি ৰা রূপং সমনুপস্সতীতিপি ৰুত্তং হোতি. এৰমেতা চতস্সো রূপৰত্থুকা সক্কাযদিট্ঠিমঞ্ঞনা ৰেদিতব্বা. তত্থ একা উচ্ছেদদিট্ঠি, তিস্সো সস্সতদিট্ঠিযোতি দ্ৰেৰ দিট্ঠিযো হোন্তীতি অযম্পি অত্থৰিসেসো ৰেদিতব্বো.
আপোৰারাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ভূতৰারাদিৰণ্ণনা
৩. এৰং রূপমুখেন সঙ্খারৰত্থুকং মঞ্ঞনং ৰত্ৰা ইদানি যে সঙ্খারে উপাদায সত্তা পঞ্ঞপীযন্তি, তেসু সঙ্খারেসু সত্তেসুপি যস্মা পুথুজ্জনো মঞ্ঞনং করোতি, তস্মা তে সত্তে নিদ্দিসন্তো ভূতে ভূততো সঞ্জানাতীতিআদিমাহ. তত্থাযং ভূতসদ্দো পঞ্চক্খন্ধঅমনুস্সধাতুৰিজ্জমানখীণাসৰসত্তরুক্খাদীসু দিস্সতি. ‘‘ভূতমিদন্তি, ভিক্খৰে, সমনুপস্সথা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৪০১) হি অযং পঞ্চক্খন্ধেসু দিস্সতি. ‘‘যানীধ ভূতানি সমাগতানী’’তি (সু. নি. ২২৪) এত্থ অমনুস্সেসু. ‘‘চত্তারো খো, ভিক্খু, মহাভূতা হেতূ’’তি (ম. নি. ৩.৮৬) এত্থ ধাতূসু. ‘‘ভূতস্মিং পাচিত্তিয’’ন্তিআদীসু (পাচি. ৬৯) ৰিজ্জমানে. ‘‘যো চ কালঘসো ভূতো’’তি (জা. ১.১০.১৯০) এত্থ খীণাসৰে. ‘‘সব্বেৰ নিক্খিপিস্সন্তি ভূতা লোকে সমুস্সয’’ন্তি (দী. নি. ২.২২০) এত্থ সত্তেসু. ‘‘ভূতগামপাতব্যতাযা’’তি (পাচি. ৯০) এত্থ রুক্খাদীসু. ইধ পনাযং সত্তেসু ৰত্ততি, নো চ খো অৰিসেসেন. চাতুমহারাজিকানং হি হেট্ঠা সত্তা ইধ ভূতাতি অধিপ্পেতা.
তত্থ ভূতে ভূততো সঞ্জানাতীতিআদি ৰুত্তনযমেৰ. ভূতে মঞ্ঞতীতিআদীসু পন তিস্সোপি মঞ্ঞনা যোজেতব্বা. কথং? অযঞ্হি ‘‘সো পস্সতি গহপতিং ৰা গহপতিপুত্তং ৰা পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতং সমঙ্গিভূত’’ন্তি (অ. নি. ৭.৫০) ৰুত্তনযেন ভূতে সুভা সুখিতাতি গহেত্ৰা রজ্জতি, দিস্ৰাপি নে রজ্জতি, সুত্ৰাপি, ঘাযিত্ৰাপি, সাযিত্ৰাপি, ফুসিত্ৰাপি, ঞত্ৰাপি. এৰং ভূতে তণ্হামঞ্ঞনায মঞ্ঞতি. ‘‘অহো ৰতাহং খত্তিযমহাসালানং ৰা সহব্যতং উপপজ্জেয্য’’ন্তিআদিনা (দী. নি. ৩.৩৩৭) ৰা পন নযেন অপ্পটিলদ্ধস্স পটিলাভায চিত্তং পণিদহতি, এৰম্পি ভূতে তণ্হামঞ্ঞনায মঞ্ঞতি. অত্তনো পন ভূতানঞ্চ সম্পত্তিৰিপত্তিং নিস্সায অত্তানং ৰা সেয্যং দহতি. ভূতেসু চ যংকিঞ্চি ভূতং হীনং অত্তানং ৰা হীনং, যংকিঞ্চি ভূতং সেয্যং. অত্তানং ৰা ভূতেন, ভূতং ৰা অত্তনা সদিসং দহতি. যথাহ ‘‘ইধেকচ্চো জাতিযা ৰা…পে… অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন ৰত্থুনা পুব্বকালং পরেহি সদিসং অত্তানং দহতি. অপরকালং অত্তানং সেয্যং দহতি. পরে হীনে দহতি, যো এৰরূপো মানো …পে… অযং ৰুচ্চতি মানাতিমানো’’তি (ৰিভ. ৮৭৬-৮৮০). এৰং ভূতে মানমঞ্ঞনায মঞ্ঞতি.
ভূতে পন ‘‘নিচ্চা ধুৰা সস্সতা অৰিপরিণামধম্মা’’তি ৰা ‘‘সব্বে সত্তা সব্বে পাণা সব্বে ভূতা সব্বে জীৰা অৰসা অবলা অৰীরিযা নিযতিসঙ্গতিভাৰপরিণতা ছস্ৰেৰাভিজাতীসু সুখদুক্খং পটিসংৰেদেন্তী’’তি (দী. নি. ১.১৬৮) ৰা মঞ্ঞমানো দিট্ঠিমঞ্ঞনায মঞ্ঞতি. এৰং ভূতে তীহি মঞ্ঞনাহি মঞ্ঞতি.