১০. সতিপট্ঠানসুত্তৰণ্ণনা
১০৫. এৰং মে সুতন্তি সতিপট্ঠানসুত্তং. তত্থ কুরূসু ৰিহরতীতি কুরুনামকা জানপদিনো রাজকুমারা, তেসং নিৰাসো একোপি জনপদো রুল়্হীসদ্দেন কুরূতি ৰুচ্চতি, তস্মিং কুরূসু জনপদে. অট্ঠকথাচরিযা পনাহু – মন্ধাতুকালে তীসু দীপেসু মনুস্সা জম্বুদীপো নাম বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধমহাসাৰকচক্কৰত্তিপভুতীনং উত্তমপুরিসানং উপ্পত্তিভূমি উত্তমদীপো অতিরমণীযোতি সুত্ৰা রঞ্ঞা মন্ধাতুচক্কৰত্তিনা চক্করতনং পুরক্খত্ৰা চত্তারো দীপে অনুসংযাযন্তেন সদ্ধিং আগমংসু. ততো রাজা পরিণাযকরতনং পুচ্ছি –
‘‘অত্থি নু খো মনুস্সলোকতো রমণীযতরং ঠান’’ন্তি?
‘‘কস্মা দেৰ এৰং ভণসি?
‘‘কিং ন পস্সসি চন্দিমসূরিযানং আনুভাৰং?
‘‘ননু এতেসং ঠানং ইতো রমণীযতর’’ন্তি?
রাজা চক্করতনং পুরক্খত্ৰা তত্থ অগমাসি. চত্তারো মহারাজানো ‘‘মন্ধাতুমহারাজা আগতো’’তি সুত্ৰাৰ ‘‘মহিদ্ধিকো মহানুভাৰো রাজা ন সক্কা যুদ্ধেন পটিবাহিতু’’ন্তি সকরজ্জং নিয্যাতেসুং. সো তং গহেত্ৰা পুন পুচ্ছি – ‘‘অত্থি নু খো ইতো রমণীযতরং ঠান’’ন্তি. অথস্স তাৰতিংসভৰনং কথযিংসু – ‘‘তাৰতিংসভৰনং, দেৰ, রমণীযতরং, তত্থ সক্কস্স দেৰরঞ্ঞো ইমে চত্তারো মহারাজানো পরিচারকা দোৰারিকভূমিযং তিট্ঠন্তি. সক্কো দেৰরাজা মহিদ্ধিকো মহানুভাৰো. তস্সিমানি পন উপভোগট্ঠানানি, যোজনসহস্সুব্বেধো ৰেজযন্তপাসাদো, পঞ্চযোজনসতুব্বেধা সুধম্মা দেৰসভা, দিযড্ঢযোজনসতিকো ৰেজযন্তরথো, তথা এরাৰণো হত্থী, দিব্বরুক্খসহস্সপটিমণ্ডিতং নন্দনৰনং চিত্তলতাৰনং ফারুসকৰনং মিস্সকৰনং. যোজনসতুব্বেধো পারিচ্ছত্তকো কোৰিল়ারো, তস্স হেট্ঠা সট্ঠিযোজনাযামা পণ্ণাসযোজনৰিত্থতা পঞ্চদসযোজনুব্বেধা জযসুমনপুপ্ফৰণ্ণা পণ্ডুকম্বলসিলা, যস্সা মুদুতায সক্কস্স নিসীদতো উপড্ঢকাযো অনুপৰিসতী’’তি.
তং সুত্ৰা রাজা তত্থ গন্তুকামো চক্করতনং অব্ভুক্কিরি. তং আকাসে পতিট্ঠাসি সদ্ধিং চতুরঙ্গিনিযা সেনায. অথ দ্ৰিন্নং দেৰলোকানং ৰেমজ্ঝতো চক্করতনং ওতরিত্ৰা পথৰিযং পতিট্ঠাসি সদ্ধিং পরিণাযকরতনপ্পমুখায চতুরঙ্গিনিযা সেনায. রাজা এককোৰ তাৰতিংসভৰনং অগমাসি. সক্কো ‘‘মন্ধাতা আগতো’’তি সুত্ৰাৰ তস্স পচ্চুগ্গমনং কত্ৰা – ‘‘স্ৰাগতং তে, মহারাজ, সকং তে, মহারাজ. অনুসাস, মহারাজা’’তি ৰত্ৰা সদ্ধিং নাটকেহি রজ্জং দ্ৰেভাগে কত্ৰা একং ভাগমদাসি. রঞ্ঞো তাৰতিংসভৰনে পতিট্ঠিতমত্তস্সেৰ মনুস্সভাৰো ৰিগচ্ছি, দেৰভাৰো পাতুরহোসি.
তস্স কির সক্কেন সদ্ধিং পণ্ডুকম্বলসিলাযং নিসিন্নস্স অক্খিনিমিসমত্তেন নানত্তং পঞ্ঞাযতি. তং অসল্লক্খেন্তা দেৰা সক্কস্স চ তস্স চ নানত্তে মুয্হন্তি. সো তত্থ দিব্বসম্পত্তিং অনুভৰমানো যাৰ ছত্তিংস সক্কা উপ্পজ্জিত্ৰা চুতা, তাৰ রজ্জং কারেত্ৰা অতিত্তোযেৰ কামেহি ততো চৰিত্ৰা অত্তনো উয্যানে পতিট্ঠিতো ৰাতাতপেন ফুট্ঠগত্তো কালমকাসি.
চক্করতনে পন পথৰিযং পতিট্ঠিতে পরিণাযকরতনং সুৰণ্ণপট্টে মন্ধাতুউপাহনং লিখাপেত্ৰা ইদং মন্ধাতুরজ্জন্তি রজ্জমনুসাসি. তেপি তীহি দীপেহি আগতমনুস্সা পুন গন্তুং অসক্কোন্তা পরিণাযকরতনং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘দেৰ মযং রঞ্ঞো আনুভাৰেন আগতা, ইদানি গন্তুং ন সক্কোম, ৰসনট্ঠানং নো দেহী’’তি যাচিংসু. সো তেসং একেকং জনপদমদাসি. তত্থ পুব্বৰিদেহতো আগতমনুস্সেহি আৰসিতপদেসো তাযেৰ পুরিমসঞ্ঞায ৰিদেহরট্ঠন্তি নামং লভি. অপরগোযানতো আগতমনুস্সেহি আৰসিতপদেসো অপরন্তজনপদোতি নামং লভি. উত্তরকুরুতো আগতমনুস্সেহি আৰসিতপদেসো কুরুরট্ঠন্তি নামং লভীতি. বহুকে পন গামনিগমাদযো উপাদায বহুৰচনেন ৰোহরীযতি. তেন ৰুত্তং ‘‘কুরূসু ৰিহরতী’’তি.
কম্মাসধম্মং নাম কুরূনং নিগমোতি. কম্মাসধম্মন্তি এত্থ কেচি ধ-কারস্স দ-কারেন অত্থং ৰণ্ণযন্তি. কম্মাসো এত্থ দমিতোতি কম্মাসদম্মো. কম্মাসোতি কম্মাসপাদো পোরিসাদো ৰুচ্চতি. তস্স কির পাদে খাণুকেন ৰিদ্ধট্ঠানে ৰণো রুহন্তো চিত্তদারুসদিসো হুত্ৰা রুহি, তস্মা কম্মাসপাদোতি পঞ্ঞাযিত্থ. সো চ তস্মিং ওকাসে দমিতো পোরিসাদভাৰতো পটিসেধিতো. কেন? মহাসত্তেন. কতরস্মিং জাতকেতি? মহাসুতসোমজাতকেতি একে. ইমে পন থেরা জযদ্দিসজাতকেতি ৰদন্তি. তদা হি মহাসত্তেন কম্মাসপাদো দমিতো. যথাহ –
‘‘পুত্তো যদা হোমি জযদ্দিসস্স,
পঞ্চালরট্ঠাধিপতিস্স অত্রজো;
চজিত্ৰান পাণং পিতরং পমোচযিং,
কম্মাসপাদম্পি চহং পসাদযি’’ন্তি.
কেচি পন ধ-কারেনেৰ অত্থং ৰণ্ণযন্তি. কুরুরট্ঠৰাসীনং কির কুরুৰত্তধম্মো তস্মিং কম্মাসো জাতো, তস্মা তং ঠানং কম্মাসো এত্থ ধম্মো জাতোতি কম্মাসধম্মন্তি ৰুচ্চতি. তত্থ নিৰিট্ঠনিগমস্সাপি এতদেৰ নামং. ভুম্মৰচনেন কস্মা ন ৰুত্তন্তি? অৰসনোকাসতো. ভগৰতো কির তস্মিং নিগমে ৰসনোকাসো কোচি ৰিহারো নাহোসি. নিগমতো পন অপক্কম্ম অঞ্ঞতরস্মিং উদকসম্পন্নে রমণীযে ভূমিভাগে মহাৰনসণ্ডো অহোসি. তত্থ ভগৰা ৰিহাসি. তং নিগমং গোচরগামং কত্ৰা, তস্মা এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো ‘‘কুরূসু ৰিহরতি কম্মাসধম্মং নাম কুরূনং নিগমো, তং গোচরগামং কত্ৰা’’তি.
উদ্দেসৰারকথাৰণ্ণনা
১০৬. একাযনো অযং, ভিক্খৰে, মগ্গোতি. কস্মা ভগৰা ইদং সুত্তমভাসি? কুরুরট্ঠৰাসীনং গম্ভীরদেসনাপটিগ্গহণসমত্থতায. কুরুরট্ঠৰাসিনো কির ভিক্খূ ভিক্খুনিযো উপাসকা উপাসিকাযো উতুপচ্চযাদিসম্পন্নত্তা তস্স রট্ঠস্স সপ্পাযউতুপচ্চযসেৰনেন নিচ্চং কল্লসরীরা কল্লচিত্তা চ হোন্তি. তে চিত্তসরীরকল্লতায অনুগ্গহিতপঞ্ঞাবলা গম্ভীরকথং পরিগ্গহেতুং সমত্থা হোন্তি. তেন তেসং ভগৰা ইমং গম্ভীরদেসনাপটিগ্গহণসমত্থতং সম্পস্সন্তো একৰীসতিযা ঠানেসু কম্মট্ঠানং অরহত্তে পক্খিপিত্ৰা ইদং গম্ভীরত্থং সতিপট্ঠানসুত্তং অভাসি. যথা হি পুরিসো সুৰণ্ণচঙ্কোটকং লভিত্ৰা তত্থ নানাপুপ্ফানি পক্খিপেয্য, সুৰণ্ণমঞ্জূসং ৰা পন লভিত্ৰা সত্তরতনানি পক্খিপেয্য, এৰং ভগৰা কুরুরট্ঠৰাসিপরিসং লভিত্ৰা গম্ভীরদেসনং দেসেসি. তেনেৰেত্থ অঞ্ঞানিপি গম্ভীরত্থানি দীঘনিকাযে মহানিদানং মহাসতিপট্ঠানং ইমস্মিং মজ্ঝিমনিকাযে সারোপমং রুক্খূপমং রট্ঠপালং মাগণ্ডিযং আনেঞ্জসপ্পাযন্তি অঞ্ঞানিপি সুত্তানি দেসেসি.
অপিচ তস্মিং জনপদে চতস্সো পরিসা পকতিযাৰ সতিপট্ঠানভাৰনানুযোগমনুযুত্তা ৰিহরন্তি, অন্তমসো দাসকম্মকরপরিজনাপি সতিপট্ঠানপ্পটিসংযুত্তমেৰ কথং কথেন্তি. উদকতিত্থসুত্তকন্তনট্ঠানাদীসুপি নিরত্থককথা নাম ন পৰত্ততি. সচে কাচি ইত্থী ‘‘অম্ম ত্ৰং কতরং সতিপট্ঠানভাৰনং মনসিকরোসী’’তি পুচ্ছিতা ‘‘ন কিঞ্চী’’তি ৰদতি. তং গরহন্তি ‘‘ধিরত্থু তৰ জীৰিতং, জীৰমানাপি ত্ৰং মতসদিসা’’তি. অথ নং ‘‘মা দানি পুন এৰমকাসী’’তি ওৰদিত্ৰা অঞ্ঞতরং সতিপট্ঠানং উগ্গণ্হাপেন্তি. যা পন ‘‘অহং অসুকং সতিপট্ঠানং মনসিকরোমী’’তি ৰদতি. তস্সা ‘‘সাধু সাধূ’’তি সাধুকারং দত্ৰা ‘‘তৰ জীৰিতং সুজীৰিতং, ত্ৰং নাম মনুস্সত্তং পত্তা, তৰত্থায সম্মাসম্বুদ্ধো উপ্পন্নো’’তিআদীহি পসংসন্তি. ন কেৰলঞ্চেত্থ মনুস্সজাতিযাযেৰ সতিপট্ঠানমনসিকারযুত্তা, তে নিস্সায ৰিহরন্তা তিরচ্ছানগতাপি. তত্রিদং ৰত্থু – একো কির নটকো সুৰপোতকং গহেত্ৰা সিক্খাপেন্তো ৰিচরতি. সো ভিক্খুনুপস্সযং উপনিস্সায ৰসিত্ৰা গমনকালে সুৰপোতকং পমুস্সিত্ৰা গতো. তং সামণেরিযো গহেত্ৰা পটিজগ্গিংসু. বুদ্ধরক্খিতোতিস্স নামং অকংসু. তং একদিৰসং পুরতো নিসিন্নং দিস্ৰা মহাথেরী আহ – ‘‘বুদ্ধরক্খিতা’’তি?
কিং অয্যেতি.
অত্থি কোচি তৰ মনসিকারোতি?
নত্থি অয্যেতি.
আৰুসো, পব্বজিতানং সন্তিকে ৰসন্তেন নাম ৰিস্সট্ঠঅত্তভাৰেন ভৰিতুং ন ৰট্টতি, কোচিদেৰ মনসিকারো ইচ্ছিতব্বো, ত্ৰং পন অঞ্ঞং ন সক্খিস্সসি ‘‘অট্ঠি অট্ঠী’’তি সজ্ঝাযং করোহীতি. সো থেরিযা ওৰাদে ঠত্ৰা ‘‘অট্ঠি অট্ঠী’’তি সজ্ঝাযন্তো চরতি.
তং একদিৰসং পাতোৰ তোরণগ্গে নিসীদিত্ৰা বালাতপং তপমানং একো সকুণো নখপঞ্জরেন অগ্গহেসি. সো ‘‘কিরি কিরী’’তি সদ্দমকাসি. সামণেরিযো সুত্ৰা ‘‘অয্যে বুদ্ধরক্খিতো সকুণেন গহিতো, মোচেম ন’’ন্তি লেড্ডুআদীনি গহেত্ৰা অনুবন্ধিত্ৰা মোচেসুং. তং আনেত্ৰা পুরতো ঠপিতং থেরী আহ –
‘‘বুদ্ধরক্খিত, সকুণেন গহিতকালে কিং চিন্তেসী’’তি?
ন অয্যে অঞ্ঞং চিন্তেসিং, ‘‘অট্ঠিপুঞ্জোৰ অট্ঠিপুঞ্জং গহেত্ৰা গচ্ছতি, কতরস্মিম্পি ঠানে ৰিপ্পকিরিস্সতী’’তি এৰং অয্যে অট্ঠিপুঞ্জমেৰ চিন্তেসিন্তি.
সাধু সাধু, বুদ্ধরক্খিত, অনাগতে ভৰক্খযস্স তে পচ্চযো ভৰিস্সতীতি. এৰং তত্থ তিরচ্ছানগতাপি সতিপট্ঠানমনসিকারযুত্তা, তস্মা নেসং ভগৰা সতিপট্ঠানবুদ্ধিমেৰ জনেন্তো ইদং সুত্তং অভাসি.
তত্থ একাযনোতি একমগ্গো. মগ্গস্স হি –
‘‘মগ্গো পন্থো পথো পজ্জো, অঞ্জসং ৰটুমাযনং;
নাৰা উত্তরসেতূ চ, কুল্লো চ ভিসিসঙ্কমো’’তি. (চূল়নি. ১০১) –
বহূনি নামানি. স্ৰাযং ইধ অযননামেন ৰুত্তো. তস্মা একাযনো অযং, ভিক্খৰে, মগ্গোতি এত্থ একমগ্গো অযং, ভিক্খৰে, মগ্গো, ন দ্ৰেধাপথভূতোতি এৰমত্থো দট্ঠব্বো. অথ ৰা একেন অযিতব্বোতি একাযনো. একেনাতি গণসঙ্গণিকং পহায ৰূপকট্ঠেন পৰিৰিত্তচিত্তেন. অযিতব্বোতি পটিপজ্জিতব্বো. অযন্তি ৰা এতেনাতি অযনো, সংসারতো নিব্বানং গচ্ছন্তীতি অত্থো. একস্স অযনো একাযনো, একস্সাতি সেট্ঠস্স. সব্বসত্তানং সেট্ঠো চ ভগৰা, তস্মা ভগৰতোতি ৰুত্তং হোতি. কিঞ্চাপি হি তেন অঞ্ঞেপি অযন্তি, এৰং সন্তেপি ভগৰতোৰ সো অযনো তেন উপ্পাদিতত্তা. যথাহ ‘‘সো হি, ব্রাহ্মণ, ভগৰা অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা’’তিআদি (ম. নি. ৩.৭৯). অযতীতি ৰা অযনো, গচ্ছতি পৰত্ততীতি অত্থো. একস্মিং অযনোতি একাযনো, ইমস্মিংযেৰ ধম্মৰিনযে পৰত্ততি, ন অঞ্ঞত্রাতি ৰুত্তং হোতি. যথাহ ‘‘ইমস্মিং খো, সুভদ্দ, ধম্মৰিনযে অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো উপলব্ভতী’’তি (দী. নি. ২.২১৪). দেসনাভেদোযেৰ হেসো, অত্থো পনেকো. অপিচ একং অযতীতি একাযনো. পুব্বভাগে নানামুখভাৰনানযপ্পৰত্তোপি অপরভাগে একং নিব্বানমেৰ গচ্ছতীতি ৰুত্তং হোতি. যথাহ ব্রহ্মা সহম্পতি –
‘‘একাযনং জাতিখযন্তদস্সী,
মগ্গং পজানাতি হিতানুকম্পী;
এতেন মগ্গেন তরিংসু পুব্বে,
তরিস্সন্তি যে চ তরন্তি ওঘ’’ন্তি. (সং. নি. ৫.৪০৯);
কেচি পন ‘‘ন পারং দিগুণং যন্তী’’তি গাথানযেন যস্মা একৰারং নিব্বানং গচ্ছতি. তস্মা ‘‘একাযনো’’তি ৰদন্তি, তং ন যুজ্জতি. ইমস্স হি অত্থস্স সকিং অযনোতি ইমিনা ব্যঞ্জনেন ভৰিতব্বং. যদি পন একং অযনমস্স একা গতি পৰত্তীতি এৰমত্থং যোজেত্ৰা ৰুচ্চেয্য, ব্যঞ্জনং যুজ্জেয্য, অত্থো পন উভযথাপি ন যুজ্জতি. কস্মা? ইধ পুব্বভাগমগ্গস্স অধিপ্পেতত্তা. কাযাদিচতুআরম্মণপ্পৰত্তো হি পুব্বভাগসতিপট্ঠানমগ্গো ইধ অধিপ্পেতো, ন লোকুত্তরো. সো চ অনেকৰারম্পি অযতি, অনেকঞ্চস্স অযনং হোতি.
পুব্বেপি চ ইমস্মিং পদে মহাথেরানং সাকচ্ছা অহোসিযেৰ. তিপিটকচূল়নাগত্থেরো ‘‘পুব্বভাগসতিপট্ঠানমগ্গো’’তি আহ. আচরিযো পনস্স তিপিটকচূল়সুমত্থেরো ‘‘মিস্সকমগ্গো’’তি আহ. পুব্বভাগো ভন্তেতি. মিস্সকো আৰুসোতি. আচরিযে পুনপ্পুনং ভণন্তে অপ্পটিবাহিত্ৰা তুণ্হী অহোসি. পঞ্হং অৰিনিচ্ছিনিত্ৰাৰ উট্ঠহিংসু. অথাচরিযত্থেরো ন্হানকোট্ঠকং গচ্ছন্তো ‘‘মযা মিস্সকমগ্গো কথিতো, চূল়নাগো পুব্বভাগোতি আদায ৰোহরতি, কো নু খো এত্থ নিচ্ছযো’’তি সুত্তন্তং আদিতো পট্ঠায পরিৰত্তেন্তো ‘‘যো হি কোচি, ভিক্খৰে, ইমে চত্তারো সতিপট্ঠানে এৰং ভাৰেয্য সত্ত ৰস্সানী’’তি ইমস্মিং ঠানে সল্লক্খেসি, লোকুত্তরমগ্গো উপ্পজ্জিত্ৰা সত্ত ৰস্সানি তিট্ঠমানো নাম নত্থি, মযা ৰুত্তো মিস্সকমগ্গো ন লব্ভতি, চূল়নাগেন দিট্ঠো পুব্বভাগমগ্গোৰ লব্ভতীতি ঞত্ৰা অট্ঠমিযং ধম্মস্সৰনে সঙ্ঘুট্ঠে অগমাসি.
পোরাণকত্থেরা কির পিযধম্মস্সৰনা হোন্তি. সদ্দং সুত্ৰাৰ ‘‘অহং পঠমং, অহং পঠম’’ন্তি একপ্পহারেনেৰ ওসরন্তি. তস্মিঞ্চ দিৰসে চূল়নাগত্থেরস্স ৰারো. তেন ধম্মাসনে নিসীদিত্ৰা ৰীজনিং গহেত্ৰা পুব্বগাথাসু ৰুত্তাসু থেরস্স আসনপিট্ঠিযং ঠিতস্স এতদহোসি ‘‘রহো নিসীদিত্ৰা ন ৰক্খামী’’তি. পোরাণকত্থেরা হি অনুসূযকা হোন্তি, ন অত্তনো রুচিমেৰ উচ্ছুভারং ৰিয এৰং উক্খিপিত্ৰা ৰিচরন্তি, কারণমেৰ গণ্হন্তি, অকারণং ৰিস্সজ্জেন্তি. তস্মা থেরো ‘‘আৰুসো চূল়নাগা’’তি আহ. সো আচরিযস্স ৰিয সদ্দোতি ধম্মং ঠপেত্ৰা ‘‘কিং ভন্তে’’তি আহ. আৰুসো চূল়নাগ মযা ৰুত্তো মিস্সকমগ্গো ন লব্ভতি, তযা ৰুত্তো পুব্বভাগসতিপট্ঠানমগ্গোৰ লব্ভতীতি.
থেরো চিন্তেসি ‘‘অম্হাকং আচরিযো সব্বপরিযত্তিকো তেপিটকো সুতবুদ্ধো, এৰরূপস্সপি নাম ভিক্খুনো অযং পঞ্হো আলুল়েতি, অনাগতে মম ভাতিকা ইমং পঞ্হং আলুল়েস্সন্তীতি সুত্তং গহেত্ৰা ইমং পঞ্হং নিচ্চলং করিস্সামী’’তি পটিসম্ভিদামগ্গতো ‘‘একাযনমগ্গো ৰুচ্চতি পুব্বভাগসতিপট্ঠানমগ্গো –
‘‘মগ্গানট্ঠঙ্গিকো সেট্ঠো, সচ্চানং চতুরো পদা;
ৰিরাগো সেট্ঠো ধম্মানং, দ্ৰিপদানঞ্চ চক্খুমা.
এসেৰ মগ্গো নত্থঞ্ঞো, দস্সনস্স ৰিসুদ্ধিযা;
এতঞ্হি তুম্হে পটিপজ্জথ, মারসেনপ্পমদ্দনং;
এতঞ্হি তুম্হে পটিপন্না, দুক্খস্সন্তং করিস্সথা’’তি. (ধ. প. ২৭৩-২৭৫) –
সুত্তং আহরিত্ৰা ঠপেসি.
মগ্গোতি কেনট্ঠেন মগ্গো? নিব্বানগমনট্ঠেন নিব্বানত্থিকেহি মগ্গনিযট্ঠেন চ. সত্তানং ৰিসুদ্ধিযাতি রাগাদীহি মলেহি অভিজ্ঝাৰিসমলোভাদীহি চ উপক্কিলেসেহি কিলিট্ঠচিত্তানং সত্তানং ৰিসুদ্ধত্থায. তথা হি ইমিনাৰ মগ্গেন ইতো সতসহস্সকপ্পাধিকানং চতুন্নং অসঙ্খ্যেয্যানং উপরি একস্মিঞ্ঞেৰ কপ্পে নিব্বত্তে তণ্হঙ্করমেধঙ্করসরণঙ্করদীপঙ্করনামকে বুদ্ধে আদিং কত্ৰা সক্যমুনিপরিযোসানা অনেকে সম্মাসম্বুদ্ধা অনেকসতা পচ্চেকবুদ্ধা গণনপথং ৰীতিৰত্তা অরিযসাৰকা চাতি ইমে সত্তা সব্বে চিত্তমলং পৰাহেত্ৰা পরমৰিসুদ্ধিং পত্তা. রূপমলৰসেন পন সংকিলেসৰোদানপঞ্ঞত্তিযেৰ নত্থি. তথা হি –
রূপেন সংকিলিট্ঠেন, সংকিলিস্সন্তি মাণৰা;
রূপে সুদ্ধে ৰিসুজ্ঝন্তি, অনক্খাতং মহেসিনা.
চিত্তেন সংকিলিট্ঠেন, সংকিলিস্সন্তি মাণৰা;
চিত্তে সুদ্ধে ৰিসুজ্ঝন্তি, ইতি ৰুত্তং মহেসিনা.
যথাহ ‘‘চিত্তসংকিলেসা, ভিক্খৰে, সত্তা সংকিলিস্সন্তি, চিত্তৰোদানা ৰিসুজ্ঝন্তী’’তি (সং. নি. ৩.১০০). তঞ্চ চিত্তৰোদানং ইমিনা সতিপট্ঠানমগ্গেন হোতি. তেনাহ ‘‘সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা’’তি.
সোকপরিদেৰানং সমতিক্কমাযাতি সোকস্স চ পরিদেৰস্স চ সমতিক্কমায, পহানাযাতি অত্থো. অযঞ্হি মগ্গো ভাৰিতো সন্ততিমহামত্তাদীনং ৰিয সোকসমতিক্কমায, পটাচারাদীনং ৰিয চ পরিদেৰসমতিক্কমায চ সংৰত্ততি. তেনাহ ‘‘সোকপরিদেৰানং সমতিক্কমাযা’’তি. কিঞ্চাপি হি সন্ততিমহামত্তো –
‘‘যং পুব্বে তং ৰিসোধেহি, পচ্ছা তে মাহু কিঞ্চনং;
মজ্ঝে চে নো গহেস্সসি, উপসন্তো চরিস্সসী’’তি. (সু. নি. ৯৫৫);
ইমং গাথং সুত্ৰা সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পত্তো.
পটাচারা –
‘‘ন সন্তি পুত্তা তাণায, ন পিতা নাপি বন্ধৰা;
অন্তকেনাধিপন্নস্স, নত্থি ঞাতীসু তাণতা’’তি. (ধ. প. ২৮৮);
ইমং গাথং সুত্ৰা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠিতা. যস্মা পন কাযৰেদনাচিত্তধম্মেসু কঞ্চি ধম্মং অনামসিত্ৰা ভাৰনা নাম নত্থি, তস্মা তেপি ইমিনাৰ মগ্গেন সোকপরিদেৰে সমতিক্কন্তাতি ৰেদিতব্বা.
দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমাযাতি কাযিকদুক্খস্স চ চেতসিকদোমনস্সস্স চাতি ইমেসং দ্ৰিন্নং অত্থঙ্গমায, নিরোধাযাতি অত্থো. অযঞ্হি মগ্গো ভাৰিতো তিস্সত্থেরাদীনং ৰিয দুক্খস্স, সক্কাদীনং ৰিয চ দোমনস্সস্স অত্থঙ্গমায সংৰত্ততি.
তত্রাযং অত্থদীপনা – সাৰত্থিযং কির তিস্সো নাম কুটুম্বিকপুত্তো চত্তালীস হিরঞ্ঞকোটিযো পহায পব্বজিত্ৰা অগামকে অরঞ্ঞে ৰিহরতি. তস্স কনিট্ঠভাতুভরিযা ‘‘গচ্ছথ নং জীৰিতা ৰোরোপেথা’’তি পঞ্চসতে চোরে পেসেসি. তে গন্ত্ৰা থেরং পরিৰারেত্ৰা নিসীদিংসু. থেরো আহ ‘‘কস্মা আগতত্থ উপাসকা’’তি? তং জীৰিতা ৰোরোপেস্সামাতি. পাটিভোগং মে উপাসকা গহেত্ৰা অজ্জেকরত্তিং জীৰিতং দেথাতি. কো তে, সমণ, ইমস্মিং ঠানে পাটিভোগো ভৰিস্সতীতি? থেরো মহন্তং পাসাণং গহেত্ৰা দ্ৰে ঊরুট্ঠীনি ভিন্দিত্ৰা ‘‘ৰট্টতি উপাসকা পাটিভোগো’’তি আহ. তে অপক্কমিত্ৰা চঙ্কমনসীসে অগ্গিং কত্ৰা নিপজ্জিংসু. থেরস্স ৰেদনং ৰিক্খম্ভেত্ৰা সীলং পচ্চৰেক্খতো পরিসুদ্ধং সীলং নিস্সায পীতিপামোজ্জং উপ্পজ্জি. ততো অনুক্কমেন ৰিপস্সনং ৰড্ঢেন্তো তিযামরত্তিং সমণধম্মং কত্ৰা অরুণুগ্গমনে অরহত্তং পত্তো ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘উভো পাদানি ভিন্দিত্ৰা, সঞ্ঞপেস্সামি ৰো অহং;
অট্টিযামি হরাযামি, সরাগমরণং অহং.
এৰাহং চিন্তযিত্ৰান, যথাভূতং ৰিপস্সিসং;
সম্পত্তে অরুণুগ্গম্হি, অরহত্তমপাপুণি’’ন্তি.
অপরেপি তিংস ভিক্খূ ভগৰতো সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা অরঞ্ঞৰিহারে ৰস্সং উপগন্ত্ৰা ‘‘আৰুসো, তিযামরত্তিং সমণধম্মোৰ কাতব্বো, ন অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সন্তিকং আগন্তব্ব’’ন্তি ৰত্ৰা ৰিহরিংসু. তেসং সমণধম্মং কত্ৰা পচ্চূসসমযে পচলাযন্তানং একো ব্যগ্ঘো আগন্ত্ৰা একেকং ভিক্খুং গহেত্ৰা গচ্ছতি. ন কোচি ‘‘মং ব্যগ্ঘো গণ্হী’’তি ৰাচম্পি নিচ্ছারেসি. এৰং পঞ্চসু দসসু ভিক্খূসু খাদিতেসু উপোসথদিৰসে ‘‘ইতরে, আৰুসো, কুহি’’ন্তি পুচ্ছিত্ৰা ঞত্ৰা চ ‘‘ইদানি গহিতেন, গহিতোম্হীতি ৰত্তব্ব’’ন্তি ৰত্ৰা ৰিহরিংসু.
অথ অঞ্ঞতরং দহরভিক্খুং পুরিমনযেনেৰ ব্যগ্ঘো গণ্হি. সো ‘‘ব্যগ্ঘো, ভন্তে’’তি আহ. ভিক্খূ কত্তরদণ্ডে চ উক্কাযো চ গহেত্ৰা মোচেস্সামাতি অনুবন্ধিংসু. ব্যগ্ঘো ভিক্খূনং অগতিং ছিন্নতটট্ঠানং আরুয্হ তং ভিক্খুং পাদঙ্গুট্ঠকতো পট্ঠায খাদিতুং আরভি. ইতরেপি ‘‘ইদানি, সপ্পুরিস, অম্হেহি কত্তব্বং নত্থি, ভিক্খূনং ৰিসেসো নাম এৰরূপে ঠানে পঞ্ঞাযতী’’তি আহংসু. সো ব্যগ্ঘমুখে নিপন্নোৰ তং ৰেদনং ৰিক্খম্ভেত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেন্তো যাৰ গোপ্ফকা খাদিতসমযে সোতাপন্নো হুত্ৰা, যাৰ জণ্ণুকা খাদিতসমযে সকদাগামী, যাৰ নাভিযা খাদিতসমযে অনাগামী হুত্ৰা, হদযরূপে অখাদিতেযেৰ সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পত্ৰা ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘সীলৰা ৰতসম্পন্নো, পঞ্ঞৰা সুসমাহিতো;
মুহুত্তং পমাদমন্ৰায, ব্যগ্ঘেনোরুদ্ধমানসো.
পঞ্জরস্মিং গহেত্ৰান, সিলায উপরীকতো;
কামং খাদতু মং ব্যগ্ঘো, ভক্খো কাযো অমিত্তানং;
পটিলদ্ধে কম্মট্ঠানে, মরণং হেহিতি ভদ্দক’’ন্তি.
অপরোপি পীতমল্লত্থেরো নাম গিহিকালে তীসু রজ্জেসু পটাকং গহেত্ৰা তম্বপণ্ণিদীপং আগম্ম রাজানং দিস্ৰা রঞ্ঞা কতানুগ্গহো একদিৰসং কিলঞ্জকাপণসালদ্ৰারেন গচ্ছন্তো ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, ন তুম্হাকং, তং পজহথ, তং ৰো পহীনং দীঘরত্তং হিতায সুখায ভৰিস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৩৩-৩৪) নতুম্হাকৰগ্গং সুত্ৰা চিন্তেসি ‘‘নেৰ কির রূপং অত্তনো, ন ৰেদনা’’তি. সো তংযেৰ অঙ্কুসং কত্ৰা নিক্খমিত্ৰা মহাৰিহারং গন্ত্ৰা পব্বজ্জং যাচিত্ৰা পব্বজিতো উপসম্পন্নো দ্ৰেমাতিকা পগুণং কত্ৰা তিংস ভিক্খূ গহেত্ৰা গবলৰালিযঅঙ্গণং গন্ত্ৰা সমণধম্মমকাসি. পাদেসু অৰহন্তেসু জণ্ণুকেহি চঙ্কমতি. তমেনং রত্তিং একো মিগলুদ্দকো মিগোতি মঞ্ঞমানো সত্তিযা পহরি. সত্তি ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা গতা. সো তং সত্তিং হরাপেত্ৰা পহারমুখানি তিণৰট্টিযা পূরাপেত্ৰা পাসাণপিট্ঠিযং অত্তানং নিসীদাপেত্ৰা ওকাসং কারেত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পত্ৰা উক্কাসিতসদ্দেন আগতানং ভিক্খূনং ব্যাকরিত্ৰা ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘ভাসিতং বুদ্ধসেট্ঠস্স, সব্বলোকগ্গৰাদিনো;
ন তুম্হাকমিদং রূপং, তং জহেয্যাথ ভিক্খৰো.
অনিচ্চা ৰত সঙ্খারা, উপ্পাদৰযধম্মিনো;
উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝন্তি, তেসং ৰূপসমো সুখো’’তি.
অথ নং ভিক্খূ আহংসু ‘‘সচে, ভন্তে, সম্মাসম্বুদ্ধো অরোগো অভৰিস্সা, অদ্ধা তে মুদ্ধমত্থকে হত্থং পসারেত্ৰা সীসং পরামসেয্যা’’তি. এত্তাৰতা অযং মগ্গো তিস্সত্থেরাদীনং ৰিয দুক্খস্স অত্থঙ্গমায সংৰত্ততি.
সক্কো পন দেৰানমিন্দো অত্তনো পঞ্চৰিধং পুব্বনিমিত্তং দিস্ৰা মরণভযসন্তজ্জিতো দোমনস্সজাতো ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছি. সো উপেক্খাপঞ্হৰিস্সজ্জনাৰসানে অসীতিসহস্সাহি দেৰতাহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি. সা চস্স উপপত্তি পুন পাকতিকাৰ অহোসি.
সুব্রহ্মাপি দেৰপুত্তো অচ্ছরাসহস্সপরিৰারো সগ্গসম্পত্তিং অনুভোতি, তত্থ পঞ্চসতা অচ্ছরাযো রুক্খতো পুপ্ফানি ওচিনন্তিযো চৰিত্ৰা নিরযে উপপন্না. সো ‘‘কিং ইমা চিরাযন্তী’’তি উপধারেন্তো তাসং নিরযে নিব্বত্তভাৰং দিস্ৰা ‘‘কিত্তকং নু খো মম আযূ’’তি উপপরিক্খন্তো অত্তনোপি আযুপরিক্খযং ৰিদিত্ৰা তত্থেৰ নিরযে নিব্বত্তনভাৰং দিস্ৰা ভীতো অতিৰিয দোমনস্সজাতো হুত্ৰা ‘‘ইমং মে দোমনস্সং সত্থা ৰিনযিস্সতি ন অঞ্ঞো’’তি অৰসেসা পঞ্চসতা অচ্ছরাযো গহেত্ৰা ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছি –
‘‘নিচ্চং উত্রস্তমিদং চিত্তং, নিচ্চং উব্বিগ্গিদং মনো;
অনুপ্পন্নেসু কিচ্ছেসু, অথো উপ্পতিতেসু চ;
সচে অত্থি অনুত্রস্তং, তং মে অক্খাহি পুচ্ছিতো’’তি. (সং. নি. ১.৯৮);
ততো নং ভগৰা আহ –
‘‘নাঞ্ঞত্র বোজ্ঝা তপসা, নাঞ্ঞত্রিন্দ্রিযসংৰরা;
নাঞ্ঞত্র সব্বনিস্সগ্গা, সোত্থিং পস্সামি পাণিন’’ন্তি. (সং. নি. ১.৯৮);
সো দেসনাপরিযোসানে পঞ্চহি অচ্ছরাসতেহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায তং সম্পত্তিং থাৰরং কত্ৰা দেৰলোকমেৰ অগমাসীতি. এৰমযং মগ্গো ভাৰিতো সক্কাদীনং ৰিয দোমনস্সস্স অত্থঙ্গমায সংৰত্ততীতি ৰেদিতব্বো.
ঞাযস্স অধিগমাযাতি ঞাযো ৰুচ্চতি অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, তস্স অধিগমায, পত্তিযাতি ৰুত্তং হোতি. অযঞ্হি পুব্বভাগে লোকিযো সতিপট্ঠানমগ্গো ভাৰিতো লোকুত্তরস্স মগ্গস্স অধিগমায সংৰত্ততি. তেনাহ ‘‘ঞাযস্স অধিগমাযা’’তি. নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযাযাতি তণ্হাৰানৰিরহিতত্তা নিব্বানন্তি লদ্ধনামস্স অমতস্স সচ্ছিকিরিযায, অত্তপচ্চক্খতাযাতি ৰুত্তং হোতি. অযঞ্হি মগ্গো ভাৰিতো অনুপুব্বেন নিব্বানসচ্ছিকিরিযং সাধেতি. তেনাহ ‘‘নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযাযা’’তি.
তত্থ কিঞ্চাপি ‘‘সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা’’তি ৰুত্তে সোকসমতিক্কমাদীনি অত্থতো সিদ্ধানেৰ হোন্তি, ঠপেত্ৰা পন সাসনযুত্তিকোৰিদে অঞ্ঞেসং ন পাকটানি, ন চ ভগৰা পঠমং সাসনযুত্তিকোৰিদং জনং কত্ৰা পচ্ছা ধম্মং দেসেতি. তেন তেনেৰ পন সুত্তেন তং তং অত্থং ঞাপেতি. তস্মা ইধ যং যং অত্থং একাযনমগ্গো সাধেতি, তং তং পাকটং কত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘সোকপরিদেৰানং সমতিক্কমাযা’’তিআদিমাহ. যস্মা ৰা যা সত্তানং ৰিসুদ্ধি একাযনমগ্গেন সংৰত্ততি, সা সোকপরিদেৰানং সমতিক্কমেন হোতি, সোকপরিদেৰানং সমতিক্কমো দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমেন, দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমো ঞাযস্সাধিগমেন, ঞাযস্সাধিগমো নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায. তস্মা ইমম্পি কমং দস্সেন্তো ‘‘সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা’’তি ৰত্ৰা ‘‘সোকপরিদেৰানং সমতিক্কমাযা’’তিআদিমাহ.
অপিচ ৰণ্ণভণনমেতং একাযনমগ্গস্স. যথেৰ হি ভগৰা ‘‘ধম্মং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং পকাসেস্সামি, যদিদং ছছক্কানী’’তি (ম. নি. ৩.৪২০) ছছক্কদেসনায অট্ঠহি পদেহি ৰণ্ণং অভাসি, যথা চ অরিযৰংসদেসনায ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, অরিযৰংসা অগ্গঞ্ঞা রত্তঞ্ঞা ৰংসঞ্ঞা পোরাণা অসংকিণ্ণা অসংকিণ্ণপুব্বা ন সংকীযন্তি, ন সংকীযিস্সন্তি, অপ্পটিকুট্ঠা সমণেহি ব্রাহ্মণেহি ৰিঞ্ঞূহী’’তি (অ. নি. ৪.২৮) নৰহি পদেহি ৰণ্ণং অভাসি, এৰং ইমস্সপি একাযনমগ্গস্স সত্তানং ৰিসুদ্ধিযাতিআদীহি সত্তহি পদেহি ৰণ্ণং অভাসি.
কস্মা ইতি চে? তেসং ভিক্খূনং উস্সাহজননত্থং. ৰণ্ণভাসনঞ্হি সুত্ৰা তে ভিক্খূ ‘‘অযং কির মগ্গো হদযসন্তাপভূতং সোকং, ৰাচাৰিপ্পলাপভূতং পরিদেৰং, কাযিকঅসাতভূতং দুক্খং, চেতসিকঅসাতভূতং দোমনস্সন্তি চত্তারো উপদ্দৰে হনতি, ৰিসুদ্ধিং ঞাযং নিব্বানন্তি তযো ৰিসেসে আৰহতী’’তি উস্সাহজাতা ইমং ধম্মদেসনং উগ্গহেতব্বং পরিযাপুণিতব্বং ধারেতব্বং ৰাচেতব্বং, ইমঞ্চ মগ্গং ভাৰেতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তি. ইতি তেসং ভিক্খূনং উস্সাহজননত্থং ৰণ্ণং অভাসি, কম্বলৰাণিজাদযো কম্বলাদীনং ৰণ্ণং ৰিয.
যথা হি সতসহস্সগ্ঘনিকপণ্ডুকম্বলৰাণিজেন কম্বলং গণ্হথাতি উগ্ঘোসিতেপি অসুককম্বলোতি ন তাৰ মনুস্সা জানন্তি. কেসকম্বলৰালকম্বলাদযোপি হি দুগ্গন্ধা খরসম্ফস্সা কম্বলাত্ৰেৰ ৰুচ্চন্তি. যদা পন তেন গন্ধারকো রত্তকম্বলো সুখুমো উজ্জলো সুখসম্ফস্সোতি উগ্ঘোসিতং হোতি, তদা যে পহোন্তি, তে গণ্হন্তি. যে ন পহোন্তি, তেপি দস্সনকামা হোন্তি, এৰমেৰং ‘‘একাযনো অযং, ভিক্খৰে, মগ্গো’’তি ৰুত্তেপি অসুকমগ্গোতি ন তাৰ পাকটো হোতি. নানপ্পকারকা হি অনিয্যানমগ্গাপি মগ্গাত্ৰেৰ ৰুচ্চন্তি. ‘‘সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা’’তিআদিম্হি পন ৰুত্তে ‘‘অযং কির মগ্গো চত্তারো উপদ্দৰে হনতি, তযো ৰিসেসে আৰহতী’’তি উস্সাহজাতা ইমং ধম্মদেসনং উগ্গহেতব্বং পরিযাপুণিতব্বং ধারেতব্বং ৰাচেতব্বং, ইমঞ্চ মগ্গং ভাৰেতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তীতি ৰণ্ণং ভাসন্তো ‘‘সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা’’তিআদিমাহ. যথা চ সতসহস্সগ্ঘনিকপণ্ডুকম্বলৰাণিজোপমা, এৰং রত্তজম্বুনদসুৰণ্ণউদকপ্পসাদকমণিরতনসুৰিসুদ্ধমুত্তারতনধোতপৰাল়াদিৰাণিজূপমাদযোপেত্থ আহরিতব্বা.
যদিদন্তি নিপাতো, যে ইমেতি অযমস্স অত্থো. চত্তারোতি গণনপরিচ্ছেদো, তেন ন ততো হেট্ঠা ন উদ্ধন্তি সতিপট্ঠানপরিচ্ছেদং দীপেতি. সতিপট্ঠানাতি তযো সতিপট্ঠানা সতিগোচরোপি, তিধা পটিপন্নেসু সাৰকেসু সত্থুনো পটিঘানুনযৰীতিৰত্ততাপি, সতিপি. ‘‘চতুন্নং, ভিক্খৰে, সতিপট্ঠানানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ দেসেস্সামি, তং সুণাথ…পে…. কো চ, ভিক্খৰে, কাযস্স সমুদযো? আহারসমুদযা কাযসমুদযো’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.৪০৮) হি সতিগোচরো সতিপট্ঠানন্তি ৰুচ্চতি. তথা ‘‘কাযো পট্ঠানং, নো সতি. সতি পট্ঠানঞ্চেৰ সতি চা’’তিআদীসুপি (পটি. ম. ৩.৩৫). তস্সত্থো – পতিট্ঠাতি অস্মিন্তি পট্ঠানং. কা পতিট্ঠাতি? সতি. সতিযা পট্ঠানং সতিপট্ঠানং. পধানট্ঠানন্তি ৰা পট্ঠানং. সতিযা পট্ঠানং সতিপট্ঠানং, হত্থিট্ঠানঅস্সট্ঠানাদীনি ৰিয. ‘‘তযো সতিপট্ঠানা, যদরিযো সেৰতি, যদরিযো সেৰমানো সত্থা গণমনুসাসিতুমরহতী’’তি (ম. নি. ৩.৩১১) এত্থাপি তিধা পটিপন্নেসু সাৰকেসু সত্থুনো পটিঘানুনযৰীতিৰত্ততা ‘‘সতিপট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তা. তস্সত্থো – পট্ঠপেতব্বতো পট্ঠানং, পৰত্তযিতব্বতোতি অত্থো. কেন পট্ঠপেতব্বতোতি? সতিযা. সতিযা পট্ঠানং সতিপট্ঠানন্তি. ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা ভাৰিতা বহুলীকতা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে পরিপূরেন্তী’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.৯৮৯) পন সতিযেৰ ‘‘সতিপট্ঠান’’ন্তি ৰুচ্চতি. তস্সত্থো – পতিট্ঠাতীতি পট্ঠানং, উপট্ঠাতি ওক্কন্তিত্ৰা পক্খন্দিত্ৰা পৰত্ততীতি অত্থো. সতিযেৰ পট্ঠানং সতিপট্ঠানং. অথ ৰা সরণট্ঠেন সতি, উপট্ঠানট্ঠেন পট্ঠানং. ইতি সতি চ সা পট্ঠানঞ্চাতিপি সতিপট্ঠানং. ইদমিধ অধিপ্পেতং.
যদি এৰং, কস্মা ‘‘সতিপট্ঠানা’’তি বহুৰচনং? সতিবহুত্তা. আরম্মণভেদেন হি বহুকা এতা সতিযো. অথ মগ্গোতি কস্মা একৰচনং? মগ্গট্ঠেন একত্তা. চতস্সোপি হি এতা সতিযো মগ্গট্ঠেন একত্তং গচ্ছন্তি. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘মগ্গোতি কেনট্ঠেন মগ্গো? নিব্বানগমনট্ঠেন, নিব্বানত্থিকেহি মগ্গনীযট্ঠেন চা’’তি. চতস্সোপি চেতা অপরভাগে কাযাদীসু আরম্মণেসু কিচ্চং সাধযমানা নিব্বানং গচ্ছন্তি. আদিতো পট্ঠায চ নিব্বানত্থিকেহি মগ্গীযন্তি, তস্মা চতস্সোপি একো মগ্গোতি ৰুচ্চন্তি. এৰঞ্চ সতি ৰচনানুসন্ধিনা সানুসন্ধিকাৰ দেসনা হোতি, ‘‘মারসেনপ্পমদ্দনং ৰো, ভিক্খৰে, মগ্গং দেসেস্সামি, তং সুণাথ…পে… কতমো চ, ভিক্খৰে, মারসেনপ্পমদ্দনো মগ্গো? যদিদং সত্তবোজ্ঝঙ্গা’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.২২৪) ৰিয হি যথা মারসেনপ্পমদ্দনোতি চ সত্তবোজ্ঝঙ্গাতি চ অত্থতো একং, ব্যঞ্জনমেৰেত্থ নানং. এৰং একাযনমগ্গোতি চ চত্তারো সতিপট্ঠানাতি চ অত্থতো একং, ব্যঞ্জনমেৰেত্থ নানং. তস্মা মগ্গট্ঠেন একত্তা একৰচনং, আরম্মণভেদেন সতিবহুত্তা বহুৰচনং ৰেদিতব্বং.
কস্মা পন ভগৰতা চত্তারোৰ সতিপট্ঠানা ৰুত্তা অনূনা অনধিকাতি? ৰেনেয্যহিতত্তা. তণ্হাচরিতদিট্ঠিচরিতসমথযানিকৰিপস্সনাযানিকেসু হি মন্দতিক্খৰসেন দ্ৰেধা দ্ৰেধা পৰত্তেসু ৰেনেয্যেসু মন্দস্স তণ্হাচরিতস্স ওল়ারিকং কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ৰিসুদ্ধিমগ্গো, তিক্খস্স সুখুমং ৰেদনানুপস্সনং সতিপট্ঠানং. দিট্ঠিচরিতস্সাপি মন্দস্স নাতিপ্পভেদগতং চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ৰিসুদ্ধিমগ্গো, তিক্খস্স অতিপ্পভেদগতং ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানং. সমথযানিকস্স চ মন্দস্স অকিচ্ছেন অধিগন্তব্বনিমিত্তং পঠমং সতিপট্ঠানং ৰিসুদ্ধিমগ্গো, তিক্খস্স ওল়ারিকারম্মণে অসণ্ঠহনতো দুতিযং. ৰিপস্সনাযানিকস্সপি মন্দস্স নাতিপ্পভেদগতারম্মণং ততিযং, তিক্খস্স অতিপ্পভেদগতারম্মণং চতুত্থং. ইতি চত্তারোৰ ৰুত্তা অনূনা অনধিকাতি.
সুভসুখনিচ্চঅত্তভাৰৰিপল্লাসপহানত্থং ৰা. কাযো হি অসুভো, তত্থ চ সুভৰিপল্লাসৰিপল্লত্থা সত্তা, তেসং তত্থ অসুভভাৰদস্সনেন তস্স ৰিপল্লাসস্স পহানত্থং পঠমং সতিপট্ঠানং ৰুত্তং. সুখং নিচ্চং অত্তাতি গহিতেসুপি চ ৰেদনাদীসু ৰেদনা দুক্খা, চিত্তং অনিচ্চং, ধম্মা অনত্তা, তেসু চ সুখনিচ্চঅত্তৰিপল্লাসৰিপল্লত্থা সত্তা, তেসং তত্থ দুক্খাদিভাৰদস্সনেন তেসং ৰিপল্লাসানং পহানত্থং সেসানি তীণি ৰুত্তানীতি এৰং সুভসুখনিচ্চঅত্তভাৰৰিপল্লাসপহানত্থং ৰা চত্তারোৰ ৰুত্তা অনূনা অনধিকাতি ৰেদিতব্বা.
ন কেৰলঞ্চ ৰিপল্লাসপহানত্থমেৰ, অথ খো চতুরোঘযোগাসৰগন্থউপাদানঅগতিপহানত্থম্পি চতুব্বিধাহারপরিঞ্ঞত্থঞ্চ চত্তারোৰ ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. অযং তাৰ পকরণনযো.
অট্ঠকথাযং পন সরণৰসেন চেৰ একত্তসমোসরণৰসেন চ একমেৰ সতিপট্ঠানং আরম্মণৰসেন চত্তারোতি এতদেৰ ৰুত্তং. যথা হি চতুদ্ৰারে নগরে পাচীনতো আগচ্ছন্তা পাচীনদিসায উট্ঠানকং ভণ্ডং গহেত্ৰা পাচীনদ্ৰারেন নগরমেৰ পৰিসন্তি, দক্খিণতো পচ্ছিমতো উত্তরতো আগচ্ছন্তা উত্তরদিসায উট্ঠানকং ভণ্ডং গহেত্ৰা উত্তরদ্ৰারেন নগরমেৰ পৰিসন্তি, এৰংসম্পদমিদং ৰেদিতব্বং. নগরং ৰিয হি নিব্বানমহানগরং. দ্ৰারং ৰিয অট্ঠঙ্গিকো লোকুত্তরমগ্গো. পাচীনদিসাদযো ৰিয কাযাদযো.
যথা পাচীনতো আগচ্ছন্তা পাচীনদিসায উট্ঠানকং ভণ্ডং গহেত্ৰা পাচীনদ্ৰারেন নগরমেৰ পৰিসন্তি, এৰং কাযানুপস্সনামুখেন আগচ্ছন্তা চুদ্দসৰিধেন কাযানুপস্সনং ভাৰেত্ৰা কাযানুপস্সনাভাৰনানুভাৰনিব্বত্তেন অরিযমগ্গেন একং নিব্বানমেৰ ওসরন্তি.
যথা দক্খিণতো আগচ্ছন্তা দক্খিণদিসায উট্ঠানকং ভণ্ডং গহেত্ৰা দক্খিণদ্ৰারেন নগরমেৰ পৰিসন্তি, এৰং ৰেদনানুপস্সনামুখেন আগচ্ছন্তা নৰৰিধেন ৰেদনানুপস্সনং ভাৰেত্ৰা ৰেদনানুপস্সনাভাৰনানুভাৰনিব্বত্তেন অরিযমগ্গেন একং নিব্বানমেৰ ওসরন্তি.
যথা পচ্ছিমতো আগচ্ছন্তা পচ্ছিমদিসায উট্ঠানকং ভণ্ডং গহেত্ৰা পচ্ছিমদ্ৰারেন নগরমেৰ পৰিসন্তি, এৰং চিত্তানুপস্সনামুখেন আগচ্ছন্তা সোল়সৰিধেন চিত্তানুপস্সনং ভাৰেত্ৰা চিত্তানুপস্সনাভাৰনানুভাৰনিব্বত্তেন অরিযমগ্গেন একং নিব্বানমেৰ ওসরন্তি.
যথা উত্তরতো আগচ্ছন্তা উত্তরদিসায উট্ঠানকং ভণ্ডং গহেত্ৰা উত্তরদ্ৰারেন নগরমেৰ পৰিসন্তি, এৰং ধম্মানুপস্সনামুখেন আগচ্ছন্তা পঞ্চৰিধেন ধম্মানুপস্সনং ভাৰেত্ৰা ধম্মানুপস্সনাভাৰনানুভাৰনিব্বত্তেন অরিযমগ্গেন একং নিব্বানমেৰ ওসরন্তি.
এৰং সরণৰসেন চেৰ একত্তসমোসরণৰসেন চ একমেৰ সতিপট্ঠানং আরম্মণৰসেন চত্তারোৰ ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা.
কতমে চত্তারোতি কথেতুকম্যতা পুচ্ছা. ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. ভিক্খৰেতি ধম্মপটিগ্গাহকপুগ্গলালপনমেতং. ভিক্খূতি পটিপত্তিসম্পাদকপুগ্গলনিদস্সনমেতং. অঞ্ঞেপি চ দেৰমনুস্সা পটিপত্তিং সম্পাদেন্তিযেৰ, সেট্ঠত্তা পন পটিপত্তিযা ভিক্খুভাৰদস্সনতো চ, ‘‘ভিক্খূ’’তি আহ. ভগৰতো হি অনুসাসনিং সম্পটিচ্ছন্তেসু ভিক্খু সেট্ঠো, সব্বপ্পকারায অনুসাসনিযা ভাজনভাৰতো, তস্মা সেট্ঠত্তা ‘‘ভিক্খূ’’তি আহ. তস্মিং গহিতে পন সেসা গহিতাৰ হোন্তি রাজগমনাদীসু রাজগ্গহণেন সেসপরিসা ৰিয. যো চ ইমং পটিপত্তিং পটিপজ্জতি, সো ভিক্খু নাম হোতীতি পটিপত্তিযা ভিক্খুভাৰদস্সনতোপি ‘‘ভিক্খূ’’তি আহ. পটিপন্নকো হি দেৰো ৰা হোতু মনুস্সো ৰা, ‘‘ভিক্খূ’’তি সঙ্খং গচ্ছতিযেৰ. যথাহ –
‘‘অলঙ্কতো চেপি সমং চরেয্য,
সন্তো দন্তো নিযতো ব্রহ্মচারী;
সব্বেসু ভূতেসু নিধায দণ্ডং,
সো ব্রাহ্মণো সো সমণো স ভিক্খূ’’তি. (ধ. প. ১৪২);
কাযেতি রূপকাযে. রূপকাযো হি ইধ অঙ্গপচ্চঙ্গানং কেসাদীনঞ্চ ধম্মানং সমূহট্ঠেন হত্থিকাযরথকাযাদযো ৰিয কাযোতি অধিপ্পেতো. যথা চ সমূহট্ঠেন, এৰং কুচ্ছিতানং আযট্ঠেন. কুচ্ছিতানঞ্হি পরমজেগুচ্ছানং সো আযোতিপি কাযো. আযোতি উপ্পত্তিদেসো. তত্রাযং ৰচনত্থো, আযন্তি ততোতি আযো. কে আযন্তি? কুচ্ছিতা কেসাদযো. ইতি কুচ্ছিতানং আযোতি কাযো. কাযানুপস্সীতি কাযমনুপস্সনসীলো, কাযং ৰা অনুপস্সমানো.
‘‘কাযে’’তি চ ৰত্ৰাপি পুন ‘‘কাযানুপস্সী’’তি দুতিযং কাযগ্গহণং অসম্মিস্সতো ৰৰত্থানঘনৰিনিব্ভোগাদিদস্সনত্থং কতন্তি ৰেদিতব্বং. তেন ন কাযে ৰেদনানুপস্সী ৰা, চিত্তধম্মানুপস্সী ৰা, অথ খো কাযানুপস্সীযেৰাতি কাযসঙ্খাতে ৰত্থুস্মিং কাযানুপস্সনাকারস্সেৰ দস্সনেন অসম্মিস্সতো ৰৰত্থানং দস্সিতং হোতি. তথা ন কাযে অঙ্গপচ্চঙ্গৰিমুত্তএকধম্মানুপস্সী, নাপি কেসলোমাদিৰিনিমুত্তইত্থিপুরিসানুপস্সী. যোপি চেত্থ কেসলোমাদিকো ভূতুপাদাযসমূহসঙ্খাতো কাযো, তত্থপি ন ভূতুপাদাযৰিনিমুত্তএকধম্মানুপস্সী, অথ খো রথসম্ভারানুপস্সকো ৰিয অঙ্গপচ্চঙ্গসমূহানুপস্সী, নগরাৰযৰানুপস্সকো ৰিয কেসলোমাদিসমূহানুপস্সী, কদলিক্খন্ধপত্তৰট্টিৰিনিব্ভুজনকো ৰিয রিত্তমুট্ঠিৰিনিৰেঠকো ৰিয চ ভূতুপাদাযসমূহানুপস্সীযেৰাতি নানপ্পকারতো সমূহৰসেনেৰ কাযসঙ্খাতস্স ৰত্থুনো দস্সনেন ঘনৰিনিব্ভোগো দস্সিতো হোতি. ন হেত্থ যথাৰুত্তসমূহৰিনিমুত্তো কাযো ৰা ইত্থী ৰা পুরিসো ৰা অঞ্ঞো ৰা কোচি ধম্মো দিস্সতি, যথাৰুত্তধম্মসমূহমত্তেযেৰ পন তথা তথা সত্তা মিচ্ছাভিনিৰেসং করোন্তি. তেনাহু পোরাণা –
‘‘যং পস্সতি ন তং দিট্ঠং, যং দিট্ঠং তং ন পস্সতি;
অপস্সং বজ্ঝতে মূল়্হো, বজ্ঝমানো ন মুচ্চতী’’তি. –
ঘনৰিনিব্ভোগাদিদস্সনত্থন্তি ৰুত্তং. আদিসদ্দেন চেত্থ অযম্পি অত্থো ৰেদিতব্বো – অযঞ্হি একস্মিং কাযে কাযানুপস্সীযেৰ, ন অঞ্ঞধম্মানুপস্সী. কিং ৰুত্তং হোতি? যথা অনুদকভূতাযপি মরীচিযা উদকানুপস্সিনো হোন্তি, ন এৰং অনিচ্চদুক্খানত্তঅসুভভূতেযেৰ ইমস্মিং কাযে নিচ্চসুখঅত্তসুভভাৰানুপস্সী, অথ খো কাযানুপস্সী অনিচ্চদুক্খানত্তঅসুভাকারসমূহানুপস্সীযেৰাতি. অথ ৰা য্ৰাযং পরতো ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অরঞ্ঞগতো ৰা…পে… সো সতোৰ অস্সসতী’’তিআদিনা নযেন অস্সাসপস্সাসাদিচুণ্ণিকজাতঅট্ঠিকপরিযোসানো কাযো ৰুত্তো, যো চ ‘‘ইধেকচ্চো পথৰিকাযং অনিচ্চতো অনুপস্সতি আপোকাযং তেজোকাযং ৰাযোকাযং কেসকাযং লোমকাযং ছৰিকাযং চম্মকাযং মংসকাযং রুহিরকাযং নহারুকাযং অট্ঠিকাযং অট্ঠিমিঞ্জকায’’ন্তি পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ৩.৩৫) কাযো ৰুত্তো, তস্স সব্বস্স ইমস্মিংযেৰ কাযে অনুপস্সনতো ‘‘কাযে কাযানুপস্সী’’তি এৰম্পি অত্থো দট্ঠব্বো.
অথ ৰা কাযে অহন্তি ৰা মমন্তি ৰা এৰং গহেতব্বস্স যস্স কস্সচি অননুপস্সনতো তস্স তস্সেৰ পন কেসালোমাদিকস্স নানাধম্মসমূহস্স অনুপস্সনতো কাযে কেসাদিধম্মসমূহসঙ্খাতকাযানুপস্সীতি এৰমত্থো দট্ঠব্বো. অপিচ ‘‘ইমস্মিং কাযে অনিচ্চতো অনুপস্সতি, নো নিচ্চতো’’তিআদিনা নযেন পটিসম্ভিদাযং আগতনযস্স সব্বস্সেৰ অনিচ্চলক্খণাদিনো আকারসমূহসঙ্খাতস্স কাযস্সানুপস্সনতোপি ‘‘কাযে কাযানুপস্সী’’তি এৰম্পি অত্থো দট্ঠব্বো.
তথা হি অযং কাযে কাযানুপস্সনাপটিপদং পটিপন্নো ভিক্খু ইমং কাযং অনিচ্চানুপস্সনাদীনং সত্তন্নং অনুপস্সনানং ৰসেন অনিচ্চতো অনুপস্সতি, নো নিচ্চতো. দুক্খতো অনুপস্সতি, নো সুখতো. অনত্ততো অনুপস্সতি, নো অত্ততো. নিব্বিন্দতি, নো নন্দতি. ৰিরজ্জতি, নো রজ্জতি. নিরোধেতি, নো সমুদেতি. পটিনিস্সজ্জতি, নো আদিযতি. সো তং অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতি, দুক্খতো অনুপস্সন্তো সুখসঞ্ঞং পজহতি, অনত্ততো অনুপস্সন্তো অত্তসঞ্ঞং পজহতি, নিব্বিন্দন্তো নন্দিং পজহতি, ৰিরজ্জন্তো রাগং পজহতি, নিরোধেন্তো সমুদযং পজহতি, পটিনিস্সজ্জন্তো আদানং পজহতীতি ৰেদিতব্বো.
ৰিহরতীতি ইরিযতি. আতাপীতি তীসু ভৰেসু কিলেসে আতাপেতীতি আতাপো, ৰীরিযস্সেতং নামং. আতাপো অস্স অত্থীতি আতাপী. সম্পজানোতি সম্পজঞ্ঞসঙ্খাতেন ঞাণেন সমন্নাগতো. সতিমাতি কাযপরিগ্গাহিকায সতিযা সমন্নাগতো. অযং পন যস্মা সতিযা আরম্মণং পরিগ্গহেত্ৰা পঞ্ঞায অনুপস্সতি, ন হি সতিৰিরহিতস্স অনুপস্সনা নাম অত্থি. তেনেৰাহ ‘‘সতিঞ্চ খ্ৰাহং, ভিক্খৰে, সব্বত্থিকং ৰদামী’’তি (সং. নি. ৫.২৩৪). তস্মা এত্থ ‘‘কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতী’’তি এত্তাৰতা কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানকম্মট্ঠানং ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা যস্মা অনাতাপিনো অন্তোসঙ্খেপো অন্তরাযকরো হোতি, অসম্পজানো উপাযপরিগ্গহে অনুপাযপরিৰজ্জনে চ সম্মুয্হতি, মুট্ঠস্সতি উপাযাপরিচ্চাগে অনুপাযাপরিগ্গহে চ অসমত্থো হোতি, তেনস্স তং কম্মট্ঠানং ন সম্পজ্জতি, তস্মা যেসং ধম্মানং আনুভাৰেন তং সম্পজ্জতি. তেসং দস্সনত্থং ‘‘আতাপী সম্পজানো সতিমাতি ইদং ৰুত্ত’’ন্তি ৰেদিতব্বং.
ইতি কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং সম্পযোগঙ্গঞ্চস্স দস্সেত্ৰা ইদানি পহানঙ্গং দস্সেতুং ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সন্তি ৰুত্তং. তত্থ ৰিনেয্যাতি তদঙ্গৰিনযেন ৰা ৰিক্খম্ভনৰিনযেন ৰা ৰিনযিত্ৰা. লোকেতি তস্মিংযেৰ কাযে. কাযো হি ইধ লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকোতি অধিপ্পেতো. যস্মা পনস্স ন কাযমত্তেযেৰ অভিজ্ঝাদোমনস্সং পহীযতি, ৰেদনাদীসুপি পহীযতিযেৰ, তস্মা ‘‘পঞ্চপি উপাদানক্খন্ধা লোকো’’তি ৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৩৬২) ৰুত্তং. লোকসঙ্খাতত্তা ৰা তেসং ধম্মানং অত্থুদ্ধারনযেনেতং ৰুত্তং. যং পনাহ ‘‘তত্থ কতমো লোকো? স্ৰেৰ কাযো লোকো’’তি. অযমেৰেত্থ অত্থো, তস্মিং লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং ৰিনেয্যাতি এৰং সম্বন্ধো দট্ঠব্বো. যস্মা পনেত্থ অভিজ্ঝাগহণেন কামচ্ছন্দো, দোমনস্সগ্গহণেন ব্যাপাদো সঙ্গহং গচ্ছতি, তস্মা নীৰরণপরিযাপন্নবলৰধম্মদ্ৰযদস্সনেন নীৰরণপ্পহানং ৰুত্তং হোতীতি ৰেদিতব্বং.
ৰিসেসেন চেত্থ অভিজ্ঝাৰিনযেন কাযসম্পত্তিমূলকস্স অনুরোধস্স, দোমনস্সৰিনযেন পন কাযৰিপত্তিমূলকস্স ৰিরোধস্স, অভিজ্ঝাৰিনযেন চ কাযে অভিরতিযা, দোমনস্সৰিনযেন কাযভাৰনায অনভিরতিযা, অভিজ্ঝাৰিনযেন কাযে অভূতানং সুভসুখভাৰাদীনং পক্খেপস্স, দোমনস্সৰিনযেন চ কাযে ভূতানং অসুভাসুখভাৰাদীনং অপনযনস্স চ পহানং ৰুত্তং. তেন যোগাৰচরস্স যোগানুভাৰো যোগসমত্থতা চ দীপিতা হোতি. যোগানুভাৰো হি এস, যদিদং অনুরোধৰিরোধৰিপ্পমুত্তো অরতিরতিসহো অভূতপক্খেপভূতাপনযনৰিরহিতো চ হোতি. অনুরোধৰিরোধৰিপ্পমুত্তো চেস অরতিরতিসহো অভূতং অপক্খিপন্তো ভূতঞ্চ অনপনেন্তো যোগসমত্থো হোতীতি.
অপরো নযো ‘‘কাযে কাযানুপস্সী’’তি এত্থ অনুপস্সনায কম্মট্ঠানং ৰুত্তং. ‘‘ৰিহরতী’’তি এত্থ ৰুত্তৰিহারেন কম্মট্ঠানিকস্স কাযপরিহরণং. ‘‘আতাপী’’তিআদীসু আতাপেন সম্মপ্পধানং, সতিসম্পজঞ্ঞেন সব্বত্থিককম্মট্ঠানং, কম্মট্ঠানপরিহরণূপাযো ৰা, সতিযা ৰা কাযানুপস্সনাৰসেন পটিলদ্ধসমথো, সম্পজঞ্ঞেন ৰিপস্সনা, অভিজ্ঝাদোমনস্সৰিনযেন ভাৰনাফলং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
ৰিভঙ্গে পন ‘‘অনুপস্সী’’তি তত্থ কতমা অনুপস্সনা? যা পঞ্ঞা পজাননা…পে… সম্মাদিট্ঠি. অযং ৰুচ্চতি অনুপস্সনা. ইমায অনুপস্সনায উপেতো হোতি সমুপেতো উপাগতো সমুপাগতো উপপন্নো সম্পন্নো সমন্নাগতো. তেন ৰুচ্চতি অনুপস্সীতি.
ৰিহরতীতি ইরিযতি ৰত্ততি পালেতি যপেতি যাপেতি চরতি ৰিহরতি. তেন ৰুচ্চতি ৰিহরতীতি.
আতাপীতি তত্থ কতমো আতাপো? যো চেতসিকো ৰীরিযারম্ভো…পে… সম্মাৰাযামো. অযং ৰুচ্চতি আতাপো. ইমিনা আতাপেন উপেতো হোতি…পে… সমন্নাগতো. তেন ৰুচ্চতি আতাপীতি.
সম্পজানোতি তত্থ কতমং সম্পজঞ্ঞং? যা পঞ্ঞা পজাননা…পে… সম্মাদিট্ঠি. ইদং ৰুচ্চতি সম্পজঞ্ঞং. ইমিনা সম্পজঞ্ঞেন উপেতো হোতি…পে… সমন্নাগতো. তেন ৰুচ্চতি সম্পজানোতি.
সতিমাতি তত্থ কতমা সতি? যা সতি অনুস্সতি…পে… সম্মাসতি. অযং ৰুচ্চতি সতি. ইমায সতিযা উপেতো হোতি…পে… সমন্নাগতো. তেন ৰুচ্চতি সতিমাতি.
ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সন্তি তত্থ কতমো লোকো? স্ৰেৰ কাযো লোকো, পঞ্চপি উপাদানক্খন্ধা লোকো. অযং ৰুচ্চতি লোকো. তত্থ কতমা অভিজ্ঝা? যো রাগো সারাগো অনুনযো অনুরোধো নন্দী নন্দীরাগো চিত্তস্স সারাগো, অযং ৰুচ্চতি অভিজ্ঝা. তত্থ কতমং দোমনস্সং? যং চেতসিকং অসাতং, চেতসিকং দুক্খং, চেতোসম্ফস্সজং অসাতং…পে… দুক্খা ৰেদনা. ইদং ৰুচ্চতি দোমনস্সং. ইতি অযঞ্চ অভিজ্ঝা ইদঞ্চ দোমনস্সং ইমম্হি লোকে ৰিনীতা হোন্তি পটিৰিনীতা সন্তা ৰূপসন্তা সমিতা ৰূপসমিতা অত্থঙ্গতা অব্ভত্থঙ্গতা অপ্পিতা ব্যপ্পিতা সোসিতা ৰিসোসিতা ব্যন্তীকতা, তেন ৰুচ্চতি ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সন্তি (ৰিভ. ৩৫৬) এৰমেতেসং পদানমত্থো ৰুত্তো. তেন সহ অযং অট্ঠকথানযো যথা সংসন্দতি, এৰং ৰেদিতব্বো. অযং তাৰ কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানুদ্দেসস্স অত্থৰণ্ণনা.
ৰেদনাসু… চিত্তে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি…পে… ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সন্তি এত্থ পন ৰেদনানুপস্সীতি এৰমাদীসু ৰেদনাদীনং পুন ৰচনে পযোজনং কাযানুপস্সনাযং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. ৰেদনাসু ৰেদনানুপস্সী, চিত্তে চিত্তানুপস্সী, ধম্মেসু ধম্মানুপস্সীতি এত্থ পন ৰেদনাতি তিস্সো ৰেদনা, তা চ লোকিযা এৰ. চিত্তম্পি লোকিযং, তথা ধম্মা. তেসং ৰিভাগো নিদ্দেসৰারে পাকটো ভৰিস্সতি. কেৰলং পনিধ যথা ৰেদনা অনুপস্সিতব্বা, তথা অনুপস্সন্তো ৰেদনাসু ৰেদনানুপস্সীতি ৰেদিতব্বো. এস নযো চিত্তধম্মেসুপি. কথঞ্চ ৰেদনা অনুপস্সিতব্বাতি? সুখা তাৰ ৰেদনা দুক্খতো, দুক্খা সল্লতো, অদুক্খমসুখা অনিচ্চতো. যথাহ –
‘‘যো সুখং দুক্খতো অদ্দ, দুক্খমদ্দক্খি সল্লতো;
অদুক্খমসুখং সন্তং, অদক্খি নং অনিচ্চতো;
স ৰে সম্মদ্দসো ভিক্খু, উপসন্তো চরিস্সতী’’তি. (সং. নি. ৪.২৫৩);
সব্বা এৰ চেতা দুক্খাতিপি অনুপস্সিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘যংকিঞ্চি ৰেদযিতং, সব্বং তং দুক্খস্মিন্তি ৰদামী’’তি (সং. নি. ৪.২৫৯). সুখদুক্খতোপি চ অনুপস্সিতব্বা. যথাহ ‘‘সুখা ৰেদনা ঠিতিসুখা ৰিপরিণামদুক্খা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৪) সব্বং ৰিত্থারেতব্বং. অপিচ অনিচ্চাদিসত্তানুপস্সনাৰসেনপি অনুপস্সিতব্বা. সেসং নিদ্দেসৰারেযেৰ পাকটং ভৰিস্সতি. চিত্তধম্মেসুপি চিত্তং তাৰ আরম্মণাধিপতিসহজাতভূমিকম্মৰিপাককিরিযাদিনানত্তভেদানং অনিচ্চাদিসত্তানুপস্সনানং নিদ্দেসৰারে আগতসরাগাদিভেদানঞ্চ ৰসেন অনুপস্সিতব্বং. ধম্মা সলক্খণসামঞ্ঞলক্খণানং সুঞ্ঞতধম্মস্স অনিচ্চাদিসত্তানুপস্সনানং নিদ্দেসৰারে আগতসন্তাসন্তাদিভেদানঞ্চ ৰসেন অনুপস্সিতব্বা. সেসং ৰুত্তনযমেৰ. কামঞ্চেত্থ যস্স কাযসঙ্খাতে লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং পহীনং, তস্স ৰেদনাদিলোকেসুপি তং পহীনমেৰ. নানাপুগ্গলৰসেন পন নানাচিত্তক্খণিকসতিপট্ঠানভাৰনাৰসেন চ সব্বত্থ ৰুত্তং. যতো ৰা একত্থ পহীনং সেসেসুপি পহীনং হোতি. তেনেৰস্স তত্থ পহানদস্সনত্থম্পি এৰং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বন্তি.
উদ্দেসৰারকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কাযানুপস্সনাআনাপানপব্বৰণ্ণনা
১০৭. ইদানি সেয্যথাপি নাম ছেকো ৰিলীৰকারকো থূলকিলঞ্জসণ্হকিলঞ্জচঙ্কোটকপেল়াপুটাদীনি উপকরণানি কত্তুকামো একং মহাৰেণুং লভিত্ৰা চতুধা ভিন্দিত্ৰা ততো একেকং ৰেণুখণ্ডং গহেত্ৰা ফালেত্ৰা তং তং উপকরণং করেয্য, এৰমেৰ ভগৰা সতিপট্ঠানদেসনায সত্তানং অনেকপ্পকারৰিসেসাধিগমং কত্তুকামো একমেৰ সম্মাসতিং ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা. কতমে চত্তারো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতী’’তিআদিনা নযেন আরম্মণৰসেন চতুধা ভিন্দিত্ৰা ততো একেকং সতিপট্ঠানং গহেত্ৰা ৰিভজন্তো ‘‘কথঞ্চ ভিক্খৰে’’তিআদিনা নযেন নিদ্দেসৰারং ৰত্তুমারদ্ধো.
তত্থ কথঞ্চাতিআদি ৰিত্থারেতুকম্যতা পুচ্ছা. অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো – ভিক্খৰে, কেন চ পকারেন ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতীতি? এস নযো সব্বপুচ্ছাৰারেসু. ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খূতি, ভিক্খৰে, ইমস্মিং সাসনে ভিক্খু. অযঞ্হেত্থ ইধ-সদ্দো সব্বপ্পকারকাযানুপস্সনানিব্বত্তকস্স পুগ্গলস্স সন্নিস্সযভূতসাসনপরিদীপনো অঞ্ঞসাসনস্স তথাভাৰপটিসেধনো চ. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘ইধেৰ, ভিক্খৰে, সমণো…পে… সুঞ্ঞা পরপ্পৰাদা সমণেভি অঞ্ঞেহী’’তি (ম. নি. ১.১৩৯). তেন ৰুত্তং ‘‘ইমস্মিং সাসনে ভিক্খূ’’তি.
‘‘অরঞ্ঞগতো ৰা…পে… সুঞ্ঞাগারগতো ৰা’’তি ইদমস্স সতিপট্ঠানভাৰনানুরূপসেনাসনপরিগ্গহপরিদীপনং. ইমস্স হি ভিক্খুনো দীঘরত্তং রূপাদীসু আরম্মণেসু অনুৰিসটং চিত্তং কম্মট্ঠানৰীথিং ওতরিতুং ন ইচ্ছতি, কূটগোণযুত্তরথো ৰিয উপ্পথমেৰ ধাৰতি, তস্মা সেয্যথাপি নাম গোপো কূটধেনুযা সব্বং খীরং পিৰিত্ৰা ৰড্ঢিতং কূটৰচ্ছং দমেতুকামো ধেনুতো অপনেত্ৰা একমন্তে মহন্তং থম্ভং নিখণিত্ৰা তত্থ যোত্তেন বন্ধেয্য. অথস্স সো ৰচ্ছো ইতো চিতো চ ৰিপ্ফন্দিত্ৰা পলাযিতুং অসক্কোন্তো তমেৰ থম্ভং উপনিসীদেয্য ৰা উপনিপজ্জেয্য ৰা, এৰমেৰ ইমিনাপি ভিক্খুনা দীঘরত্তং রূপারম্মণাদিরসপানৰড্ঢিতং দুট্ঠচিত্তং দমেতুকামেন রূপাদিআরম্মণতো অপনেত্ৰা অরঞ্ঞং ৰা রুক্খমূলং ৰা সুঞ্ঞাগারং ৰা পৰেসেত্ৰা তত্থ সতিপট্ঠানারম্মণত্থম্ভে সতিযোত্তেন বন্ধিতব্বং. এৰমস্স তং চিত্তং ইতো চিতো চ ৰিপ্ফন্দিত্ৰাপি পুব্বে আচিণ্ণারম্মণং অলভমানং সতিযোত্তং ছিন্দিত্ৰা পলাযিতুং অসক্কোন্তং তমেৰারম্মণং উপচারপ্পনাৰসেন উপনিসীদতি চেৰ উপনিপজ্জতি চ. তেনাহু পোরাণা –
‘‘যথা থম্ভে নিবন্ধেয্য, ৰচ্ছং দমং নরো ইধ;
বন্ধেয্যেৰং সকং চিত্তং, সতিযারম্মণে দল়্হ’’ন্তি.
এৰমস্স তং সেনাসনং ভাৰনানুরূপং হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘ইদমস্স সতিপট্ঠানভাৰনানুরূপসেনাসনপরিগ্গহপরিদীপন’’ন্তি.
অপিচ যস্মা ইদং কাযানুপস্সনায মুদ্ধভূতং সব্ববুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৰকানং ৰিসেসাধিগমদিট্ঠধম্মসুখৰিহারপদট্ঠানং আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং ইত্থিপুরিসহত্থিঅস্সাদিসদ্দসমাকুলং গামন্তং অপরিচ্চজিত্ৰা ন সুকরং সম্পাদেতুং, সদ্দকণ্টকত্তা ঝানস্স. অগামকে পন অরঞ্ঞে সুকরং যোগাৰচরেন ইদং কম্মট্ঠানং পরিগ্গহেত্ৰা আনাপানচতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা তদেৰ ঝানং পাদকং কত্ৰা সঙ্খারে সম্মসিত্ৰা অগ্গফলং অরহত্তং পাপুণিতুং. তস্মাস্স অনুরূপসেনাসনং দস্সেন্তো ভগৰা ‘‘অরঞ্ঞগতো ৰা’’তিআদিমাহ.
ৰত্থুৰিজ্জাচরিযো ৰিয হি ভগৰা. সো যথা ৰত্থুৰিজ্জাচরিযো নগরভূমিং পস্সিত্ৰা সুট্ঠু উপপরিক্খিত্ৰা ‘‘এত্থ নগরং মাপেথা’’তি উপদিসতি, সোত্থিনা চ নগরে নিট্ঠিতে রাজকুলতো মহাসক্কারং লভতি, এৰমেৰ যোগাৰচরস্স অনুরূপং সেনাসনং উপপরিক্খিত্ৰা ‘‘এত্থ কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জিতব্ব’’ন্তি উপদিসতি. ততো তত্থ কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জন্তেন যোগিনা অনুক্কমেন অরহত্তে পত্তে ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ৰত সো ভগৰা’’তি মহন্তং সক্কারং লভতি.
অযং পন ভিক্খু দীপিসদিসোতি ৰুচ্চতি. যথা হি মহাদীপিরাজা অরঞ্ঞে তিণগহনং ৰা ৰনগহনং ৰা পব্বতগহনং ৰা নিস্সায নিলীযিত্ৰা ৰনমহিংসগোকণ্ণসূকরাদযো মিগে গণ্হাতি, এৰমেৰ অযং অরঞ্ঞাদীসু কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জন্তো ভিক্খু যথাক্কমেন চত্তারো মগ্গে চেৰ চত্তারি অরিযফলানি চ গণ্হাতি. তেনাহু পোরাণা –
‘‘যথাপি দীপিকো নাম, নিলীযিত্ৰা গণ্হতী মিগে;
তথেৰাযং বুদ্ধপুত্তো, যুত্তযোগো ৰিপস্সকো;
অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰান, গণ্হাতি ফলমুত্তম’’ন্তি.
তেনস্স পরক্কমজৰযোগ্গভূমিং অরঞ্ঞসেনাসনং দস্সেন্তো ভগৰা ‘‘অরঞ্ঞগতো ৰা’’তিআদিমাহ. ইতো পরং ইমস্মিং তাৰ আনাপানপব্বে যং ৰত্তব্বং সিযা, তং ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তমেৰ.
তস্স পন ইমেসং ‘‘দীঘং ৰা অস্সসন্তো দীঘং অস্সসামীতি পজানাতি…পে… পস্সম্ভযং কাযসঙ্খারং পস্সসিস্সামীতি সিক্খতী’’তি এৰং ৰুত্তানং অস্সাসপস্সাসানং ৰসেন সিক্খতো অস্সাসপস্সাসনিমিত্তে চত্তারি ঝানানি উপ্পজ্জন্তি. সো ঝানা ৰুট্ঠহিত্ৰা অস্সাসপস্সাসে ৰা পরিগ্গণ্হাতি ঝানঙ্গানি ৰা. তত্থ অস্সাসপস্সাসকম্মিকো ‘‘ইমে অস্সাসপস্সাসা কিং নিস্সিতা, ৰত্থুং নিস্সিতা, ৰত্থু নাম করজকাযো, করজকাযো নাম চত্তারি মহাভূতানি উপাদারূপঞ্চা’’তি এৰং রূপং পরিগ্গণ্হাতি, ততো তদারম্মণে ফস্সপঞ্চমকে নামন্তি এৰং নামরূপং পরিগ্গহেত্ৰা তস্স পচ্চযং পরিযেসন্তো অৰিজ্জাদিপটিচ্চসমুপ্পাদং দিস্ৰা ‘‘পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নধম্মমত্তমেৰেতং, অঞ্ঞো সত্তো ৰা পুগ্গলো ৰা নত্থী’’তি ৰিতিণ্ণকঙ্খো সপ্পচ্চযনামরূপে তিলক্খণং আরোপেত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেন্তো অনুক্কমেন অরহত্তং পাপুণাতি. ইদং একস্স ভিক্খুনো যাৰ অরহত্তা নিয্যানমুখং.
ঝানকম্মিকোপি ‘‘ইমানি ঝানঙ্গানি কিং নিস্সিতানি, ৰত্থুং নিস্সিতানি. ৰত্থু নাম করজকাযোতি ঝানঙ্গানি নামং, করজকাযো রূপ’’ন্তি নামরূপং ৰৰত্থপেত্ৰা তস্স পচ্চযং পরিযেসন্তো অৰিজ্জাদিপচ্চযাকারং দিস্ৰা ‘‘পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নধম্মমত্তমেৰেতং, অঞ্ঞো সত্তো ৰা পুগ্গলো ৰা নত্থী’’তি ৰিতিণ্ণকঙ্খো সপ্পচ্চযনামরূপে তিলক্খণং আরোপেত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেন্তো অনুক্কমেন অরহত্তং পাপুণাতি, ইদং একস্স ভিক্খুনো যাৰ অরহত্তা নিয্যানমুখং.
ইতি অজ্ঝত্তং ৰাতি এৰং অত্তনো ৰা অস্সাসপস্সাসকাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি. বহিদ্ধা ৰাতি পরস্স ৰা অস্সাসপস্সাসকাযে. অজ্ঝত্তবহিদ্ধা ৰাতি কালেন অত্তনো, কালেন পরস্স অস্সাসপস্সাসকাযে. এতেনস্স পগুণকম্মট্ঠানং অট্ঠপেত্ৰা অপরাপরং সঞ্চরণকালো কথিতো. একস্মিং কালে পনিদং উভযং ন লব্ভতি.
সমুদযধম্মানুপস্সী ৰাতি যথা নাম কম্মারভস্তঞ্চ গগ্গরনাল়িঞ্চ তজ্জঞ্চ ৰাযামং পটিচ্চ ৰাতো অপরাপরং সঞ্চরতি, এৰং ভিক্খুনো করজকাযঞ্চ নাসাপুটঞ্চ চিত্তঞ্চ পটিচ্চ অস্সাসপস্সাসকাযো অপরাপরং সঞ্চরতি. কাযাদযো ধম্মা সমুদযধম্মা, তে পস্সন্তো ‘‘সমুদযধম্মানুপস্সী ৰা কাযস্মিং ৰিহরতী’’তি ৰুচ্চতি. ৰযধম্মানুপস্সী ৰাতি যথা ভস্তায অপনীতায গগ্গরনাল়িযা ভিন্নায তজ্জে চ ৰাযামে অসতি সো ৰাতো নপ্পৰত্ততি, এৰমেৰ কাযে ভিন্নে নাসাপুটে ৰিদ্ধস্তে চিত্তে চ নিরুদ্ধে অস্সাসপস্সাসকাযো নাম নপ্পৰত্ততীতি কাযাদিনিরোধা অস্সাসপস্সাসনিরোধোতি এৰং পস্সন্তো ‘‘ৰযধম্মানুপস্সী ৰা কাযস্মিং ৰিহরতী’’তি ৰুচ্চতি. সমুদযৰযধম্মানুপস্সী ৰাতি কালেন সমুদযং, কালেন ৰযং অনুপস্সন্তো. অত্থি কাযোতি ৰা পনস্সাতি কাযোৰ অত্থি, ন সত্তো, ন পুগ্গলো, ন ইত্থী, ন পুরিসো, ন অত্তা, ন অত্তনিযং, নাহং, ন মম, ন কোচি, ন কস্সচীতি এৰমস্স সতি পচ্চুপট্ঠিতা হোতি.
যাৰদেৰাতি পযোজনপরিচ্ছেদৰৰত্থাপনমেতং. ইদং ৰুত্তং হোতি – যা সতি পচ্চুপট্ঠিতা হোতি, সা ন অঞ্ঞত্থায. অথ খো যাৰদেৰ ঞাণমত্তায অপরাপরং উত্তরুত্তরি ঞাণপমাণত্থায চেৰ সতিপমাণত্থায চ, সতিসম্পজঞ্ঞানং ৰুড্ঢত্থাযাতি অত্থো. অনিস্সিতো চ ৰিহরতীতি তণ্হানিস্সযদিট্ঠিনিস্সযানং ৰসেন অনিস্সিতো ৰিহরতি. ন চ কিঞ্চি লোকে উপাদিযতীতি লোকস্মিং কিঞ্চি রূপং ৰা…পে… ৰিঞ্ঞাণং ৰা ‘‘অযং মে অত্তা ৰা অত্তনিযং ৰা’’তি ন গণ্হাতি. এৰম্পীতি উপরিঅত্থং উপাদায সম্পিণ্ডনত্থো পিকারো. ইমিনা পন পদেন ভগৰা আনাপানপব্বদেসনং নিয্যাতেত্ৰা দস্সেতি.