৯. মট্ঠকুণ্ডলীৰিমানৰণ্ণনা
অলঙ্কতো মট্ঠকুণ্ডলীতি মট্ঠকুণ্ডলীৰিমানং. তস্স কা উপ্পত্তি? ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে. তেন সমযেন সাৰত্থিৰাসী একো ব্রাহ্মণো অদ্ধো মহদ্ধনো মহাভোগো অস্সদ্ধো অপ্পসন্নো মিচ্ছাদিট্ঠিকো কস্সচি কিঞ্চি ন দেতি, অদানতো এৰ ‘‘অদিন্নপুব্বকো’’তি পঞ্ঞাযিত্থ. সো মিচ্ছাদিট্ঠিভাৰেন চ লুদ্ধভাৰেন চ তথাগতং ৰা তথাগতসাৰকং ৰা দট্ঠুম্পি ন ইচ্ছতি. মট্ঠকুণ্ডলং নাম অত্তনো পুত্তঞ্চ সিক্খাপেসি ‘‘তাত, তযা সমণো গোতমো তস্স সাৰকা চ ন উপসঙ্কমিতব্বা ন দট্ঠব্বা’’তি. সোপি তথা অকাসি. অথস্স পুত্তো গিলানো অহোসি, ব্রাহ্মণো ধনক্খযভযেন ভেসজ্জং ন কারেসি, রোগে পন ৰড্ঢিতেৰ ৰেজ্জে পক্কোসিত্ৰা দস্সেসি. ৰেজ্জা তস্স সরীরং ওলোকেত্ৰা ‘‘অতেকিচ্ছো’’তি তং ঞত্ৰা অপক্কমিংসু. ব্রাহ্মণো ‘‘পুত্তে অব্ভন্তরে মতে নীহরণং দুক্খ’’ন্তি পুত্তং বহিদ্ৰারকোট্ঠকে নিপজ্জাপেসি.
ভগৰা রত্তিযা পচ্চূসসমযে মহাকরুণাসমাপত্তিতো ৰুট্ঠায লোকং ৰোলোকেন্তো অদ্দস মট্ঠকুণ্ডলীমাণৰং খীণাযুকং তদহেৰ চৰনধম্মং, নিরযসংৰত্তনিকঞ্চস্স কম্মং কতোকাসং. ‘‘সচে পনাহং তত্থ গমিস্সামি, সো মযি চিত্তং পসাদেত্ৰা দেৰলোকে নিব্বত্তিত্ৰা পিতরং আল়াহনে রোদমানং উপগন্ত্ৰা সংৰেজেস্সতি, এৰং সো চ তস্স পিতা চ মম সন্তিকং আগমিস্সতি, মহাজনকাযো সন্নিপতিস্সতি তত্থ মযা ধম্মে দেসিতে মহাধম্মাভিসমযো ভৰিস্সতী’’তি এৰং পন ঞত্ৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং সাৰত্থিং পিণ্ডায পৰিট্ঠো মট্ঠকুণ্ডলীমাণৰস্স পিতু গেহসমীপে ঠত্ৰা ছব্বণ্ণবুদ্ধরংসিযো ৰিস্সজ্জেসি. তা দিস্ৰা মাণৰো ‘‘কিমেত’’ন্তি ইতো চিতো চ ৰিলোকেন্তো অদ্দস ভগৰন্তং দন্তং গুত্তং সন্তিন্দ্রিযং দ্ৰত্তিংসায মহাপুরিসলক্খণেহি অসীতিযা অনুব্যঞ্জনেহি ব্যামপ্পভায কেতুমালায চ ৰিজ্জোতমানং অনুপমায বুদ্ধসিরিযা অচিন্তেয্যেন বুদ্ধানুভাৰেন ৰিরোচমানং. দিস্ৰা তস্স এতদহোসি ‘‘বুদ্ধো নু খো ভগৰা ইধানুপ্পত্তো, যস্সাযং রূপসম্পদা অত্তনো তেজসা সূরিযম্পি অভিভৰতি, কন্তভাৰেন চন্দিমং, উপসন্তভাৰেন সব্বেপি সমণব্রাহ্মণে, উপসমেন নাম এত্থেৰ ভৰিতব্বং, অযমেৰ চ মঞ্ঞে ইমস্মিং লোকে অগ্গপুগ্গলো, মমেৰ চ অনুকম্পায ইধানুপ্পত্তো’’তি বুদ্ধারম্মণায পীতিযা নিরন্তরং ফুটসরীরো অনপ্পকং পীতিসোমনস্সং পটিসংৰেদেন্তো পসন্নচিত্তো অঞ্জলিং পগ্গয্হ নিপজ্জি. তং দিস্ৰা ভগৰা ‘‘অলং ইমস্স এত্তকেন সগ্গূপপত্তিযা’’তি পক্কামি.
সোপি তং পীতিসোমনস্সং অৰিজহন্তোৰ কালং কত্ৰা তাৰতিংসেসু দ্ৰাদসযোজনিকে ৰিমানে নিব্বত্তি. পিতা পনস্স সরীরসক্কারং করিত্ৰা দুতিযদিৰসে পচ্চূসৰেলাযং আল়াহনং গন্ত্ৰা ‘‘হা হা মট্ঠকুণ্ডলি, হা হা মট্ঠকুণ্ডলী’’তি পরিদেৰমানো আল়াহনং অনুপরিক্কমন্তো রোদতি. দেৰপুত্তো অত্তনো ৰিভৰসম্পত্তিং ওলোকেত্ৰা ‘‘কুতো নু খো অহং ইধাগতো কিঞ্চ কম্মং কত্ৰা’’তি উপধারেন্তো অত্তনো পুরিমত্তভাৰং ঞত্ৰা তত্থ চ মরণকালে ভগৰতি পৰত্তিতং চিত্তপ্পসাদং মনোহরং অঞ্জলিকরণমত্তং দিস্ৰা ‘‘অহো মহানুভাৰা বুদ্ধা ভগৰন্তো’’তি সাতিসযং তথাগতে সঞ্জাতপ্পসাদবহুমানো ‘‘অদিন্নপুব্বকব্রাহ্মণো নু খো কিং করোতী’’তি উপধারেন্তো আল়াহনে রোদমানং দিস্ৰা ‘‘অযং ময্হং পুব্বে ভেসজ্জমত্তম্পি অকত্ৰা ইদানি নিরত্থকং আল়াহনে রোদতি, হন্দ নং সংৰেজেত্ৰা কুসলে পতিট্ঠাপেস্সামী’’তি দেৰলোকতো আগন্ত্ৰা মট্ঠকুণ্ডলীরূপেন রোদমানো ‘‘হা হা চন্দ, হা হা সূরিযা’’তি বাহা পগ্গয্হ কন্দন্তো পিতু সমীপে অট্ঠাসি. অথ নং ব্রাহ্মণো ‘‘অযং মট্ঠকুণ্ডলী আগতো’’তি চিন্তেত্ৰা গাথায অজ্ঝভাসি –
১২০৭. ‘‘অলঙ্কতো মট্ঠকুণ্ডলী, মালধারী হরিচন্দনুস্সদো;
বাহা পগ্গয্হ কন্দসি, ৰনমজ্ঝে কিং দুক্খিতো তুৰ’’ন্তি.
তত্থ অলঙ্কতোতি ৰিভূসিতো. মট্ঠকুণ্ডলীতি সরীরপ্পদেসস্স অঘংসনত্থং মালালতাদযো অদস্সেত্ৰা মট্ঠাকারেনেৰ কতকুণ্ডলো. অথ ৰা মট্ঠকুণ্ডলীতি ৰিসুদ্ধকুণ্ডলো, তাপেত্ৰা জাতিহিঙ্গুলিকায মজ্জিত্ৰা ধোৰিত্ৰা সূকরলোমেন মজ্জিতকুণ্ডলোতি অত্থো. মালধারীতি মালং ধারেন্তো, পিল়ন্ধিতমালোতি অত্থো. হরিচন্দনুস্সদোতি রত্তচন্দনেন সব্বসো অনুলিত্তগত্তো. কিন্তি পুচ্ছাৰচনং. দুক্খিতোতি দুক্খপ্পত্তো. কিংদুক্খিতোতি ৰা একমেৰ পদং, কেন দুক্খেন দুক্খিতোতি অত্থো.
অথ নং দেৰপুত্তো আহ –
১২০৮. ‘‘সোৰণ্ণমযো পভস্সরো, উপ্পন্নো রথপঞ্জরো মম;
তস্স চক্কযুগং ন ৰিন্দামি, তেন দুক্খেন জহামি জীৰিত’’ন্তি.
অথ নং ব্রাহ্মণো আহ –
১২০৯. ‘‘সোৰণ্ণমযং মণিমযং, লোহিতকমযং অথ রূপিযমযং;
আচিক্খ মে ভদ্দমাণৰ, চক্কযুগং পটিপাদযামি তে’’তি.
তং সুত্ৰা মাণৰো ‘‘অযং পুত্তস্স ভেসজ্জং অকত্ৰা পুত্তপতিরূপকং মং দিস্ৰা রোদন্তো ‘সুৰণ্ণাদিমযং রথচক্কং করোমী’তি ৰদতি, হোতু নিগ্গণ্হিস্সামি ন’’ন্তি চিন্তেত্ৰা ‘‘কীৰ মহন্তং মে চক্কযুগং করিস্সসী’’তি ৰত্ৰা ‘‘যাৰ মহন্তং আকঙ্খসী’’তি ৰুত্তে ‘‘চন্দিমসূরিযেহি মে অত্থো, তে মে দেহী’’তি যাচন্তো –
১২১০. ‘‘সো মাণৰো তস্স পাৰদি, চন্দসূরিযা উভযেত্থ দিস্সরে;
সোৰণ্ণমযো রথো মম, তেন চক্কযুগেন সোভতী’’তি.
অথ নং ব্রাহ্মণো আহ –
১২১১. ‘‘বালো খো ত্ৰং অসি মাণৰ, যো ত্ৰং পত্থযসে অপত্থিযং;
মঞ্ঞামি তুৰং মরিস্সসি, ন হি ত্ৰং লচ্ছসি চন্দসূরিযে’’তি.
অথ নং মাণৰো ‘‘কিং পন পঞ্ঞাযমানস্সত্থায রোদন্তো বালো হোতি, উদাহু অপঞ্ঞাযমানস্সা’’তি ৰত্ৰা –
১২১২. ‘‘গমনাগমনম্পি দিস্সতি, ৰণ্ণধাতু উভযত্থ ৰীথিযা;
পেতো কালকতো ন দিস্সতি, কো নিধ কন্দতং বাল্যতরো’’তি.
তং সুত্ৰা ব্রাহ্মণো ‘‘যুত্তং এস ৰদতী’’তি সল্লক্খেত্ৰা –
১২১৩. ‘‘সচ্চং খো ৰদেসি মাণৰ, অহমেৰ কন্দতং বাল্যতরো;
চন্দং ৰিয দারকো রুদং, পেতং কালকতাভিপত্থযি’’ন্তি. –
ৰত্ৰা তস্স কথায নিস্সোকো হুত্ৰা মাণৰস্স থুতিং করোন্তো ইমা গাথা অভাসি –
১২১৪. ‘‘আদিত্তং ৰত মং সন্তং, ঘতসিত্তংৰ পাৰকং;
ৰারিনা ৰিয ওসিঞ্চং, সব্বং নিব্বাপযে দরং.
১২১৫. ‘‘অব্বহী ৰত মে সল্লং, সোকং হদযনিস্সিতং;
যো মে সোকপরেতস্স, পুত্তসোকং অপানুদি.
১২১৬. ‘‘স্ৰাহং অব্বূল়্হসল্লোস্মি, সীতিভূতোস্মি নিব্বুতো;
ন সোচামি ন রোদামি, তৰ সুত্ৰান মাণৰা’’তি.
১২০৮-১০. তত্থ রথপঞ্জরোতি রথূপত্থং. ন ৰিন্দামীতি ন লভামি. ভদ্দমাণৰাতি আলপনং. পটিপাদযামীতি সম্পাদেত্ৰা দদামি, মা চক্কযুগাভাৰেন জীৰিতং জহীতি অধিপ্পাযো. উভযেত্থ দিস্সরেতি উভোপি এত্থ চন্দসূরিযা আকাসে দিস্সন্তি. য-কারো পদসন্ধিকরো, উভযে এত্থাতি ৰা পদৰিভাগো.
১২১২. গমনাগমনন্তি দিৰসে দিৰসে ওগমনুগ্গমনৰসেন চন্দসূরিযানং গমনং আগমনঞ্চ দিস্সতি. ‘‘গমনোগমন’’ন্তিপি পাল়ি, উগ্গমনং ওগমনঞ্চাতি অত্থো. ৰণ্ণধাতূতি সীতিভাৰৰিসিট্ঠা কন্তভাৰভাসুরা, উণ্হভাৰৰিসিট্ঠা তিক্খভাৰভাসুরা চ ৰণ্ণনিভা. উভযত্থাতি চন্দে সূরিযে চাতি দ্ৰীসুপি ৰণ্ণধাতু দিস্সতীতি যোজেতব্বং. ৰীথিযাতি পৰত্তনৰীথিযং আকাসে, নাগৰীথিযাদিৰীথিযং ৰা. ‘‘উভযেত্থা’’তিপি পাঠো, উভযে এত্থাতি পদৰিসন্ধি. বাল্যতরোতি বালতরো অতিসযেন বালো.
১২১৩. ইমং পন কথং সুত্ৰা ‘‘অলব্ভনীযৰত্থুং ৰতাহং পত্থেত্ৰা কেৰলং সোকগ্গিনা ডয্হামি, কিং মে নিরত্থকেন অনযব্যসনেনা’’তি পটিসঙ্খানে অট্ঠাসি. অথ দেৰপুত্তো মট্ঠকুণ্ডলীরূপং পটিসংহরিত্ৰা অত্তনো দিব্বরূপেনেৰ অট্ঠাসি. ব্রাহ্মণো পন তং অনোলোকেত্ৰা মাণৰৰোহারেনেৰ ৰোহরন্তো ‘‘সচ্চং খো ৰদেসি মাণৰা’’তিআদিমাহ. তত্থ চন্দং ৰিয দারকো রুদন্তি চন্দং অভিপত্থযং রুদন্তো দারকো ৰিযাতি অত্থো. কালকতাভিপত্থযিন্তি কালকতং অভিপত্থযিং. ‘‘অভিপত্থয’’ন্তিপি পাঠো.
১২১৪-৫. আদিত্তন্তি সোকগ্গিনা আদিত্তং. নিব্বাপযে দরন্তি নিব্বাপযি দরথং সোকপরিল়াহং. অব্বহীতি উদ্ধরি.
অথ ব্রাহ্মণো সোকং ৰিনোদেত্ৰা অত্তনো উপদেসদাযকং দিব্বরূপেন ঠিতং দিস্ৰা ‘‘কো নাম ত্ৰ’’ন্তি পুচ্ছন্তো –
১২১৭. ‘‘দেৰতা নুসি গন্ধব্বো, অদু সক্কো পুরিন্দদো;
কো ৰা ত্ৰং কস্স ৰা পুত্তো, কথং জানেমু তং ময’’ন্তি. –
আহ. সোপি তস্স –
১২১৮. ‘‘যঞ্চ কন্দসি যঞ্চ রোদসি, পুত্তং আল়াহনে সযং দহিত্ৰা;
স্ৰাহং কুসলং করিত্ৰা কম্মং, তিদসানং সহব্যতং গতো’’তি. –
অত্তানং কথেসি. তত্থ যঞ্চ কন্দসি যঞ্চ রোদসীতি যং তৰ পুত্তং মট্ঠকুণ্ডলিং উদ্দিস্স রোদসি, অস্সূনি মুঞ্চসি.
অথ নং ব্রাহ্মণো আহ –
১২১৯. ‘‘অপ্পং ৰা বহুং ৰা নাদ্দসাম, দানং দদন্তস্স সকে অগারে;
উপোসথকম্মং ৰা তাদিসং, কেন কম্মেন গতোসি দেৰলোক’’ন্তি.
তত্থ ‘‘উপোসথকম্মং ৰা তাদিসং নাদ্দসামা’’তি যোজনা.
অথ নং মাণৰো আহ –
১২২০. ‘‘আবাধিকোহং দুক্খিতো গিলানো, আতুররূপোম্হি সকে নিৰেসনে;
বুদ্ধং ৰিগতরজং ৰিতিণ্ণকঙ্খং, অদ্দক্খিং সুগতং অনোমপঞ্ঞং.
১২২১. ‘‘স্ৰাহং মুদিতমনো পসন্নচিত্তো, অঞ্জলিং অকরিং তথাগতস্স;
তাহং কুসলং করিত্ৰান কম্মং, তিদসানং সহব্যতং গতো’’তি.
১২২০-২১. তত্থ আবাধিকোতি আবাধসমঙ্গী. দুক্খিতোতি তেনেৰ আবাধিকভাৰেন জাতদুক্খো. গিলানোতি গিলাযমানোতি অত্থো. আতুররূপোতি দুক্খৰেদনাভিতুন্নকাযো. ৰিগতরজন্তি ৰিগতরাগাদিরজং. ৰিতিণ্ণকঙ্খন্তি সব্বসো সংসযানং সমুচ্ছিন্নত্তা তিণ্ণৰিচিকিচ্ছং. অনোমপঞ্ঞন্তি পরিপুণ্ণপঞ্ঞং, সব্বঞ্ঞুন্তি অত্থো. অকরিন্তি অকাসিং. তাহন্তি তং অহং.
এৰং তস্মিং কথেন্তেযেৰ ব্রাহ্মণস্স সকলসরীরং পীতিযা পরিপূরি. সো তং পীতিং পৰেদেন্তো –
১২২২. ‘‘অচ্ছরিযং ৰত অব্ভুতং ৰত,
অঞ্জলিকম্মস্স অযমীদিসো ৰিপাকো;
অহম্পি মুদিতমনো পসন্নচিত্তো,
অজ্জেৰ বুদ্ধং সরণং ৰজামী’’তি. – আহ;
তত্থ অনভিণ্হপ্পৰত্তিতায অচ্ছরং পহরিতুং যোগ্গন্তি অচ্ছরিযং, অভূতপুব্বতায অব্ভুতং. উভযেনপি ৰিম্হযাৰহতংযেৰ দস্সেত্ৰা ‘‘অহম্পি মুদিতমনো পসন্নচিত্তো, অজ্জেৰ বুদ্ধং সরণং ৰজামী’’তি আহ.
অথ নং দেৰপুত্তো সরণগমনে সীলসমাদানে চ নিযোজেন্তো –
১২২৩. ‘‘অজ্জেৰ বুদ্ধং সরণং ৰজাহি, ধম্মঞ্চ সঙ্ঘঞ্চ পসন্নচিত্তো;
তথেৰ সিক্খায পদানি পঞ্চ, অখণ্ডফুল্লানি সমাদিযস্সু.
১২২৪. ‘‘পাণাতিপাতা ৰিরমস্সু খিপ্পং, লোকে অদিন্নং পরিৰজ্জযস্সু;
অমজ্জপো মা চ মুসা ভণাহি, সকেন দারেন চ হোহি তুট্ঠো’’তি. –
গাথাদ্ৰযমাহ.
১২২৩. তত্থ তথেৰাতি যথা পসন্নচিত্তো ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৰা’’তি বুদ্ধং সরণং ৰজেসি, তথেৰ ‘‘স্ৰাক্খাতো ধম্মো, সুপ্পটিপন্নো সঙ্ঘো’’তি পসন্নচিত্তো ধম্মঞ্চ সঙ্ঘঞ্চ সরণং ৰজাহি. যথা ৰা পসন্নচিত্তো রতনত্তযং সরণং ৰজেসি, তথেৰ ‘‘অযং একংসতো দিট্ঠেৰ ধম্মে অভিসম্পরাযঞ্চ হিতসুখাৰহো’’তি পসন্নচিত্তো সিক্খায অধিসীলসিক্খায পদানি কোট্ঠাসভূতানি অধিচিত্তঅধিপঞ্ঞাসিক্খায ৰা উপাযভূতানি পঞ্চসীলানি অৰিকোপনতো চ অসংকিলিস্সনতো চ অখণ্ডফুল্লানি সমাদিযস্সু, সমাদায ৰত্তস্সূতি অত্থো.
এৰং দেৰপুত্তেন সরণগমনে সীলসমাদানে চ নিযোজিতো ব্রাহ্মণো তস্স ৰচনং সিরসা সম্পটিচ্ছন্তো –
১২২৫. ‘‘অত্থকামোসি মে যক্খ, হিতকামোসি দেৰতে;
করোমি তুয্হং ৰচনং, ত্ৰংসি আচরিযো মমা’’তি. –
গাথং ৰত্ৰা তত্থ পতিট্ঠহন্তো –
১২২৬. ‘‘উপেমি সরণং বুদ্ধং, ধম্মঞ্চাপি অনুত্তরং;
সঙ্ঘঞ্চ নরদেৰস্স, গচ্ছামি সরণং অহং.
১২২৭. ‘‘পাণাতিপাতা ৰিরমামি খিপ্পং, লোকে অদিন্নং পরিৰজ্জযামি;
অমজ্জপো নো চ মুসা ভণামি, সকেন দারেন চ হোমি তুট্ঠো’’তি. –
গাথাদ্ৰযমাহ. তম্পি সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
ততো দেৰপুত্তো ‘‘কতং মযা ব্রাহ্মণস্স কত্তব্বযুত্তকং, ইদানি সযমেৰ ভগৰন্তং উপসঙ্কমিস্সতী’’তি তত্থেৰ অন্তরধাযি. ব্রাহ্মণোপি খো ভগৰতি সঞ্জাতপসাদবহুমানো দেৰতায চ চোদিযমানো ‘‘সমণং গোতমং উপসঙ্কমিস্সামী’’তি ৰিহারাভিমুখো গচ্ছতি. তং দিস্ৰা মহাজনো ‘‘অযং ব্রাহ্মণো এত্তকং কালং তথাগতং অনুপসঙ্কমিত্ৰা অজ্জ পুত্তসোকেন উপসঙ্কমতি, কীদিসী নু খো ধম্মদেসনা ভৰিস্সতী’’তি তং অনুবন্ধি.
ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা পটিসন্থারং কত্ৰা এৰমাহ ‘‘সক্কা নু খো ভো গোতম কিঞ্চি দানং অদত্ৰা সীলং ৰা অরক্খিত্ৰা কেৰলং তুম্হেসু পসাদমত্তেন সগ্গে নিব্বত্তিতু’’ন্তি. ‘‘ননু, ব্রাহ্মণ, অজ্জ পচ্চূসৰেলাযং মট্ঠকুণ্ডলিনা দেৰপুত্তেন অত্তনো দেৰলোকূপপত্তিকারণং তুয্হং কথিক’’ন্তি ভগৰা অৰোচ. তস্মিং খণে মট্ঠকুণ্ডলীদেৰপুত্তো সহ ৰিমানেন আগন্ত্ৰা দিস্সমানরূপো ৰিমানতো ওরুয্হ ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গয্হ একমন্তং অট্ঠাসি. অথ ভগৰা তস্সং পরিসতি তেন দেৰপুত্তেন কতসুচরিতং কথেত্ৰা পরিসায চিত্তকল্লতং ঞত্ৰা সামুক্কংসিকং ধম্মদেসনং অকাসি. দেসনাপরিযোসানে দেৰপুত্তো চ ব্রাহ্মণো চ সন্নিপতিতপরিসা চাতি চতুরাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসীতি.
মট্ঠকুণ্ডলীৰিমানৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.