১৫. উত্তরাৰিমানৰণ্ণনা
অভিক্কন্তেন ৰণ্ণেনাতি উত্তরাৰিমানং. তস্স কা উপ্পত্তি? ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. তেন চ সমযেন পুণ্ণো নাম দুগ্গতপুরিসো রাজগহসেট্ঠিং উপনিস্সায জীৰতি, তস্স ভরিযা উত্তরা, উত্তরা চ নাম ধীতাতি দ্ৰে এৰ গেহমানুসকা. অথেকদিৰসং রাজগহে ‘‘মহাজনেন সত্তাহং নক্খত্তং কীল়িতব্ব’’ন্তি ঘোসনং করিংসু. তং সুত্ৰা সেট্ঠি পাতোৰ আগতং পুণ্ণং ‘‘তাত, অম্হাকং পরিজনো নক্খত্তং কীল়িতুকামো, ত্ৰং কিং নক্খত্তং কীল়িস্সসি, উদাহু ভতিং করিস্সসী’’তি আহ. ‘‘সামি, নক্খত্তং নাম সধনানং হোতি, মম পন গেহে স্ৰাতনায যাগুতণ্ডুলানিপি নত্থি, কিং মে নক্খত্তেন? গোণে লভন্তো কসিতুং গমিস্সামী’তি. ‘‘তেন হি গোণে গণ্হস্সূ’’তি. সো বলৰগোণে চ ভদ্দনঙ্গলঞ্চ গহেত্ৰা ‘‘ভদ্দে, নাগরা নক্খত্তং কীল়ন্তি, অহং দলিদ্দতায ভতিং কাতুং গমিস্সামি, ময্হম্পি তাৰ অজ্জ দিগুণং নিৰাপং পচিত্ৰা ভত্তং আহরেয্যাসী’’তি ভরিযং ৰত্ৰা খেত্তং অগমাসি.
সারিপুত্তত্থেরোপি সত্তাহং নিরোধসমাপন্নো ততো ৰুট্ঠায ‘‘কস্স নু খো অজ্জ মযা সঙ্গহং কাতুং ৰট্টতী’’তি ওলোকেন্তো পুণ্ণং অত্তনো ঞাণজালস্স অন্তো পৰিট্ঠং দিস্ৰা ‘‘সদ্ধো নু খো এস, সক্খিস্সতি ৰা মে সঙ্গহং কাতু’’ন্তি ওলোকেন্তো তস্স সদ্ধভাৰঞ্চ সঙ্গহং কাতুং সমত্থভাৰঞ্চ তপ্পচ্চযা চ তস্স মহাসম্পত্তিপটিলাভং ঞত্ৰা পত্তচীৰরং আদায তস্স কসনট্ঠানং গন্ত্ৰা আৰাটতীরে একং গুম্বং ওলোকেন্তো অট্ঠাসি. পুণ্ণো থেরং দিস্ৰাৰ কসিং ঠপেত্ৰা পঞ্চপতিট্ঠিতেন থেরং ৰন্দিত্ৰা ‘‘দন্তকট্ঠেন অত্থো ভৰিস্সতী’’তি দন্তকট্ঠং কপ্পিযং কত্ৰা অদাসি. অথস্স থেরো পত্তঞ্চ পরিস্সাৰনঞ্চ নীহরিত্ৰা অদাসি. সো ‘‘পানীযেন অত্থো ভৰিস্সতী’’তি তং আদায পানীযং পরিস্সাৰেত্ৰা অদাসি.
থেরো চিন্তেসি ‘‘অযং পরেসং পচ্ছিমগেহে ৰসতি, সচস্স গেহদ্ৰারং গমিস্সামি, ইমস্স ভরিযা মং দট্ঠুং ন সক্খিস্সতি, যাৰস্স ভরিযা ভত্তং আদায মগ্গং পটিপজ্জতি, তাৰ ইধেৰ ভৰিস্সামী’’তি. সো তত্থেৰ থোকং ৰীতিনামেত্ৰা তস্সা মগ্গারুল়্হভাৰং ঞত্ৰা অন্তোনগরাভিমুখো পাযাসি. সা অন্তরামগ্গে থেরং দিস্ৰা চিন্তেসি ‘‘অপ্পেকদাহং দেয্যধম্মে সতি অয্যং ন পস্সামি, অপ্পেকদা মে অয্যং পস্সন্তিযা দেয্যধম্মো ন হোতি, অজ্জ পন মে অয্যো চ দিট্ঠো, দেয্যধম্মো চাযং অত্থি, করিস্সতি নু খো মে সঙ্গহ’’ন্তি. সা ভত্তভাজনং ওতারেত্ৰা থেরং পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা ‘‘ভন্তে, ইদং লূখং ৰা পণীতং ৰাতি অচিন্তেত্ৰা দাসস্স ৰো সঙ্গহং করোথা’’তি আহ. অথ থেরো পত্তং উপনামেত্ৰা তায একেন হত্থেন ভাজনং ধারেত্ৰা একেন হত্থেন ততো ভত্তং দদমানায উপড্ঢভত্তে দিন্নে ‘‘অল’’ন্তি হত্থেন পত্তং পিদহি. সা ‘‘ভন্তে, একোৰ পটিৰীসো, ন সক্কা দ্ৰিধা কাতুং, তুম্হাকং দাসস্স ইধলোকসঙ্গহং অকত্ৰা পরলোকসঙ্গহং করোথ, নিরৰসেসমেৰ দাতুকামাম্হী’’তি ৰত্ৰা সব্বমেৰস্স পত্তে পতিট্ঠাপেত্ৰা ‘‘তুম্হেহি দিট্ঠধম্মস্স ভাগিনী অস্স’’ন্তি পত্থনং অকাসি. থেরো ‘‘এৰং হোতূ’’তি ৰত্ৰা ঠিতকোৰ অনুমোদনং কত্ৰা একস্মিং উদকফাসুকট্ঠানে নিসীদিত্ৰা ভত্তকিচ্চং অকাসি. সাপি পটিনিৰত্তিত্ৰা তণ্ডুলে পরিযেসিত্ৰা ভত্তং পচি.
পুণ্ণোপি অড্ঢকরীসমত্তং ঠানং কসিত্ৰা জিঘচ্ছং সহিতুং অসক্কোন্তো গোণে ৰিস্সজ্জেত্ৰা একং রুক্খছাযং পৰিসিত্ৰা মগ্গং ওলোকেন্তো নিসীদি. অথস্স ভরিযা ভত্তমাদায গচ্ছমানা তং দিস্ৰাৰ ‘‘এস জিঘচ্ছাপীল়িতো মং ওলোকেন্তো নিসিন্নো, সচে মং ‘অতিৰিয চিরাযী’তি তজ্জেত্ৰা পতোদলট্ঠিযা পহরিস্সতি, মযা কতকম্মং নিরত্থকং ভৰিস্সতি, পটিকচ্চেৰস্স আরোচেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা এৰমাহ ‘‘সামি, অজ্জেকদিৰসং চিত্তং পসাদেহি, মা মযা কতকম্মং নিরত্থকং করি, অহং পাতোৰ তে ভত্তং আহরন্তী অন্তরামগ্গে ধম্মসেনাপতিং দিস্ৰা তৰ ভত্তং তস্স দত্ৰা পুন গেহং গন্ত্ৰা ভত্তং পচিত্ৰা আগতা, পসাদেহি, সামি, চিত্ত’’ন্তি. সো ‘‘কিং ৰদেসি, ভদ্দে’’তি পুচ্ছিত্ৰা পুন তমত্থং সুত্ৰা ‘‘ভদ্দে, সাধু ৰত তে কতং মম ভত্তং অয্যস্স দদমানায, মযাপিস্স অজ্জ পাতোৰ দন্তকট্ঠঞ্চ মুখোদকঞ্চ দিন্ন’’ন্তি পসন্নমানসো তং ৰচনং অভিনন্দিত্ৰা উস্সূরে লদ্ধভত্ততায কিলন্তকাযো তস্সা অঙ্কে সীসং কত্ৰা নিদ্দং ওক্কমি.
অথস্স পাতোৰ কসিতট্ঠানং পংসুচুণ্ণং উপাদায সব্বং রত্তসুৰণ্ণং হুত্ৰা কণিকারপুপ্ফরাসি ৰিয সোভমানং অট্ঠাসি. সো পবুদ্ধো ওলোকেত্ৰা ভরিযং আহ ‘‘ভদ্দে, এতং মযা কসিতট্ঠানং সব্বং মম সুৰণ্ণং হুত্ৰা পঞ্ঞাযতি, কিং নু খো মে অতিউস্সূরে লদ্ধভত্ততায অক্খীনি ভমন্তী’’তি. ‘‘সামি, ময্হম্পি এৰমেৰ পঞ্ঞাযতী’’তি. সো উট্ঠায তত্থ গন্ত্ৰা একং পিণ্ডং গহেত্ৰা নঙ্গলসীসে পহরিত্ৰা সুৰণ্ণভাৰং ঞত্ৰা ‘‘অহো অয্যস্স ধম্মসেনাপতিস্স দিন্নদানে অজ্জেৰ ৰিপাকো দস্সিতো, ন খো পন সক্কা এত্তকং ধনং পটিচ্ছাদেত্ৰা পরিভুঞ্জিতু’’ন্তি ভরিযায আভতং ভত্তপাতিং সুৰণ্ণস্স পূরেত্ৰা রাজকুলং গন্ত্ৰা রঞ্ঞা কতোকাসো পৰিসিত্ৰা রাজানং অভিৰাদেত্ৰা ‘‘কিং তাতা’’তি ৰুত্তে ‘‘দেৰ, অজ্জ মযা কসিতট্ঠানং সব্বং সুৰণ্ণরাসিমেৰ হুত্ৰা ঠিতং, সুৰণ্ণং আহরাপেতুং ৰট্টতী’’তি আহ. ‘‘কোসি ত্ৰ’’ন্তি? ‘‘পুণ্ণো নামাহ’’ন্তি. ‘‘কিং পন তে অজ্জ কত’’ন্তি? ‘‘ধম্মসেনাপতিস্স মে পাতোৰ দন্তকট্ঠঞ্চ মুখোদকঞ্চ দিন্নং, ভরিযাযপি মে ময্হং আহটভত্তং তস্সেৰ দিন্ন’’ন্তি.
তং সুত্ৰা রাজা ‘‘অজ্জেৰ কির ভো ধম্মসেনাপতিস্স দিন্নদানে ৰিপাকো দস্সিতো’’তি ৰত্ৰা ‘‘তাত, কিং করোমী’’তি পুচ্ছি. ‘‘বহূনি সকটসহস্সানি পহিণিত্ৰা সুৰণ্ণং আহরাপেথা’’তি. রাজা সকটানি পহিণি. রাজপুরিসেসু ‘‘রঞ্ঞো সন্তক’’ন্তি গণ্হন্তেসু গহিতং গহিতং মত্তিকাৰ হোতি. তেহি গন্ত্ৰা রঞ্ঞো আরোচিতে ‘‘তাতা, তুম্হেহি কিন্তি ৰত্ৰা গহিত’’ন্তি পুট্ঠা ‘‘তুম্হাকং সন্তক’’ন্তি আহংসু. তেন হি, তাতা, পুন গচ্ছথ, ‘‘পুণ্ণস্স সন্তক’’ন্তি ৰত্ৰা গণ্হথাতি. তে তথা করিংসু গহিতং গহিতং সুৰণ্ণমেৰ অহোসি. তং সব্বং আহরিত্ৰা রাজঙ্গণে রাসিং অকংসু, অসীতিহত্থুব্বেধো রাসি অহোসি. রাজা নাগরে সন্নিপাতাপেত্ৰা আহ ‘‘ইমস্মিং নগরে অত্থি কস্সচি এত্তকং সুৰণ্ণ’’ন্তি? ‘‘নত্থি, দেৰা’’তি. ‘‘কিং পনস্স দাতুং ৰট্টতী’’তি? ‘‘সেট্ঠিচ্ছত্তং, দেৰা’’তি. রাজা ‘‘বহুধনসেট্ঠি নাম হোতূ’’তি মহন্তেন ভোগেন সদ্ধিং তস্স সেট্ঠিচ্ছত্তং অদাসি.
অথ নং সো আহ ‘‘মযং, দেৰ, এত্তকং কালং পরকুলে ৰসিম্হা, ৰসনট্ঠানং নো দেথা’’তি. তেন হি পস্স, এস গুম্বো পঞ্ঞাযতি, এতং হরাপেত্ৰা গেহং কারেহীতি পুরাণসেট্ঠিস্স গেহট্ঠানং আচিক্খি. সো তস্মিং ঠানে কতিপাহেনেৰ গেহং কারাপেত্ৰা গেহপৰেসনমঙ্গলঞ্চ ছত্তমঙ্গলঞ্চ একতোৰ করোন্তো সত্তাহং বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স দানং অদাসি. অথস্স সত্থা দানানুমোদনং করোন্তো অনুপুব্বিং কথং কথেসি. ধম্মকথাৰসানে পুণ্ণসেট্ঠি চ ভরিযা চস্স ধীতা চ উত্তরাতি তযোপি জনা সোতাপন্না অহেসুং.
অপরভাগে রাজগহসেট্ঠি পুণ্ণসেট্ঠিনো ধীতরং অত্তনো পুত্তস্স ৰারেসি. সো ‘‘নাহং দস্সামী’’তি ৰুত্তো ‘‘মা এৰং করোতু, এত্তকং কালং অম্হে নিস্সায ৰসন্তেনেৰ তে সম্পত্তি লদ্ধা, দেতু মে পুত্তস্স তে ধীতর’’ন্তি আহ. সো ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিকা তুম্হে, মম ধীতা তীহি রতনেহি ৰিনা ৰসিতুং ন সক্কোতি, নেৰস্স ধীতরং দস্সামী’’তি আহ. অথ নং বহূ সেট্ঠিগহপতিকাদযো কুলপুত্তা ‘‘মা তেন সদ্ধিং ৰিস্সাসং ভিন্দি, দেহিস্স ধীতর’’ন্তি যাচিংসু. সো তেসং ৰচনং সম্পটিচ্ছিত্ৰা আসাল়্হিপুণ্ণমায ধীতরং অদাসি. সা পতিকুলং গতকালতো পট্ঠায ভিক্খুং ৰা ভিক্খুনিং ৰা উপসঙ্কমিতুং দানং ৰা দাতুং ধম্মং ৰা সোতুং নালত্থ, এৰং অড্ঢতিযেসু মাসেসু ৰীতিৰত্তেসু অত্তনো সন্তিকে ঠিতে পরিচারিকে পুচ্ছি ‘‘ইদানি কিত্তকং অন্তোৰস্সং অৰসিট্ঠ’’ন্তি? ‘‘অড্ঢমাসো, অয্যে’’তি. সা মাতাপিতূনং সাসনং পহিণি ‘‘কস্মা মং এৰরূপে বন্ধনাগারে পক্খিপিংসু, ৰরং তুম্হেহি মং লক্খণাহতং কত্ৰা পরেসং দাসিং সাৰেতুং, ন এৰরূপস্স মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স কুলস্স দাতুং, আগতকালতো পট্ঠায ভিক্খুদস্সনাদীসু একম্পি পুঞ্ঞং কাতুং ন লভামী’’তি. অথস্সা পিতা ‘‘দুক্খিতা ৰত মে ধীতা’’তি অনত্তমনতং পৰেদেত্ৰা পঞ্চদস কহাপণসহস্সানি পেসেসি, ‘‘ইমস্মিং নগরে সিরিমা নাম গণিকা অত্থি, দেৰসিকং সহস্সং গণ্হাতি, ইমেহি কহাপণেহি তং আনেত্ৰা সামিকস্স নিয্যাদেত্ৰা সযং যথারুচি পুঞ্ঞানি করোতূ’’তি সাসনঞ্চ পহিণি. উত্তরা তথা কত্ৰা সামিকেন সিরিমং দিস্ৰা ‘‘কিমিদ’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘সামি, ইমং অড্ঢমাসং মম সহাযিকা তুম্হে পরিচরতু, অহং পন ইমং অড্ঢমাসং দানঞ্চেৰ দাতুকামা ধম্মঞ্চ সোতুকামা’’তি আহ. সো তং অভিরূপং ইত্থিং দিস্ৰা উপ্পন্নসিনেহো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছি.
উত্তরাপি খো বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং নিমন্তেত্ৰা ‘‘ভন্তে, ইমং অড্ঢমাসং অঞ্ঞত্থ অগন্ত্ৰা ইধেৰ ভিক্খা গহেতব্বা’’তি সত্থু পটিঞ্ঞং গহেত্ৰা ‘‘ইতো দানি পট্ঠায যাৰ মহাপৰারণা, তাৰ সত্থারং উপট্ঠাতুং ধম্মঞ্চ সোতুং লভিস্সামী’’তি তুট্ঠমানসা ‘‘এৰং যাগুং পচথ, এৰং ভত্তং পচথ, এৰং পূৰং পচথা’’তি মহানসে সব্বকিচ্চানি সংৰিদহন্তী ৰিচরতি. অথস্সা সামিকো ‘‘স্ৰে মহাপৰারণা ভৰিস্সতী’’তি মহানসাভিমুখো ৰাতপানে ঠত্ৰা ‘‘কিং নু খো করোন্তী সা অন্ধবালা ৰিচরতী’’তি ওলোকেত্ৰা তং সেদকিলিন্নং ছারিকায ওকিণ্ণং অঙ্গারমসিমক্খিতং তথা সংৰিদহিত্ৰা ৰিচরমানং দিস্ৰা ‘‘অহো অন্ধবালা এৰরূপে ঠানে ইমং সিরিসম্পত্তিং নানুভৰতি, ‘‘মুণ্ডকসমণে উপট্ঠহিস্সামী’তি তুট্ঠচিত্তা ৰিচরতী’’তি হসিত্ৰা অপগঞ্ছি.
তস্মিং অপগতে তস্স সন্তিকে ঠিতা সিরিমা ‘‘কিং নু খো ওলোকেত্ৰা এস হসতী’’তি তেনেৰ ৰাতপানেন ওলোকেন্তী উত্তরং দিস্ৰা ‘‘ইমং ওলোকেত্ৰা ইমিনা হসিতং, অদ্ধা ইমস্স এতায সদ্ধিং সন্থৰো অত্থী’’তি চিন্তেসি. সা কির অড্ঢমাসং তস্মিং গেহে বাহিরকইত্থী হুত্ৰা ৰসমানাপি তং সম্পত্তিং অনুভৰমানা অত্তনো বাহিরকইত্থিভাৰং অজানিত্ৰা ‘‘অহং ঘরসামিনী’’তি সঞ্ঞমকাসি. সা উত্তরায আঘাতং বন্ধিত্ৰা ‘‘দুক্খমস্সা উপ্পাদেস্সামী’’তি পাসাদা ওরুয্হ মহানসং পৰিসিত্ৰা পূৰপচনট্ঠানে পক্কুথিতং সপ্পিং কটচ্ছুনা আদায উত্তরাভিমুখং পাযাসি. উত্তরা তং আগচ্ছন্তিং দিস্ৰা ‘‘মম সহাযিকায ময্হং উপকারো কতো, চক্কৰাল়ং অতিসম্বাধং, ব্রহ্মলোকো অতিনীচকো, মম পন সহাযিকায গুণোৰ মহন্তো, অহম্পি এতং নিস্সায দানঞ্চ দাতুং ধম্মঞ্চ সোতুং লভিং, সচে মম এতিস্সায উপরি কোধো অত্থি, ইদং সপ্পি মং দহতু, সচে নত্থি, মা মং দহতূ’’তি তং মেত্তায ফরি. তায তস্সা মত্থকে আসিঞ্চিতম্পি পক্কুথিতসপ্পি সীতোদকং ৰিয অহোসি. অথ নং ‘‘ইদং সীতলং ভৰিস্সতী’’তি পুন কটচ্ছুকং পূরেত্ৰা আদায আগচ্ছন্তিং উত্তরায দাসিযো দিস্ৰা ‘‘অরে দুব্বিনীতে ন ত্ৰং অম্হাকং অয্যায উপরি পক্কসপ্পিং আসিঞ্চিতুং অনুচ্ছৰিকা’’তি সন্তজ্জেন্তিযো ইতো চিতো চ উট্ঠায হত্থেহি চ পাদেহি চ পোথেত্ৰা ভূমিযং পাতেসুং, উত্তরা ৰারেন্তীপি ৰারেতুং নাসক্খি. অথ সা উপরি ঠত্ৰা সব্বা দাসিযো পটিবাহিত্ৰা ‘‘কিস্স তে এৰরূপং ভারিযং কম্মং কত’’ন্তি সিরিমং ওৰদিত্ৰা উণ্হোদকেন ন্হাপেত্ৰা সতপাকতেলেন অব্ভঞ্জি.
তস্মিং খণে সা অত্তনো বাহিরকিত্থিভাৰং ঞত্ৰা চিন্তেসি ‘‘মযা ভারিযং কম্মং কতং সামিকস্স হসিতমত্তকারণা ইমিস্সা উপরি পক্কসপ্পিং আসিঞ্চন্তিযা, অযং ‘গণ্হথ ন’ন্তি দাসিযো ন আণাপেত্ৰা মং ৰিহেঠনকালেপি সব্বা দাসিযো পটিবাহিত্ৰা ময্হং কত্তব্বমেৰ অকাসি. সচাহং ইমং ন খমাপেস্সামি, মুদ্ধা মে সত্তধা ফলেয্যা’’তি তস্সা পাদমূলে নিপজ্জিত্ৰা ‘‘অয্যে, খমাহি মে দোস’’ন্তি আহ. ‘‘অহং সপ্পিতিকা ধীতা, পিতরি মে খমাপিতে খমিস্সামী’’তি. ‘‘হোতু, অয্যে, পিতরম্পি তে পুণ্ণসেট্ঠিং খমাপেস্সামী’’তি. ‘‘পুণ্ণো মম ৰট্টে জনকপিতা, ৰিৰট্টে জনকপিতরি খমাপিতে পন অহং খমিস্সামী’’তি. ‘‘কো পন তে ৰিৰট্টে জনকপিতা’’তি? ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি. ‘‘ময্হং তেন সদ্ধিং ৰিস্সাসো নত্থি, অহং কিং করিস্সামী’’তি? ‘‘সত্থা স্ৰে ভিক্খুসঙ্ঘং আদায ইধাগমিস্সতি, ত্ৰং যথালদ্ধং সক্কারং গহেত্ৰা ইধেৰ আগন্ত্ৰা তং খমাপেহী’’তি. সা ‘‘সাধু, অয্যে’’তি উট্ঠায অত্তনো গেহং গন্ত্ৰা পঞ্চসতপরিচারিকিত্থিযো আণাপেত্ৰা নানাৰিধানি খাদনীযভোজনীযানি চেৰ সূপেয্যানি চ সম্পাদেত্ৰা পুনদিৰসে তং সক্কারং আদায উত্তরায গেহং আগন্ত্ৰা বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স পত্তে পতিট্ঠাপেতুং অৰিসহন্তী অট্ঠাসি, তং সব্বং গহেত্ৰা উত্তরাৰ সংৰিদহি.
সিরিমাপি সত্থু ভত্তকিচ্চাৰসানে সদ্ধিং পরিৰারেন সত্থু পাদমূলে নিপজ্জি. অথ নং সত্থা পুচ্ছি ‘‘কো তে অপরাধো’’তি. ‘‘ভন্তে মযা হিয্যো ইদং নাম কতং, অথ মে সহাযিকা মং ৰিহেঠযমানা দাসিযো নিৰারেত্ৰা ময্হং উপকারমেৰ অকাসি. সাহং ইমিস্সা গুণং জানিত্ৰা ইমং খমাপেসিং, অথ মং এসা ‘তুম্হেসু খমাপিতেসু খমিস্সামী’তি আহা’’তি. ‘‘এৰং কির উত্তরে’’তি. ‘‘আম, ভন্তে, সীসে মে সহাযিকায পক্কসপ্পি আসিত্ত’’ন্তি. ‘‘অথ তযা কিং চিন্তিত’’ন্তি? ‘‘চক্কৰাল়ং অতিসম্বাধং, ব্রহ্মলোকো অতিনীচকো, মম সহাযিকায গুণোৰ মহন্তো, অহঞ্হি এতং নিস্সায দানঞ্চ দাতুং ধম্মঞ্চ সোতুং অলত্থং, সচে মে ইমিস্সা উপরি কোধো অত্থি, ইদং মং দহতু, নো চে, মা দহতূ’’তি এৰং চিন্তেত্ৰা ইমং মেত্তায ফরিং, ভন্তেতি. সত্থা ‘‘সাধু সাধু, উত্তরে, এৰং কোধং জিনিতুং ৰট্টতি. কোধনো হি নাম অক্কোধেন, অক্কোসকো অনক্কোসন্তেন, পরিভাসকো অপরিভাসন্তেন, থদ্ধমচ্ছরী অত্তনো সন্তকস্স দানেন, মুসাৰাদী সচ্চৰচনেন জিনিতব্বো’’তি ইমমত্থং দস্সেন্তো –
‘‘অক্কোধেন জিনে কোধং, অসাধুং সাধুনা জিনে;
জিনে কদরিযং দানেন, সচ্চেনালিকৰাদিন’’ন্তি. (ধ. প. ২২৩) –
ইমং গাথং ৰত্ৰা গাথাপরিযোসানে চতুসচ্চকথং অভাসি. সচ্চপরিযোসানে উত্তরা সকদাগামিফলে পতিট্ঠহি, সামিকো চ সসুরো চ সস্সু চ সোতাপত্তিফলং সচ্ছিকরিংসু, সিরিমাপি পঞ্চসতপরিৰারা সোতাপন্না অহোসি. অপরভাগে উত্তরা কালং কত্ৰা তাৰতিংসভৰনে উপ্পজ্জি. অথাযস্মা মহামোগ্গল্লানো হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ দেৰচারিকং চরন্তো উত্তরং দেৰধীতরং দিস্ৰা –
১২৪. ‘‘অভিক্কন্তেন ৰণ্ণেন, যা ত্ৰং তিট্ঠসি দেৰতে;
ওভাসেন্তী দিসা সব্বা, ওসধী ৰিয তারকা.
১২৫. ‘‘কেন তেতাদিসো ৰণ্ণো, কেন তে ইধ মিজ্ঝতি;
উপ্পজ্জন্তি চ তে ভোগা, যে কেচি মনসো পিযা.
১২৬. ‘‘পুচ্ছামি তং দেৰি মহানুভাৰে,
মনুস্সভূতা কিমকাসি পুঞ্ঞং;
কেনাসি এৰং জলিতানুভাৰা,
ৰণ্ণো চ তে সব্বদিসা পভাসতী’’তি. – পটিপুচ্ছি;
১২৭. ‘‘সা দেৰতা অত্তমনা, মোগ্গল্লানেন পুচ্ছিতা;
পঞ্হং পুট্ঠা ৰিযাকাসি, যস্স কম্মস্সিদং ফলং’’.
১২৮. ‘‘ইস্সা চ মচ্ছেরমথো পল়াসো, নাহোসি ময্হং ঘরমাৰসন্তিযা;
অক্কোধনা ভত্তু ৰসানুৰত্তিনী, উপোসথে নিচ্চহমপ্পমত্তা.
১২৯. ‘‘চাতুদ্দসিং পঞ্চদসিং, যা চ পক্খস্স অট্ঠমী;
পাটিহারিযপক্খঞ্চ, অট্ঠঙ্গসুসমাগতং.
১৩০. ‘‘উপোসথং উপৰসিস্সং, সদা সীলেসু সংৰুতা;
সঞ্ঞমা সংৰিভাগা চ, ৰিমানং আৰসামহং.
১৩১. ‘‘পাণাতিপাতা ৰিরতা, মুসাৰাদা চ সঞ্ঞতা;
থেয্যা চ অতিচারা চ, মজ্জপানা চ আরকা.
১৩২. ‘‘পঞ্চসিক্খাপদে রতা, অরিযসচ্চান কোৰিদা;
উপাসিকা চক্খুমতো, গোতমস্স যসস্সিনো.
১৩৩. ‘‘সাহং সকেন সীলেন, যসসা চ যসস্সিনী;
অনুভোমি সকং পুঞ্ঞং, সুখিতা চম্হিনামযা.
১৩৪. ‘‘তেন মেতাদিসো ৰণ্ণো, তেন মে ইধ মিজ্ঝতি;
উপ্পজ্জন্তি চ মে ভোগা, যে কেচি মনসো পিযা.
১৩৫. ‘‘অক্খামি তে ভিক্খু মহানুভাৰ, মনুস্সভূতা যমহং অকাসিং;
তেনম্হি এৰং জলিতানুভাৰা, ৰণ্ণো চ মে সব্বদিসা পভাসতী’’তি. –
দেৰতাপিস্স ৰিস্সজ্জেসি.
১২৬. মম চ, ভন্তে, ৰচনেন ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দেয্যাসি ‘‘উত্তরা নাম ভন্তে, উপাসিকা ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দতী’’তি. অনচ্ছরিযং খো পনেতং, ভন্তে, যং মং ভগৰা অঞ্ঞতরস্মিং সামঞ্ঞফলে ব্যাকরেয্য, তং ভগৰা সকদাগামিফলে ব্যাকাসীতি.
১২৮. তত্থ ইস্সা চ মচ্ছেরমথো পল়াসো, নাহোসি ময্হং ঘরমাৰসন্তিযাতি যা চ অগারমজ্ঝে ৰসন্তীনং অঞ্ঞাসং ইত্থীনং সম্পত্তিআদিৰিসযা পরসম্পত্তিউসূযনলক্খণা ইস্সা, যঞ্চ তাৰকালিকাদিৰসেনাপি কিঞ্চি যাচন্তানং অদাতুকামতায অত্তসম্পত্তিনিগূহনলক্খণং মচ্ছরিযং, যো চ কুলপদেসাদিনা পরেহি যুগগ্গাহলক্খণো পল়াসো উপ্পজ্জতি, সো তিৰিধোপি পাপধম্মো গেহে ঠিতায ময্হং সতিপি পচ্চযসমৰাযে নাহোসি ন উপ্পজ্জি. অক্কোধনাতি খন্তিমেত্তানুদ্দযসম্পন্নতায অকুজ্ঝনসভাৰা. ভত্তু ৰসানুৰত্তিনীতি পুব্বুট্ঠানপচ্ছানিপাতনাদিনা সামিকস্স অনুকূলভাৰেন ৰসে ৰত্তনসীলা, মনাপচারিনীতি অত্থো. উপোসথে নিচ্চহমপ্পমত্তাতি অহং উপোসথসীলরক্খণে নিচ্চং অপ্পমত্তা অপ্পমাদৰিহারিনী.
১২৯. তমেৰ উপোসথে অপ্পমাদং দস্সেন্তী যেসু দিৰসেসু তং রক্খিতব্বং, যাদিসং যথা চ রক্খিতব্বং, তং দস্সেতুং ‘‘চাতুদ্দসি’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ চাতুদ্দসিং পঞ্চদসিন্তি পক্খস্সাতি সম্বন্ধো, অচ্চন্তসংযোগে চেতং উপযোগৰচনং. যা চ পক্খস্স অট্ঠমীতি এত্থ চাতি ৰচনসেসো. পাটিহারিযপক্খঞ্চাতি পটিহরণকপক্খঞ্চ, চাতুদ্দসীপঞ্চদসীঅট্ঠমীনং যথাক্কমং আদিতো অন্ততো চাতি পৰেসননিক্খমনৰসেন উপোসথসীলস্স পটিহরিতব্বং পক্খঞ্চ, তেরসী পাটিপদা সত্তমী নৰমী চাতি অত্থো. অট্ঠঙ্গসুসমাগতন্তি পাণাতিপাতাৰেরমণীআদীহি অট্ঠহঙ্গেহি এৰ সুট্ঠু সমাগতং সমন্নাগতং.
১৩০. উপৰসিস্সন্তি উপৰসিং. অতীতত্থে হি ইদং অনাগতৰচনং. কেচি পন ‘‘উপৰসিং’’ইচ্চেৰ পঠন্তি. সদাতি সপ্পটিহারিকেসু সব্বেসু উপোসথদিৰসেসু. সীলেসূতি উপোসথসীলেসু সাধেতব্বেসু. নিপ্ফাদেতব্বে হি ইদং ভুম্মং. সংৰুতাতি কাযৰাচাচিত্তেহি সংৰুতা. সদাতি ৰা সব্বকালং. সীলেসূতি নিচ্চসীলেসু. সংৰুতাতি কাযৰাচাহি সংৰুতা.
১৩১. ইদানি তং নিচ্চসীলং দস্সেতুং ‘‘পাণাতিপাতা ৰিরতা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পাণোতি ৰোহারতো সত্তো, পরমত্থতো জীৰিতিন্দ্রিযং. পাণস্স অতিপাতো পাণৰধো পাণঘাতো পাণাতিপাতো, অত্থতো পাণে পাণসঞ্ঞিনো জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদকউপক্কমসমুট্ঠাপিকা কাযৰচীদ্ৰারানং অঞ্ঞতরদ্ৰারপৰত্তা ৰধকচেতনা. ততো পাণাতিপাতা. ৰিরতাতি ওরতা, নিৰত্তাতি অত্থো.
মুসাৰাদাতি মুসা নাম ৰিসংৰাদনপুরেক্খারস্স অত্থভঞ্জনকো ৰচীপযোগো ৰা কাযপযোগো ৰা, ৰিসংৰাদনাধিপ্পাযেন পরস্স ৰিসংৰাদককাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা মুসাৰাদো. অথ ৰা মুসাতি অভূতং অতচ্ছং ৰত্থু, ৰাদোতি তস্স ভূততো তচ্ছতো ৰিঞ্ঞাপেতুকামস্স তথা ৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপিকা চেতনা. ততো মুসাৰাদা সঞ্ঞতা ওরতা, ৰিরতাতি অত্থো. চ-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো.
থেয্যাতি থেয্যং ৰুচ্চতি থেনভাৰো, চোরিকায পরস্সহরণন্তি অত্থো. অত্থতো পরপরিগ্গহিতে পরপরিগ্গহিতসঞ্ঞিনো তদাদাযকউপক্কমসমুট্ঠাপিকা থেয্যচেতনা থেয্যং. ততো থেয্যা সঞ্ঞতা, আরকাতি ৰা সম্বন্ধো.
অতিচারাতি অতিচ্চ চারো অতিচারো, লোকমরিযাদং অতিক্কমিত্ৰা অগমনীযট্ঠানে কামৰসেন চারো মিচ্ছাচারোতি অত্থো. অগমনীযট্ঠানং নাম – পুরিসানং মাতুরক্খিতা পিতুরক্খিতা মাতাপিতুরক্খিতা ভাতুরক্খিতা ভগিনিরক্খিতা ঞাতিরক্খিতা গোত্তরক্খিতা ধম্মরক্খিতা সারক্খা সপরিদণ্ডাতি দস, ধনক্কীতা ছন্দৰাসিনী ভোগৰাসিনী পটৰাসিনী ওদপত্তকিনী ওভটচুম্বটা দাসী চ ভরিযা কম্মকারী চ ভরিযা ধজাহটা মুহুত্তিকাতি দসাতি ৰীসতি ইত্থিযো. ইত্থীসু পন দ্ৰিন্নং সারক্খসপরিদণ্ডানং দসন্নঞ্চ ধনক্কীতাদীনন্তি দ্ৰাদসন্নং অঞ্ঞপুরিসা অগমনীযট্ঠানং, ইদমেৰ ইধ অধিপ্পেতং. লক্খণতো পন অসদ্ধম্মাধিপ্পাযেন কাযদ্ৰারপৰত্তা অগমনীযট্ঠানৰীতিক্কমচেতনা অতিচারো. তস্মা অতিচারা.
মজ্জপানাতি মজ্জং ৰুচ্চতিমদনীযট্ঠেন সুরা চ মেরযঞ্চ, পিৰন্তি তেনাতি পানং, মজ্জস্স পানং মজ্জপানং. যায দুস্সীল্যচেতনায মজ্জসঙ্খাতং পিট্ঠসুরা, পূৰসুরা, ওদনিযসুরা, কিণ্ণপক্খিত্তা, সম্ভারসংযুত্তাতি পঞ্চভেদং সুরং ৰা, পুপ্ফাসৰো, ফলাসৰো, মধ্ৰাসৰো, গুল়াসৰো, সম্ভারসংযুত্তোতি পঞ্চভেদং মেরযং ৰা বীজতো পট্ঠায কুসগ্গেনাপি পিৰতি, সা চেতনা মজ্জপানং. তস্মা মজ্জপানা আরকা ৰিরতা.
১৩২. এৰং ‘‘পাণাতিপাতা ৰিরতা’’তিআদিনা পহাতব্বধম্মৰসেন ৰিভজিত্ৰা দস্সিতং নিচ্চসীলং পুন সমাদাতব্বতাৰসেন একতো কত্ৰা দস্সেন্তী ‘‘পঞ্চসিক্খাপদে রতা’’তি আহ. তত্থ সিক্খাপদন্তি সিক্খিতব্বপদং, সিক্খাকোট্ঠাসেতি অত্থো. অথ ৰা ঝানাদযো সব্বেপি কুসলা ধম্মা সিক্খিতব্বতো সিক্খা, পঞ্চসু পন সীলঙ্গেসু যংকিঞ্চি অঙ্গং তাসং সিক্খানং পতিট্ঠানট্ঠেন পদন্তি সিক্খানং পদত্তা সিক্খাপদং, পঞ্চ সীলঙ্গানি. তস্মিং পঞ্চৰিধে সিক্খাপদে রতা অভিরতাতি পঞ্চসিক্খাপদে রতা. অরিযসচ্চান কোৰিদাতি পরিঞ্ঞাপহানসচ্ছিকিরিযাভাৰনাভিসমযৰসেন দুক্খসমুদযনিরোধমগ্গসঙ্খাতেসু চতূসু অরিযসচ্চেসু কুসলা নিপুণা, পটিৰিদ্ধচতুসচ্চাতি অত্থো. গোতমস্সাতি ভগৰন্তং গোত্তেন কিত্তেতি. যসস্সিনোতি কিত্তিমতো, পরিৰারৰতো ৰা.
১৩৩. সাহন্তি সা যথাৰুত্তগুণা অহং. সকেন সীলেনাতি অনুস্সুকিতাদিনা অত্তনো সভাৰসীলেন চ উপোসথসীলাদিসমাদানসীলেন চ কারণভূতেন. তঞ্হি সত্তানং কম্মস্সকতায হিতসুখাৰহতায চ ৰিসেসতো ‘‘সক’’ন্তি ৰুচ্চতি. তেনেৰাহ –
‘‘তঞ্হি তস্স সকং হোতি, তঞ্চ আদায গচ্ছতি;
তঞ্চস্স অনুগং হোতি, ছাযাৰ অনপাযিনী’’তি. (সং. নি. ১.১১৫);
যসসা চ যসস্সিনীতি ‘‘উত্তরা উপাসিকা সীলাচারসম্পন্না অনুস্সুকী অমচ্ছরী অক্কোধনা’’তিআদিনা ‘‘আগতফলা ৰিঞ্ঞাতসাসনা’’তিআদিনা চ যথাভূতগুণাধিগতেন জলতলে তেলেন ৰিয সমন্ততো পত্থটেন কিত্তিসদ্দেন যসস্সিনী কিত্তিমতী, তেন ৰা সীলগুণেন ইধ অধিগতেন যসপরিৰারেন যসস্সিনী সম্পন্নপরিৰারা. অনুভোমি সকং পুঞ্ঞন্তি যথূপচিতং অত্তনো পুঞ্ঞং পচ্চনুভোমি. যস্স হি পুঞ্ঞফলং অনুভূযতি, ফলূপচারেন তং পুঞ্ঞম্পি অনুভূযতীতি ৰুচ্চতি. অথ ৰা পুথুজ্জনভাৰতো সুচরিতফলম্পি ‘‘পুঞ্ঞ’’ন্তি ৰুচ্চতি. যথাহ ‘‘কুসলানং, ভিক্খৰে, ধম্মানং সমাদানহেতু এৰমিদং পুঞ্ঞং পৰড্ঢতী’’তি. সুখিতা চম্হিনামযাতি দিব্বসুখেন চ ফলসুখেন চ সুখিতা চম্হি ভৰামি, কাযিকচেতসিকদুক্খাভাৰতো অনামযা অরোগা.
১৩৬. মম চাতি চ-সদ্দো সমুচ্চযত্থো. তেন ‘‘মম ৰচনেন চ ৰন্দেয্যাসি, ন তৰ সভাৰেনেৰা’’তি ৰন্দনং সমুচ্চিনোতি. অনচ্ছরিযন্তিআদিনা অত্তনো অরিযসাৰিকাভাৰস্স পাকটভাৰং দস্সেতি. তং ভগৰাতিআদি সঙ্গীতিকারৰচনং. সেসং ৰুত্তনযমেৰাতি.
উত্তরাৰিমানৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.