১. পীঠৰগ্গো

১. পঠমপীঠৰিমানৰণ্ণনা

তত্থ পঠমৰত্থুস্স অযং অট্ঠুপ্পত্তি – ভগৰতি সাৰত্থিযং ৰিহরন্তে জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে রঞ্ঞা পসেনদিনা কোসলেন বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স সত্তাহং অসদিসদানে পৰত্তিতে তদনুরূপেন অনাথপিণ্ডিকেন মহাসেট্ঠিনা তযো দিৰসে, তথা ৰিসাখায মহাউপাসিকায মহাদানে দিন্নে অসদিসদানস্স পৰত্তি সকলজম্বুদীপে পাকটা অহোসি. অথ মহাজনো তত্থ তত্থ কথং সমুট্ঠাপেসি ‘‘কিং নু খো এৰং উল়ারৰিভৰপরিচ্চাগেনেৰ দানং মহপ্ফলতরং ভৰিস্সতি, উদাহু অত্তনো ৰিভৰানুরূপপরিচ্চাগেনাপী’’তি. ভিক্খূ তং কথং সুত্ৰা ভগৰতো আরোচেসুং. ভগৰা ‘‘ন, ভিক্খৰে, দেয্যধম্মসম্পত্তিযাৰ দানং মহপ্ফলতরং ভৰিস্সতি, অথ খো চিত্তপসাদসম্পত্তিযা চ খেত্তসম্পত্তিযা চ, তস্মা কুণ্ডকমুট্ঠিমত্তম্পি পিলোতিকামত্তম্পি তিণপণ্ণসন্থারমত্তম্পি পূতিমুত্তহরীতকমত্তম্পি ৰিপ্পসন্নেন চেতসা দক্খিণেয্যপুগ্গলে পতিট্ঠাপিতং, তম্পি মহপ্ফলতরং ভৰিস্সতি মহাজুতিকং মহাৰিপ্ফার’’ন্তি আহ. তথা হি ৰুত্তং সক্কেন দেৰানমিন্দেন –

‘‘নত্থি চিত্তে পসন্নম্হি, অপ্পিকা নাম দক্খিণা;

তথাগতে ৰা সম্বুদ্ধে, অথ ৰা তস্স সাৰকে’’তি. (ৰি. ৰ. ৮০৪);

সা পনেসা কথা সকলজম্বুদীপে ৰিত্থারিকা অহোসি. মনুস্সা সমণব্রাহ্মণকপণদ্ধিকৰণিব্বকযাচকানং যথাৰিভৰং দানানি দেন্তি, গেহঙ্গণে পানীযং উপট্ঠপেন্তি, দ্ৰারকোট্ঠকেসু আসনানি ঠপেন্তি. তেন চ সমযেন অঞ্ঞতরো পিণ্ডপাতচারিকো থেরো পাসাদিকেন অভিক্কন্তেন পটিক্কন্তেন আলোকিতেন ৰিলোকিতেন সমিঞ্জিতেন পসারিতেন ওক্খিত্তচক্খু ইরিযাপথসম্পন্নো পিণ্ডায চরন্তো উপকট্ঠে কালে অঞ্ঞতরং গেহং সম্পাপুণি. তত্থেকা কুলধীতা সদ্ধা পসন্না থেরং পস্সিত্ৰা সঞ্জাতগারৰবহুমানা উল়ারপীতিসোমনস্সং উপ্পাদেত্ৰা গেহং পৰেসেত্ৰা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা অত্তনো পীঠং পঞ্ঞাপেত্ৰা তস্স উপরি পীতকং মট্ঠৰত্থং অত্থরিত্ৰা অদাসি. অথ থেরে তত্থ নিসিন্নে ‘‘ইদং ময্হং উত্তমং পুঞ্ঞক্খেত্তং উপট্ঠিত’’ন্তি পসন্নচিত্তা যথাৰিভৰং আহারেন পরিৰিসি, বীজনিঞ্চ গহেত্ৰা বীজি. সো থেরো কতভত্তকিচ্চো আসনদানভোজনদানাদিপটিসংযুত্তং ধম্মিং কথং কথেত্ৰা পক্কামি. সা ইত্থী তং অত্তনো দানং তঞ্চ ধম্মকথং পচ্চৰেক্খন্তী পীতিযা নিরন্তরং ফুট্ঠসরীরা হুত্ৰা তং পীঠম্পি থেরস্স অদাসি.

ততো অপরেন সমযেন অঞ্ঞতরেন রোগেন ফুট্ঠা কালং কত্ৰা তাৰতিংসভৰনে দ্ৰাদসযোজনিকে কনকৰিমানে নিব্বত্তি. অচ্ছরাসহস্সং চস্সা পরিৰারো অহোসি, পীঠদানানুভাৰেন চস্সা যোজনিকো কনকপল্লঙ্কো নিব্বত্তি আকাসচারী সীঘজৰো উপরি কূটাগারসণ্ঠানো, তেন তং ‘‘পীঠৰিমান’’ন্তি ৰুচ্চতি. তঞ্হি সুৰণ্ণৰণ্ণং ৰত্থং অত্থরিত্ৰা দিন্নত্তা কম্মসরিক্খতং ৰিভাৰেন্তং সুৰণ্ণমযং অহোসি, পীতিৰেগস্স বলৰভাৰেন সীঘজৰং, দক্খিণেয্যস্স চিত্তরুচিৰসেন দিন্নত্তা যথারুচিগামী, পসাদসম্পত্তিযা উল়ারতায সব্বসোৰ পাসাদিকং সোভাতিসযযুত্তঞ্চ অহোসি.

অথেকস্মিং উস্সৰদিৰসে দেৰতাসু যথাসকং দিব্বানুভাৰেন উয্যানকীল়নত্থং নন্দনৰনং গচ্ছন্তীসু সা দেৰতা দিব্বৰত্থনিৰত্থা দিব্বাভরণৰিভূসিতা অচ্ছরাসহস্সপরিৰারা সকভৰনা নিক্খমিত্ৰা তং পীঠৰিমানং অভিরুয্হ মহতিযা দেৰিদ্ধিযা মহন্তেন সিরিসোভগ্গেন সমন্ততো চন্দো ৰিয সূরিযো ৰিয চ ওভাসেন্তী উয্যানং গচ্ছতি. তেন চ সমযেন আযস্মা মহামোগ্গল্লানো হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ দেৰচারিকং চরন্তো তাৰতিংসভৰনং উপগতো তস্সা দেৰতায অৰিদূরে অত্তানং দস্সেসি. অথ সা দেৰতা তং দিস্ৰা সমুপ্পন্নবলৰপসাদগারৰা সহসা পল্লঙ্কতো ওরুয্হ থেরং উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা দসনখসমোধানসমুজ্জলং অঞ্জলিং পগ্গয্হ নমস্সমানা অট্ঠাসি. থেরো কিঞ্চাপি তায অঞ্ঞেহি চ সত্তেহি যথূপচিতং কুসলাকুসলং অত্তনো যথাকম্মূপগঞাণানুভাৰেন হত্থতলে ঠপিতআমলকং ৰিয পঞ্ঞাবলভেদেন পচ্চক্খতো পস্সতি, তথাপি যস্মা দেৰতানং উপপত্তিসমনন্তরমেৰ ‘‘কুতো নু খো অহং চৰিত্ৰা ইধূপপন্না, কিং নু খো কুসলকম্মং কত্ৰা ইমং সম্পত্তিং পটিলভামী’’তি অতীতভৰং যথূপচিতঞ্চ কম্মং উদ্দিস্স যেভুয্যেন ধম্মতাসিদ্ধা উপধারণা, তস্সা চ যাথাৰতো ঞাণং উপ্পজ্জতি, তস্মা তায দেৰতায কতকম্মং কথাপেত্ৰা সদেৰকস্স লোকস্স কম্মফলং পচ্চক্খং কাতুকামো –

১. ‘‘পীঠং তে সোৰণ্ণমযং উল়ারং, মনোজৰং গচ্ছতি যেনকামং;

অলঙ্কতে মল্যধরে সুৰত্থে, ওভাসসি ৰিজ্জুরিৰব্ভ কূটং.

২. ‘‘কেন তেতাদিসো ৰণ্ণো, কেন তে ইধ মিজ্ঝতি;

উপ্পজ্জন্তি চ তে ভোগা, যে কেচি মনসো পিযা.

৩. ‘‘পুচ্ছামি তং দেৰি মহানুভাৰে,

মনুস্সভূতা কিমকাসি পুঞ্ঞং;

কেনাসি এৰং জলিতানুভাৰা,

ৰণ্ণো চ তে সব্বদিসা পভাসতী’’তি. আহ –

৪. ‘‘সা দেৰতা অত্তমনা, মোগ্গল্লানেন পুচ্ছিতা;

পঞ্হং পুট্ঠা ৰিযাকাসি, যস্স কম্মস্সিদং ফলং’’.

৫. ‘‘অহং মনুস্সেসু মনুস্সভূতা, অব্ভাগতানাসনকং অদাসিং;

অভিৰাদযিং অঞ্জলিকং অকাসিং, যথানুভাৰঞ্চ অদাসি দানং.

৬. ‘‘তেন মেতাদিসো ৰণ্ণো, তেন মে ইধ মিজ্ঝতি;

উপ্পজ্জন্তি চ মে ভোগা, যে কেচি মনসো পিযা.

৭. ‘‘অক্খামি তে ভিক্খু মহানুভাৰ, মনুস্সভূতা যমকাসি পুঞ্ঞং;

তেনম্হি এৰং জলিতানুভাৰা, ৰণ্ণো চ মে সব্বদিসা পভাসতী’’তি.

১. তত্থ পীঠন্তি যংকিঞ্চি তাদিসং দারুক্খন্ধম্পি আপণম্পি বলিকরণপীঠম্পি ৰেত্তাসনম্পি মসারকাদিৰিসেসনামং দারুমযাদিআসনম্পি ৰুচ্চতি. তথা হি ‘‘পাদপীঠং পাদকথলিক’’ন্তি (মহাৰ. ২০৯; চূল়ৰ. ৭৫) এত্থ পাদঠপনযোগ্গং পীঠাদিকং দারুক্খন্ধং ৰুচ্চতি, ‘‘পীঠসপ্পী’’তি (মি. প. ৫.৩.১) এত্থ হত্থেন গহণযোগ্গং. ‘‘পীঠিকা’’তি পন একচ্চেসু জনপদেসু দেসৰোহারেন আপণং. ‘‘ভূতপীঠিকা দেৰকুলপীঠিকা’’তি এত্থ দেৰতানং বলিকরণট্ঠানভূতং পীঠং. ‘‘ভদ্দপীঠ’’ন্তি এত্থ ৰেত্তলতাদীহি উপরি ৰীতং আসনং, যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘ভদ্দপীঠং উপানযী’’তি. ‘‘সুপঞ্ঞত্তং মঞ্চপীঠং. মঞ্চং ৰা পীঠং ৰা কারযমানেনা’’তি (পাচি. ৫২২) চ আদীসু মসারকাদিভেদং দারুমযাদিআসনং. ইধ পন পল্লঙ্কাকারসণ্ঠিতং দেৰতায পুঞ্ঞানুভাৰাভিনিব্বত্তং যোজনিকং কনকৰিমানং ৰেদিতব্বং.

তেতি তে-সদ্দো ‘‘ন তে সুখং পজানন্তি, যে ন পস্সন্তি নন্দন’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ১.১১, ২২৬) ত-সদ্দস্স ৰসেন পচ্চত্তবহুৰচনে আগতো. ‘‘নমো তে পুরিসাজঞ্ঞ, নমো তে পুরিসুত্তম (দী. নি. ৩.২৭৮; সু. নি. ৫৪৯). নমো তে বুদ্ধ ৰীরত্থূ’’তি (সং. নি. ১.৯০) চ আদীসু তুম্হ-সদ্দস্স ৰসেন সম্পদানে, তুয্হন্তি অত্থো. ‘‘কিং তে দিট্ঠং কিন্তি তে সুতং. উপধী তে সমতিক্কন্তা, আসৰা তে পদালিতা’’তি (ম. নি. ২.৪০০; সু. নি. ৫৫১) চ আদীসু করণে. ‘‘কিং তে ৰতং কিং পন ব্রহ্মচরিয’’ন্তিআদীসু (ৰি. ৰ. ১২৫১; জা. ১.১০.৯২) সামিঅত্থে. ইধাপি সামিঅত্থে দট্ঠব্বো. তৰাতি হি অত্থো.

সোৰণ্ণমযন্তি এত্থ সুৰণ্ণ-সদ্দো ‘‘সুৰণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে’’তি (ম. নি. ১.১৪৮) চ ‘‘সুৰণ্ণতা সুসরতা’’তি (খু. পা. ৮.১১) চ এৰমাদীসু ছৰিসম্পত্তিযং আগতো. ‘‘কাকং সুৰণ্ণা পরিৰারযন্তী’’তিআদীসু (জা. ১.১.৭৭) গরুল়ে. ‘‘সুৰণ্ণৰণ্ণো কঞ্চনসন্নিভত্তচো’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.২০০) জাতরূপে. ইধাপি জাতরূপে এৰ দট্ঠব্বো. তঞ্হি বুদ্ধানং সমানৰণ্ণতায সোভনো ৰণ্ণো এতস্সাতি সুৰণ্ণন্তি ৰুচ্চতি. সুৰণ্ণমেৰ সোৰণ্ণং যথা ‘‘ৰেকতং ৰেসম’’ন্তি চ. ময-সদ্দো চ ‘‘অনুঞ্ঞাতপটিঞ্ঞাতা, তেৰিজ্জা মযমস্মুভো’’তিআদীসু (সু. নি. ৫৯৯; ম. নি. ২.৪৫৫) অস্মদত্থে আগতো. ‘‘মযং নিস্সায হেমায, জাতমণ্ডো দরী সুভা’’তি এত্থ পঞ্ঞত্তিযং. ‘‘মনোমযা পীতিভক্খা সযংপভা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৩৯; ৩.৩৮) নিব্বত্তিঅত্থে, বাহিরেন পচ্চযেন ৰিনা মনসাৰ নিব্বত্তাতি মনোমযাতি ৰুত্তা. ‘‘যংনূনাহং সামং চিক্খল্লং মদ্দিত্ৰা সব্বমত্তিকামযং কুটিকং করেয্য’’ন্তিআদীসু (পারা. ৮৪) ৰিকারত্থে. ‘‘দানমযং সীলময’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩০৫) পদপূরণমত্তে. ইধাপি ৰিকারত্থে, পদপূরণমত্তে ৰা দট্ঠব্বো. যদা হি সুৰণ্ণেন নিব্বত্তং সোৰণ্ণমযন্তি অযমত্থো, তদা সুৰণ্ণস্স ৰিকারো সোৰণ্ণমযন্তি ৰিকারত্থে ময-সদ্দো দট্ঠব্বো, ‘‘নিব্বত্তিঅত্থে’’তিপি ৰত্তুং ৰট্টতিযেৰ. যদা পন সুৰণ্ণেন নিব্বত্তং সোৰণ্ণন্তি অযমত্থো, তদা সোৰণ্ণমেৰ সোৰণ্ণমযন্তি পদপূরণমত্তে ময-সদ্দো দট্ঠব্বো.

উল়ারন্তি পণীতম্পি সেট্ঠম্পি মহন্তম্পি. উল়ার-সদ্দো হি ‘‘পুব্বেনাপরং উল়ারং ৰিসেসং অধিগচ্ছতী’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.৩৭৬) পণীতে আগতো. ‘‘উল়ারায খলু ভৰং ৰচ্ছাযনো সমণং গোতমং পসংসায পসংসতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৮৮) সেট্ঠে. ‘‘উল়ারভোগা উল়ারযসা ওল়ারিক’’ন্তি চ আদীসু (ধ. স. ৮৯৪, ৮৯৬; ম. নি. ১.২৪৪) মহন্তে. তম্পি চ ৰিমানং মনুঞ্ঞভাৰেন উপভুঞ্জন্তানং অতিত্তিকরণত্থেন পণীতং, সমন্তপাসাদিকতাদিনা পসংসিততায সেট্ঠং, পমাণমহন্ততায চ মহগ্ঘতায চ মহন্তং, তীহিপি অত্থেহি উল়ারমেৰাতি ৰুত্তং উল়ারন্তি.

মনোজৰন্তি এত্থ মনোতি চিত্তং. যদিপি মনো-সদ্দো সব্বেসম্পি কুসলাকুসলাব্যাকতচিত্তানং সাধারণৰাচী, ‘‘মনোজৰ’’ন্তি পন ৰুত্তত্তা যত্থ কত্থচি আরম্মণে পৰত্তনকস্স কিরিযমযচিত্তস্স ৰসেন ৰেদিতব্বং. তস্মা মনসো ৰিয জৰো এতস্সাতি মনোজৰং যথা ওট্ঠমুখোতি, অতিৰিয সীঘগমনন্তি অত্থো. মনো হি লহুপরিৰত্তিতায অতিদূরেপি ৰিসযে খণেনেৰ নিপততি, তেনাহ ভগৰা – ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি যং এৰং লহুপরিৰত্তং, যথযিদং, ভিক্খৰে, চিত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৮) ‘‘দূরঙ্গমং একচর’’ন্তি (ধ. প. ৩৭) চ. গচ্ছতীতি তস্সা দেৰতায ৰসনৰিমানতো উয্যানং উদ্দিস্স আকাসেন গচ্ছতি.

যেনকামন্তি এত্থ কাম-সদ্দো ‘‘কামা হি চিত্রা মধুরা মনোরমা, ৰিরূপরূপেন মথেন্তি চিত্ত’’ন্তিআদীসু (সু. নি. ৫০; থেরগা. ৭৮৭) মনাপিযে রূপাদিৰিসযে আগতো. ‘‘ছন্দো কামো রাগো কামো’’তিআদীসু (ৰিভ. ৫৬৪; মহানি. ১; চূল়নি. ৮ অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস) ছন্দরাগে. ‘‘কিলেসকামো কামুপাদান’’ন্তিআদীসু (ধ. স. ১২১৯; মহানি. ২) সব্বস্মিং লোভে. ‘‘অত্তকামপারিচরিযায ৰণ্ণং ভাসেয্যা’’তিআদীসু (পারা. ২৯১) গামধম্মে. ‘‘সন্তেত্থ তযো কুলপুত্তা অত্তকামরূপা ৰিহরন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩২৫; মহাৰ. ৪৬৬) হিতচ্ছন্দে. ‘‘অত্তাধীনো অপরাধীনো ভুজিস্সো যেনকামংগমো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২২১; ম. নি. ১.৪২৬) সেরিভাৰে. ইধাপি সেরিভাৰে এৰ দট্ঠব্বো, তস্মা যেনকামন্তি যথারুচি, দেৰতায ইচ্ছানুরূপন্তি অত্থো.

অলঙ্কতেতি অলঙ্কতগত্তে, নানাৰিধরংসিজালসমুজ্জলৰিৰিধরতনৰিজ্জোতিতেহি হত্থূপগপাদূপগাদিভেদেহি সট্ঠিসকটভারপরিমাণেহি দিব্বালঙ্কারেহি ৰিভূসিতসরীরেতি অত্থো. সম্বোধনে চেতং একৰচনং. মল্যধরেতি কপ্পরুক্খপারিচ্ছত্তকসন্তানকলতাদিসম্ভৰেহি, সুৰিসুদ্ধচামীকরৰিৰিধরতনমযপত্তকিঞ্জক্খকেসরেহি, সমন্ততো ৰিজ্জোতমানৰিপ্ফুরন্তকিরণনিকররুচিরেহি দিব্বকুসুমেহি সুমণ্ডিতকেসহত্থাদিতায মালাভারিনী. সুৰত্থেতি কপ্পলতানিব্বত্তানং, নানাৰিরাগৰণ্ণৰিসেসানং সুপরিসুদ্ধভাসুরপ্পভানং নিৰাসনুত্তরিযপটিচ্ছদাদীনং দিব্বৰত্থানং ৰসেন সুন্দরৰত্থে. ওভাসসীতি ৰিজ্জোতসি. ৰিজ্জুরিৰাতি ৰিজ্জুলতা ৰিয. অব্ভকূটন্তি ৰলাহকসিখরে. ভুম্মত্থে হি এতং উপযোগৰচনং. ওভাসসীতি ৰা অন্তোগধহেতুঅত্থৰচনং, ওভাসেসীতি অত্থো. ইমস্মিং পক্খে ‘‘অব্ভকূট’’ন্তি উপযোগত্থে এৰ উপযোগৰচনং দট্ঠব্বং.

অযঞ্হেত্থ অত্থো – যথা নাম সঞ্ঝাপভানুরঞ্জিতং রত্তৰলাহকসিখরং পকতিযাপি ওভাসমানং সমন্ততো ৰিজ্জোতমানা ৰিজ্জুলতা নিচ্ছরন্তী ৰিসেসতো ওভাসেতি, এৰমেৰং সুপরিসুদ্ধতপনীযমযং নানারতনসমুজ্জলং পকতিপভস্সরং ইমং ৰিমানং ত্ৰং সব্বালঙ্কারেহি ৰিভূসিতা সব্বসো ৰিজ্জোতযন্তীহি অত্তনো সরীরপ্পভাহি ৰত্থাভরণোভাসেহি চ ৰিসেসতো ওভাসেসীতি.

এত্থ হি ‘‘পীঠ’’ন্তি নিদস্সেতব্বৰচনমেতং, ‘‘অব্ভকূট’’ন্তি নিদস্সনৰচনং. তথা ‘‘তে’’তি নিদস্সেতব্বৰচনং. তঞ্হি ‘‘পীঠ’’ন্তি ইদং অপেক্খিত্ৰা সামিৰচনেন ৰুত্তম্পি ‘‘অলঙ্কতে মল্যধরে সুৰত্থে ওভাসসী’’তি ইমানি পদানি অপেক্খিত্ৰা পচ্চত্তৰসেন পরিণমতি, তস্মা ‘‘ত্ৰ’’ন্তি ৰুত্তং হোতি. ‘‘ৰিজ্জুরিৰা’’তি নিদস্সনৰচনং. ‘‘ওভাসসী’’তি ইদং দ্ৰিন্নম্পি উপমেয্যুপমানানং সম্বন্ধদস্সনং. ‘‘ওভাসসী’’তি হি ইদং ‘‘ত্ৰ’’ন্তি পদং অপেক্খিত্ৰা মজ্ঝিমপুরিসৰসেন ৰুত্তং, ‘‘পীঠ’’ন্তি ইদং অপেক্খিত্ৰা পঠমপুরিসৰসেন পরিণমতি. চ-সদ্দো চেত্থ লুত্তনিদ্দিট্ঠো দট্ঠব্বো. ‘‘গচ্ছতি যেনকামং ওভাসসী’’তি চ ‘‘ৰিজ্জুলতোভাসিতং অব্ভকূটং ৰিযা’’তি পচ্চত্তৰসেন চেতং উপযোগৰচনং পরিণমতি. তথা ‘‘পীঠ’’ন্তি ৰিসেসিতব্বৰচনমেতং, ‘‘তে সোৰণ্ণমযং উল়ার’’ন্তিআদি তস্স ৰিসেসনং.

ননু চ ‘‘সোৰণ্ণময’’ন্তি ৰত্ৰা সুৰণ্ণস্স অগ্গলোহতায সেট্ঠভাৰতো দিব্বস্স চ ইধাধিপ্পেতত্তা ‘‘উল়ার’’ন্তি ন ৰত্তব্বন্তি? ন, কিঞ্চি ৰিসেসসব্ভাৰতো. যথেৰ হি মনুস্সপরিভোগসুৰণ্ণৰিকতিতো রসৰিদ্ধং সেট্ঠং সুৰিসুদ্ধং, ততো আকরুপ্পন্নং, ততো যংকিঞ্চি দিব্বং সেট্ঠং, এৰং দিব্বসুৰণ্ণেপি চামীকরং, চামীকরতো সাতকুম্ভং, সাতকুম্ভতো জম্বুনদং, জম্বুনদতো সিঙ্গীসুৰণ্ণং. তঞ্হি সব্বসেট্ঠং. তেনাহ সক্কো দেৰানমিন্দো –

‘‘মুত্তো মুত্তেহি সহ পুরাণজটিলেহি, ৰিপ্পমুত্তো ৰিপ্পমুত্তেহি;

সিঙ্গীনিক্খসৰণ্ণো, রাজগহং পাৰিসি ভগৰা’’তি. (মহাৰ. ৫৮);

তস্মা ‘‘সোৰণ্ণময’’ন্তি ৰত্ৰাপি ‘‘উল়ার’’ন্তি ৰুত্তং. অথ ৰা ‘‘উল়ার’’ন্তি ইদং ন তস্স সেট্ঠপণীতভাৰমেৰ সন্ধায ৰুত্তং, অথ খো মহন্তভাৰম্পীতি ৰুত্তোৰাযমত্থো. এত্থ চ ‘‘পীঠ’’ন্তিআদি ফলস্স কম্মসরিক্খতাদস্সনং. তত্থাপি ‘‘সোৰণ্ণময’’ন্তি ইমিনা তস্স ৰিমানস্স ৰত্থুসম্পদং দস্সেতি, ‘‘উল়ার’’ন্তি ইমিনা সোভাতিসযসম্পদং, ‘‘মনোজৰ’’ন্তি ইমিনা গমনসম্পদং. ‘‘গচ্ছতি যেনকাম’’ন্তি ইমিনা সীঘজৰতায পীঠসম্পত্তিভাৰসম্পদং দস্সেতি.

অথ ৰা ‘‘সোৰণ্ণময’’ন্তি ইমিনা তস্স পণীতভাৰং দস্সেতি, ‘‘উল়ার’’ন্তি ইমিনা ৰেপুল্লমহত্তং. ‘‘মনোজৰ’’ন্তি ইমিনা আনুভাৰমহত্তং. ‘‘গচ্ছতি যেনকাম’’ন্তি ইমিনা ৰিহারসুখত্তং দস্সেতি. ‘‘সোৰণ্ণময’’ন্তি ৰা ইমিনা তস্স অভিরূপতং ৰণ্ণপোক্খরতঞ্চ দস্সেতি, ‘‘উল়ার’’ন্তি ইমিনা দস্সনীযতং পাসাদিকতঞ্চ দস্সেতি, ‘‘মনোজৰ’’ন্তি ইমিনা সীঘসম্পদং, ‘‘গচ্ছতি যেনকাম’’ন্তি ইমিনা কত্থচি অপ্পটিহতচারতং দস্সেতি.

অথ ৰা তং ৰিমানং যস্স পুঞ্ঞকম্মস্স নিস্সন্দফলং, তস্স অলোভনিস্সন্দতায সোৰণ্ণমযং, অদোসনিস্সন্দতায উল়ারং, অমোহনিস্সন্দতায মনোজৰং গচ্ছতি যেনকামং. তথা তস্স কম্মস্স সদ্ধানিস্সন্দভাৰেন সোৰণ্ণমযং, পঞ্ঞানিস্সন্দভাৰেন উল়ারং, ৰীরিযনিস্সন্দভাৰেন মনোজৰং, সমাধিনিস্সন্দভাৰেন গচ্ছতি যেনকামং. সদ্ধাসমাধিনিস্সন্দভাৰেন ৰা সোৰণ্ণমযং, সমাধিপঞ্ঞানিস্সন্দভাৰেন উল়ারং, সমাধিৰীরিযনিস্সন্দভাৰেন মনোজৰং, সমাধিসতিনিস্সন্দভাৰেন গচ্ছতি যেনকামন্তি ৰেদিতব্বং.

তত্থ যথা ‘‘পীঠ’’ন্তিআদি ৰিমানসম্পত্তিদস্সনৰসেন তস্সা দেৰতায পুঞ্ঞফলৰিভৰসম্পত্তিকিত্তনং, এৰং ‘‘অলঙ্কতে’’তিআদি অত্তভাৰসম্পত্তিদস্সনৰসেন পুঞ্ঞফলৰিভৰসম্পত্তিকিত্তনং. যথা হি সুসিক্খিতসিপ্পাচরিযৰিরচিতোপি রত্তসুৰণ্ণালঙ্কারো ৰিৰিধরংসিজালসমুজ্জলমণিরতনখচিতো এৰ সোভতি, ন কেৰলো, এৰং সব্বঙ্গসম্পন্নো চতুরস্সসোভনোপি অত্তভাৰো সুমণ্ডিতপসাধিতোৰ সোভতি, ন কেৰলো. তেনস্সা ‘‘অলঙ্কতে’’তিআদিনা আহরিমং সোভাৰিসেসং দস্সেতি, ‘‘ওভাসসী’’তি ইমিনা অনাহরিমং. তথা পুরিমেন ৰত্তমানপচ্চযনিমিত্তং সোভাতিসযং দস্সেতি, পচ্ছিমেন অতীতপচ্চযনিমিত্তং. পুরিমেন ৰা তস্সা উপভোগৰত্থুসম্পদং দস্সেতি, পচ্ছিমেন উপভুঞ্জনকৰত্থুসম্পদং.

এত্থাহ ‘‘কিং পন তং ৰিমানং যুত্তৰাহং, উদাহু অযুত্তৰাহ’’ন্তি? যদিপি দেৰলোকে রথৰিমানানি যুত্তৰাহানিপি হোন্তি ‘‘সহস্সযুত্তং আজঞ্ঞরথ’’ন্তি (সং. নি. ১.২৬৪) আদিৰচনতো, তে পন দেৰপুত্তা এৰ কিচ্চকরণকালে ৰাহরূপেন অত্তানং দস্সেন্তি যথা এরাৰণো দেৰপুত্তো কীল়নকালে হত্থিরূপেন. ইদং পন অঞ্ঞঞ্চ এদিসং অযুত্তৰাহং দট্ঠব্বং.

যদি এৰং কিং তস্স ৰিমানস্স অব্ভন্তরা ৰাযোধাতু গমনে ৰিসেসপচ্চযো, উদাহু বাহিরাতি? অব্ভন্তরাতি গহেতব্বং. যথা হি চন্দৰিমানসূরিযৰিমানাদীনং দেসন্তরগমনে তদুপজীৰীনং সত্তানং সাধারণকম্মনিব্বত্তং অতিৰিয সীঘজৰং মহন্তং ৰাযুমণ্ডলং তানি পেলেন্তং পৰত্তেতি, ন এৰং তং পেলেত্ৰা পৰত্তেন্তী বাহিরা ৰাযোধাতু অত্থি. যথা চ পন চক্করতনং অন্তোসমুট্ঠিতায ৰাযোধাতুযা ৰসেন পৰত্ততি. ন হি তস্স চন্দৰিমানাদীনং ৰিয বাহিরা ৰাযোধাতু পেলেত্ৰা পৰত্তিকা অত্থি রঞ্ঞো চক্কৰত্তিস্স চিত্তৰসেন ‘‘পৰত্ততু ভৰং চক্করতন’’ন্তিআদিৰচনসমননন্তরমেৰ পৰত্তনতো, এৰং তস্সা দেৰতায চিত্তৰসেন অত্তসন্নিস্সিতায ৰাযোধাতুযা গচ্ছতীতি ৰেদিতব্বং. তেন ৰুত্তং ‘‘মনোজৰং গচ্ছতি যেনকাম’’ন্তি.

২. এৰং পঠমগাথায তস্সা দেৰতায পুঞ্ঞফলসম্পত্তিং কিত্তেত্ৰা ইদানি তস্সা কারণভূতং পুঞ্ঞসম্পদং ৰিভাৰেতুং ‘‘কেন তেতাদিসো ৰণ্ণো’’তিআদি গাথাদ্ৰযং ৰুত্তং. তত্থ কেনাতি কিং-সদ্দো ‘‘কিং রাজা যো লোকং ন রক্খতি, কিং নু খো নাম তুম্হে মং ৰত্তব্বং মঞ্ঞথা’’তিআদীসু (পারা. ৪২৪) গরহণে আগতো. ‘‘যংকিঞ্চি রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্ন’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২৪৪; সং. নি. ৩.৫৯) অনিযমে. ‘‘কিং সূধ ৰিত্তং পুরিসস্স সেট্ঠ’’ন্তিআদীসু (সু. নি. ১৮৩; সং. নি. ১.৭৩) পুচ্ছাযং. ইধাপি পুচ্ছাযমেৰ দট্ঠব্বো. ‘‘কেনা’’তি চ হেতুঅত্থে করণৰচনং, কেন হেতুনাতি অত্থো. তেতি তৰ. এতাদিসোতি এদিসো, এতরহি যথাদিস্সমানোতি অত্থো. ৰণ্ণোতি ৰণ্ণ-সদ্দো ‘‘কদা সঞ্ঞূল়্হা পন তে, গহপতি, ইমে সমণস্স গোতমস্স ৰণ্ণা’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৭৭) গুণে আগতো. ‘‘অনেকপরিযাযেন বুদ্ধস্স ৰণ্ণং ভাসতি, ধম্মস্স ৰণ্ণং ভাসতি, সঙ্ঘস্স ৰণ্ণং ভাসতী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৪) থুতিযং. ‘‘অথ কেন নু ৰণ্ণেন, গন্ধথেনোতি ৰুচ্চতী’’তিআদীসু (সং. নি. ১.২৩৪; জা. ১.৬.১১৬) কারণে. ‘‘তযো পত্তস্স ৰণ্ণা’’তিআদীসু (পারা. ৬০২) পমাণে. ‘‘চত্তারোমে, ভো গোতম, ৰণ্ণা’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.১১৫; ম. নি. ২.৩৭৯-৩৮০) জাতিযং. ‘‘মহন্তং হত্থিরাজৰণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৰা’’তিআদীসু সণ্ঠানে. ‘‘সুৰণ্ণৰণ্ণোসি ভগৰা, সুসুক্কদাঠোসি ৰীরিযৰা’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৩৯৯; সু. নি. ৫৫৩) ছৰিৰণ্ণে. ইধাপি ছৰিৰণ্ণে এৰ দট্ঠব্বো. অযঞ্হেত্থ অত্থো – কেন কীদিসেন পুঞ্ঞৰিসেসেন হেতুভূতেন দেৰতে, তৰ এতাদিসো এৰংৰিধো দ্ৰাদসযোজনানি ফরণকপ্পভো সরীরৰণ্ণো জাতোতি?

কেন তে ইধ মিজ্ঝতীতি কেন পুঞ্ঞাতিসযেন তে ইধ ইমস্মিং ঠানে ইদানি তযি লব্ভমানং উল়ারং সুচরিতফলং ইজ্ঝতি নিপ্ফজ্জতি. উপ্পজ্জন্তীতি নিব্বত্তন্তি, অৰিচ্ছেদৰসেন উপরূপরি ৰত্তন্তীতি অত্থো. ভোগাতি পরিভুঞ্জিতব্বট্ঠেন ‘‘ভোগা’’তি লদ্ধনামা ৰত্থাভরণাদিৰিত্তূপকরণৰিসেসা. যেতি সামঞ্ঞেন অনিযমনিদ্দেসো, কেচীতি পকারভেদং আমসিত্ৰা অনিযমনিদ্দেসো, উভযেনাপি পণীতপণীততরাদিভেদে তত্থ লব্ভমানে তাদিসে ভোগে অনৰসেসতো ব্যাপেত্ৰা সঙ্গণ্হাতি. অনৰসেসব্যাপকো হি অযং নিদ্দেসো যথা ‘‘যে কেচি সঙ্খারা’’তি. মনসো পিযাতি মনসা পিযাযিতব্বা, মনাপিযাতি অত্থো.

এত্থ চ ‘‘এতাদিসো ৰণ্ণো’’তি ইমিনা হেট্ঠা ৰুত্তৰিসেসা তস্সা দেৰতায অত্তভাৰপরিযাপন্না ৰণ্ণসম্পদা দস্সিতা. ‘‘ভোগা’’তি ইমিনা উপভোগপরিভোগৰত্থুভূতা দিব্বরূপসদ্দগন্ধরসফোট্ঠব্বভেদা কামগুণসম্পদা. ‘‘মনসো পিযা’’তি ইমিনা তেসং রূপাদীনং ইট্ঠকন্তমনাপতা. ‘‘ইধ মিজ্ঝতী’’তি ইমিনা পন দিব্বআযুৰণ্ণযসসুখআধিপতেয্যসম্পদা দস্সিতা. ‘‘যে কেচি মনসো পিযা’’তি ইমিনা যানি ‘‘সো অঞ্ঞে দেৰে দসহি ঠানেহি অধিগ্গণ্হাতি দিব্বেন আযুনা দিব্বেন ৰণ্ণেন দিব্বেন সুখেন দিব্বেন যসেন দিব্বেন আধিপতেয্যেন দিব্বেহি রূপেহি দিব্বেহি সদ্দেহি দিব্বেহি গন্ধেহি দিব্বেহি রসেহি দিব্বেহি ফোট্ঠব্বেহী’’তি (সং. নি. ৪.৩৪১) সুত্তে আগতানি দস ঠানানি. তেসং ইধ অনৰসেসতো সঙ্গহো দস্সিতোতি ৰেদিতব্বো.

৩. পুচ্ছামীতি পঞ্হং করোমি, ঞাতুমিচ্ছামীতি অত্থো. কামঞ্চেতং ‘‘কেন তেতাদিসো ৰণ্ণো, কেন তে ইধ মিজ্ঝতি. কিমকাসি পুঞ্ঞং, কেনাসি এৰং জলিতানুভাৰা’’তি চ কিং-সদ্দগ্গহণেনেৰ অত্থন্তরস্স অসম্ভৰতো পুচ্ছাৰসেন গাথাত্তযং ৰুত্তন্তি ৰিঞ্ঞাযতি. পুচ্ছাৰিসেসভাৰঞাপনত্থং পন ‘‘পুচ্ছামী’’তি ৰুত্তং. অযঞ্হি পুচ্ছা অদিট্ঠজোতনা তাৰ ন হোতি এদিসস্স অত্থস্স মহাথেরস্স অদিট্ঠভাৰাভাৰতো, ৰিমতিচ্ছেদনাপি ন হোতি সব্বসো সমুগ্ঘাতিতসংসযত্তা, অনুমতিপুচ্ছাপি ন হোতি ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি রাজঞ্ঞা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৪১৩) ৰিয অনুমতিগহণাকারেন অপ্পৰত্তত্তা, কথেতুকম্যতাপুচ্ছাপি ন হোতি তস্সা দেৰতায কথেতুকম্যতাৰসেন থেরেন অপুচ্ছিতত্তা. ৰিসেসেন পন দিট্ঠসংসন্দনাতি ৰেদিতব্বা. স্ৰাযমত্থো হেট্ঠা অট্ঠুপ্পত্তিকথাযং ‘‘থেরো কিঞ্চাপী’’তিআদিনা ৰিভাৰিতো এৰ. তন্তি ত্ৰং. তযিদং পুব্বাপরাপেক্খং, পুব্বাপেক্খতায উপযোগেকৰচনং, পরাপেক্খতায পন পচ্চত্তেকৰচনং দট্ঠব্বং.

দেৰীতি এত্থ দেৰ-সদ্দো ‘‘ইমানি তে দেৰ চতুরাসীতি নগরসহস্সানি কুসৰতীরাজধানিপমুখানি, এত্থ, দেৰ, ছন্দং করোহি জীৰিতে অপেক্খ’’ন্তি চ আদীসু (দী. নি. ২.২৬৬) সম্মুতিদেৰৰসেন আগতো, ‘‘তস্স দেৰাতিদেৰস্স, সাসনং সব্বদস্সিনো’’তিআদীসু ৰিসুদ্ধিদেৰৰসেন. ৰিসুদ্ধিদেৰানঞ্হি ভগৰতো অতিদেৰভাৰে ৰুত্তে ইতরেসং ৰুত্তো এৰ হোতীতি. ‘‘চাতুমহারাজিকা দেৰা দীঘাযুকা ৰণ্ণৰন্তো সুখবহুলা’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩৩৭) উপপত্তিদেৰৰসেন. ইধাপি উপপত্তিদেৰৰসেনেৰ ৰেদিতব্বো. পদত্থতো পন – দিব্বতি অত্তনো পুঞ্ঞিদ্ধিযা কীল়তি লল়তি পঞ্চহি কামগুণেহি রমতি, অথ ৰা হেট্ঠা ৰুত্তনযেন জোততি ওভাসতি, আকাসেন ৰিমানেন চ গচ্ছতীতি দেৰী. ‘‘ত্ৰং দেৰী’’তি সম্বোধনে চেতং একৰচনং. মহানুভাৰেতি উল়ারপ্পভাৰে, সো পনস্সানুভাৰো হেট্ঠা দ্ৰীহি গাথাহি দস্সিতোযেৰ.

মনুস্সভূতাতি এত্থ মনস্স উস্সন্নতায মনুস্সা, সতিসূরভাৰব্রহ্মচরিযযোগ্যতাদিগুণৰসেন উপচিতমানসা উক্কট্ঠগুণচিত্তা. কে পন তে? জম্বুদীপৰাসিনো সত্তৰিসেসা. তেনাহ ভগৰা –

‘‘তীহি, ভিক্খৰে, ঠানেহি জম্বুদীপকা মনুস্সা উত্তরকুরুকে মনুস্সে অধিগ্গণ্হন্তি দেৰে চ তাৰতিংসে. কতমেহি তীহি? সূরা, সতিমন্তো, ইধ ব্রহ্মচরিযৰাসো’’তি (অ. নি. ৯.২১).

তথা হি বুদ্ধা ভগৰন্তো পচ্চেকবুদ্ধা অগ্গসাৰকা মহাসাৰকা চক্কৰত্তিনো অঞ্ঞে চ মহানুভাৰা সত্তা এত্থেৰ উপ্পজ্জন্তি. তেহি সমানরূপাদিতায পন সদ্ধিং পরিত্তদীপৰাসীহি ইতরমহাদীপৰাসিনোপি ‘‘মনুস্সা’’ত্ৰেৰ পঞ্ঞাযিংসূতি একে.

অপরে পন ভণন্তি – লোভাদীহি অলোভাদীহি চ সহিতস্স মনস্স উস্সন্নতায মনুস্সা. যে হি সত্তা মনুস্সজাতিকা, তেসু ৰিসেসতো লোভাদযো অলোভাদযো চ উস্সন্না, তে লোভাদিউস্সন্নতায অপাযমগ্গং, অলোভাদিউস্সন্নতায সুগতিমগ্গং নিব্বানগামিমগ্গঞ্চ পূরেন্তি, তস্মা লোভাদীহি অলোভাদীহি চ সহিতস্স মনস্স উস্সন্নতায পরিত্তদীপৰাসীহি সদ্ধিং চতুমহাদীপৰাসিনো সত্তৰিসেসা ‘‘মনুস্সা’’তি ৰুচ্চন্তীতি.

লোকিযা পন ‘‘মনুনো অপচ্চভাৰেন মনুস্সা’’তি ৰদন্তি. মনু নাম পঠমকপ্পিকো লোকমরিযাদায আদিভূতো হিতাহিতৰিধাযকো সত্তানং পিতুট্ঠানিযো, যো সাসনে ‘‘মহাসম্মতো’’তি ৰুচ্চতি. পচ্চক্খতো পরম্পরায চ তস্স ওৰাদানুসাসনিযং ঠিতা সত্তা পুত্তসদিসতায ‘‘মনুস্সা’’তি ৰুচ্চন্তি. ততো এৰ হি তে মাণৰা ‘‘মনুজা’’তি চ ৰোহরীযন্তি. মনুস্সেসু ভূতা জাতা, মনুস্সভাৰং ৰা পত্তাতি মনুস্সভূতা.

কিমকাসি পুঞ্ঞন্তি কিং দানসীলাদিপ্পভেদেসু কীদিসং পুজ্জভাৰফলনিব্বত্তনতো, যত্থ সযং উপ্পন্নং, তং সন্তানং পুনাতি ৰিসোধেতীতি চ ‘‘পুঞ্ঞ’’ন্তি লদ্ধনামং সুচরিতং কুসলকম্মং অকাসি, উপচিনি নিব্বত্তেসীতি অত্থো. জলিতানুভাৰাতি সব্বসো ৰিজ্জোতমানপুঞ্ঞিদ্ধিকা.

কস্মা পনেত্থ ‘‘মনুস্সভূতা কিমকাসি পুঞ্ঞ’’ন্তি ৰুত্তং, কিং অঞ্ঞাসু গতীসু পুঞ্ঞকিরিযা নত্থীতি? নো নত্থি. যস্মা নিরযেপি নাম কামাৰচরকুসলচিত্তপৰত্তি কদাচি লব্ভতেৰ, কিমঙ্গং পনঞ্ঞত্থ, ননু অৰোচুম্হা ‘‘দিট্ঠসংসন্দনা পুচ্ছা’’তি. তস্মা মহাথেরো মনুস্সত্তভাৰে ঠত্ৰা পুঞ্ঞকম্মং কত্ৰা উপ্পন্নং তং দিস্ৰা ভূতত্থৰসেন পুচ্ছন্তো ‘‘মনুস্সভূতা কিমকাসি পুঞ্ঞ’’ন্তি অৰোচ.

অথ ৰা অঞ্ঞাসু গতীসু একন্তসুখতায একন্তদুক্খতায দুক্খবহুলতায চ পুঞ্ঞকিরিযায ওকাসো ন সুলভরূপো সপ্পুরিসূপনিস্সযাদিপচ্চযসমৰাযস্স সুদুল্লভভাৰতো. কদাচি উপ্পজ্জমানোপি যথাৰুত্তকারণেন উল়ারো ৰিপুলো ন চ হোতি, মনুস্সগতিযং পন সুখবহুলতায পুঞ্ঞকিরিযায ওকাসো সুলভরূপো সপ্পুরিসূপনিস্সযাদিপচ্চযসমৰাযস্স যেভুয্যেন সুলভভাৰতো. যঞ্চ তত্থ দুক্খং উপ্পজ্জতি, তম্পি ৰিসেসতো পুঞ্ঞকিরিযায উপনিস্সযো হোতি. দুক্খূপনিস্সযা হি সদ্ধাতি. যথা হি অযোঘনেন সত্থকে নিপ্ফাদিযমানে তস্স একন্ততো ন অগ্গিম্হি তাপনং উদকেন ৰা তেমনং ছেদনকিরিযাসমত্থতায ৰিসেসপচ্চযো, তাপেত্ৰা পন পমাণযোগতো উদকতেমনং তস্সা ৰিসেসপচ্চযো, এৰমেৰ সত্তসন্তানস্স একন্তদুক্খসমঙ্গিতা দুক্খবহুলতা একন্তসুখসমঙ্গিতা চ পুঞ্ঞকিরিযায ন ৰিসেসপচ্চযো হোতি. সতি পন দুক্খসন্তাপনে পমাণযোগতো সুখূপব্রূহনে চ লদ্ধূপনিস্সযা পুঞ্ঞকিরিযা উপ্পজ্জতি, উপ্পজ্জমানা চ মহাজুতিকা মহাৰিপ্ফারা পটিপক্খছেদনসমত্থা চ হোতি, তস্মা মনুস্সভাৰো পুঞ্ঞকিরিযায ৰিসেসপচ্চযো. তেন ৰুত্তং ‘‘মনুস্সভূতা কিমকাসি পুঞ্ঞ’’ন্তি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

৪. এৰং পন থেরেন পুচ্ছিতা সা দেৰতা পঞ্হং ৰিস্সজ্জেসি. তমত্থং দস্সেতুং ‘‘সা দেৰতা অত্তমনা’’তি গাথা ৰুত্তা. কেন পনাযং গাথা ৰুত্তা? ধম্মসঙ্গাহকেহি. তত্থ সাতি যা পুব্বে ‘‘পুচ্ছামি তং দেৰি মহানুভাৰে’’তি ৰুত্তা, সা. দেৰতাতি দেৰপুত্তোপি ব্রহ্মাপি দেৰধীতাপি ৰুচ্চতি. ‘‘অথ খো অঞ্ঞতরা দেৰতা অভিক্কন্তায রত্তিযা অভিক্কন্তৰণ্ণা’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১; খু. পা. ৫.১) হি দেৰপুত্তো ‘‘দেৰতা’’তি ৰুত্তো দেৰোযেৰ দেৰতাতি কত্ৰা. তথা ‘‘তা দেৰতা সত্তসতা উল়ারা, ব্রহ্মৰিমানা অভিনিক্খমিত্ৰা’’তিআদীসু ব্রহ্মানো.

‘‘অভিক্কন্তেন ৰণ্ণেন, যা ত্ৰং তিট্ঠসি দেৰতে;

ওভাসেন্তী দিসা সব্বা, ওসধী ৰিয তারকা’’তি. (ৰি. ৰ. ৭৫) –

আদীসু দেৰধীতা. ইধাপি দেৰধীতা এৰ দট্ঠব্বা. অত্তমনাতি তুট্ঠমনা পীতিসোমনস্সেহি গহিতমনা. পীতিসোমনস্সসহগতঞ্হি চিত্তং দোমনস্সস্স অনোকাসতো তেহি তং সকং কত্ৰা গহিতং ৰিয হোতি. অত্তমনাতি ৰা সকমনা. অনৰজ্জপীতিসোমনস্সসম্পযুত্তঞ্হি চিত্তং সম্পতি আযতিঞ্চ তংসমঙ্গিনো হিতসুখাৰহতো ‘‘সক’’ন্তি ৰত্তব্বতং লভতি, ন ইতরং.

মোগ্গল্লানেনাতি মোগ্গল্লানগোত্তস্স ব্রাহ্মণমহাসালস্স পুত্তভাৰতো সো মহাথেরো গোত্তৰসেন ‘‘মোগ্গল্লানো’’তি পঞ্ঞাতো, তেন মোগ্গল্লানেন. পুচ্ছিতাতি দিট্ঠসংসন্দনৰসেন পুচ্ছিতা, অত্তমনা সা দেৰতা পঞ্হং ব্যাকাসীতি যোজনা. অত্তমনতা চস্সা ‘‘তম্পি নাম পরিত্তকম্পি কম্মং এৰং মহতিযা দিব্বসম্পত্তিযা কারণং অহোসী’’তি পুব্বেপি সা অত্তনো পুঞ্ঞফলং পটিচ্চ অন্তরন্তরা সোমনস্সং পটিসংৰেদেতি, ইদানি পন ‘‘অঞ্ঞতরস্স থেরস্স কতোপি নাম কারো এৰং উল়ারফলো, অযং পন বুদ্ধানং অগ্গসাৰকো উল়ারগুণো মহানুভাৰো, ইমম্পি পস্সিতুং নিপচ্চকারঞ্চ কাতুং লভামি, মম পুঞ্ঞফলপটিসংযুত্তমেৰ চ পুচ্ছং করোতী’’তি দ্ৰীহি কারণেহি উপ্পন্না. এৰং সঞ্জাতবলৰপীতিসোমনস্সা সা থেরস্স ৰচনং সিরসা সম্পটিচ্ছিত্ৰা পঞ্হং পুট্ঠা ব্যাকাসি.

পঞ্হন্তি ঞাতুং ইচ্ছিতং তং অত্থং ৰিযাকাসি কথেসি ৰিস্সজ্জেসি. কথং পন ব্যাকাসি? পুট্ঠাতি পুট্ঠাকারতো, পুচ্ছিতাকারেনেৰাতি অত্থো. এত্থ হি ‘‘পুচ্ছিতা’’তি ৰত্ৰা পুন ‘‘পুট্ঠা’’তি ৰচনং ৰিসেসত্থনিযমনং দট্ঠব্বং. সিদ্ধে হি সতি আরম্ভো ৰিসেসত্থঞাপকোৰ হোতি. কো পনেসো ৰিসেসত্থো? ব্যাকরণস্স পুচ্ছানুরূপতা. যঞ্হি কম্মফলং দস্সেত্ৰা তস্স কারণভূতং কম্মং পুচ্ছিতং, তদুভযস্স অঞ্ঞমঞ্ঞানুরূপভাৰৰিভাৰনা. যেন চ আকারেন পুচ্ছা পৰত্তা অত্থতো চ ব্যঞ্জনতো চ, তদাকারস্স ব্যাকরণস্স পুচ্ছানুরূপতা, তথা চেৰ ৰিস্সজ্জনং পৰত্তং. ইতি ইমস্স ৰিসেসস্স ঞাপনত্থং ‘‘পুচ্ছিতা’’তি ৰত্ৰা পুন ‘‘পুট্ঠা’’তি ৰুত্তং.

‘‘পুচ্ছিতা’’তি ৰা তায দেৰতায ৰিসেসনমুখেন পুট্ঠভাৰস্স পঞ্হব্যাকরণস্স চ কারণকিত্তনং. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘কেন তেতাদিসো ৰণ্ণো’’তিআদিনা থেরেন পুচ্ছীযতীতি পুচ্ছা, তায দেৰতায কতকম্মং, তস্সা পুচ্ছায কারিতা আচিক্খিতা ৰাতি সা দেৰতা ‘‘পুচ্ছিতা’’তি ৰুত্তা. যস্মা পুচ্ছিতা পুচ্ছিযমানস্স কম্মস্স কারিতা, তস্মা পঞ্হং পুট্ঠা. যস্মা চ পুচ্ছিতা পুচ্ছিযমানস্স কম্মস্স আচিক্খনসভাৰা, তস্মা পঞ্হং ব্যাকাসীতি. যস্স কম্মস্সিদং ফলন্তি ইদং ‘‘পঞ্হ’’ন্তি ৰুত্তস্স অত্থস্স সরূপদস্সনং. অযং চেত্থ অত্থো – ইদং পুচ্ছন্তস্স পুচ্ছিযমানায চ পচ্চক্খভূতং অনন্তরং ৰুত্তপ্পকারং পুঞ্ঞফলং, যস্স কম্মস্স তং ঞাতুং ইচ্ছিতত্তা পঞ্হন্তি ৰুত্তং পুঞ্ঞকম্মং ব্যাকাসীতি.

৫. অহং মনুস্সেসূতিআদি পঞ্হস্স ব্যাকরণাকারো. তত্থ অহন্তি দেৰতা অত্তানং নিদ্দিসতি. ‘‘মনুস্সেসূ’’তি ৰত্ৰা পুন ‘‘মনুস্সভূতা’’তি ৰচনং তদা অত্তনি মনুস্সগুণানং ৰিজ্জমানতাদস্সনত্থং. যো হি মনুস্সজাতিকোৰ সমানো পাণাতিপাতাদিং অকত্তব্বং কত্ৰা দণ্ডারহো তত্থ তত্থ রাজাদিতো হত্থচ্ছেদাদিকম্মকারণং পাপুণন্তো মহাদুক্খং অনুভৰতি, অযং মনুস্সনেরযিকো নাম. অপরো মনুস্সজাতিকোৰ সমানো পুব্বেকতকম্মুনা ঘাসচ্ছাদনম্পি ন লভতি, খুপ্পিপাসাভিভূতো দুক্খবহুলো কত্থচি পতিট্ঠং অলভমানো ৰিচরতি, অযং মনুস্সপেতো নাম. অপরো মনুস্সজাতিকোৰ সমানো পরাধীনৰুত্তি পরেসং ভারং ৰহন্তো ভিন্নমরিযাদো ৰা অনাচারং আচরিত্ৰা পরেহি সন্তজ্জিতো মরণভযভীতো গহননিস্সিতো দুক্খবহুলো ৰিচরতি হিতাহিতং অজানন্তো নিদ্দাজিঘচ্ছাদুক্খৰিনোদনাদিপরো, অযং মনুস্সতিরচ্ছানো নাম. যো পন অত্তনো হিতাহিতং জানন্তো কম্মফলং সদ্দহন্তো হিরোত্তপ্পসম্পন্নো দযাপন্নো সব্বসত্তেসু সংৰেগবহুলো অকুসলকম্মপথে পরিৰজ্জেন্তো কুসলকম্মপথে সমাচরন্তো পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি পরিপূরেতি, অযং মনুস্সধম্মে পতিট্ঠিতো পরমত্থতো মনুস্সো নাম. অযম্পি তাদিসা অহোসি. তেন ৰুত্তং ‘‘মনুস্সেসু মনুস্সভূতা’’তি. মনুস্সে সত্তনিকাযে মনুস্সভাৰং পত্তা মনুস্সধম্মঞ্চ অপ্পহায ঠিতাতি অত্থো.

অব্ভাগতানন্তি অভিআগতানং, সম্পত্তআগন্তুকানন্তি অত্থো. দুৰিধা হি আগন্তুকা অতিথি অব্ভাগতোতি. তেসু কতপরিচযো আগন্তুকো অতিথি, অকতপরিচযো অব্ভাগতো. কতপরিচযো অকতপরিচযোপি ৰা পুরেতরং আগতো অতিথি, ভোজনৰেলাযং উপট্ঠিতো সম্পতি আগতো অব্ভাগতো. নিমন্তিতো ৰা ভত্তেন অতিথি, অনিমন্তিতো অব্ভাগতো. অযং পন অকতপরিচযো অনিমন্তিতো সম্পতি আগতো চ, তং সন্ধাযাহ ‘‘অব্ভাগতান’’ন্তি, গরুকারেন পনেত্থ বহুৰচনং ৰুত্তং. আসতি নিসীদতি এত্থাতি আসনং. যংকিঞ্চি নিসীদনযোগ্গং, ইধ পন পীঠং অধিপ্পেতং, তস্স চ অপ্পকত্তা অনুল়ারত্তা চ ‘‘আসনক’’ন্তি আহ. অদাসিন্তি ‘‘ইদমস্স থেরস্স দিন্নং ময্হং মহপ্ফলং ভৰিস্সতি মহানিসংস’’ন্তি সঞ্জাতসোমনস্সা কম্মং কম্মফলঞ্চ সদ্দহিত্ৰা তস্স থেরস্স পরিভোগত্থায অদাসিং, নিরপেক্খপরিচ্চাগৰসেন পরিচ্চজিন্তি অত্থো.

অভিৰাদযিন্তি অভিৰাদনমকাসিং, পঞ্চপতিট্ঠিতেন দক্খিণেয্যপুগ্গলে ৰন্দিন্তি অন্তো. ৰন্দমানা হি তং তাযেৰ ৰন্দনকিরিযায ৰন্দিযমানং ‘‘সুখিনী হোহি, অরোগা হোহী’’তিআদিনা আসিৰাদং অত্থতো ৰদাপেসি নাম. অঞ্জলিকং অকাসিন্তি দসনখসমোধানসমুজ্জলং অঞ্জলিং সিরসি পগ্গণ্হন্তী গুণৰিসিট্ঠানং অপচাযনং অকাসিন্তি অত্থো. যথানুভাৰন্তি যথাবলং, তদা মম ৰিজ্জমানৰিভৰানুরূপন্তি অত্থো. অদাসি দানন্তি অন্নপানাদিদেয্যধম্মপরিচ্চাগেন দক্খিণেয্যং ভোজেন্তী দানমযং পুঞ্ঞং পসৰিং.

এত্থ চ ‘‘অহ’’ন্তি ইদং কম্মস্স ফলস্স চ একসন্ততিপতিততাদস্সনেন সম্বন্ধভাৰদস্সনং, ‘‘মনুস্সেসু মনুস্সভূতা’’তি ইদং তস্সা পুঞ্ঞকিরিযায অধিট্ঠানভূতসন্তানৰিসেসদস্সনং, ‘‘অব্ভাগতান’’ন্তি ইদং চিত্তসম্পত্তিদস্সনঞ্চেৰ খেত্তসম্পত্তিদস্সনঞ্চ দানস্স ৰিয পটিগ্গহণস্স চ কিঞ্চি অনপেক্খিত্ৰা পৰত্তিতভাৰদীপনতো. ‘‘আসনকং অদাসিং যথানুভাৰঞ্চ অদাসি দান’’ন্তি ইদং ভোগসারদানদস্সনং, ‘‘অভিৰাদযিং অঞ্জলিকং অকাসি’’ন্তি ইদং কাযসারদানদস্সনং.

৬. তেনাতি তেন যথাৰুত্তেন পুঞ্ঞেন হেতুভূতেন. মেতি অযং মে-সদ্দো ‘‘কিচ্ছেন মে অধিগতং, হলং দানি পকাসিতু’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.৬৫; ম. নি. ১.২৮১; সং. নি. ১.১৭২) করণে আগতো, মযাতি অত্থো. ‘‘সাধু মে, ভন্তে, ভগৰা সংখিত্তেন ধম্মং দেসেতূ’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.১৮২; অ. নি. ৪.২৫৭) সম্পদানে, ময্হন্তি অত্থো. ‘‘পুব্বেৰ মে, ভিক্খৰে, সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ সতো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২০৬; সং. নি. ৪.১৪; অ. নি. ৩.১০৪) সামিঅত্থে আগতো, ইধাপি সামিঅত্থে এৰ, মমাতি অত্থো. স্ৰাযং মে-সদ্দো তেন মে পুঞ্ঞেনাতি চ মে এতাদিসোতি চ উভযত্থ সম্বন্ধিতব্বো. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

এৰং তায দেৰতায পঞ্হে ব্যাকতে আযস্মা মহামোগ্গল্লানো ৰিত্থারেন ধম্মং দেসেসি. সা দেসনা সপরিৰারায তস্সা দেৰতায সাত্থিকা অহোসি. থেরো ততো মনুস্সলোকং আগন্ত্ৰা সব্বং তং পৰত্তিং ভগৰতো আরোচেসি. ভগৰা তং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৰা সম্পত্তপরিসায ধম্মং দেসেসি. গাথা এৰ পন সঙ্গহং আরুল়্হাতি.

পঠমপীঠৰিমানৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. দুতিযপীঠৰিমানৰণ্ণনা

পীঠং তে ৰেল়ুরিযমযন্তি দুতিযপীঠৰিমানং. তস্স অট্ঠুপ্পত্তি চ অত্থৰণ্ণনা চ পঠমে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা. অযং পন ৰিসেসো – সাৰত্থিৰাসিনী কির একা ইত্থী অত্তনো গেহং পিণ্ডায পৰিট্ঠং একং থেরং পস্সিত্ৰা পসন্নচিত্তা তস্স আসনং দেন্তী অত্তনো পীঠং উপরি নীলৰত্থেন অত্থরিত্ৰা অদাসি. তেন তস্সা দেৰলোকে নিব্বত্তায ৰেল়ুরিযমযং পল্লঙ্কৰিমানং নিব্বত্তং. তেন ৰুত্তং –

৮. ‘‘পীঠং তে ৰেল়ুরিযমযং উল়ারং, মনোজৰং গচ্ছতি যেনকামং;

অলঙ্কতে মল্যধরে সুৰত্থে, ওভাসসি ৰিজ্জুরিৰব্ভ কূটং.

৯. ‘‘কেন তেতাদিসো ৰণ্ণো, কেন তে ইধ মিজ্ঝতি;

উপ্পজ্জন্তি চ তে ভোগা, যে কেচি মনসো পিযা.

১০. ‘‘পুচ্ছামি তং দেৰি মহানুভাৰে, মনুস্সভূতা কিমকাসি পুঞ্ঞং;

কেনাসি এৰং জলিতানুভাৰা, ৰণ্ণো চ তে সব্বদিসা পভাসতী’’তি.

১১. ‘‘সা দেৰতা অত্তমনা, মোগ্গল্লানেন পুচ্ছিতা;

পঞ্হং পুট্ঠা ৰিযাকাসি, যস্স কম্মস্সিদং ফলং’’.

১২. ‘‘অহং মনুস্সেসু মনুস্সভূতা, অব্ভাগতানাসনকং অদাসিং;

অভিৰাদযিং অঞ্জলিকং অকাসিং, যথানুভাৰঞ্চ অদাসি দানং.

১৩. ‘‘তেন মেতাদিসো ৰণ্ণো, তেন মে ইধ মিজ্ঝতি;

উপ্পজ্জন্তি চ মে ভোগা, যে কেচি মনসো পিযা.

১৪. ‘‘অক্খামি তে ভিক্খু মহানুভাৰ, মনুস্সভূতা যমকাসি পুঞ্ঞং;

তেনম্হি এৰং জলিতানুভাৰা, ৰণ্ণো চ মে সব্বদিসা পভাসতী’’তি.

৮. তত্থ ৰেল়ুরিযমযন্তি ৰেল়ুরিযমণিমযং. ৰেল়ুরিযমণি নাম ৰিল়ূরপব্বতস্স ৰিল়ূরগামস্স চ অৰিদূরে উপ্পজ্জনকমণি. তস্স কির ৰিল়ূরগামট্ঠানে আকরো, ৰিল়ূরস্স পন অৰিদূরে ভৰত্তা ৰেল়ুরিযন্তেৰ পঞ্ঞাযিত্থ. তংসদিসৰণ্ণনিভতায দেৰলোকেপিস্স তথেৰ নামং জাতং যথা তং মনুস্সলোকে লদ্ধনামৰসেনেৰ দেৰলোকে দেৰপুত্তানং. তং পন মযূরগীৰৰণ্ণং ৰা হোতি, ৰাযসপত্তৰণ্ণং ৰা, সিনিদ্ধৰেণুপত্তৰণ্ণং ৰা. ইধ পন মযূরগীৰৰণ্ণং ৰেদিতব্বং. সেসং সব্বং পঠমপীঠৰিমানে ৰুত্তসদিসমেৰাতি.

দুতিযপীঠৰিমানৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. ততিযপীঠৰিমানৰণ্ণনা

পীঠং তে সোৰণ্ণমযন্তি ততিযপীঠৰিমানং. তস্স ৰত্থু রাজগহে সমুট্ঠিতং. অঞ্ঞতরো কির খীণাসৰত্থেরো রাজগহে পিণ্ডায চরিত্ৰা ভত্তং গহেত্ৰা উপকট্ঠে কালে ভত্তকিচ্চং কাতুকামো একং ৰিৰটদ্ৰারগেহং উপসঙ্কমি. তস্মিং পন গেহে গেহসামিনী ইত্থী সদ্ধা পসন্না থেরস্স আকারং সল্লক্খেত্ৰা ‘‘এথ, ভন্তে, ইধ নিসীদিত্ৰা ভত্তকিচ্চং করোথা’’তি অত্তনো ভদ্দপীঠং পঞ্ঞাপেত্ৰা উপরি পীতৰত্থং অত্থরিত্ৰা নিরপেক্খপরিচ্চাগৰসেন অদাসি, ‘‘ইদং মে পুঞ্ঞং আযতিং সোৰণ্ণপীঠপটিলাভায হোতূ’’তি পত্থনঞ্চ পট্ঠপেসি. অথ থেরে তত্থ নিসীদিত্ৰা ভত্তকিচ্চং কত্ৰা পত্তং ধোৰিত্ৰা উট্ঠায গচ্ছন্তে ‘‘ভন্তে, ইদমাসনং তুম্হাকংযেৰ পরিচ্চত্তং, ময্হং অনুগ্গহত্থং পরিভুঞ্জথা’’তি আহ. থেরো তস্সা অনুকম্পায তং পীঠং সম্পটিচ্ছিত্ৰা সঙ্ঘস্স দাপেসি. সা অপরেন সমযেন অঞ্ঞতরেন রোগেন ফুট্ঠা কালং কত্ৰা তাৰতিংসভৰনে নিব্বত্তীতিআদি সব্বং পঠমৰিমানৰণ্ণনাযং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. তেন ৰুত্তং –

১৫. ‘‘পীঠং তে সোৰণ্ণমযং উল়ারং, মনোজৰং গচ্ছতি যেনকামং;

অলঙ্কতে মল্যধরে সুৰত্থে,ওভাসসি ৰিজ্জুরিৰব্ভকূটং.

১৬. ‘‘কেন তেতাদিসো ৰণ্ণো, কেন তে ইধ মিজ্ঝতি;

উপ্পজ্জন্তি চ তে ভোগা, যে কেচি মনসো পিযা.

১৭. ‘‘পুচ্ছামি তং দেৰি মহানুভাৰে, মনুস্সভূতা কিমকাসি পুঞ্ঞং;

কেনাসি এৰং জলিতানুভাৰা, ৰণ্ণো চ তে সব্বদিসা পভাসতী’’তি.

১৮. ‘‘সা দেৰতা অত্তমনা, মোগ্গল্লানেন পুচ্ছিতা;

পঞ্হং পুট্ঠা ৰিযাকাসি, যস্স কম্মস্সিদং ফলং’’.

১৯. ‘‘অপ্পস্স কম্মস্স ফলং মমেদং, যেনম্হি এৰং জলিতানুভাৰা;

অহং মনুস্সেসু মনুস্সভূতা, পুরিমায জাতিযা মনুস্সলোকে.

২০. ‘‘অদ্দসং ৰিরজং ভিক্খুং, ৰিপ্পসন্নমনাৰিলং;

তস্স অদাসহং পীঠং, পসন্না সেহি পাণিভি.

২১. ‘‘তেন মেতাদিসো ৰণ্ণো, তেন মে ইধ মিজ্ঝতি;

উপ্পজ্জন্তী চ মে ভোগা, যে কেচি মনসো পিযা.

২২. ‘‘অক্খামি তে ভিক্খু মহানুভাৰ, মনুস্সভূতা যমকাসি পুঞ্ঞং;

তেনম্হি এৰং জলিতানুভাৰা, ৰণ্ণো চ মে সব্বদিসা পভাসতী’’তি.

১৯. যঞ্চ পন পঞ্চমগাথাযং পুরিমায জাতিযা মনুস্সলোকেতিআদি, এত্থ জাতি-সদ্দো অত্থেৰ সঙ্খতলক্খণে ‘‘জাতি দ্ৰীহি খন্ধেহি সঙ্গহিতা’’তিআদীসু (ধাতু. ৭১). অত্থি নিকাযে ‘‘নিগণ্ঠা নাম সমণজাতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৭১). অত্থি পটিসন্ধিযং ‘‘যং মাতুকুচ্ছিস্মিং পঠমং চিত্তং উপ্পন্নং, পঠমং ৰিঞ্ঞাণং পাতুভূতং, তদুপাদায সাৰস্স জাতী’’তিআদীসু (মহাৰ. ১২৪). অত্থি কুলে ‘‘অক্খিত্তো অনুপকুট্ঠো জাতিৰাদেনা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৩০৩). অত্থি পসুতিযং ‘‘সম্পতিজাতো, আনন্দ, বোধিসত্তো’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩১; ম. নি. ৩.২০৭). অত্থি ভৰে ‘‘একম্পি জাতিং দ্ৰেপি জাতিযো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৪৪; ম. নি. ১.৫৩). ইধাপি ভৰে এৰ দট্ঠব্বো. তস্মা পুরিমায জাতিযা পুরিমস্মিং ভৰে অনন্তরাতীতে পুরিমে অত্তভাৰেতি অত্থো. ভুম্মত্থে হিদং করণৰচনং. মনুস্সলোকেতি মনুস্সলোকভৰে, রাজগহং সন্ধায ৰদতি. ওকাসলোকো হি ইধ অধিপ্পেতো, সত্তলোকো পন ‘‘মনুস্সেসূ’’তি ইমিনা ৰুত্তোযেৰ.

২০. অদ্দসন্তি অদ্দক্খিং. ৰিরজন্তি ৰিগতরাগাদিরজত্তা ৰিরজং. ভিক্খুন্তি ভিন্নকিলেসত্তা ভিক্খুং, সব্বসো কিলেসকালুস্সিযাভাৰেন ৰিপ্পসন্নচিত্ততায ৰিপ্পসন্নং, অনাৰিলসঙ্কপ্পতায অনাৰিলং. পুরিমং পুরিমঞ্চেত্থ পদং পচ্ছিমস্স পচ্ছিমস্স কারণৰচনং, ৰিগতরাগাদিরজত্তা ভিন্নকিলেসতায ভিক্খুং, ভিন্নকিলেসত্তা কিলেসকালুস্সিযাভাৰেন ৰিপ্পসন্নং, ৰিপ্পসন্নমনত্তা অনাৰিলন্তি. পচ্ছিমং পচ্ছিমং ৰা পদং পুরিমস্স পুরিমস্স কারণৰচনং, ৰিরজং ভিক্খুগুণযোগতো. ভিন্নকিলেসো হি ভিক্খু. ভিক্খুং ৰিপ্পসন্নভাৰতো. কিলেসকালুস্সিযাভাৰেন ৰিপ্পসন্নমানসো হি ভিক্খু. ৰিপ্পসন্নং অনাৰিলসঙ্কপ্পভাৰতোতি. রাগরজাভাৰেন ৰা ‘‘ৰিরজ’’ন্তি ৰুত্তং, দোসকালুস্সিযাভাৰেন ‘‘ৰিপ্পসন্ন’’ন্তি, মোহব্যাকুলাভাৰেন ‘‘অনাৰিল’’ন্তি. এৰংভূতো পরমত্থতো ভিক্খু নাম হোতীতি ‘‘ভিক্খু’’ন্তি ৰুত্তং. অদাসহন্তি অদাসিং অহং. পীঠন্তি তদা মম সন্তিকে ৰিজ্জমানং ভদ্দপীঠং. পসন্নাতি কম্মফলসদ্ধায রতনত্তযসদ্ধায চ পসন্নচিত্তা. সেহি পাণিভীতি অঞ্ঞং অনাণাপেত্ৰা অত্তনো হত্থেহি উপনীয পীঠং পঞ্ঞাপেত্ৰা অদাসিন্তি অত্থো.

এত্থ চ ‘‘ৰিরজং ভিক্খুং ৰিপ্পসন্নমনাৰিল’’ন্তি ইমিনা খেত্তসম্পত্তিং দস্সেতি, ‘‘পসন্না’’তি ইমিনা চিত্তসম্পত্তিং, ‘‘সেহি পাণিভী’’তি ইমিনা পযোগসম্পত্তিং. তথা ‘‘পসন্না’’তি ইমিনা সক্কচ্চদানং অনুপহচ্চদানন্তি চ ইমে দ্ৰে দানগুণা দস্সিতা, ‘‘সেহি পাণিভী’’তি ইমিনা সহত্থেন দানং অনুপৰিদ্ধদানন্তি ইমে দ্ৰে দানগুণা দস্সিতা, পীতৰত্থস্স অত্থরণেন নিসীদনকালঞ্ঞুতায চিত্তিং কত্ৰা দানং কালেন দানন্তি ইমে দ্ৰে দানগুণা দস্সিতাতি ৰেদিতব্বা. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ.

ততিযপীঠৰিমানৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. চতুত্থপীঠৰিমানৰণ্ণনা

পীঠং তে ৰেল়ুরিযমযন্তি চতুত্থপীঠৰিমানং. ইমস্সাপি ৰত্থু রাজগহে সমুট্ঠিতং, তং দুতিযৰিমানে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. নীলৰত্থেন হি অত্থরিত্ৰা পীঠস্স দিন্নত্তা ইমিস্সাপি ৰিমানং ৰেল়ুরিযমযং নিব্বত্তং. সেসং পঠমৰিমানে ৰুত্তসদিসং. তেন ৰুত্তং –

২৩. ‘‘পীঠং তে ৰেল়ুরিযমযং উল়ারং, মনোজৰং গচ্ছতি যেনকামং;

অলঙ্কতে মল্যধরে সুৰত্থে, ওভাসসি ৰিজ্জুরিৰব্ভকূটং.

২৪. ‘‘কেন তেতাদিসো ৰণ্ণো, কেন তে ইধ মিজ্ঝতি;

উপ্পজ্জন্তি চ তে ভোগা, যে কেচি মনসো পিযা.

২৫. ‘‘পুচ্ছামি তং দেৰি মহানুভাৰে, মনুস্সভূতা কিমকাসি পুঞ্ঞং;

কেনাসি এৰং জলিতানুভাৰা, ৰণ্ণো চ তে সব্বদিসা পভাসতী’’তি.

২৬. ‘‘সা দেৰতা অত্তমনা, মোগ্গল্লানেন পুচ্ছিতা;

পঞ্হং পুট্ঠা ৰিযাকাসি, যস্স কম্মস্সিদং ফলং’’.

২৭. ‘‘অপ্পস্স কম্মস্স ফলং মমেদং, যেনম্হি এৰং জলিতানুভাৰা;

অহং মনুস্সেসু মনুস্সভূতা, পুরিমায জাতিযা মনুস্সলোকে.

২৮. ‘‘অদ্দসং ৰিরজং ভিক্খুং, ৰিপ্পসন্নমনাৰিলং;

তস্স অদাসহং পীঠং, পসন্না সেহি পাণিভি.

২৯. ‘‘তেন মেতাদিসো ৰণ্ণো, তেন মে ইধ মিজ্ঝতি;

উপ্পজ্জন্তি চ মে ভোগা, যে কেচি মনসো পিযা.

৩০. ‘‘অক্খামি তে ভিক্খু মহানুভাৰ, মনুস্সভূতা যমকাসি পুঞ্ঞং;

তেনম্হি এৰং জলিতানুভাৰা, ৰণ্ণো চ মে সব্বদিসা পভাসতী’’তি.

এত্থাপি হি নীলৰত্থেন অত্থরিত্ৰা পীঠস্স দিন্নত্তা ইমিস্সাপি ৰিমানং ৰেল়ুরিযমযং নিব্বত্তং. তেনেৰেত্থ ‘‘পীঠং তে ৰেল়ুরিযময’’ন্তি আদিতো আগতং. সেসং ততিযসদিসমেৰাতি তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো.

চতুত্থপীঠৰিমানৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. কুঞ্জরৰিমানৰণ্ণনা

কুঞ্জরো তে ৰরারোহোতি কুঞ্জরৰিমানং. তস্স কা উপ্পত্তি? ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. অথেকদিৰসং রাজগহনগরে নক্খত্তং ঘোসিতং. নাগরা ৰীথিযো সোধেত্ৰা ৰালুকং ওকিরিত্ৰা লাজপঞ্চমকানি পুপ্ফানি ৰিপ্পকিরিংসু, গেহদ্ৰারে গেহদ্ৰারে কদলিযো চ পুণ্ণঘটে চ ঠপেসুং, যথাৰিভৰং নানাৰিরাগৰণ্ণৰিচিত্তা ধজপটাকাদযো উস্সাপেসুং, সব্বো জনো অত্তনো অত্তনো ৰিভৰানুরূপং সুমণ্ডিতপসাধিতো নক্খত্তকীল়ং কীল়ি, সকলনগরং দেৰনগরং ৰিয অলঙ্কতপটিযত্তং অহোসি. অথ বিম্বিসারমহারাজা পুব্বচারিত্তৰসেন মহাজনস্স চিত্তানুরক্খণত্থঞ্চ অত্তনো রাজভৰনতো নিক্খমিত্ৰা মহন্তেন পরিৰারেন মহতা রাজানুভাৰেন উল়ারেন সিরিসোভগ্গেন নগরং পদক্খিণং করোতি.

তেন চ সমযেন রাজগহৰাসিনী একা কুলধীতা রঞ্ঞো তং ৰিভৰসম্পত্তিং সিরিসোভগ্গং রাজানুভাৰঞ্চ পস্সিত্ৰা অচ্ছরিযব্ভুতচিত্তজাতা ‘‘অযং দেৰিদ্ধিসদিসা ৰিভৰসম্পত্তি কীদিসেন নু খো কম্মুনা লব্ভতী’’তি পণ্ডিতসম্মতে পুচ্ছি. তে তস্সা কথেসুং ‘‘ভদ্দে, পুঞ্ঞকম্মং নাম চিন্তামণিসদিসং কপ্পরুক্খসদিসং, খেত্তসম্পত্তিযা চিত্তসম্পত্তিযা চ সতি যং যং পত্থেত্ৰা করোতি, তং তং নিপ্ফাদেতিযেৰ. অপিচ আসনদানেন উচ্চাকুলীনতা হোতি, অন্নদানেন বলসম্পত্তিপটিলাভো, ৰত্থদানেন ৰণ্ণসম্পত্তিপটিলাভো, যানদানেন সুখৰিসেসপটিলাভো, দীপদানেন চক্খুসম্পত্তিপটিলাভো, আৰাসদানেন সব্বসম্পত্তিপটিলাভো হোতী’’তি. সা তং সুত্ৰা ‘‘দেৰসম্পত্তি ইতো উল়ারা হোতি মঞ্ঞে’’তি তত্থ চিত্তং ঠপেত্ৰা পুঞ্ঞকিরিযায অতিৰিয উস্সাহজাতা অহোসি.

মাতাপিতরো চস্সা অহতং ৰত্থযুগং নৰপীঠং একং পদুমকলাপং সপ্পিমধুসক্খরা তণ্ডুলখীরানি চ পরিভোগত্থায পেসেসুং. সা তানি দিস্ৰা ‘‘অহঞ্চ দানং দাতুকামা, অযঞ্চ মে দেয্যধম্মো লদ্ধো’’তি তুট্ঠমানসা দুতিযদিৰসে দানং সজ্জেন্তী অপ্পোদকমধুপাযাসং সম্পাদেত্ৰা, তস্স পরিৰারভাৰেন অঞ্ঞম্পি বহুং খাদনীযভোজনীযং পটিযাদেত্ৰা দানগ্গে গন্ধপরিভণ্ডং কত্ৰা ৰিকসিতপদুমপত্তকিঞ্জক্খকেসরোপসোভিতেসু পদুমেসু আসনং পঞ্ঞাপেত্ৰা, অহতেন সেতৰত্থেন অত্থরিত্ৰা আসনস্স চতুন্নং পাদানং উপরি চত্তারি পদুমানি মালাগুল়ঞ্চ ঠপেত্ৰা, আসনস্স উপরি ৰিতানং বন্ধিত্ৰা মালাদামওলম্বকদামানি ওলম্বিত্ৰা, আসনস্স সমন্ততো ভূমিং সকেসরেহি পদুমপত্তেহি সব্বসন্থরং সন্থরিত্ৰা ‘‘দক্খিণেয্যে আগতে পূজেস্সামী’’তি পুপ্ফপূরিতং চঙ্কোটকং একমন্তে ঠপেসি.

অথেৰং কতদানূপকরণসংৰিধানা সীসংন্হাতা সুদ্ধৰত্থনিৰত্থা সুদ্ধুত্তরাসঙ্গা ৰেলং সল্লক্খেত্ৰা একং দাসিং আণাপেসি ‘‘গচ্ছ জে, অম্হাকং তাদিসং দক্খিণেয্যং পরিযেসাহী’’তি. তেন চ সমযেন আযস্মা সারিপুত্তো সহস্সথৰিকং নিক্খিপন্তো ৰিয রাজগহে পিণ্ডায চরন্তো অন্তরৰীথিং পটিপন্নো হোতি. অথ সা দাসী থেরং ৰন্দিত্ৰা আহ ‘‘ভন্তে, তুম্হাকং পত্তং মে দেথা’’তি. ‘‘একিস্সা উপাসিকায অনুগ্গহত্থং ইতো এথা’’তি চ আহ. থেরো তস্সা পত্তং অদাসি. সা থেরং গেহং পৰেসেসি. অথ সা ইত্থী থেরস্স পচ্চুগ্গমনং কত্ৰা আসনং দস্সেত্ৰা ‘‘নিসীদথ, ভন্তে, ইদমাসনং পঞ্ঞত্ত’’ন্তি ৰত্ৰা থেরে তত্থ নিসিন্নে সকেসরেহি পদুমপত্তেহি থেরং পূজযমানা আসনস্স সমন্ততো ওকিরিত্ৰা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা সপ্পিমধুসক্খরাসম্মিস্সেন অপ্পোদকমধুপাযাসেন পরিৰিসি. পরিৰিসন্তী চ ‘‘ইমস্স মে পুঞ্ঞস্সানুভাৰেন দিব্বগজকূটাগারপল্লঙ্কসোভিতা দিব্বসম্পত্তিযো হোন্তু, সব্বাসু পৰত্তীসু পদুমা নাম মা ৰিগতা হোন্তূ’’তি পত্থনং অকাসি. পুন থেরে কতভত্তকিচ্চে পত্তং ধোৰিত্ৰা সপ্পিমধুসক্খরাহি পূরেত্ৰা পল্লঙ্কে অত্থতং সাটকং চুম্বটকং কত্ৰা থেরস্স হত্থে ঠপেত্ৰা থেরে চ অনুমোদনং কত্ৰা পক্কমন্তে দ্ৰে পুরিসে আণাপেসি ‘‘থেরস্স হত্থে পত্তং ইমঞ্চ পল্লঙ্কং ৰিহারং নেত্ৰা থেরস্স নিয্যাতেত্ৰা আগচ্ছথা’’তি. তে তথা অকংসু.

সা অপরভাগে কালং কত্ৰা তাৰতিংসভৰনে যোজনসতুব্বেধে কনকৰিমানে নিব্বত্তি অচ্ছরাসহস্সপরিৰারা. পত্থনাৰসেন চস্সা পঞ্চযোজনুব্বেধো পদুমমালালঙ্কতো সমন্ততো পদুমপত্তকিঞ্জক্খকেসরোপসোভিতো মনুঞ্ঞদস্সনো সুখসম্ফস্সো ৰিৰিধরতনরংসিজালসমুজ্জলহেমাভরণৰিভূসিতো গজৰরো নিব্বত্তি. তস্সূপরি যথাৰুত্তসোভাতিসযযুত্তো যোজনিকো কনকপল্লঙ্কো নিব্বত্তি. সা দিব্বসম্পত্তিং অনুভৰন্তী অন্তরন্তরা তং কুঞ্জরৰিমানস্স উপরি রতনৰিচিত্তং পল্লঙ্কং অভিরুয্হ মহতা দেৰতানুভাৰেন নন্দনৰনং গচ্ছতি. অথেকস্মিং উস্সৰদিৰসে দেৰতাসু যথাসকং দিব্বানুভাৰেন উয্যানকীল়নত্থং নন্দনৰনং গচ্ছন্তীসূতিআদিনা সব্বং পঠমপীঠৰিমানৰণ্ণনাযং আগতসদিসং, তস্মা তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. ইধ পন থেরো –

৩১. ‘‘কুঞ্জরো তে ৰরারোহো, নানারতনকপ্পনো;

রুচিরো থামৰা জৰসম্পন্নো, আকাসম্হি সমীহতি.

৩২. ‘‘পদুমি পদ্মপত্তক্খি, পদ্মুপ্পলজুতিন্ধরো;

পদ্মচুণ্ণাভিকিণ্ণঙ্গো, সোণ্ণপোক্খরমালধা.

৩৩. ‘‘পদুমানুসটং মগ্গং, পদ্মপত্তৰিভূসিতং;

ঠিতং ৰগ্গু মনুগ্ঘাতী, মিতং গচ্ছতি ৰারণো.

৩৪. ‘‘তস্স পক্কমমানস্স, সোণ্ণকংসা রতিস্সরা;

তেসং সুয্যতি নিগ্ঘোসো, তূরিযে পঞ্চঙ্গিকে যথা.

৩৫. ‘‘তস্স নাগস্স খন্ধম্হি, সুচিৰত্থা অলঙ্কতা;

মহন্তং অচ্ছরাসঙ্ঘং, ৰণ্ণেন অতিরোচসি.

৩৬. ‘‘দানস্স তে ইদং ফলং, অথো সীলস্স ৰা পন;

অথো অঞ্জলিকম্মস্স, তং মে অক্খাহি পুচ্ছিতা’’তি. – আহ;

৩১. তত্থ কুঞ্জরো তে ৰরারোহোতি কুঞ্জে গিরিতটে রমতি অভিরমতি, তত্থ ৰা রৰতি কোঞ্চনাদং নদন্তো ৰিচরতি. কুং ৰা পথৰিং তদভিঘাতেন জরযতীতি কুঞ্জরো, গিরিচরাদিভেদো মনুস্সলোকে হত্থী, অযং পন কীল়নকালে কুঞ্জরসদিসতায এৰং ৰুত্তো. আরুয্হতীতি আরোহো, আরোহনীযোতি অত্থো. ৰরো অগ্গো সেট্ঠো আরোহোতি ৰরারোহো, উত্তমযানন্তি ৰুত্তং হোতি. নানারতনকপ্পনোতি নানাৰিধানি রতনানি এতেসন্তি নানারতনা, কুম্ভালঙ্কারাদিহত্থালঙ্কারা. তেহি ৰিহিতো কপ্পন্নো সন্নাহো যস্স সো নানারতনকপ্পনো. রুচিং অভিরতিং দেতীতি রুচিরো, মনুঞ্ঞোতি অত্থো. থামৰাতি থিরো, বলৰাতি অত্থো. জৰসম্পন্নোতি সম্পন্নজৰো, সীঘজৰোতি ৰুত্তং হোতি. আকাসম্হি সমীহতীতি আকাসে অন্তলিক্খে সম্মা ঈহতি, আরুল়্হানং খোভং অকরোন্তো চরতি গচ্ছতীতি অত্থো.

৩২. পদুমীতি পদুমসমানৰণ্ণতায ‘‘পদুম’’ন্তি লদ্ধনামেন কুম্ভৰণ্ণেন সমন্নাগতত্তা পদুমী. পদ্মপত্তক্খীতি কমলদলসদিসনযনে, আলপনমেতং তস্সা দেৰতায. পদ্মুপ্পলজুতিন্ধরোতি দিব্বপদুমুপ্পলমালালঙ্কতসরীরতায তহং তহং ৰিপ্ফুরন্তং ৰিজ্জোতমানং পদুমুপ্পলজুতিং ধারেতীতি পদুমুপ্পলজুতিন্ধরো. পদ্মচুণ্ণাভিকিণ্ণঙ্গোতি পদুমপত্তকিঞ্জক্খকেসরেহি সমন্ততো ওকিণ্ণগত্তো. সোণ্ণপোক্খরমালধাতি হেমমযকমলমালাভারী.

৩৩. পদুমানুসটং মগ্গং পদ্মপত্তৰিভূসিতন্তি হত্থিনো পদনিক্খেপে পদনিক্খেপে তস্স পাদং সন্ধারেন্তেহি মহন্তেহি পদুমেহি অনুসটং ৰিপ্পকিণ্ণং, নানাৰিরাগৰণ্ণেহি তেসংযেৰ চ পত্তেহি ইতো চিতো চ পরিব্ভমন্তেহি ৰিসেসতো মণ্ডিততায ৰিভূসিতং মগ্গং গচ্ছতীতি যোজনা. ঠিতন্তি ইদং মগ্গৰিসেসনং, পদুমপত্তৰিভূসিতং হুত্ৰা ঠিতং মগ্গন্তি অত্থো. ৰগ্গূতি চারু, কিরিযাৰিসেসনঞ্চেতং, ম-কারো পদসন্ধিকরো. অনুগ্ঘাতীতি ন উগ্ঘাতি, অত্তনো উপরি নিসিন্নানং ঈসকম্পি খোভং অকরোন্তোতি অত্থো. মিতন্তি নিম্মিতং, নিক্খেপপদং ৰীতিক্কমন্তি অত্থো. অযঞ্হেত্থ অত্থো ‘‘ৰগ্গু চারু পদনিক্খেপং কত্ৰা গচ্ছতী’’তি. মিতন্তি ৰা পরিমিতং পমাণযুত্তং, নাতিসীঘং, নাতিসণিকন্তি ৰুত্তং হোতি. ৰারণোতি হত্থী. সো হি পচ্চত্থিকৰারণতো গমনপরিক্কিলেসৰারণতো চ ‘‘ৰারণো’’তি ৰুচ্চতি.