২. চিত্তলতাৰগ্গো
১. দাসিৰিমানৰণ্ণনা
দুতিযৰগ্গে অপি সক্কোৰ দেৰিন্দোতি দাসিৰিমানং. তস্স কা উপ্পত্তি? ভগৰতি জেতৰনে ৰিহরন্তে সাৰত্থিৰাসী অঞ্ঞতরো উপাসকো সম্বহুলেহি উপাসকেহি সদ্ধিং সাযন্হসমযং ৰিহারং গন্ত্ৰা ধম্মং সুত্ৰা পরিসায ৰুট্ঠিতায ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘ইতো পট্ঠায অহং, ভন্তে, সঙ্ঘস্স চত্তারি নিচ্চভত্তানি দস্সামী’’তি আহ. অথ নং ভগৰা তদনুচ্ছৰিকং ধম্মকথং কথেত্ৰা ৰিস্সজ্জেসি. সো ‘‘মযা, ভন্তে, সঙ্ঘস্স চত্তারি নিচ্চভত্তানি পঞ্ঞত্তানি. স্ৰে পট্ঠায অয্যা মম গেহং আগচ্ছন্তূ’’তি ভত্তুদ্দেসকস্স আরোচেত্ৰা অত্তনো গেহং গন্ত্ৰা দাসিযা তমত্থং আচিক্খিত্ৰা ‘‘তত্থ তযা নিচ্চকালং অপ্পমত্তায ভৰিতব্ব’’ন্তি আহ. সা ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছি. পকতিযাৰ সা সদ্ধাসম্পন্না পুঞ্ঞকামা সীলৰতী, তস্মা দিৰসে দিৰসে কালস্সেৰ উট্ঠায পণীতং অন্নপানং পটিযাদেত্ৰা ভিক্খূনং নিসীদনট্ঠানং সুসম্মট্ঠং সুপরিভণ্ডকং কত্ৰা আসনানি পঞ্ঞাপেত্ৰা ভিক্খূ উপগতে তত্থ নিসীদাপেত্ৰা ৰন্দিত্ৰা গন্ধপুপ্ফধূপদীপেহি পূজেত্ৰা সক্কচ্চং পরিৰিসতি.
অথেকদিৰসং ভিক্খূ কতভত্তকিচ্চে উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা এৰমাহ ‘‘কথং নু খো, ভন্তে, ইতো জাতিআদিদুক্খতো পরিমুত্তি হোতী’’তি. ভিক্খূ তস্সা সরণানি চ পঞ্চ সীলানি চ দত্ৰা কাযসভাৰং পকাসেত্ৰা পটিকূলমনসিকারে নিযোজেসুং, অপরে অনিচ্চতাপটিসংযুত্তং ধম্মকথং কথেসুং. সা সোল়স ৰস্সানি সীলং রক্খন্তী অন্তরন্তরা যোনিসো মনসিকরোন্তী একদিৰসং ধম্মস্সৰনসপ্পাযং লভিত্ৰা ঞাণস্স চ পরিপক্কত্তা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা সোতাপত্তিফলং সচ্ছাকাসি. সা অপরেন সমযেন কালং কত্ৰা সক্কস্স দেৰরঞ্ঞো ৰল্লভা পরিচারিকা হুত্ৰা নিব্বত্তি. সা সট্ঠিতূরিযসহস্সেহি পরিচরিযমানা অচ্ছরাসতসহস্সপরিৰুতা মহন্তং দিব্বসম্পত্তিং অনুভৰন্তী পমুদা মোদমানা সপরিৰারা উয্যানাদীসু ৰিচরতি. তং আযস্মা মহামোগ্গল্লানো হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ দিস্ৰা –
১৫৭. ‘‘অপি সক্কোৰ দেৰিন্দো, রম্মে চিত্তলতাৰনে;
সমন্তা অনুপরিযাসি, নারীগণপুরক্খতা;
ওভাসেন্তী দিসা সব্বা, ওসধী ৰিয তারকা.
১৫৮. ‘‘কেন তেতাদিসো ৰণ্ণো, কেন তে ইধ মিজ্ঝতি;
উপ্পজ্জন্তি চ তে ভোগা, যে কেচি মনসো পিযা.
১৫৯. ‘‘পুচ্ছামি তং দেৰি মহানুভাৰে,
মনুস্সভূতা কিমকাসি পুঞ্ঞং;
কেনাসি এৰং জলিতানুভাৰা,
ৰণ্ণো চ তে সব্বদিসা পভাসতী’’তি. – পুচ্ছি;
১৬০. ‘‘সা দেৰতা অত্তমনা, মোগ্গল্লানেন পুচ্ছিতা;
পঞ্হং পুট্ঠা ৰিযাকাসি, যস্স কম্মস্সিদং ফলং’’.
১৬১. ‘‘অহং মনুস্সেসু মনুস্সভূতা, দাসী অহোসিং পরপেস্সিযা কুলে.
১৬২. ‘‘উপাসিকা চক্খুমতো, গোতমস্স যসস্সিনো;
তস্সা মে নিক্কমো আসি, সাসনে তস্স তাদিনো.
১৬৩. ‘‘কামং ভিজ্জতুযং কাযো, নেৰ অত্থেত্থ সণ্ঠনং;
সিক্খাপদানং পঞ্চন্নং, মগ্গো সোৰত্থিকো সিৰো.
১৬৪. ‘‘অকণ্টকো অগহনো, উজু সব্ভি পৰেদিতো;
নিক্কমস্স ফলং পস্স, যথিদং পাপুণিত্থিকা.
১৬৫. ‘‘আমন্তনিকা রঞ্ঞোম্হি, সক্কস্স ৰসৰত্তিনো;
সট্ঠি তূরিযসহস্সানি, পটিবোধং করোন্তি মে.
১৬৬. ‘‘আলম্বো গগ্গরো ভীমো, সাধুৰাদী চ সংসযো;
পোক্খরো চ সুফস্সো চ, ৰীণামোক্খা চ নারিযো.
১৬৭. ‘‘নন্দা চেৰ সুনন্দা চ, সোণদিন্না সুচিম্হিতা;
অলম্বুসা মিস্সকেসী চ, পুণ্ডরীকাতি দারুণী.
১৬৮. ‘‘এণীফস্সা সুফস্সা চ, সুভদ্দা মুদুৰাদিনী;
এতা চঞ্ঞা চ সেয্যাসে, অচ্ছরানং পবোধিকা.
১৬৯. ‘‘তা মং কালেনুপাগন্ত্ৰা, অভিভাসন্তি দেৰতা;
হন্দ নচ্চাম গাযাম, হন্দ তং রমযামসে.
১৭০. ‘‘নযিদং অকতপুঞ্ঞানং, কতপুঞ্ঞানমেৰিদং;
অসোকং নন্দনং রম্মং, তিদসানং মহাৰনং.
১৭১. ‘‘সুখং অকতপুঞ্ঞানং, ইধ নত্থি পরত্থ চ;
সুখঞ্চ কতপুঞ্ঞানং, ইধ চেৰ পরত্থ চ.
১৭২. ‘‘তেসং সহব্যকামানং, কত্তব্বং কুসলং বহুং;
কতপুঞ্ঞা হি মোদন্তি, সগ্গে ভোগসমঙ্গিনো’’তি. – দেৰতা ৰিস্সজ্জেসি;
১৫৭. তত্থ অপি সক্কোৰ দেৰিন্দোতি অপিসদ্দো সম্ভাৰনাযং, ইৰসদ্দো ইকারলোপং কত্ৰা ৰুত্তো উপমাযং, তস্মা যথা নাম সক্কো দেৰানমিন্দোতি অত্থো. সক্কসমভাৰো তিস্সা দেৰতায পরিৰারসম্পত্তিদস্সনত্থং ৰুত্তো. কেচি ‘‘অপীতি নিপাতমত্ত’’ন্তি ৰদন্তি. চিত্তলতাৰনেতি চিত্তায নাম দেৰধীতায পুঞ্ঞানুভাৰেন নিব্বত্তে, চিত্তানং ৰা ৰিচিত্তপুপ্ফফলাদিৰিসেসযুত্তানং সন্তানকৰল্লিআদীনং তত্থ যেভুয্যতায চিত্তলতাৰনন্তি লদ্ধনামে দেৰুয্যানে.
১৬১. পরপেস্সিযাতি পরেসং কুলে তস্মিং তস্মিং কিচ্চে পেসনিযা, পরেসং ৰেয্যাৰচ্চকারীতি অত্থো.
১৬২. তস্সা মে নিক্কমো আসি, সাসনে তস্স তাদিনোতি তস্সা দাসিযাপি সমানায পঞ্চহি চক্খূহি চক্খুমতো বুদ্ধস্স ভগৰতো উপাসিকা হুত্ৰা সোল়স ৰস্সানি সীলং রক্খন্তিযা কম্মট্ঠানঞ্চ মনসি করোন্তিযা মনসিকারানুভাৰেন মে ময্হং উপ্পজ্জমানে সত্ততিংসবোধিপক্খিযধম্মসঙ্খাতে ইট্ঠাদীসু তাদিলক্খণসম্পত্তিযা তাদিনো সত্থু সাসনে তপ্পরিযাপন্নোযেৰ সংকিলেসপক্খতো নিক্কমনেন ‘‘নিক্কমো’’তি লদ্ধনামো সম্মাৰাযামো আসি অহোসি উপ্পজ্জি.
১৬৩-৪. তস্স পন নিক্কমস্স পুব্বভাগস্স পৰত্তাকারং দস্সেতুং ‘‘কামং ভিজ্জতুযং কাযো, নেৰ অত্থেত্থ সণ্ঠনন্তি ৰুত্তং. তস্সত্থো – যদিপি মে অযং কাযো ভিজ্জতু ৰিনস্সতু, তত্থ কিঞ্চিমত্তম্পি অপেক্খং অকরোন্তী এত্থ এতস্মিং কম্মট্ঠানানুযোগে নেৰ অত্থি, মে ৰীরিযস্স সণ্ঠনং সিথিলীকরণন্তি ৰীরিযং সমুত্তেজেন্তী ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেসিন্তি.
ইদানি তথা ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা পটিলদ্ধগুণং দস্সেন্তী –
‘‘সিক্খাপদানং পঞ্চন্নং, মগ্গো সোৰত্থিকো সিৰো;
অকণ্টকো অগহনো, উজু সব্ভি পৰেদিতো;
নিক্কমস্স ফলং পস্স, যথিদং পাপুণিত্থিকা’’তি. – আহ;
তত্রাযং সঙ্খেপত্থো – যো নিচ্চসীলৰসেন সমাদিন্নানং পঞ্চন্নং সিক্খাপদানং সিক্খাকোট্ঠাসানং উপনিস্সযভাৰেন লদ্ধত্তা তেসং পরিপূরিতত্তা চ সিক্খাপদানং পঞ্চন্নং সম্বন্ধীভূতো, যস্মিং সন্তানে উপ্পন্নো, তস্স সব্বাকারেন সোত্থিভাৰসম্পাদনতো সুন্দরত্থভাৰতো চ সোৰত্থিকো সোত্থিকো, সংকিলেসধম্মেহি অনুপদ্দুতত্তা খেমপ্পত্তিহেতুতায চ সিৰো, রাগকণ্টকাদীনং অভাৰেন অকণ্টকো, কিলেসদিট্ঠিদুচ্চরিতগহনসমুচ্ছেদনতো অগহনো, সব্বজিম্হৰঙ্ককুটিলভাৰাপগমহেতুতায উজু, বুদ্ধাদীহি সপ্পুরিসেহি পকাসিতত্তা সব্ভি পৰেদিতো অরিযমগ্গো, তং যথা যেন উপাযভূতেন ইত্থিকা দ্ৰঙ্গুলবহলবুদ্ধিকাপি সমানা পাপুণিং, তস্স নিক্কমস্স যথাৰুত্তৰীরিযস্স ইদং ফলং পস্সাতি সক্কং আলপতি.
১৬৫. আমন্তনিকা রঞ্ঞোম্হি, সক্কস্স ৰসৰত্তিনোতি সযংৰসীভাৰেন ৰত্তনতো, দ্ৰীসু দেৰলোকেসু অত্তনো ৰসং ইস্সরিযং ৰত্তেতীতি ৰা ৰসৰত্তী, তস্স ৰসৰত্তিনো সক্কস্স দেৰরঞ্ঞো আমন্তনিকা আলাপসল্লাপযোগ্গা, কীল়নকালে ৰা তেন আমন্তেতব্বা অম্হি, নিক্কমস্স ৰীরিযস্স ফলং পস্সাতি যোজনা. আততৰিততাদিভেদেন পঞ্চ তূরিযঙ্গানি দ্ৰাদসহি পাণিভাগেহি একতো পৰজ্জমানানি সট্ঠি হোন্তি, তানি পন সহস্সমত্তানি পযিরুপাসনৰসেন উপট্ঠিতানি সন্ধাযাহ ‘‘সট্ঠি তূরিযসহস্সানি, পটিবোধং করোন্তি মে’’তি. তত্থ পটিবোধন্তি পীতিসোমনস্সানং পবোধনং.
১৬৬-৮. আলম্বোতিআদি তূরিযৰাদকানং দেৰপুত্তানং একদেসতো নামগ্গহণন্তি ৰদন্তি, তূরিযানং পনেতং নামগ্গহণং. ৰীণামোক্খাদিকা দেৰধীতা. সুচিম্হিতাতি সুদ্ধমিহিতা, নামমেৰ ৰা এতং. মুদুৰাদিনীতি মুদুনাৰ ৰদতীতি মুদুৰাদিনী, মুদুকং অতিৰিয ৰাদনসীলা, নামমেৰ ৰা. সেয্যাসেতি সেয্যতরা. অচ্ছরানন্তি অচ্ছরাসু সঙ্গীতে পাসংসতরা. পবোধিকাতি পবোধনকরা.
১৬৯. কালেনাতি যুত্তপ্পত্তকালেন. অভিভাসন্তীতি অভিমুখা, অভিরতা ৰা হুত্ৰা ভাসন্তি. যথা চ ভাসন্তি, তং দস্সেতুং ‘‘হন্দ নচ্চাম গাযাম, হন্দ তং রমযামসে’’তি ৰুত্তং.
১৭০. ইদন্তি ইদং মযা লদ্ধট্ঠানং. অসোকন্তি ইট্ঠকন্তপিযমনাপানংযেৰ রূপাদীনং সম্ভৰতো ৰিসোকং. ততো এৰ সব্বকালং পমোদসংৰদ্ধনতো নন্দনং. তিদসানং মহাৰনন্তি তাৰতিংসদেৰানং মহন্তং মহনীযঞ্চ উয্যানং.
১৭১. এৰরূপা দিব্বসম্পত্তি নাম পুঞ্ঞকম্মৰসেনেৰাতি ওদিস্সকনযেন ৰত্ৰা পনু অনোদিস্সকনযেন দস্সেন্তী ‘‘সুখং অকতপুঞ্ঞান’’ন্তি গাথমাহ.
১৭২. পুন অত্তনা লদ্ধস্স দিব্বট্ঠানস্স পরেহি সাধারণকামতাৰসেন ধম্মং কথেন্তী ‘‘তেসং সহব্যকামান’’ন্তি ওসানগাথমাহ. তেসন্তি তাৰতিংসদেৰানং. সহব্যকামানন্তি সহভাৰং ইচ্ছন্তেহি, কত্তুঅত্থে হি ইদং সামিৰচনং. সহ ৰাতি পৰত্ততীতি সহৰো, তস্স ভাৰো সহব্যং যথা ৰীরস্স ভাৰো ৰীরিযন্তি.
এৰং থেরো দেৰতায অত্তনো পুঞ্ঞকম্মে আৰিকতে তস্সা সপরিৰারায ধম্মং দেসেত্ৰা দেৰলোকতো আগন্ত্ৰা তং পৰত্তিং ভগৰতো আরোচেসি. ভগৰা তমত্থং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৰা সম্পত্তপরিসায ধম্মং দেসেসি. সা দেসনা সদেৰকস্স লোকস্স সাত্থিকা অহোসীতি.
দাসিৰিমানৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. লখুমাৰিমানৰণ্ণনা
অভিক্কন্তেন ৰণ্ণেনাতি লখুমাৰিমানং. তস্স কা উপ্পত্তি? ভগৰতি বারাণসিযং ৰিহরন্তে কেৰট্টদ্ৰারং নাম বারাণসিনগরস্স একং দ্ৰারং, তস্স অৰিদূরে নিৰিট্ঠগামোপি ‘‘কেৰট্টদ্ৰার’’ন্ত্ৰেৰ পঞ্ঞাযিত্থ. তত্থ লখুমা নাম একা ইত্থী সদ্ধা পসন্না বুদ্ধিসম্পন্না তেন দ্ৰারেন পৰিসন্তে ভিক্খূ দিস্ৰা ৰন্দিত্ৰা অত্তনো গেহং নেত্ৰা কটচ্ছুভিক্খং দত্ৰা তেনেৰ পরিচযেন সদ্ধায ৰড্ঢমানায আসনসালং কারেত্ৰা তত্থ পৰিট্ঠানং ভিক্খূনং আসনং উপনেতি, পানীযং পরিভোজনীযং উপট্ঠপেতি. যঞ্চ ওদনকুম্মাসডাকাদি অত্তনো গেহে ৰিজ্জতি, তং ভিক্খূনং দেতি. সা ভিক্খূনং সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা সরণেসু চ সীলেসু চ পতিট্ঠায সমাহিতা হুত্ৰা ৰিপস্সনাকম্মট্ঠানং উগ্গহেত্ৰা ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেন্তী উপনিস্সযসম্পন্নতায ন চিরস্সেৰ সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. সা অপরভাগে কালং কত্ৰা তাৰতিংসভৰনে মহতি ৰিমানে নিব্বত্তি, অচ্ছরাসহস্সঞ্চস্সা পরিৰারো অহোসি. সা তত্থ দিব্বসম্পত্তিং অনুভৰন্তী পমোদমানা ৰিচরতি. তং আযস্মা মহামোগ্গল্লানো দেৰচারিকং চরন্তো ‘‘অভিক্কন্তেন ৰণ্ণেনা’’তিআদিগাথাহি পুচ্ছীতি সব্বং ৰুত্তনযমেৰ. তেন ৰুত্তং –
১৭৩. ‘‘অভিক্কন্তেন ৰণ্ণেন, যা ত্ৰং তিট্ঠসি দেৰতে;
ওভাসেন্তী দিসা সব্বা, ওসধী ৰিয তারকা.
১৭৪. ‘‘কেন তেতাদিসো ৰণ্ণো, কেন তে ইধ মিজ্ঝতি;
উপ্পজ্জন্তি চ তে ভোগা, যে কেচি মনসো পিযা.
১৭৫. ‘‘পুচ্ছামি তং দেৰি মহানুভাৰে, মনুস্সভূতা কিমকাসি পুঞ্ঞং;
কেনাসি এৰং জলিতানুভাৰা, ৰণ্ণো চ তে সব্বদিসা পভাসতী’’তি.
১৭৬. ‘‘সা দেৰতা অত্তমনা, মোগ্গল্লানেন পুচ্ছিতা;
পঞ্হং পুট্ঠা ৰিযাকাসি, যস্স কম্মস্সিদং ফলং’’.
১৭৭. ‘‘কেৰট্টদ্ৰারা নিক্খম্ম, অহু ময্হং নিৰেসনং;
তত্থ সঞ্চরমানানং, সাৰকানং মহেসিনং.
১৭৮. ‘‘ওদনং কুম্মাসং ডাকং, লোণসোৰীরকঞ্চহং;
অদাসিং উজুভূতেসু, ৰিপ্পসন্নেন চেতসা.
১৭৯. ‘‘চাতুদ্দসিং পঞ্চদসিং, যা চ পক্খস্স অট্ঠমী;
পাটিহারিযপক্খঞ্চ, অট্ঠঙ্গসুসমাগতং.
১৮০. ‘‘উপোসথং উপৰসিস্সং, সদা সীলেসু সংৰুতা;
সঞ্ঞমা সংৰিভাগা চ, ৰিমানং আৰসামহং.
১৮১. ‘‘পাণাতিপাতা ৰিরতা, মুসাৰাদা চ সঞ্ঞতা;
থেয্যা চ অতিচারা চ, মজ্জপানা চ আরকা.
১৮২. ‘‘পঞ্চসিক্খাপদে রতা, অরিযসচ্চান কোৰিদা;
উপাসিকা চক্খুমতো, গোতমস্স যসস্সিনো.
১৮৩. ‘‘তেন মেতাদিসো ৰণ্ণো…পে… ৰণ্ণো চ মে সব্বদিসা পভাসতী’’তি.
মম চ, ভন্তে, ৰচনেন ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দেয্যাসি ‘‘লখুমা নাম, ভন্তে, উপাসিকা ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দতী’’তি. অনচ্ছরিযং খো পনেতং, ভন্তে, যং মং ভগৰা অঞ্ঞতরস্মিং সামঞ্ঞফলে ব্যাকরেয্য. তং ভগৰা সকদাগামিফলে ব্যাকাসীতি.
১৭৭. তত্থ কেৰট্টদ্ৰারা নিক্খম্মাতি কেৰট্টদ্ৰারতো নিক্খমনট্ঠানে.
১৭৮. ডাকন্তি তণ্ডুলেয্যকাদিসাকব্যঞ্জনং. লোণসোৰীরকন্তি ধঞ্ঞরসাদীহি বহূহি সম্ভারেহি সম্পাদেতব্বং একং পানকং. ‘‘আচামকঞ্জিকলোণূদক’’ন্তিপি ৰদন্তি.
পুচ্ছাৰিস্সজ্জনাৰসানে সা থেরস্স ধম্মদেসনায সকদাগামিফলং পাপুণি. সেসং উত্তরাৰিধানে ৰুত্তনযানুসারেন এৰ ৰেদিতব্বং.
লখুমাৰিমানৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. আচামদাযিকাৰিমানৰণ্ণনা
পিণ্ডায তে চরন্তস্সাতি আচামদাযিকাৰিমানং. তস্স কা উপ্পত্তি? ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. তেন খো পন সমযেন রাজগহে অঞ্ঞতরং কুলং অহিৰাতরোগেন উপদ্দুতং অহোসি. তত্থ সব্বে জনা মতা ঠপেত্ৰা একং ইত্থিং. সা গেহং গেহগতঞ্চ সব্বং ধনধঞ্ঞং ছড্ডেত্ৰা মরণভযভীতা ভিত্তিছিদ্দেন পলাতা অনাথা হুত্ৰা পরগেহং গন্ত্ৰা তস্স পিট্ঠিপস্সে ৰসতি. তস্মিং গেহে মনুস্সা করুণাযন্তা উক্খলিআদীসু অৰসিট্ঠং যাগুভত্তআচামাদিং তস্সা দেন্তি. সা তং ভুঞ্জিত্ৰা জীৰিকং কপ্পেতি.
তেন চ সমযেন আযস্মা মহাকস্সপো সত্তাহং নিরোধসমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা ততো ৰুট্ঠিতো ‘‘কং নু খো অহং অজ্জ আহারপটিগ্গহণেন অনুগ্গহেস্সামি, দুগ্গতিতো চ দুক্খতো চ মোচেস্সামী’’তি চিন্তেন্তো তং ইত্থিং আসন্নমরণং নিরযসংৰত্তনিকঞ্চস্সা কম্মং কতোকাসং দিস্ৰা ‘‘অযং মযি গতে অত্তনা লদ্ধং আচামং দস্সতি, তেনেৰ নিম্মানরতিদেৰলোকে উপ্পজ্জিস্সতি, এৰং নিরযূপপত্তিতো মোচেত্ৰা হন্দাহং ইমিস্সা সগ্গসম্পত্তিং নিপ্ফাদেস্সামী’’তি পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরং আদায তস্সা নিৰেসনট্ঠানাভিমুখো গচ্ছতি. অথ সক্কো দেৰানমিন্দো অঞ্ঞাতকৰেসেন অনেকরসং অনেকসূপব্যঞ্জনং দিব্বাহারং উপনেসি. তং ঞত্ৰা থেরো ‘‘কোসিয, ত্ৰং কতকুসলো, কস্মা এৰং করোসি, মা দুগ্গতানং কপণানং সম্পত্তিং ৰিলুম্পী’’তি পটিক্খিপিত্ৰা তস্সা ইত্থিযা পুরতো অট্ঠাসি.
সা থেরং দিস্ৰা ‘‘অযং মহানুভাৰো থেরো, ইমস্স দাতব্বযুত্তকং খাদনীযং ৰা ভোজনীযং ৰা ইধ নত্থি, ইদঞ্চ কিলিট্ঠভাজনগতং তিণচুণ্ণরজানুকিণ্ণং অলোণং সীতলং অপ্পরসং আচামকঞ্জিযমত্তং এদিসস্স দাতুং ন উস্সহামী’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘অতিচ্ছথা’’তি আহ. থেরো একপদনিক্খেপমত্তং অপসক্কিত্ৰা অট্ঠাসি. গেহৰাসিনো মনুস্সা ভিক্খং উপনেসুং, থেরো ন সম্পটিচ্ছতি. সা দুগ্গতিত্থী ‘‘মমেৰ অনুগ্গহত্থায ইধাগতো, মম সন্তকমেৰ পটিগ্গহেতুকামো’’তি ঞত্ৰা পসন্নমানসা আদরজাতা তং আচামং থেরস্স পত্তে আকিরি. থেরো তস্সা পসাদসংৰদ্ধনত্থং ভুঞ্জনাকারং দস্সেসি, মনুস্সা আসনং পঞ্ঞাপেসুং. থেরো তত্থ নিসীদিত্ৰা তং আচামং ভুঞ্জিত্ৰা পিৰিত্ৰা ওনীতপত্তপাণী অনুমোদনং কত্ৰা তং দুগ্গতিত্থিং ‘‘ত্ৰং ইতো ততিযে অত্তভাৰে মম মাতা অহোসী’’তি ৰত্ৰা গতো. সা তেন থেরে অতিপসাদঞ্চ উপ্পাদেত্ৰা তস্সা রত্তিযা পঠমযামে কালং কত্ৰা নিম্মানরতীনং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জি. অথ সক্কো দেৰরাজা তস্সা কালকতভাৰং ঞত্ৰা ‘‘কত্থ নু খো উপ্পন্না’’তি আৰজ্জেন্তো তাৰতিংসেসু অদিস্ৰা রত্তিযা মজ্ঝিমযামে আযস্মন্তং মহাকস্সপং উপসঙ্কমিত্ৰা তস্সা নিব্বত্তট্ঠানং পুচ্ছন্তো –
১৮৫. ‘‘পিণ্ডায তে চরন্তস্স, তুণ্হীভূতস্স তিট্ঠতো;
দলিদ্দা কপণা নারী, পরাগারং অপস্সিতা.
১৮৬. ‘‘যা তে অদাসি আচামং, পসন্না সেহি পাণিভি;
সা হিত্ৰা মানুসং দেহং, কং নু সা দিসতং গতা’’তি. –
দ্ৰে গাথা অভাসি.
১৮৫. তত্থ পিণ্ডাযাতি পিণ্ডপাতত্থায. তুণ্হীভূতস্স তিট্ঠতোতি ইদং পিণ্ডায চরণাকারদস্সনং, উদ্দিস্স তিট্ঠতোতি অত্থো. দলিদ্দাতি দুগ্গতা. কপণাতি ৰরাকী. ‘‘দলিদ্দা’’তি ইমিনা তস্সা ভোগপারিজুঞ্ঞং দস্সেতি, ‘‘কপণা’’তি ইমিনা ঞাতিপারিজুঞ্ঞং. পরাগারং অপস্সিতাতি পরগেহং নিস্সিতা, পরেসং ঘরে বহিপিট্ঠিছদনং নিস্সায ৰসন্তী.
১৮৬. কং নু সা দিসতং গতাতি ছসু কামদেৰলোকেসু উপ্পজ্জনৰসেন কং নাম দিসং গতা. ইতি সক্কো ‘‘থেরেন তথা কতানুগ্গহা উল়ারায দিব্বসম্পত্তিযা ভাগিনী, ন চ দিস্সতী’’তি হেট্ঠা দ্ৰীসু দেৰলোকেসু অপস্সন্তো সংসযাপন্নো পুচ্ছতি.
অথস্স থেরো –
১৮৭. ‘‘পিণ্ডায মে চরন্তস্স, তুণ্হীভূতস্স তিট্ঠতো;
দলিদ্দা কপণা নারী, পরাগারং অপস্সিতা.
১৮৮. ‘‘যা মে অদাসি আচামং, পসন্না সেহি পাণিভি;
সা হিত্ৰা মানুসং দেহং, ৰিপ্পমুত্তা ইতো চুতা.
১৮৯. ‘‘নিম্মানরতিনো নাম, সন্তি দেৰা মহিদ্ধিকা;
তত্থ সা সুখিতা নারী, মোদতাচামদাযিকা’’তি. –
পুচ্ছিতনিযামেনেৰ পটিৰচনং দেন্তো তস্সা নিব্বত্তট্ঠানং কথেসি.
১৮৮. তত্থ ৰিপ্পমুত্তাতি ততো মনুস্সদোভগ্গিযতো পরমকারুঞ্ঞৰুত্তিতো ৰিপ্পমুত্তা অপগতা.
১৮৯. মোদতাচামদাযিকাতি আচামমত্তদাযিকা, সাপি নাম পঞ্চমে কামসগ্গে দিব্বসম্পত্তিযা মোদতি, পস্স তাৰ খেত্তসম্পত্তিফলন্তি দস্সেতি.
পুন সক্কো তস্সা দানস্স মহপ্ফলতং মহানিসংসতঞ্চ সুত্ৰা তং থোমেন্তো –
১৯০. ‘‘অহো দানং ৰরাকিযা, কস্সপে সুপ্পতিট্ঠিতং;
পরাভতেন দানেন, ইজ্ঝিত্থ ৰত দক্খিণা.
১৯১. ‘‘যা মহেসিত্তং কারেয্য, চক্কৰত্তিস্স রাজিনো;
নারী সব্বঙ্গকল্যাণী, ভত্তু চানোমদস্সিকা;
এতস্সাচামদানস্স, কলং নাগ্ঘতি সোল়সিং.
১৯২. ‘‘সুতং নিক্খা সতং অস্সা, সতং অস্সতরীরথা;
সতং কঞ্ঞাসহস্সানি, আমুত্তমণিকুণ্ডলা;
এতস্সাচামদানস্স, কলং নাগ্ঘন্তি সোল়সিং.
১৯৩. ‘‘সতং হেমৰতা নাগা, ঈসাদন্তা উরূল়্হৰা;
সুৰণ্ণকচ্ছা মিতঙ্গা, হেমকপ্পনৰাসসা;
এতস্সাচামদানস্স, কলং নাগচ্ছন্তি সোল়সিং.
১৯৪. ‘‘চতুন্নমপি দীপানং, ইস্সরং যোধ কারযে;
এতস্সাচামদানস্স, কলং নাগ্ঘতি সোল়সি’’ন্তি. – আহ;
১৯০. তত্থ অহোতি অচ্ছরিযত্থে নিপাতো. ৰরাকিযাতি কপণিযা. পরাভতেনাতি পরতো আনীতেন, পরেসং ঘরতো উচ্ছাচরিযায লদ্ধেনাতি অত্থো. দানেনাতি দাতব্বেন আচামমত্তেন দেয্যধম্মেন. ইজ্ঝিত্থ ৰত দক্খিণাতি দক্খিণা দানং অহো নিপ্ফজ্জিত্থ, অহো মহপ্ফলা মহাজুতিকা মহাৰিপ্ফারা অহুৰত্থাতি অত্থো.
১৯১. ইদানি ‘‘ইত্থিরতনাদীনিপি তস্স দানস্স সতভাগম্পি সহস্সভাগম্পি ন উপেন্তী’’তি দস্সেতুং ‘‘যা মহেসিত্তং কারেয্যা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সব্বঙ্গকল্যাণীতি ‘‘নাতিদীঘা নাতিরস্সা নাতিকিসা নাতিথূলা নাতিকাল়ী নাচ্চোদাতা অতিক্কন্তা মানুসৰণ্ণং অপ্পত্তা দিব্বৰণ্ণ’’ন্তি এৰং ৰুত্তেহি সব্বেহি অঙ্গেহি কারণেহি, সব্বেহি ৰা অঙ্গপচ্চঙ্গেহি কল্যাণী সোভনা সুন্দরা. ভত্তু চানোমদস্সিকাতি সামিকস্স অলামকদস্সনা সাতিসযং দস্সনীযা পাসাদিকা. এতস্সাচামদানস্স, কলং নাগ্ঘতি সোল়সিন্তি এতস্স এতায দিন্নস্স আচামদানস্স ফলং সোল়সভাগং কত্ৰা ততো একং ভাগং পুন সোল়সভাগং কত্ৰা গহিতভাগসঙ্খাতং সোল়সিং কলং চক্কৰত্তিরঞ্ঞো ইত্থিরতনভাৰোপি নাগ্ঘতি নানুভোতি ন পাপুণাতি. ‘‘সুৰণ্ণস্স পঞ্চদসধরণং নিক্খ’’ন্তি ৰদন্তি, ‘‘সতধরণ’’ন্তি অপরে.
১৯৩. হেমৰতাতি হিমৰতি জাতা, হেমৰতজাতিকা ৰা. তে হি মহন্তা থামজৰসম্পন্না চ হোন্তি. ঈসাদন্তাতি রথীসাসদিসদন্তা, থোকংযেৰ অৰনতদন্তাতি অত্থো. তেন ৰিসালকদাঠীভাৰং নিৰারেতি. উরূল়্হৰাতি থামজৰপরক্কমেহি ব্রূহন্তো, মহন্তং যুদ্ধকিচ্চং ৰহিতুং সমত্থাতি অত্থো. সুৰণ্ণকচ্ছাতি হেমমযগীৰেয্যকপটিমুক্কা. কচ্ছসীসেন হি সব্বং হত্থিযোগ্গং ৰদতি. হেমকপ্পনৰাসসাতি সুৰণ্ণখচিতগজত্থরণকঙ্কনাদিহত্থালঙ্কারসম্পন্না.
১৯৪. চতুন্নমপি দীপানং ইস্সরন্তি দ্ৰিসহস্সপরিত্তদীপপরিৰারানং জম্বুদীপাদীনং চতুন্নং মহাদীপানং ইস্সরিযং. তেন সত্তরতনসমুজ্জলং সকলং চক্কৰত্তিসিরিং ৰদতি. যং পনেত্থ, তং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ.
ইধ সক্কেন দেৰরাজেন অত্তনা চ ৰুত্তং সব্বং আযস্মা মহাকস্সপত্থেরো ভগৰতো আরোচেসি. ভগৰা তং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৰা সম্পত্তপরিসায ৰিত্থারেন ধম্মং দেসেসি. সা দেসনা মহাজনস্স সাত্থিকা অহোসীতি.
আচামদাযিকাৰিমানৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. চণ্ডালিৰিমানৰণ্ণনা
চণ্ডালি ৰন্দ পাদানীতি চণ্ডালিৰিমানং. তস্স কা উপ্পত্তি? ভগৰা রাজগহে ৰিহরন্তো পচ্চূসৰেলাযং বুদ্ধাচিণ্ণং মহাকরুণাসমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা উট্ঠায লোকং ওলোকেন্তো অদ্দস তস্মিংযেৰ নগরে চণ্ডালাৰসথে ৰসন্তিং একং মহল্লিকং চণ্ডালিং খীণাযুকং, নিরযসংৰত্তনিকঞ্চস্সা কম্মং উপট্ঠিতং. সো মহাকরুণায সমুস্সাহিতমানসো ‘‘সগ্গসংৰত্তনিকং কম্মং কারেত্ৰা তেনস্সা নিরযূপপত্তিং নিসেধেত্ৰা সগ্গে পতিট্ঠাপেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং রাজগহং পিণ্ডায পৰিসতি. তেন চ সমযেন সা চণ্ডালী দণ্ডং ওলুব্ভ নগরতো নিক্খমন্তী ভগৰন্তং আগচ্ছন্তং দিস্ৰা অভিমুখী হুত্ৰা অট্ঠাসি. ভগৰাপি তস্সা গমনং নিৰারেন্তো ৰিয পুরতো অট্ঠাসি. অথাযস্মা মহামোগ্গল্লানো সত্থু চিত্তং ঞত্ৰা তস্সা চ আযুপরিক্খযং ভগৰতো ৰন্দনায তং নিযোজেন্তো –
১৯৫. ‘‘চণ্ডালি ৰন্দ পাদানি, গোতমস্স যসস্সিনো;
তমেৰ অনুকম্পায, অট্ঠাসি ইসিসত্তমো.
১৯৬. ‘‘অভিপ্পসাদেহি মনং, অরহন্তম্হি তাদিনি;
খিপ্পং পঞ্জলিকা ৰন্দ, পরিত্তং তৰ জীৰিত’’ন্তি. – গাথাদ্ৰযমাহ;
১৯৫. তত্থ চণ্ডালীতি জাতিআগতেন নামেন তং আলপতি. ৰন্দাতি অভিৰাদয. পাদানীতি সদেৰকস্স লোকস্স সরণানি চরণানি. তমেৰ অনুকম্পাযাতি তমেৰ অনুগ্গণ্হনত্থং, অপাযূপপত্তিতো নিসেধেত্ৰা সগ্গে নিব্বত্তাপনত্থন্তি অধিপ্পাযো. অট্ঠাসীতি নগরম্পি অপৰিসিত্ৰা ঠিতো. ইসিসত্তমোতি লোকিযসেক্খাসেক্খপচ্চেকবুদ্ধইসীহি উত্তমো উক্কট্ঠতমো, অথ ৰা বুদ্ধইসীনং ৰিপস্সিআদীনং সত্তমোতি ইসিসত্তমো.
১৯৬. অভিপ্পসাদেহি মনন্তি ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৰা’’তি তৰ চিত্তং পসাদেহি. অরহন্তম্হি তাদিনীতি আরকত্তা কিলেসানং, তেসংযেৰ অরীনং হতত্তা, সংসারচক্কস্স অরানং হতত্তা, পচ্চযানং অরহত্তা, পাপকরণে রহাভাৰা চ অরহন্তে, ইট্ঠাদীসু তাদিভাৰপ্পত্তিযা তাদিম্হি. খিপ্পং পঞ্জলিকা ৰন্দাতি সীঘংযেৰ পগ্গহিতঅঞ্জলিকা হুত্ৰা ৰন্দস্সু. কস্মাতি চে? পরিত্তং তৰ জীৰিতন্তি, ইদানেৰ ভিজ্জনসভাৰত্তা পরিত্তং অতিইত্তরং.
ইতি থেরো গাথাদ্ৰযেন ভগৰতো গুণে পকিত্তেন্তো অত্তনো আনুভাৰে ঠত্ৰা তস্সা চ খীণাযুকতাৰিভাৰনেন সংৰেজেন্তো সত্থু ৰন্দনায নিযোজেসি. সা চ তং সুত্ৰা সংৰেগজাতা সত্থরি পসন্নমানসাৰ হুত্ৰা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা অঞ্জলিং কত্ৰা নমস্সমানা বুদ্ধগতায পীতিযা একগ্গচিত্তা হুত্ৰা অট্ঠাসি. ভগৰা ‘‘অলমেত্তকমেতিস্সা সগ্গূপপত্তিযা’’তি নগরং পাৰিসি সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন. অথ নং একা ভন্তা গাৰী তরুণৰচ্ছা ততো এৰ অভিধাৰন্তী সিঙ্গেন পহরিত্ৰা জীৰিতা ৰোরোপেসি. তং সব্বং দস্সেতুং সঙ্গীতিকারা –
১৯৭. ‘‘চোদিতা ভাৰিতত্তেন, সরীরন্তিমধারিনা;
চণ্ডালী ৰন্দি পাদানি, গোতমস্স যসস্সিনো.
১৯৮. ‘‘তমেনং অৰধী গাৰী, চণ্ডালিং পঞ্জলিং ঠিতং;
নমস্সমানং সম্বুদ্ধং, অন্ধকারে পভঙ্কর’’ন্তি. – গাথাদ্ৰযমাহংসু;
১৯৮. তত্থ পঞ্জলিং ঠিতং নমস্সমানং সম্বুদ্ধন্তি গতেপি ভগৰতি বুদ্ধারম্মণায পীতিযা সমাহিতা হুত্ৰা সম্মুখা ৰিয অঞ্জলিং পগ্গয্হ নমস্সমানং ঠিতং. অন্ধকারেতি অৰিজ্জন্ধকারেন সকলেন কিলেসন্ধকারেন চ অন্ধকারে লোকে. পভঙ্করন্তি ঞাণোভাসকরং.
সা চ ততো চুতা তাৰতিংসেসু নিব্বত্তি, অচ্ছরানং সতসহস্সং চস্সা পরিৰারো অহোসি. তদহেৰ চ সা সহ ৰিমানেন আগন্ত্ৰা ৰিমানতো ওতরিত্ৰা আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দি. তমত্থং দস্সেতুং –
১৯৯. ‘‘খীণাসৰং ৰিগতরজং অনেজং, একং অরঞ্ঞম্হি রহো নিসিন্নং;
দেৰিদ্ধিপত্তা উপসঙ্কমিত্ৰা, ৰন্দামি তং ৰীর মহানুভাৰ’’ন্তি. –
দেৰতা আহ. তং থেরো পুচ্ছি –
২০০. ‘‘সুৰণ্ণৰণ্ণা জলিতা মহাযসা, ৰিমানমোরুয্হ অনেকচিত্তা;
পরিৰারিতা অচ্ছরাসঙ্গণেন, কা ত্ৰং সুভে দেৰতে ৰন্দসে মম’’ন্তি.
২০০. তত্থ জলিতাতি অত্তনো সরীরপ্পভায ৰত্থাভরণাদীনং ওভাসেন চ জলন্তী জোতেন্তী. মহাযসাতি মহাপরিৰারা. ৰিমানমোরুয্হাতি ৰিমানতো ওরুয্হ. অনেকচিত্তাতি অনেকৰিধচিত্ততাযুত্তা. সুভেতি সুভগুণে. মমন্তি মং.
এৰং থেরেন পুচ্ছিতা পুন সা –
২০১. ‘‘অহং ভদ্দন্তে চণ্ডালী, তযা ৰীরেন পেসিতা;
ৰন্দিং অরহতো পাদে, গোতমস্স যসস্সিনো.
২০২. ‘‘সাহং ৰন্দিত্ৰা পাদানি, চুতা চণ্ডালযোনিযা;
ৰিমানং সব্বতো ভদ্দং, উপপন্নম্হি নন্দনে.