৪. পঠমনানাতিত্থিযসুত্তৰণ্ণনা

৫৪. চতুত্থে নানাতিত্থিযসমণব্রাহ্মণপরিব্বাজকাতি এত্থ তরন্তি এতেন সংসারোঘন্তি তিত্থং, নিব্বানমগ্গো. ইধ পন ৰিপরীতৰিপল্লাসৰসেন দিট্ঠিগতিকেহি তথা গহিতদিট্ঠিদস্সনং ‘‘তিত্থ’’ন্তি অধিপ্পেতং. তস্মিং সস্সতাদিনানাকারে তিত্থে নিযুত্তাতি নানাতিত্থিযা, নগ্গনিগণ্ঠাদিসমণা চেৰ কঠকলাপাদিব্রাহ্মণা চ পোক্খরসাতাদিপরিব্বাজকা চ সমণব্রাহ্মণপরিব্বাজকা. নানাতিত্থিযা চ তে সমণব্রাহ্মণপরিব্বাজকা চাতি নানাতিত্থিযসমণব্রাহ্মণপরিব্বাজকা.

‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তিআদিনা পস্সন্তি এতায, সযং ৰা পস্সতি, তথা দস্সনমত্তমেৰ ৰাতি দিট্ঠি, মিচ্ছাভিনিৰেসস্সেতং অধিৰচনং. সস্সতাদিৰসেন নানা অনেকৰিধা দিট্ঠিযো এতেসন্তি নানাদিট্ঠিকা. সস্সতাদিৰসেনেৰ খমনং খন্তি, রোচনং রুচি, অত্থতো ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তিআদিনা (উদা. ৫৫) পৰত্তো চিত্তৰিপল্লাসো সঞ্ঞাৰিপল্লাসো চ. তথা নানা খন্তিযো এতেসন্তি নানাখন্তিকা, নানা রুচিযো এতেসন্তি নানারুচিকা. দিট্ঠিগতিকা হি পুব্বভাগে তথা তথা চিত্তং রোচেত্ৰা খমাপেত্ৰা চ পচ্ছা ‘‘ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি অভিনিৰিসন্তি. অথ ৰা ‘‘অনিচ্চং নিচ্চ’’ন্তিআদিনা তথা তথা দস্সনৰসেন দিট্ঠি, খমনৰসেন খন্তি, রুচ্চনৰসেন রুচীতি এৰং তীহিপি পদেহি দিট্ঠি এৰ ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. নানাদিট্ঠিনিস্সযনিস্সিতাতি সস্সতাদিপরিকপ্পৰসেন নানাৰিধং দিট্ঠিযা নিস্সযং ৰত্থুং কারণং, দিট্ঠিসঙ্খাতমেৰ ৰা নিস্সযং নিস্সিতা অল্লীনা উপগতা, তং অনিস্সজ্জিত্ৰা ঠিতাতি অত্থো. দিট্ঠিযোপি হি দিট্ঠিগতিকানং অভিনিৰেসাকারানং নিস্সযা হোন্তি.

সন্তীতি অত্থি সংৰিজ্জন্তি উপলব্ভন্তি. একেতি একচ্চে. সমণব্রাহ্মণাতি পব্বজ্জূপগমেন সমণা, জাতিযা ব্রাহ্মণা, লোকেন ৰা সমণাতি চ ব্রাহ্মণাতি চ এৰং গহিতা. এৰংৰাদিনোতি এৰং ইদানি ৰত্তব্বাকারেন ৰদন্তীতি এৰংৰাদিনো. এৰং ইদানি ৰত্তব্বাকারেন পৰত্তা দিট্ঠি এতেসন্তি এৰংদিট্ঠিনো. তত্থ দুতিযেন দিট্ঠিগতিকানং মিচ্ছাভিনিৰেসো দস্সিতো, পঠমেন তেসং যথাভিনিৰেসং পরেসং তত্থ পতিট্ঠাপনৰসেন ৰোহারো.

সস্সতো লোকো, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি এত্থ লোকোতি অত্তা. সো হি দিট্ঠিগতিকেহি লোকিযন্তি এত্থ পুঞ্ঞং পাপং তব্বিপাকা, সযং ৰা কারকাদিভাৰেন অভিযুত্তেহি লোকিযতীতি লোকোতি অধিপ্পেতো. স্ৰাযং সস্সতো অমরো নিচ্চো ধুৰোতি যদিদং অম্হাকং দস্সনং ইদমেৰ সচ্চং অৰিপরীতং, অঞ্ঞং পন অসস্সতোতিআদি পরেসং দস্সনং মোঘং মিচ্ছাতি অত্থো. এতেন চত্তারোপি সস্সতৰাদা দস্সিতা হোন্তি. অসস্সতোতি ন সস্সতো, অনিচ্চো অধুৰো চৰনধম্মোতি অত্থো. ‘‘অসস্সতো’’তি সস্সতভাৰপ্পটিক্খেপেনেৰ উচ্ছেদো দীপিতোতি সত্তপি উচ্ছেদৰাদা দীপিতা হোন্তি.

অন্তৰাতি সপরিযন্তো পরিৰটুমো পরিচ্ছিন্নপ্পমাণো, ন সব্বগতোতি অত্থো. এতেন সরীরপরিমাণো অঙ্গুট্ঠপরিমাণো অৰযৰপরিমাণো পরমাণুপরিমাণো অত্তাতি এৰমাদিৰাদা দস্সিতা হোন্তি. অনন্তৰাতি অপরিযন্তো, সব্বগতোতি অত্থো. এতেন কপিলকণাদাদিৰাদা দীপিতা হোন্তি.

তং জীৰং তং সরীরন্তি যং সরীরং, তদেৰ জীৰসঙ্খাতং ৰত্থু, যঞ্চ জীৰসঙ্খাতং ৰত্থু, তদেৰ সরীরন্তি জীৰঞ্চ সরীরঞ্চ অদ্ৰযং সমনুপস্সতি. এতেন আজীৰকানং ৰিয ‘‘রূপী অত্তা’’তি অযং ৰাদো দস্সিতো হোতি. অঞ্ঞং জীৰং অঞ্ঞং সরীরন্তি ইমিনা পন ‘‘অরূপী অত্তা’’তি অযং ৰাদো দস্সিতো.

হোতি তথাগতো পরং মরণাতি এত্থ তথাগতোতি সত্তো. তঞ্হি দিট্ঠিগতিকো কারকৰেদকাদিসঙ্খাতং, নিচ্চধুৰাদিসঙ্খাতং ৰা তথাভাৰং গতোতি তথাগতোতি ৰোহরতি, সো মরণতো ইধকাযস্স ভেদতো পরং উদ্ধং হোতি, অত্থি সংৰিজ্জতীতি অত্থো. এতেন সস্সতগ্গাহমুখেন সোল়স সঞ্ঞীৰাদা অট্ঠ অসঞ্ঞীৰাদা অট্ঠ চ নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৰাদা দস্সিতা হোন্তি. ন হোতীতি নত্থি ন উপলব্ভতি. এতেন উচ্ছেদৰাদো দস্সিতো. হোতি চ ন চ হোতীতি অত্থি চ নত্থি চাতি. এতেন একচ্চসস্সতৰাদা সত্ত সঞ্ঞীৰাদা চ দস্সিতা. নেৰ হোতি ন ন হোতীতি ইমিনা পন অমরাৰিক্খেপৰাদো দস্সিতোতি ৰেদিতব্বং.

ইমে কির দিট্ঠিগতিকা নানাদেসতো আগন্ত্ৰা সাৰত্থিযং পটিৰসন্তা একদা সমযপ্পৰাদকে সন্নিপতিত্ৰা অত্তনো অত্তনো ৰাদং পগ্গয্হ অঞ্ঞৰাদে খুংসেন্তা ৰিৰাদাপন্না অহেসুং. তেন ৰুত্তং ‘‘তে ভণ্ডনজাতা’’তিআদি.

তত্থ ভণ্ডনং নাম কলহস্স পুব্বভাগো. ভণ্ডনজাতাতি জাতভণ্ডনা. কলহোতি কলহো এৰ, কলস্স ৰা হননতো কলহো দট্ঠব্বো. অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ৰিরুদ্ধৰাদং আপন্নাতি ৰিৰাদাপন্না. মম্মঘট্টনতো মুখমেৰ সত্তীতি মুখসত্তি, ফরুসৰাচা. ফলূপচারেন ৰিয হি কারণং কারণূপচারেন ফলম্পি ৰোহরিযতি যথা তং ‘‘সুখো বুদ্ধুপ্পাদো, পাপকম্মং পচ্চনুভোতী’’তি চ. তাহি মুখসত্তীহি ৰিতুদন্তা ৰিজ্ঝন্তা ৰিহরন্তি. এদিসো ধম্মোতি ধম্মো অৰিপরীতসভাৰো এদিসো এৰরূপো, যথা মযা ৰুত্তং ‘‘সস্সতো লোকো’’তি. নেদিসো ধম্মোতি ন এদিসো ধম্মো, যথা তযা ৰুত্তং ‘‘অসস্সতো লোকো’’তি, এৰং সেসপদেহিপি যোজেতব্বং. সো চ তিত্থিযানং ৰিৰাদো সকলনগরে পাকটো জাতো. অথ ভিক্খূ সাৰত্থিং পিণ্ডায পৰিট্ঠা তং সুত্ৰা ‘‘অত্থি নো ইদং কথাপাভতং, যং নূন মযং ইমং পৰত্তিং ভগৰতো আরোচেয্যাম, অপ্পেৰ নাম তং নিস্সায সত্থু সণ্হসুখুমং ধম্মদেসনং লভেয্যামা’’তি তে পচ্ছাভত্তং ধম্মদেসনাকালে ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসুং. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ’’তিআদি.

তং সুত্ৰা ভগৰা অঞ্ঞতিত্থিযানং ধম্মস্স অযথাভূতপজাননং পকাসেন্তো ‘‘অঞ্ঞতিত্থিযা, ভিক্খৰে’’তিআদিমাহ. তত্থ অন্ধাতি পঞ্ঞাচক্খুৰিরহেন অন্ধা. তেনাহ ‘‘অচক্খুকা’’তি. পঞ্ঞা হি ইধ ‘‘চক্খূ’’তি অধিপ্পেতা. তথা হি ৰুত্তং ‘‘অত্থং ন জানন্তী’’তিআদি. তত্থ অত্থং ন জানন্তীতি ইধলোকত্থং পরলোকত্থং ন জানন্তি, ইধলোকপরলোকেসু ৰুদ্ধিং অব্ভুদযং নাৰবুজ্ঝন্তি, পরমত্থে পন নিব্বানে কথাৰকা. যে হি নাম পৰত্তিমত্তেপি সম্মূল়্হা, তে কথং নিৰত্তিং জানিস্সন্তীতি. অনত্থং ন জানন্তীতি যদগ্গেন তে অত্থং ন জানন্তি, তদগ্গেন অনত্থম্পি ন জানন্তি. যস্মা ধম্মং ন জানন্তি, তস্মা অধম্মম্পি ন জানন্তি. তে হি ৰিপরিযেসগ্গাহিতায ধম্মং কুসলম্পি অকুসলং করোন্তি, অধম্মম্পি অকুসলং কুসলং করোন্তি. ন কেৰলঞ্চ ধম্মাধম্মেসু এৰ, অথ খো তস্স ৰিপাকেসুপি সম্মূল়্হা. তথা হি তে কম্মম্পি ৰিপাকং কত্ৰা ৰোহরন্তি, ৰিপাকম্পি কম্মং কত্ৰা. তথা ধম্মং সভাৰধম্মম্পি ন জানন্তি, অধম্মং অসভাৰধম্মম্পি ন জানন্তি. এৰংভূতা চ সভাৰধম্মং অসভাৰধম্মঞ্চ, অসভাৰধম্মং সভাৰধম্মঞ্চ কত্ৰা পৰেদেন্তি.

ইতি ভগৰা তিত্থিযানং মোহদিট্ঠিপটিলাভভাৰেন পঞ্ঞাচক্খুৰেকল্লতো অন্ধভাৰং দস্সেত্ৰা ইদানি তমত্থং জচ্চন্ধূপমায পকাসেতুং ‘‘ভূতপুব্বং, ভিক্খৰে’’তিআদিমাহ. তত্থ ভূতপুব্বন্তি পুব্বে ভূতং, অতীতকালে নিব্বত্তং. অঞ্ঞতরো রাজা অহোসীতি পুরাতনো নামগোত্তেহি লোকে অপাকটো একো রাজা অহোসি. সো রাজা অঞ্ঞতরং পুরিসং আমন্তেসীতি তস্স কির রঞ্ঞো সোভগ্গপ্পত্তং সব্বঙ্গসম্পন্নং অত্তনো ওপৰয্হং হত্থিং উপট্ঠানং আগতং দিস্ৰা এতদহোসি – ‘‘ভদ্দকং ৰত, ভো, হত্থিযানং দস্সনীয’’ন্তি. তেন চ সমযেন একো জচ্চন্ধো রাজঙ্গণেন গচ্ছতি. তং দিস্ৰা রাজা চিন্তেসি – ‘‘মহাজানিযা খো ইমে অন্ধা যে এৰরূপং দস্সনীযং ন লভন্তি দট্ঠুং. যংনূনাহং ইমিস্সা সাৰত্থিযা যত্তকা জচ্চন্ধা সব্বে তে সন্নিপাতাপেত্ৰা একদেসং একদেসং হত্থেন ফুসাপেত্ৰা তেসং ৰচনং সুণেয্য’’ন্তি. কেল়িসীলো রাজা একেন পুরিসেন সাৰত্থিযা সব্বে জচ্চন্ধে সন্নিপাতাপেত্ৰা তস্স পুরিসস্স সঞ্ঞং অদাসি ‘‘যথা একেকো জচ্চন্ধো সীসাদিকং একেকংযেৰ হত্থিস্স অঙ্গং ফুসিত্ৰা ‘হত্থী মযা দিট্ঠো’তি সঞ্ঞং উপ্পাদেসি, তথা করোহী’’তি. সো পুরিসো তথা অকাসি. অথ রাজা তে জচ্চন্ধে পচ্চেকং পুচ্ছি ‘‘কীদিসো, ভণে, হত্থী’’তি. তে অত্তনা দিট্ঠদিট্ঠাৰযৰমেৰ হত্থিং কত্ৰা ৰদন্তা ‘‘এদিসো হত্থী, নেদিসো হত্থী’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞং কলহং করোন্তা হত্থাদীহি উপক্কমিত্ৰা রাজঙ্গণে মহন্তং কোলাহলং অকংসু. রাজা সপরিজনো তেসং তং ৰিপ্পকারং দিস্ৰা ফাসুকেহি ভিজ্জমানেহি হদযেন উগ্গতেন মহাহসিতং হসি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, সো রাজা…পে… অত্তমনো অহোসী’’তি.

তত্থ অম্ভোতি আলপনং. যাৰতকাতি যত্তকা. জচ্চন্ধাতি জাতিযা অন্ধা, জাতিতো পট্ঠায অচক্খুকা. একজ্ঝন্তি একতো. ভণেতি অবহুমানালাপো. হত্থিং দস্সেহীতি যথাৰুত্তং হত্থিং সযাপেত্ৰা দস্সেহি. সো চ সুসিক্খিতত্তা অপরিপ্ফন্দন্তো নিপজ্জি. দিট্ঠো নো হত্থীতি হত্থেন পরামসনং দস্সনং কত্ৰা আহংসু. তেন পুরিসেন সীসং পরামসাপেত্ৰা ‘‘এদিসো হত্থী’’তি সঞ্ঞাপিতত্তা তাদিসংযেৰ নং হত্থিং সঞ্জানন্তা জচ্চন্ধা ‘‘এদিসো দেৰ হত্থী সেয্যথাপি কুম্ভো’’তি ৰদিংসু. কুম্ভোতি চ ঘটোতি অত্থো. খীলোতি নাগদন্তখীলো. সোণ্ডোতি হত্থো. নঙ্গলীসাতি নঙ্গলস্স সিরস্স ঈসা. কাযোতি সরীরং. কোট্ঠোতি কুসূলো. পাদোতি জঙ্ঘো. থূণোতি থম্ভো. নঙ্গুট্ঠন্তি ৰাল়স্স উরিমপ্পদেসো. ৰালধীতি ৰালস্স অগ্গপ্পদেসো. মুট্ঠীহি সংসুম্ভিংসূতি মুট্ঠিযো বন্ধিত্ৰা পহরিংসু, মুট্ঠিঘাতং অকংসু. অত্তমনো অহোসীতি কেল়িসীলত্তা সো রাজা তেন জচ্চন্ধানং কলহেন অত্তমনো পহাসেন গহিতমনো অহোসি.

এৰমেৰ খোতি উপমাসংসন্দনং. তস্সত্থো – ভিক্খৰে, যথা তে জচ্চন্ধা অচক্খুকা একঙ্গদস্সিনো অনৰসেসতো হত্থিং অপস্সিত্ৰা অত্তনা দিট্ঠাৰযৰমত্তং হত্থিসঞ্ঞায ইতরেহি দিট্ঠং অননুজানন্তা অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিৰাদং আপন্না কলহং অকংসু, এৰমেৰ ইমে অঞ্ঞতিত্থিযা সক্কাযস্স একদেসং রূপৰেদনাদিং অত্তনো দিট্ঠিদস্সনেন যথাদিট্ঠং ‘‘অত্তা’’তি মঞ্ঞমানা তস্স সস্সতাদিভাৰং আরোপেত্ৰা ‘‘ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি অভিনিৰিসিত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিৰদন্তি, যথাভূতং পন অত্থানত্থং ধম্মাধম্মঞ্চ ন জানন্তি. তস্মা অন্ধা অচক্খুকা জচ্চন্ধপটিভাগাতি.

এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এতং তিত্থিযানং ধম্মসভাৰং যথাভূতং অজানন্তানং অপস্সন্তানং জচ্চন্ধানং ৰিয হত্থিম্হি যথাদস্সনং মিচ্ছাভিনিৰেসং, তত্থ চ ৰিৰাদাপত্তিং সব্বাকারতো ৰিদিত্ৰা তদত্থদীপকং ইমং উদানং উদানেসি.

তত্থ ইমেসু কির সজ্জন্তি, একে সমণব্রাহ্মণাতি ইধেকচ্চে পব্বজ্জূপগমনেন সমণা, জাতিমত্তেন ব্রাহ্মণা ‘‘সস্সতো লোকো’’তিআদিনযপ্পৰত্তেসু ইমেসু এৰ অসারেসু দিট্ঠিগতেসু দিট্ঠাভিনন্দনৰসেন, ইমেসু ৰা রূপাদীসু উপাদানক্খন্ধেসু এৰং অনিচ্চেসু দুক্খেসু ৰিপরিণামধম্মেসু তণ্হাভিনন্দনদিট্ঠাভিনন্দনানং ৰসেন ‘‘এতং মমা’’তিআদিনা সজ্জন্তি কির. অহো নেসং সম্মোহোতি দস্সেতি. কিরসদ্দো চেত্থ অরুচিসূচনত্থো. তেন তত্থ সঙ্গকারণাভাৰমেৰ দীপেতি. ন কেৰলং সজ্জন্তি এৰ, অথ খো ৰিগ্গয্হ নং ৰিৰদন্তি ‘‘ন ত্ৰং ইমং ধম্মৰিনযং আজানাসি, অহং ইমং ধম্মৰিনযং আজানামী’’তিআদিনা ৰিগ্গাহিককথানুযোগৰসেন ৰিগ্গয্হ ৰিৰদন্তি ৰিৰাদং আপজ্জন্তি. নন্তি চেত্থ নিপাতমত্তং. অথ ৰা ৰিগ্গয্হ নন্তি নং দিট্ঠিনিস্সযং সক্কাযদিট্ঠিমেৰ ৰা ৰিপরীতদস্সনত্তা সস্সতাদিৰসেন অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিরুদ্ধং গহেত্ৰা ৰিৰদন্তি ৰিসেসতো ৰদন্তি, অত্তনো এৰ ৰাদং ৰিসিট্ঠং অৰিপরীতং কত্ৰা অভিনিৰিস্স ৰোহরন্তি. যথা কিং? জনা একঙ্গদস্সিনো যথেৰ জচ্চন্ধজনা হত্থিস্স একেকঙ্গদস্সিনো ‘‘যং যং অত্তনা ফুসিত্ৰা ঞাতং, তং তদেৰ হত্থী’’তি গহেত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিগ্গয্হ ৰিৰদিংসু, এৰংসম্পদমিদন্তি অত্থো. ইৰসদ্দো চেত্থ লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি ৰেদিতব্বো.

চতুত্থসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.