৬. জচ্চন্ধৰগ্গো
১. আযুসঙ্খারোস্সজ্জনসুত্তৰণ্ণনা
৫১. জচ্চন্ধৰগ্গস্স পঠমে ৰেসালিযন্তিআদি হেট্ঠা ৰুত্তত্থমেৰ. ৰেসালিং পিণ্ডায পাৰিসীতি কদা পাৰিসি? উক্কাচেলতো নিক্খমিত্ৰা ৰেসালিং গতকালে. ভগৰা হি ৰেল়ুৰগামকে ৰস্সং ৰসিত্ৰা ততো নিক্খমিত্ৰা অনুপুব্বেন সাৰত্থিং পত্ৰা জেতৰনে ৰিহাসি. তস্মিং কালে ধম্মসেনাপতি অত্তনো আযুসঙ্খারং ওলোকেত্ৰা ‘‘সত্তাহমেৰ পৰত্তিস্সতী’’তি ঞত্ৰা ভগৰন্তং অনুজানাপেত্ৰা নাল়কগামং গন্ত্ৰা তত্থ মাতরং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাপেত্ৰা পরিনিব্বাযি. সত্থা চুন্দেন আভতা তস্স ধাতুযো গহেত্ৰা ধাতুচেতিযং কারাপেত্ৰা মহাভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো রাজগহং অগমাসি. তত্থ গতকালে আযস্মা মহামোগ্গল্লানো পরিনিব্বাযি. ভগৰা তস্সপি ধাতুযো গহেত্ৰা চেতিযং কারাপেত্ৰা রাজগহতো নিক্খমিত্ৰা অনুপুব্বেন উক্কাচেলং অগমাসি. তত্থ গঙ্গাতীরে ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো নিসীদিত্ৰা অগ্গসাৰকানং পরিনিব্বানপ্পটিসংযুত্তং ধম্মং দেসেত্ৰা উক্কাচেলতো নিক্খমিত্ৰা ৰেসালিং অগমাসি. এৰং গতো ভগৰা ‘‘পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায ৰেসালিং পিণ্ডায পাৰিসী’’তি ৰুচ্চতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘উক্কাচেলতো নিক্খমিত্ৰা ৰেসালিং গতকালে’’তি.
নিসীদনন্তি ইধ চম্মক্খণ্ডং অধিপ্পেতং. চাপালং চেতিযন্তি পুব্বে চাপালস্স নাম যক্খস্স ৰসিতট্ঠানং ‘‘চাপালচেতিয’’ন্তি পঞ্ঞাযিত্থ. তত্থ ভগৰতো কতৰিহারোপি তায রুল়্হিযা ‘‘চাপালচেতিয’’ন্তি ৰুচ্চতি. উদেনং চেতিযন্তি এৰমাদীসুপি এসেৰ নযো. সত্তম্বন্তি কিকিস্স কির কাসিরঞ্ঞো ধীতরো সত্ত কুমারিযো সংৰেগজাতা রাজগেহতো নিক্খমিত্ৰা যত্থ পধানং পদহিংসু, তং ঠানং ‘‘সত্তম্বং চেতিয’’ন্তি ৰদন্তি. বহুপুত্তন্তি বহুপারোহো একো নিগ্রোধরুক্খো, তস্মিং অধিৰত্থং দেৰতং বহূ মনুস্সা পুত্তে পত্থেন্তি, তদুপাদায তং ঠানং ‘‘বহুপুত্তং চেতিয’’ন্তি পঞ্ঞাযিত্থ. সারন্দদন্তি সারন্দদস্স নাম যক্খস্স ৰসিতট্ঠানং. ইতি সব্বানেৰ তানি বুদ্ধুপ্পাদতো পুব্বে দেৰতাপরিগ্গহিতত্তা চেতিযৰোহারেন ৰোহরিতানি, ভগৰতো ৰিহারে কতেপি চ তথেৰ পঞ্ঞাযন্তি. রমণীযাতি এত্থ ৰেসালিযা তাৰ ভূমিভাগসম্পত্তিযা পুগ্গলসম্পত্তিযা সুলভপচ্চযতায চ রমণীযভাৰো ৰেদিতব্বো. ৰিহারানং পন নগরতো নাতিদূরতায নাচ্চাসন্নতায গমনাগমনসম্পত্তিযা অনাকিণ্ণৰিহারট্ঠানতায ছাযূদকসম্পত্তিযা পৰিৰেকপতিরূপতায চ রমণীযতা দট্ঠব্বা. চত্তারো ইদ্ধিপাদাতি এত্থ ইদ্ধিপাদপদস্স অত্থো হেট্ঠা ৰুত্তোযেৰ. ভাৰিতাতি ৰড্ঢিতা. বহুলীকতাতি পুনপ্পুনং কতা. যানীকতাতি যুত্তযানং ৰিয কতা. ৰত্থুকতাতি পতিট্ঠট্ঠেন ৰত্থু ৰিয কতা. অনুট্ঠিতাতি অধিট্ঠিতা. পরিচিতাতি সমন্ততো চিতা সুৰড্ঢিতা. সুসমারদ্ধাতি সুট্ঠু সমারদ্ধা, অতিৰিয সম্মা নিপ্ফাদিতাতি.
এৰং অনিযমেন কথেত্ৰা পুন নিযমেত্ৰা দস্সেতুং, ‘‘তথাগতস্স খো’’তিআদিমাহ. এত্থ চ কপ্পন্তি আযুকপ্পং. তিট্ঠেয্যাতি তস্মিং তস্মিং কালে যং মনুস্সানং আযুপ্পমাণং, তং পরিপুণ্ণং কত্ৰা তিট্ঠেয্য ধরেয্য. কপ্পাৰসেসং ৰাতি ‘‘অপ্পং ৰা ভিয্যো ৰা’’তি (দী. নি. ২.৭; অ. নি. ৭.৭৪) ৰুত্তং ৰস্সসততো অতিরেকং ৰা. মহাসীৰত্থেরো পনাহ – ‘‘বুদ্ধানং অট্ঠানে গজ্জিতং নাম নত্থি. যথেৰ হি ৰেল়ুৰগামকে উপ্পন্নং মারণন্তিকং ৰেদনং দস মাসে ৰিক্খম্ভেসি, এৰং পুনপ্পুনং তং সমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা ৰিক্খম্ভেন্তো ইমং ভদ্দকপ্পমেৰ তিট্ঠেয্যা’’তি. কস্মা পন ন ঠিতোতি? উপাদিন্নকসরীরং নাম খণ্ডিচ্চাদীহি অভিভুয্যতি, বুদ্ধা চ পন খণ্ডিচ্চাদিভাৰং অপ্পত্ৰা পঞ্চমে আযুকোট্ঠাসে বহুজনস্স পিযমনাপকালেযেৰ পরিনিব্বাযন্তি. বুদ্ধানুবুদ্ধেসু অগ্গসাৰকমহাসাৰকেসু পরিনিব্বুতেসু অপরিৰারেন এককেনেৰ ঠাতব্বং হোতি, দহরসামণেরপরিৰারেন ৰা. ততো ‘‘অহো বুদ্ধানং পরিসা’’তি হীল়েতব্বতং আপজ্জেয্য, তস্মা ন ঠিতোতি. এৰং ৰুত্তেপি সো পন ন রুচ্চতি, ‘‘আযুকপ্পো’’তি ইদমেৰ অট্ঠকথায নিযমিতং.
ওল়ারিকে নিমিত্তেতি থূলে সঞ্ঞুপ্পাদনে. থূলসঞ্ঞুপ্পাদনঞ্হেতং, ‘‘তিট্ঠতু ভগৰা কপ্প’’ন্তি সকলকপ্পং অৰট্ঠানযাচনায যদিদং ‘‘যস্স কস্সচি, আনন্দ, চত্তারো ইদ্ধিপাদা ভাৰিতা’’তিআদিনা অঞ্ঞাপদেসেন অত্তনো চতুরিদ্ধিপাদভাৰনানুভাৰেন কপ্পং অৰট্ঠানসমত্থতাৰিভাৰনং. ওভাসেতি পাকটৰচনে. পাকটঞ্চেতং ৰচনং পরিযাযং মুঞ্চিত্ৰা উজুকমেৰ অত্তনো অধিপ্পাযৰিভাৰনং.
বহুজনহিতাযাতি মহাজনস্স হিতত্থায. বহুজনসুখাযাতি মহাজনস্স সুখত্থায. লোকানুকম্পাযাতি সত্তলোকস্স অনুকম্পং পটিচ্চ. কতরস্স সত্তলোকস্স? যো ভগৰতো ধম্মদেসনং সুত্ৰা পটিৰিজ্ঝতি, অমতপানং পিৰতি, তস্স. ভগৰতো হি ধম্মচক্কপ্পৰত্তনসুত্তদেসনায অঞ্ঞাতকোণ্ডঞ্ঞপ্পমুখা অট্ঠারস ব্রহ্মকোটিযো ধম্মং পটিৰিজ্ঝিংসু. এৰং যাৰ সুভদ্দপরিব্বাজকৰিনযনা ধম্মপটিৰিদ্ধসত্তানং গণনা নত্থি, মহাসমযসুত্তং মঙ্গলসুত্তং চূল়রাহুলোৰাদসুত্তং সমচিত্তসুত্তন্তি ইমেসং চতুন্নং সুত্তানং দেসনাকালে অভিসমযপ্পত্তসত্তানং পরিচ্ছেদো নত্থি, এতস্স অপরিমাণস্স সত্তলোকস্স অনুকম্পায ভগৰতো ঠানং জাতং. এৰং অনাগতেপি ভৰিস্সতীতি অধিপ্পাযেন ৰদতি. দেৰমনুস্সানন্তি ন কেৰলং দেৰমনুস্সানংযেৰ, অৰসেসানং নাগসুপণ্ণাদীনম্পি অত্থায হিতায সুখায ভগৰতো ঠানং হোতি. সহেতুকপটিসন্ধিকে পন মগ্গফলসচ্ছিকিরিযায ভব্বপুগ্গলে দস্সেতুং এৰং ৰুত্তং, তস্মা অঞ্ঞেসম্পি অত্থত্থায হিতত্থায সুখত্থায ভগৰা তিট্ঠতূতি অত্থো. তত্থ অত্থাযাতি ইধলোকসম্পত্তিঅত্থায. হিতাযাতি পরলোকসম্পত্তিহেতুভূতহিতত্থায. সুখাযাতি নিব্বানধাতুসুখত্থায. পুরিমং পন হিতসুখগ্গহণং সব্বসাধারণৰসেন ৰেদিতব্বং.
যথা তং মারেন পরিযুট্ঠিতচিত্তোতি এত্থ ন্তি নিপাতমত্তং, যথা মারেন পরিযুট্ঠিতচিত্তো অজ্ঝোত্থটচিত্তো অঞ্ঞোপি কোচি পুথুজ্জনো পটিৰিজ্ঝিতুং ন সক্কুণেয্য, এৰমেৰ নাসক্খি পটিৰিজ্ঝিতুন্তি অত্থো. মারো হি যস্স কেচি ৰিপল্লাসা অপ্পহীনা, তস্স চিত্তং পরিযুট্ঠাতি. যস্স পন সব্বেন সব্বং দ্ৰাদস ৰিপল্লাসা অপ্পহীনা, তস্স ৰত্তব্বমেৰ নত্থি, থেরস্স চ চত্তারো ৰিপল্লাসা অপ্পহীনা, তেনস্স চিত্তং পরিযুট্ঠাসি. সো পন চিত্তপরিযুট্ঠানং করোন্তো কিং করোতীতি? ভেরৰং রূপারম্মণং ৰা দস্সেতি, সদ্দারম্মণং ৰা সাৰেতি, ততো সত্তা তং দিস্ৰা ৰা সুত্ৰা ৰা সতিং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ৰিৰটমুখা হোন্তি. তেসং মুখেন হত্থং পৰেসেত্ৰা হদযং মদ্দতি, ততো ৰিসঞ্ঞিনো হুত্ৰা তিট্ঠন্তি. থেরস্স পনেস মুখেন হত্থং পৰেসেতুং কিং সক্খিস্সতি, ভেরৰারম্মণং পন দস্সেতি. তং দিস্ৰা থেরো নিমিত্তোভাসং ন পটিৰিজ্ঝি. জানন্তোযেৰ ভগৰা কিমত্থং যাৰততিযং আমন্তেসি? পরতো ‘‘তিট্ঠতু, ভন্তে ভগৰা’’তি যাচিতে ‘‘তুয্হেৰেতং দুক্কটং, তুয্হেৰেতং অপরদ্ধ’’ন্তি দোসারোপনেন সোকতনুকরণত্থং. পস্সতি হি ভগৰা ‘‘অযং মযি অতিৰিয সিনিদ্ধহদযো, সো পরতো ভূমিচালকারণঞ্চ আযুসঙ্খারোস্সজ্জনঞ্চ সুত্ৰা মম চিরট্ঠানং যাচিস্সতি, অথাহং ‘কিস্স ত্ৰং পুরেতরং ন যাচসী’তি তস্সেৰ সীসে দোসং পাতেস্সামি, সত্তা চ অত্তনো অপরাধেন ন তথা ৰিহঞ্ঞন্তি, তেনস্স সোকো তনুকো ভৰিস্সতী’’তি.
গচ্ছ ত্ৰং, আনন্দাতি যস্মা দিৰাৰিহারত্থায ইধাগতো, তস্মা, আনন্দ, গচ্ছ ত্ৰং যথারুচিতং ঠানং দিৰাৰিহারায. তেনেৰাহ – ‘‘যস্স দানি কালং মঞ্ঞসী’’তি.
মারো পাপিমাতি এত্থ সত্তে অনত্থে নিযোজেন্তো মারেতীতি মারো. পাপিমাতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. সো হি পাপধম্মেন সমন্নাগতত্তা ‘পাপিমা’তি ৰুচ্চতি. ভাসিতা খো পনেসাতি অযঞ্হি ভগৰতি বোধিমণ্ডে সত্ত সত্তাহে অতিক্কমিত্ৰা অজপালনিগ্রোধে ৰিহরন্তে অত্তনো ধীতাসু আগন্ত্ৰা ইচ্ছাৰিঘাতং পত্ৰা গতাসু অযং ‘‘অত্থেসো উপাযো’’তি চিন্তেন্তো আগন্ত্ৰা ‘‘ভগৰা যদত্থং তুম্হেহি পারমিযো পূরিতা, সো ৰো অত্থো অনুপ্পত্তো, পটিৰিদ্ধং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, কিং তে লোকৰিচরণেনা’’তি ৰত্ৰা যথা অজ্জ এৰমেৰ ‘‘পরিনিব্বাতু দানি, ভন্তে ভগৰা’’তি যাচি. ভগৰা চস্স ‘‘ন তাৰাহ’’ন্তিআদীনি ৰত্ৰা পটিক্খিপি. তং সন্ধায ইদানি ‘‘ভাসিতা খো পনেসা’’তিআদিমাহ.
তত্থ ৰিযত্তাতি অরিযমগ্গাধিগমৰসেন ব্যত্তা. ৰিনীতাতি তথেৰ কিলেসৰিনযনেন ৰিনীতা. ৰিসারদাতি সারজ্জকরানং দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাদীনং পহানেন ৰিসারদভাৰং পত্তা. বহুস্সুতাতি তেপিটকৰসেন বহু সুতমেতেসন্তি বহুস্সুতা. তমেৰ ধম্মং ধারেন্তীতি ধম্মধরা. অথ ৰা বহুস্সুতাতি পরিযত্তিবহুস্সুতা চেৰ পটিৰেধবহুস্সুতা চ. ধম্মধরাতি পরিযত্তিধম্মানং চেৰ পটিৰেধধম্মানঞ্চ ধারণতো ধম্মধরাতি এৰম্পেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নাতি অরিযধম্মস্স অনুধম্মভূতং ৰিপস্সনাধম্মং পটিপন্না. সামীচিপ্পটিপন্নাতি ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিযা অনুচ্ছৰিকং ৰিসুদ্ধিপরম্পরাপটিপদং পটিপন্না. অনুধম্মচারিনোতি সল্লেখিকং তস্সা পটিপদায অনুরূপং অপ্পিচ্ছতাদিধম্মং চরণসীলা. সকং আচরিযকন্তি অত্তনো আচরিযৰাদং. আচিক্খিস্সন্তীতি আদিতো কথেস্সন্তি, অত্তনা উগ্গহিতনিযামেন পরে উগ্গণ্হাপেস্সন্তীতি অত্থো. দেসেস্সন্তীতি ৰাচেস্সন্তি, পাল়িং সম্মা ৰাচেস্সন্তীতি অত্থো. পঞ্ঞপেস্সন্তীতি পজানাপেস্সন্তি, পকাসেস্সন্তীতি অত্থো. পট্ঠপেস্সন্তীতি পকারেন ঠপেস্সন্তি. ৰিৰরিস্সন্তীতি ৰিৰটং করিস্সন্তি. ৰিভজিস্সন্তীতি ৰিভত্তং করিস্সন্তি. উত্তানীকরিস্সন্তীতি অনুত্তানং গম্ভীরং উত্তানং পাকটং করিস্সন্তি. সহধম্মেনাতি সহেতুকেন সকারণেন ৰচনেন. সপ্পাটিহারিযন্তি যাৰনিয্যানিকং কত্ৰা. ধম্মং দেসেস্সন্তীতি নৰৰিধলোকুত্তরধম্মং পবোধেস্সন্তি, পকাসেস্সন্তীতি অত্থো.
এত্থ চ ‘‘পঞ্ঞপেস্সন্তী’’তিআদীহি ছহি পদেহি ছ অত্থপদানি দস্সিতানি, আদিতো পন দ্ৰীহি পদেহি ছ ব্যঞ্জনপদানীতি. এত্তাৰতা তেপিটকং বুদ্ধৰচনং সংৰণ্ণনানযেন সঙ্গহেত্ৰা দস্সিতং হোতি. ৰুত্তঞ্হেতং নেত্তিযং ‘‘দ্ৰাদসপদানি সুত্তং, তং সব্বং ব্যঞ্জনঞ্চ অত্থো চা’’তি (নেত্তি. সঙ্গহৰার).
ব্রহ্মচরিযন্তি সিক্খত্তযসঙ্গহিতং সকলং সাসনব্রহ্মচরিযং. ইদ্ধন্তি সমিদ্ধং ঝানুপ্পাদৰসেন. ফীতন্তি ৰুদ্ধিপ্পত্তং সব্বফালিফুল্লং অভিঞ্ঞাসম্পত্তিৰসেন. ৰিত্থারিকন্তি ৰিত্থতং তস্মিং তস্মিং দিসাভাগে পতিট্ঠহনৰসেন. বাহুজঞ্ঞন্তি বহূহি ঞাতং পটিৰিদ্ধং বহুজনাভিসমযৰসেন. পুথুভূতন্তি সব্বাকারৰসেন পুথুলভাৰপ্পত্তং. কথং? যাৰ দেৰমনুস্সেহি সুপ্পকাসিতন্তি যত্তকা ৰিঞ্ঞুজাতিকা দেৰা মনুস্সা চ অত্থি, তেহি সব্বেহি সুট্ঠু পকাসিতন্তি অত্থো.
অপ্পোস্সুক্কোতি নিরুস্সুক্কো লীনৰীরিযো. ‘‘ত্ৰঞ্হি, পাপিম, সত্তসত্তাহাতিক্কমনতো পট্ঠায ‘পরিনিব্বাতু দানি, ভন্তে ভগৰা, পরিনিব্বাতু সুগতো’তি ৰিরৰন্তো আহিণ্ডিত্থ, অজ্জ দানি পট্ঠায ৰিগতুস্সাহো হোহি, মা ময্হং পরিনিব্বানত্থায ৰাযামং করোহী’’তি ৰদতি. সতো সম্পজানো আযুসঙ্খারং ওস্সজীতি সতিং সূপট্ঠিতং কত্ৰা ঞাণেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা আযুসঙ্খারং ৰিস্সজি পজহি. তত্থ ন ভগৰা হত্থেন লেড্ডুং ৰিয আযুসঙ্খারং ওস্সজি, তেমাসমত্তমেৰ পন সমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা ততো পরং ন সমাপজ্জিস্সামীতি চিত্তং উপ্পাদেসি. তং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘ওস্সজী’’তি, ‘‘ৰোস্সজ্জী’’তিপি পাঠো.
কস্মা পন ভগৰা কপ্পং ৰা কপ্পাৰসেসং ৰা ঠাতুং সমত্থো তত্তকং কালং অট্ঠত্ৰা পরিনিব্বাযিতুং মারস্স যাচনায আযুসঙ্খারং ওস্সজি? ন ভগৰা মারস্স যাচনায আযুসঙ্খারং ওস্সজি, নাপি থেরস্স আযাচনায ন ওস্সজিস্সতি, তেমাসতো পন পরং বুদ্ধৰেনেয্যানং অভাৰতো আযুসঙ্খারং ওস্সজি. ঠানঞ্হি নাম বুদ্ধানং ভগৰন্তানং যাৰদেৰ ৰেনেয্যৰিনযনত্থং, তে অসতি ৰিনেয্যজনে কেন নাম কারণেন ঠস্সন্তি. যদি চ মারস্স যাচনায পরিনিব্বাযেয্য, পুরেতরংযেৰ পরিনিব্বাযেয্য. বোধিমণ্ডেপি হি মারেন যাচিতং, নিমিত্তোভাসকরণম্পি থেরস্স সোকতনুকরণত্থন্তি ৰুত্তোৰাযমত্থো. অপিচ বুদ্ধবলদীপনত্থং নিমিত্তোভাসকরণং. এৰং মহানুভাৰা বুদ্ধা ভগৰন্তোযেৰ তিট্ঠন্তাপি অত্তনো রুচিযাৰ তিট্ঠন্তি, পরিনিব্বাযন্তাপি অত্তনো রুচিযাৰ পরিনিব্বাযন্তীতি.
মহাভূমিচালোতি মহন্তো পথৰীকম্পো. তদা কির দসসহস্সিলোকধাতু অকম্পিত্থ. ভিংসনকোতি ভযজনকো. দেৰদুন্দুভিযো চ ফলিংসূতি দেৰভেরিযো নদিংসু, দেৰো সুক্খগজ্জিতং গজ্জি, অকালৰিজ্জুলতা নিচ্ছরিংসু, খণিকৰস্সং ৰস্সীতি ৰুত্তং হোতি.
এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এতং সঙ্খারৰিসঙ্খারানং ৰিসেসসঙ্খাতং অত্থং সব্বাকারতো ৰিদিত্ৰা. ইমং উদানন্তি অনৰসেসসঙ্খারে ৰিস্সজ্জেত্ৰা অত্তনো ৰিসঙ্খারগমনদীপকং উদানং উদানেসি. কস্মা উদানেসি? কোচি নাম ৰদেয্য ‘‘মারেন পচ্ছতো পচ্ছতো অনুবন্ধিত্ৰা ‘পরিনিব্বাতু, ভন্তে’তি উপদ্দুতো ভযেন ভগৰা আযুসঙ্খারং ওস্সজী’’তি. ‘‘তস্সোকাসো মা হোতু, ভীতস্স উদানং নাম নত্থী’’তি এতস্স দীপনত্থং পীতিৰেগৰিস্সট্ঠং উদানং উদানেসীতি অট্ঠকথাসু ৰুত্তং. ততো তেমাসমত্তেনেৰ চ পন বুদ্ধকিচ্চস্স নিপ্ফজ্জনতো এৰং দীঘরত্তং মযা পরিহটোযং দুক্খভারো ন চিরস্সেৰ নিক্খিপিযতীতি পস্সতো পরিনিব্বানগুণপচ্চৰেক্খণে তস্স উল়ারং পীতিসোমনস্সং উপ্পজ্জি, তেন পীতিৰেগেন উদানেসীতি যুত্তং ৰিয. একন্তেন হি ৰিসঙ্খারনিন্নো নিব্বানজ্ঝাসযো সত্থা মহাকরুণায বলক্কারেন ৰিয সত্তহিতত্থং লোকে সুচিরং ঠিতো. তথা হি দেৰসিকং চতুৰীসতিকোটিসতসহস্সসঙ্খা সমাপত্তিযো ৰল়ঞ্জেতি, সোদানি মহাকরুণাধিকারস্স নিপ্ফন্নত্তা নিব্বানাভিমুখো অনপ্পকং পীতিসোমনস্সং পটিসংৰেদেসি. তেনেৰ হি ভগৰতো কিলেসপরিনিব্বানদিৰসে ৰিয খন্ধপরিনিব্বানদিৰসেপি সরীরাভা ৰিসেসতো ৰিপ্পসন্না পরিসুদ্ধা পভস্সরা অহোসীতি.
গাথায সোণসিঙ্গালাদীনম্পি পচ্চক্খভাৰতো তুলিতং পরিচ্ছিন্নন্তি তুলং, কামাৰচরকম্মং. ন তুলং অতুলং, তুলং ৰা সদিসমস্স অঞ্ঞং লোকিযকম্মং নত্থীতি অতুলং, মহগ্গতকম্মং. কামাৰচরং রূপাৰচরং ৰা তুলং, অরূপাৰচরং অতুলং. অপ্পৰিপাকং ৰা তুলং, বহুৰিপাকং অতুলং. সম্ভৰন্তি সম্ভৰস্স হেতুভূতং, উপপত্তিজনকন্তি অত্থো. ভৰসঙ্খারন্তি পুনব্ভৰসঙ্খারণকং. অৰস্সজীতি ৰিস্সজ্জেসি. মুনীতি বুদ্ধমুনি. অজ্ঝত্তরতোতি নিযকজ্ঝত্তরতো. সমাহিতোতি উপচারপ্পনাসমাধিৰসেন সমাহিতো. অভিন্দি কৰচমিৰাতি কৰচং ৰিয অভিন্দি. অত্তসম্ভৰন্তি অত্তনি সঞ্জাতং কিলেসং. ইদং ৰুত্তং হোতি ‘‘সৰিপাকট্ঠেন সম্ভৰং, ভৰাভৰাভিসঙ্খরণট্ঠেন ভৰসঙ্খারন্তি চ লদ্ধনামং তুলাতুলসঙ্খাতং লোকিযকম্মঞ্চ ওস্সজি, সঙ্গামসীসে মহাযোধো কৰচং ৰিয অত্তসম্ভৰং কিলেসঞ্চ অজ্ঝত্তরতো সমাহিতো হুত্ৰা অভিন্দী’’তি.
অথ ৰা তুলন্তি তুলেন্তো তীরেন্তো. অতুলঞ্চ সম্ভৰন্তি নিব্বানঞ্চেৰ ভৰঞ্চ. ভৰসঙ্খারন্তি ভৰগামিকং কম্মং. অৰস্সজি মুনীতি ‘‘পঞ্চক্খন্ধা অনিচ্চা, পঞ্চন্নং খন্ধানং নিরোধো নিব্বানং নিচ্চ’’ন্তিআদিনা নযেন তুলেন্তো বুদ্ধমুনি ভৰে আদীনৰং, নিব্বানে চ আনিসংসং দিস্ৰা তং খন্ধানং মূলভূতং ভৰসঙ্খারকম্মং ‘‘কম্মক্খযায সংৰত্ততী’’তি (ম. নি. ২.৮১; অ. নি. ৪.২৩৩) এৰং ৰুত্তেন কম্মক্খযকরেন অরিযমগ্গেন অৰস্সজি. কথং অজ্ঝত্তরতো সমাহিতো, অভিন্দি কৰচমিৰত্তসম্ভৰং. সো হি ৰিপস্সনাৰসেন অজ্ঝত্তরতো, সমথৰসেন সমাহিতোতি এৰং পুব্বভাগতো পট্ঠায সমথৰিপস্সনাবলেন কৰচং ৰিয অত্তভাৰং পরিযোনন্ধিত্ৰা ঠিতং, অত্তনি সম্ভৰত্তা ‘‘অত্তসম্ভৰ’’ন্তি লদ্ধনামং সব্বং কিলেসজালং অভিন্দি, কিলেসাভাৰেনেৰ কম্মং অপ্পটিসন্ধিকত্তা অৰস্সট্ঠং নাম হোতীতি এৰং কিলেসপ্পহানেন কম্মং পজহি. ইতি বোধিমূলেযেৰ অৰস্সট্ঠভৰসঙ্খারো ভগৰা ৰেখমিস্সকেন ৰিয জরসকটং সমাপত্তিৰেখমিস্সকেন অত্তভাৰং যাপেন্তোপি ‘‘ইতো তেমাসতো উদ্ধং সমাপত্তিৰেখমস্স ন দস্সামী’’তি চিত্তুপ্পাদনেন আযুসঙ্খারং ওস্সজীতি.
পঠমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সত্তজটিলসুত্তৰণ্ণনা
৫২. দুতিযে বহিদ্ৰারকোট্ঠকেতি পাসাদদ্ৰারকোট্ঠকস্স বহি, ন ৰিহারদ্ৰারকোট্ঠকস্স. সো কির পাসাদো লোহপাসাদো ৰিয সমন্তা চতুদ্ৰারকোট্ঠকপরিৰুতো পাকারপরিক্খিত্তো. তেসু পাচীনদ্ৰারকোট্ঠকস্স বহি পাসাদচ্ছাযাযং পাচীনলোকধাতুং ওলোকেন্তো পঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনে নিসিন্নো হোতি. জটিলাতি জটাৰন্তো তাপসৰেসধারিনো. নিগণ্ঠাতি সেতপটনিগণ্ঠরূপধারিনো. একসাটকাতি একসাটকনিগণ্ঠা ৰিয একং পিলোতিকখণ্ডং হত্থে বন্ধিত্ৰা তেনাপি সরীরস্স পুরিমভাগং পটিচ্ছাদেত্ৰা ৰিচরণকা. পরূল়্হকচ্ছনখলোমাতি পরূল়্হকচ্ছলোমা পরূল়্হনখা পরূল়্হঅৰসেসলোমা চ, কচ্ছাদীসু দীঘলোমা দীঘনখা চাতি অত্থো. খারিৰিৰিধমাদাযাতি ৰিৰিধং খারাদিনানপ্পকারং পব্বজিতপরিক্খারভণ্ডিকং গহেত্ৰা. অৰিদূরে অতিক্কমন্তীতি ৰিহারস্স অৰিদূরমগ্গেন নগরং পৰিসন্তি.
রাজাহং, ভন্তে, পসেনদি কোসলোতি অহং, ভন্তে, রাজা পসেনদি কোসলো, ময্হং নামং তুম্হে জানাথাতি. কস্মা পন রাজা লোকে অগ্গপুগ্গলস্স সন্তিকে নিসিন্নো এৰরূপানং নগ্গনিস্সিরীকানং অঞ্জলিং পগ্গণ্হাতীতি? সঙ্গণ্হনত্থায. এৰঞ্হিস্স অহোসি ‘‘সচাহং এত্তকম্পি এতেসং ন করিস্সামি, মযং পুত্তদারং পহায এতস্সত্থায দুব্ভোজনদুক্খসেয্যাদীনি অনুভোম, অযং অম্হাকং নিপচ্চকারমত্তম্পি ন করোতি. তস্মিঞ্হি কতে অম্হে ‘ওচরকা’তি জনো অগ্গহেত্ৰা ‘পব্বজিতা’ইচ্চেৰ সঞ্জানিস্সতি, কিং ইমস্স ভূতত্থকথনেনাতি অত্তনা দিট্ঠং সুতং পটিচ্ছাদেত্ৰা ন কথেয্যুং, এৰং কতে পন অনিগূহিত্ৰা কথেস্সন্তী’’তি. অপিচ সত্থু অজ্ঝাসযজাননত্থম্পি এৰমকাসীতি. রাজা কির ভগৰন্তং উপসঙ্কমন্তোপি কতিপযকালং সম্মাসম্বোধিং ন সদ্দহি. তেনস্স এৰং অহোসি ‘‘যদি ভগৰা সব্বং জানাতি, মযা ইমেসং নিপচ্চকারং কত্ৰা ‘ইমে অরহন্তো’তি ৰুত্তে নানুজানেয্য, অথ মং অনুৰত্তন্তো অনুজানেয্য, কুতো তস্স সব্বঞ্ঞুতা’’তি. এৰং সো সত্থু অজ্ঝাসযজাননত্থং তথা অকাসি. ভগৰা পন ‘‘উজুকমেৰ ‘ন ইমে সমণা ওচরকা’তি ৰুত্তে যদিপি রাজা সদ্দহতি, মহাজনো পন তমত্থং অজানন্তো ন সদ্দহেয্য, সমণো গোতমো ‘রাজা অত্তনো কথং সুণাতী’তি যং কিঞ্চি মুখারুল়্হং কথেতী’তি ৰদেয্য, তদস্স দীঘরত্তং অহিতায দুক্খায সংৰত্তেয্য, অঞ্ঞো চ গুল়্হকম্মং ৰিৰটং কতং ভৰেয্য, সযমেৰ রাজা তেসং ওচরকভাৰং কথেস্সতী’’তি ঞত্ৰা ‘‘দুজ্জানং খো এত’’ন্তিআদিমাহ.
তত্থ কামভোগিনাতি ইমিনা পন রাগাভিভৰং, উভযেনাপি ৰিক্খিত্তচিত্ততং দস্সেতি. পুত্তসম্বাধসযনন্তি পুত্তেহি সম্বাধসযনং. এত্থ চ পুত্তসীসেন দারপরিগ্গহং, পুত্তদারেসু উপ্পিলাৰিতেন তেসং ঘরাৰাসাদিহেতু সোকাভিভৰেন চিত্তস্স সংকিলিট্ঠতং দস্সেতি. কাসিকচন্দনন্তি সণ্হচন্দনং, কাসিকৰত্থঞ্চ চন্দনঞ্চাতি ৰা অত্থো. মালাগন্ধৰিলেপনন্তি ৰণ্ণগন্ধত্থায মালা, সুগন্ধভাৰত্থায গন্ধং, ছৰিরাগকরণত্থায ৰিলেপনং ধারেন্তেন. জাতরূপরজতন্তি সুৰণ্ণঞ্চেৰ অৰসিট্ঠধনঞ্চ. সাদিযন্তেনাতি পটিগ্গণ্হন্তেন. সব্বেনপি কামেসু অভিগিদ্ধভাৰমেৰ পকাসেতি.
সংৰাসেনাতি সহৰাসেন. সীলং ৰেদিতব্বন্তি ‘‘অযং পেসলো ৰা দুস্সীলো ৰা’’তি সংৰসন্তেন একস্মিং ঠানে সহ ৰসন্তেন জানিতব্বো. তঞ্চ খো দীঘেন অদ্ধুনা ন ইত্তরন্তি তঞ্চ সীলং দীঘেন কালেন ৰেদিতব্বং, ন ইত্তরেন. কতিপযদিৰসে হি সঞ্ঞতাকারো সংৰুতিন্দ্রিযাকারো চ হুত্ৰা সক্কা দস্সেতুং. মনসি করোতা নো অমনসি করোতাতি তম্পি ‘‘সীলমস্স পরিগ্গণ্হিস্সামী’’তি মনসি করোন্তেন পচ্চৰেক্খন্তেন সক্কা জানিতুং, ন ইতরেন. পঞ্ঞৰতাতি তম্পি সপ্পঞ্ঞেনেৰ পণ্ডিতেন. বালো হি মনসি করোন্তোপি জানিতুং ন সক্কোতি. সংৰোহারেনাতি কথনেন.
‘‘যো হি কোচি মনুস্সেসু, ৰোহারং উপজীৰতি;
এৰং ৰাসেট্ঠ জানাহি, ৰাণিজো সো ন ব্রাহ্মণো’’তি. (সু. নি. ৬১৯) –
এত্থ হি ৰাণিজ্জং ৰোহারো নাম. ‘‘চত্তারো অরিযৰোহারা’’তি (দী. নি. ৩.৩১৩) এত্থ চেতনা. ‘‘সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৰোহারো’’তি (ধ. স. ১৩১৩-১৩১৫) এত্থ পঞ্ঞত্তি. ‘‘ৰোহারমত্তেন সো ৰোহরেয্যা’’তি (সং. নি. ১.২৫) এত্থ কথা ৰোহারো. ইধাপি সো এৰ অধিপ্পেতো. একচ্চস্স হি সম্মুখাকথা পরম্মুখাকথায ন সমেতি, পরম্মুখাকথা সম্মুখাকথায, তথা পুরিমকথা পচ্ছিমকথায, পচ্ছিমকথা চ পুরিমকথায. সো কথেন্তোযেৰ সক্কা জানিতুং ‘‘অসুচি এসো পুগ্গলো’’তি. সুচিসীলস্স পন পুরিমং পচ্ছিমেন, পচ্ছিমঞ্চ পুরিমেন, সম্মুখা কথিতঞ্চ পরম্মুখা কথিতেন, পরম্মুখা কথিতঞ্চ সম্মুখা কথিতেন সমেতি, তস্মা কথেন্তেন সক্কা সুচিভাৰো জানিতুন্তি পকাসেন্তো আহ – ‘‘সংৰোহারেন সোচেয্যং ৰেদিতব্ব’’ন্তি.
থামোতি ঞাণথামো. যস্স হি ঞাণথামো নত্থি, সো উপ্পন্নেসু উপদ্দৰেসু গহেতব্বগহণং কত্তব্বকরণং অপস্সন্তো অদ্ৰারিকং ঘরং পৰিট্ঠো ৰিয চরতি. তেনাহ – ‘‘আপদাসু খো, মহারাজ,থামো ৰেদিতব্বো’’তি. সাকচ্ছাযাতি সহকথায. দুপ্পঞ্ঞস্স হি কথা উদকে গেণ্ডু ৰিয উপ্লৰতি, পঞ্ঞৰতো কথেন্তস্স পটিভানং অনন্তং হোতি. উদকৰিপ্ফন্দনেনেৰ হি মচ্ছো খুদ্দকো মহন্তো ৰাতি পঞ্ঞাযতি.
ইতি ভগৰা রঞ্ঞো উজুকমেৰ তে ‘‘ইমে নামা’’তি অৰত্ৰা অরহন্তানং অনরহন্তানঞ্চ জাননূপাযং পকাসেসি. রাজা তং সুত্ৰা ভগৰতো সব্বঞ্ঞুতায দেসনাৰিলাসেন চ অভিপ্পসন্নো ‘‘অচ্ছরিযং, ভন্তে’’তিআদিনা অত্তনো পসাদং পকাসেত্ৰা ইদানি তে যাথাৰতো ভগৰতো আরোচেন্তো ‘‘এতে, ভন্তে, মম পুরিসা চরা’’তিআদিমাহ. তত্থ চরাতি অপব্বজিতা এৰ পব্বজিতরূপেন রট্ঠপিণ্ডং ভুঞ্জন্তা পটিচ্ছন্নকম্মন্তত্তা. ওচরকাতি হেট্ঠা চরকা. চরা হি পব্বতমত্থকেন চরন্তাপি হেট্ঠা চরকাৰ নিহীনকম্মত্তা. অথ ৰা ওচরকাতি চরপুরিসা. ওচরিত্ৰাতি অৰচরিত্ৰা ৰীমংসিত্ৰা, তস্মিং তস্মিং দেসে তং তং পৰত্তিং ঞত্ৰাতি অত্থো. ওসারিস্সামীতি পটিপজ্জিস্সামি, করিস্সামীতি অত্থো. রজোজল্লন্তি রজঞ্চ মলঞ্চ. পৰাহেত্ৰাতি সুট্ঠু ৰিক্খালনৰসেন অপনেত্ৰা. কপ্পিতকেসমস্সূতি অলঙ্কারসত্থে ৰুত্তৰিধিনা কপ্পকেহি ছিন্নকেসমস্সূ. কামগুণেহীতি কামকোট্ঠাসেহি, কামবন্ধনেহি ৰা সমপ্পিতাতি সুট্ঠু অপ্পিতা অল্লীনা. সমঙ্গিভূতাতি সহভূতা. পরিচারেস্সন্তীতি ইন্দ্রিযানি সমন্ততো চারেস্সন্তি কীল়াপেস্সন্তি ৰা.
এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এতং তেসং রাজপুরিসানং অত্তনো উদরস্স কারণা পব্বজিতৰেসেন লোকৰঞ্চনসঙ্খাতং অত্থং ৰিদিত্ৰা. ইমং উদানন্তি ইমং পরাধীনতাপরৰঞ্চনতাপটিক্খেপৰিভাৰনং উদানং উদানেসি.
তত্থ ন ৰাযমেয্য সব্বত্থাতি দূতেয্যওচরককম্মাদিকে সব্বস্মিং পাপধম্মে ইমে রাজপুরিসা ৰিয পব্বজিতো ন ৰাযমেয্য, ৰাযামং উস্সাহং ন করেয্য, সব্বত্থ যত্থ কত্থচি ৰাযামং অকত্ৰা অপ্পমত্তকেপি পুঞ্ঞস্মিংযেৰ ৰাযমেয্যাতি অধিপ্পাযো. নাঞ্ঞস্স পুরিসো সিযাতি পব্বজিতরূপেন অঞ্ঞস্স পুগ্গলস্স সেৰকপুরিসো ন সিযা. কস্মা? এৰরূপস্সপি ওচরকাদিপাপকম্মস্স কত্তব্বত্তা. নাঞ্ঞং নিস্সায জীৰেয্যাতি অঞ্ঞং পরং ইস্সরাদিং নিস্সায ‘‘তপ্পটিবদ্ধং মে সুখদুক্খ’’ন্তি এৰংচিত্তো হুত্ৰা ন জীৰিকং পৰত্তেয্য, অত্তদীপো অত্তসরণো অনঞ্ঞসরণো এৰ ভৰেয্য. অথ ৰা অনত্থাৰহতো ‘‘ওচরণ’’ন্তি লদ্ধনামকত্তা অঞ্ঞং অকুসলকম্মং নিস্সায ন জীৰেয্য. ধম্মেন ন ৰণিং চরেতি ধনাদিঅত্থায ধম্মং ন কথেয্য. যো হি ধনাদিহেতু পরেসং ধম্মং দেসেতি, সো ধম্মেন ৰাণিজ্জং করোতি নাম, এৰং ধম্মেন তং ন চরেয্য. অথ ৰা ধনাদীনং অত্থায কোসলরঞ্ঞো পুরিসো ৰিয ওচরকাদিকম্মং করোন্তো পরেহি অনাসঙ্কনীযতায পব্বজ্জালিঙ্গসমাদানাদীনি অনুতিট্ঠন্তো ধম্মেন ৰাণিজ্জং করোতি নাম. যোপি ইধ পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং চরন্তোপি অঞ্ঞতরং দেৰনিকাযং পণিধায ব্রহ্মচরিযং চরতি, সোপি ধম্মেন ৰাণিজ্জং করোতি নাম, এৰং ধম্মেন ৰাণিজ্জং ন চরে, ন করেয্যাতি অত্থো.
দুতিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পচ্চৰেক্খণসুত্তৰণ্ণনা
৫৩. ততিযে অত্তনো অনেকে পাপকে অকুসলে ধম্মে পহীনেতি লোভদোসমোহৰিপরীতমনসিকারঅহিরিকানোত্তপ্পকোধূপনাহমক্খপলাসইস্সামচ্ছরিযমাযা- সাঠেয্যথম্ভসারম্ভমানাতিমানমদপমাদতণ্হাঅৰিজ্জাতিৰিধাকুসলমূলদুচ্চরিতসংকিলেসৰিসম- সঞ্ঞাৰিতক্কপপঞ্চচতুব্বিধৰিপল্লাসআসৰওঘযোগগন্থাগতিগমনতণ্হুপাদানপঞ্চৰিধ- চেতোখিলপঞ্চচেতোৰিনিবন্ধনীৰরণাভিনন্দনছৰিৰাদ- মূলতণ্হাকাযসত্তানুসযঅট্ঠমিচ্ছত্তনৰ- তণ্হামূলকদসাকুসলকম্মপথদ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিগতঅট্ঠসততণ্হাৰিচরিতাদিপ্পভেদে অত্তনো সন্তানে অনাদিকালপৰত্তে দিযড্ঢসহস্সকিলেসে তংসহগতে চাপি অনেকে পাপকে লামকে অকোসল্লসম্ভূতট্ঠেন অকুসলে ধম্মে অনৰসেসং সহ ৰাসনায বোধিমূলেযেৰ পহীনে অরিযমগ্গেন সমুচ্ছিন্নে পচ্চৰেক্খমানো ‘‘অযম্পি মে কিলেসো পহীনো, অযম্পি মে কিলেসো পহীনো’’তি অনুপদপচ্চৰেক্খণায পচ্চৰেক্খমানো ভগৰা নিসিন্নো হোতি.
অনেকে চ কুসলে ধম্মেতি সীলসমাধিপঞ্ঞাৰিমুত্তিৰিমুত্তিঞাণদস্সনং চত্তারো সতিপট্ঠানা, চত্তারো সম্মপ্পধানা, চত্তারো ইদ্ধিপাদা, চত্তারো অরিযমগ্গা, চত্তারি ফলানি, চতস্সো পটিসম্ভিদা, চতুযোনিপরিচ্ছেদকঞাণং, চত্তারো অরিযৰংসা, চত্তারি ৰেসারজ্জঞাণানি, পঞ্চ পধানিযঙ্গানি, পঞ্চঙ্গিকো সম্মাসমাধি, পঞ্চঞাণিকো সম্মাসমাধি, পঞ্চিন্দ্রিযানি, পঞ্চ বলানি, পঞ্চ নিস্সারণীযা ধাতুযো, পঞ্চ ৰিমুত্তাযতনঞাণানি, পঞ্চ ৰিমুত্তিপরিপাচনীযা সঞ্ঞা, ছ অনুস্সতিট্ঠানানি, ছ গারৰা, ছ নিস্সারণীযা ধাতুযো, ছ সততৰিহারা, ছ অনুত্তরিযানি, ছ নিব্বেধভাগিযা পঞ্ঞা, ছ অভিঞ্ঞা, ছ অসাধারণঞাণানি, সত্ত অপরিহানিযা ধম্মা, সত্ত অরিযধনানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, সত্ত সপ্পুরিসধম্মা, সত্ত নিজ্জরৰত্থূনি, সত্ত সঞ্ঞা, সত্ত দক্খিণেয্যপুগ্গলদেসনা, সত্ত খীণাসৰবলদেসনা, অট্ঠ পঞ্ঞাপটিলাভহেতুদেসনা, অট্ঠ সম্মত্তানি, অট্ঠ লোকধম্মাতিক্কমা, অট্ঠ আরম্ভৰত্থূনি, অট্ঠ অক্খণদেসনা, অট্ঠ মহাপুরিসৰিতক্কা, অট্ঠ অভিভাযতনদেসনা, অট্ঠ ৰিমোক্খা, নৰ যোনিসোমনসিকারমূলকা ধম্মা, নৰ পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গানি, নৰ সত্তাৰাসদেসনা, নৰ আঘাতপ্পটিৰিনযা, নৰ সঞ্ঞা, নৰ নানত্তানি, নৰ অনুপুব্বৰিহারা, দস নাথকরণা ধম্মা, দস কসিণাযতনানি, দস কুসলকম্মপথা, দস সম্মত্তানি, দস অরিযৰাসা, দস অসেক্খা ধম্মা, দস তথাগতবলানি, একাদস মেত্তানিসংসা, দ্ৰাদস ধম্মচক্কাকারা, তেরস ধুতঙ্গগুণা, চুদ্দস বুদ্ধঞাণানি, পন্নরস ৰিমুত্তিপরিপাচনীযা ধম্মা, সোল়সৰিধা আনাপানস্সতি, সোল়স অপরন্তপনীযা ধম্মা, অট্ঠারস মহাৰিপস্সনা, অট্ঠারস বুদ্ধধম্মা, একূনৰীসতি পচ্চৰেক্খণঞাণানি, চতুচত্তালীস ঞাণৰত্থূনি, পঞ্ঞাস উদযব্বযঞাণানি, পরোপঞ্ঞাস কুসলা ধম্মা, সত্তসত্ততি ঞাণৰত্থূনি, চতুৰীসতিকোটিসতসহস্সসমাপত্তিসঞ্চারিমহাৰজিরঞাণং, অনন্তনযসমন্তপট্ঠানপৰিচযপচ্চৰেক্খণদেসনাঞাণানি, তথা অনন্তাসু লোকধাতূসু অনন্তানং সত্তানং আসযাদিৰিভাৰনঞাণানি চাতি এৰমাদিকে অনেকে অত্তনো কুসলে অনৰজ্জধম্মে অনন্তকালং পারমিপরিভাৰনায মগ্গভাৰনায চ পারিপূরিং ৰুদ্ধিং গতে ‘‘ইমেপি অনৰজ্জধম্মা মযি সংৰিজ্জন্তি, ইমেপি অনৰজ্জধম্মা মযি সংৰিজ্জন্তী’’তি রুচিৰসেন মনসিকারাভিমুখে বুদ্ধগুণে ৰগ্গৰগ্গে পুঞ্জপুঞ্জে কত্ৰা পচ্চৰেক্খমানো নিসিন্নো হোতি. তে চ খো সপদেসতো এৰ, ন নিপ্পদেসতো. সব্বে বুদ্ধগুণে ভগৰতাপি অনুপদং অনৰসেসতো মনসি কাতুং ন সক্কা অনন্তাপরিমেয্যভাৰতো.
ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘বুদ্ধোপি বুদ্ধস্স ভণেয্য ৰণ্ণং,
কপ্পম্পি চে অঞ্ঞমভাসমানো;
খীযেথ কপ্পো চিরদীঘমন্তরে,
ৰণ্ণো ন খীযেথ তথাগতস্সা’’তি.
অপরম্পি ৰুত্তং –
‘‘অসঙ্খ্যেয্যানি নামানি, সগুণেন মহেসিনো;
গুণেন নামমুদ্ধেয্যং, অপি নাম সহস্সতো’’তি.
তদা হি ভগৰা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপ্পটিক্কন্তো ৰিহারং পৰিসিত্ৰা গন্ধকুটিপ্পমুখে ঠত্ৰা ভিক্খূসু ৰত্তং দস্সেত্ৰা গতেসু মহাগন্ধকুটিং পৰিসিত্ৰা পঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনে নিসিন্নো অত্তনো অতীতজাতিৰিসযং ঞাণং পেসেসি. অথস্স তানি নিরন্তরং পোঙ্খানুপোঙ্খং অনন্তাপরিমাণপ্পভেদা উপট্ঠহিংসু. সো ‘‘এৰং মহন্তস্স নাম দুক্খক্খন্ধস্স মূলভূতা ইমে কিলেসা’’তি কিলেসৰিসযং ঞাণাচারং পেসেত্ৰা তে পহানমুখেন অনুপদং পচ্চৰেক্খিত্ৰা ‘‘ইমে ৰত কিলেসা অনৰসেসতো ময্হং সুট্ঠু পহীনা’’তি পুন তেসং পহানকরং সাকারং সপরিৰারং সউদ্দেসং অরিযমগ্গং পচ্চৰেক্খন্তো অনন্তাপরিমাণভেদে অত্তনো সীলাদিঅনৰজ্জধম্মে মনসাকাসি. তেন ৰুত্তং –
‘‘তেন খো পন সমযেন ভগৰা অত্তনো অনেকে পাপকে অকুসলে ধম্মে পহীনে পচ্চৰেক্খমানো নিসিন্নো হোতি, অনেকে চ কুসলে ধম্মে ভাৰনাপারিপূরিং গতে’’তি.
এৰং পচ্চৰেক্খিত্ৰা উপ্পন্নপীতিসোমনস্সুদ্দেসভূতং ইমং উদানং উদানেসি.
তত্থ অহু পুব্বেতি অরহত্তমগ্গঞাণুপ্পত্তিতো পুব্বে সব্বোপি চাযং রাগাদিকো কিলেসগণো ময্হং সন্তানে অহু আসি, ন ইমস্মিং কিলেসগণে কোচিপি কিলেসো নাহোসি. তদা নাহূতি তদা তস্মিং কালে অরিযমগ্গক্খণে সো কিলেসগণো ন অহু ন আসি, তত্থ অণুমত্তোপি কিলেসো অগ্গমগ্গক্খণে অপ্পহীনো নাম নত্থি. ‘‘ততো নাহূ’’তিপি পঠন্তি, ততো অরহত্তমগ্গক্খণতো পরং নাসীতি অত্থো. নাহু পুব্বেতি যো চাযং মম অপরিমাণো অনৰজ্জধম্মো এতরহি ভাৰনাপারিপূরিং গতো উপলব্ভতি, সোপি অরিযমগ্গক্খণতো পুব্বে ন অহু ন আসি. তদা অহূতি যদা পন মে অগ্গমগ্গঞাণং উপ্পন্নং, তদা সব্বোপি মে অনৰজ্জধম্মো আসি. অগ্গমগ্গাধিগমেন হি সদ্ধিং সব্বেপি সব্বঞ্ঞুগুণা বুদ্ধানং হত্থগতা এৰ হোন্তি.
ন চাহু ন চ ভৰিস্সতি, ন চেতরহি ৰিজ্জতীতি যো পন সো অনৰজ্জধম্মো অরিযমগ্গো ময্হং বোধিমণ্ডে উপ্পন্নো, যেন সব্বো কিলেসগণো অনৰসেসং পহীনো, সো যথা ময্হং মগ্গক্খণতো পুব্বে ন চাহু ন চ অহোসি, এৰং অত্তনা পহাতব্বকিলেসাভাৰতো তে কিলেসা ৰিয অযম্পি ন চ ভৰিস্সতি অনাগতে ন উপ্পজ্জিস্সতি, এতরহি পচ্চুপ্পন্নকালেপি ন ৰিজ্জতি ন উপলব্ভতি অত্তনা কত্তব্বকিচ্চাভাৰতো. ন হি অরিযমগ্গো অনেকৰারং পৰত্ততি. তেনেৰাহ – ‘‘ন পারং দিগুণং যন্তী’’তি.
ইতি ভগৰা অরিযমগ্গেন অত্তনো সন্তানে অনৰসেসং পহীনে অকুসলে ধম্মে ভাৰনাপারিপূরিং গতে অপরিমাণে অনৰজ্জধম্মে চ পচ্চৰেক্খমানো অত্তুপনাযিকপীতিৰেগৰিস্সট্ঠং উদানং উদানেসি. পুরিমায কথায পুরিমৰেসারজ্জদ্ৰযমেৰ কথিতং, পচ্ছিমদ্ৰযং সম্মাসম্বোধিযা পকাসিতত্তা পকাসিতমেৰ হোতীতি.
ততিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. পঠমনানাতিত্থিযসুত্তৰণ্ণনা
৫৪. চতুত্থে নানাতিত্থিযসমণব্রাহ্মণপরিব্বাজকাতি এত্থ তরন্তি এতেন সংসারোঘন্তি তিত্থং, নিব্বানমগ্গো. ইধ পন ৰিপরীতৰিপল্লাসৰসেন দিট্ঠিগতিকেহি তথা গহিতদিট্ঠিদস্সনং ‘‘তিত্থ’’ন্তি অধিপ্পেতং. তস্মিং সস্সতাদিনানাকারে তিত্থে নিযুত্তাতি নানাতিত্থিযা, নগ্গনিগণ্ঠাদিসমণা চেৰ কঠকলাপাদিব্রাহ্মণা চ পোক্খরসাতাদিপরিব্বাজকা চ সমণব্রাহ্মণপরিব্বাজকা. নানাতিত্থিযা চ তে সমণব্রাহ্মণপরিব্বাজকা চাতি নানাতিত্থিযসমণব্রাহ্মণপরিব্বাজকা.
‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তিআদিনা পস্সন্তি এতায, সযং ৰা পস্সতি, তথা দস্সনমত্তমেৰ ৰাতি দিট্ঠি, মিচ্ছাভিনিৰেসস্সেতং অধিৰচনং. সস্সতাদিৰসেন নানা অনেকৰিধা দিট্ঠিযো এতেসন্তি নানাদিট্ঠিকা. সস্সতাদিৰসেনেৰ খমনং খন্তি, রোচনং রুচি, অত্থতো ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তিআদিনা (উদা. ৫৫) পৰত্তো চিত্তৰিপল্লাসো সঞ্ঞাৰিপল্লাসো চ. তথা নানা খন্তিযো এতেসন্তি নানাখন্তিকা, নানা রুচিযো এতেসন্তি নানারুচিকা. দিট্ঠিগতিকা হি পুব্বভাগে তথা তথা চিত্তং রোচেত্ৰা খমাপেত্ৰা চ পচ্ছা ‘‘ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি অভিনিৰিসন্তি. অথ ৰা ‘‘অনিচ্চং নিচ্চ’’ন্তিআদিনা তথা তথা দস্সনৰসেন দিট্ঠি, খমনৰসেন খন্তি, রুচ্চনৰসেন রুচীতি এৰং তীহিপি পদেহি দিট্ঠি এৰ ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. নানাদিট্ঠিনিস্সযনিস্সিতাতি সস্সতাদিপরিকপ্পৰসেন নানাৰিধং দিট্ঠিযা নিস্সযং ৰত্থুং কারণং, দিট্ঠিসঙ্খাতমেৰ ৰা নিস্সযং নিস্সিতা অল্লীনা উপগতা, তং অনিস্সজ্জিত্ৰা ঠিতাতি অত্থো. দিট্ঠিযোপি হি দিট্ঠিগতিকানং অভিনিৰেসাকারানং নিস্সযা হোন্তি.
সন্তীতি অত্থি সংৰিজ্জন্তি উপলব্ভন্তি. একেতি একচ্চে. সমণব্রাহ্মণাতি পব্বজ্জূপগমেন সমণা, জাতিযা ব্রাহ্মণা, লোকেন ৰা সমণাতি চ ব্রাহ্মণাতি চ এৰং গহিতা. এৰংৰাদিনোতি এৰং ইদানি ৰত্তব্বাকারেন ৰদন্তীতি এৰংৰাদিনো. এৰং ইদানি ৰত্তব্বাকারেন পৰত্তা দিট্ঠি এতেসন্তি এৰংদিট্ঠিনো. তত্থ দুতিযেন দিট্ঠিগতিকানং মিচ্ছাভিনিৰেসো দস্সিতো, পঠমেন তেসং যথাভিনিৰেসং পরেসং তত্থ পতিট্ঠাপনৰসেন ৰোহারো.
সস্সতো লোকো, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি এত্থ লোকোতি অত্তা. সো হি দিট্ঠিগতিকেহি লোকিযন্তি এত্থ পুঞ্ঞং পাপং তব্বিপাকা, সযং ৰা কারকাদিভাৰেন অভিযুত্তেহি লোকিযতীতি লোকোতি অধিপ্পেতো. স্ৰাযং সস্সতো অমরো নিচ্চো ধুৰোতি যদিদং অম্হাকং দস্সনং ইদমেৰ সচ্চং অৰিপরীতং, অঞ্ঞং পন অসস্সতোতিআদি পরেসং দস্সনং মোঘং মিচ্ছাতি অত্থো. এতেন চত্তারোপি সস্সতৰাদা দস্সিতা হোন্তি. অসস্সতোতি ন সস্সতো, অনিচ্চো অধুৰো চৰনধম্মোতি অত্থো. ‘‘অসস্সতো’’তি সস্সতভাৰপ্পটিক্খেপেনেৰ উচ্ছেদো দীপিতোতি সত্তপি উচ্ছেদৰাদা দীপিতা হোন্তি.
অন্তৰাতি সপরিযন্তো পরিৰটুমো পরিচ্ছিন্নপ্পমাণো, ন সব্বগতোতি অত্থো. এতেন সরীরপরিমাণো অঙ্গুট্ঠপরিমাণো অৰযৰপরিমাণো পরমাণুপরিমাণো অত্তাতি এৰমাদিৰাদা দস্সিতা হোন্তি. অনন্তৰাতি অপরিযন্তো, সব্বগতোতি অত্থো. এতেন কপিলকণাদাদিৰাদা দীপিতা হোন্তি.
তং জীৰং তং সরীরন্তি যং সরীরং, তদেৰ জীৰসঙ্খাতং ৰত্থু, যঞ্চ জীৰসঙ্খাতং ৰত্থু, তদেৰ সরীরন্তি জীৰঞ্চ সরীরঞ্চ অদ্ৰযং সমনুপস্সতি. এতেন আজীৰকানং ৰিয ‘‘রূপী অত্তা’’তি অযং ৰাদো দস্সিতো হোতি. অঞ্ঞং জীৰং অঞ্ঞং সরীরন্তি ইমিনা পন ‘‘অরূপী অত্তা’’তি অযং ৰাদো দস্সিতো.
হোতি তথাগতো পরং মরণাতি এত্থ তথাগতোতি সত্তো. তঞ্হি দিট্ঠিগতিকো কারকৰেদকাদিসঙ্খাতং, নিচ্চধুৰাদিসঙ্খাতং ৰা তথাভাৰং গতোতি তথাগতোতি ৰোহরতি, সো মরণতো ইধকাযস্স ভেদতো পরং উদ্ধং হোতি, অত্থি সংৰিজ্জতীতি অত্থো. এতেন সস্সতগ্গাহমুখেন সোল়স সঞ্ঞীৰাদা অট্ঠ অসঞ্ঞীৰাদা অট্ঠ চ নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৰাদা দস্সিতা হোন্তি. ন হোতীতি নত্থি ন উপলব্ভতি. এতেন উচ্ছেদৰাদো দস্সিতো. হোতি চ ন চ হোতীতি অত্থি চ নত্থি চাতি. এতেন একচ্চসস্সতৰাদা সত্ত সঞ্ঞীৰাদা চ দস্সিতা. নেৰ হোতি ন ন হোতীতি ইমিনা পন অমরাৰিক্খেপৰাদো দস্সিতোতি ৰেদিতব্বং.
ইমে কির দিট্ঠিগতিকা নানাদেসতো আগন্ত্ৰা সাৰত্থিযং পটিৰসন্তা একদা সমযপ্পৰাদকে সন্নিপতিত্ৰা অত্তনো অত্তনো ৰাদং পগ্গয্হ অঞ্ঞৰাদে খুংসেন্তা ৰিৰাদাপন্না অহেসুং. তেন ৰুত্তং ‘‘তে ভণ্ডনজাতা’’তিআদি.
তত্থ ভণ্ডনং নাম কলহস্স পুব্বভাগো. ভণ্ডনজাতাতি জাতভণ্ডনা. কলহোতি কলহো এৰ, কলস্স ৰা হননতো কলহো দট্ঠব্বো. অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ৰিরুদ্ধৰাদং আপন্নাতি ৰিৰাদাপন্না. মম্মঘট্টনতো মুখমেৰ সত্তীতি মুখসত্তি, ফরুসৰাচা. ফলূপচারেন ৰিয হি কারণং কারণূপচারেন ফলম্পি ৰোহরিযতি যথা তং ‘‘সুখো বুদ্ধুপ্পাদো, পাপকম্মং পচ্চনুভোতী’’তি চ. তাহি মুখসত্তীহি ৰিতুদন্তা ৰিজ্ঝন্তা ৰিহরন্তি. এদিসো ধম্মোতি ধম্মো অৰিপরীতসভাৰো এদিসো এৰরূপো, যথা মযা ৰুত্তং ‘‘সস্সতো লোকো’’তি. নেদিসো ধম্মোতি ন এদিসো ধম্মো, যথা তযা ৰুত্তং ‘‘অসস্সতো লোকো’’তি, এৰং সেসপদেহিপি যোজেতব্বং. সো চ তিত্থিযানং ৰিৰাদো সকলনগরে পাকটো জাতো. অথ ভিক্খূ সাৰত্থিং পিণ্ডায পৰিট্ঠা তং সুত্ৰা ‘‘অত্থি নো ইদং কথাপাভতং, যং নূন মযং ইমং পৰত্তিং ভগৰতো আরোচেয্যাম, অপ্পেৰ নাম তং নিস্সায সত্থু সণ্হসুখুমং ধম্মদেসনং লভেয্যামা’’তি তে পচ্ছাভত্তং ধম্মদেসনাকালে ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসুং. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ’’তিআদি.
তং সুত্ৰা ভগৰা অঞ্ঞতিত্থিযানং ধম্মস্স অযথাভূতপজাননং পকাসেন্তো ‘‘অঞ্ঞতিত্থিযা, ভিক্খৰে’’তিআদিমাহ. তত্থ অন্ধাতি পঞ্ঞাচক্খুৰিরহেন অন্ধা. তেনাহ ‘‘অচক্খুকা’’তি. পঞ্ঞা হি ইধ ‘‘চক্খূ’’তি অধিপ্পেতা. তথা হি ৰুত্তং ‘‘অত্থং ন জানন্তী’’তিআদি. তত্থ অত্থং ন জানন্তীতি ইধলোকত্থং পরলোকত্থং ন জানন্তি, ইধলোকপরলোকেসু ৰুদ্ধিং অব্ভুদযং নাৰবুজ্ঝন্তি, পরমত্থে পন নিব্বানে কথাৰকা. যে হি নাম পৰত্তিমত্তেপি সম্মূল়্হা, তে কথং নিৰত্তিং জানিস্সন্তীতি. অনত্থং ন জানন্তীতি যদগ্গেন তে অত্থং ন জানন্তি, তদগ্গেন অনত্থম্পি ন জানন্তি. যস্মা ধম্মং ন জানন্তি, তস্মা অধম্মম্পি ন জানন্তি. তে হি ৰিপরিযেসগ্গাহিতায ধম্মং কুসলম্পি অকুসলং করোন্তি, অধম্মম্পি অকুসলং কুসলং করোন্তি. ন কেৰলঞ্চ ধম্মাধম্মেসু এৰ, অথ খো তস্স ৰিপাকেসুপি সম্মূল়্হা. তথা হি তে কম্মম্পি ৰিপাকং কত্ৰা ৰোহরন্তি, ৰিপাকম্পি কম্মং কত্ৰা. তথা ধম্মং সভাৰধম্মম্পি ন জানন্তি, অধম্মং অসভাৰধম্মম্পি ন জানন্তি. এৰংভূতা চ সভাৰধম্মং অসভাৰধম্মঞ্চ, অসভাৰধম্মং সভাৰধম্মঞ্চ কত্ৰা পৰেদেন্তি.
ইতি ভগৰা তিত্থিযানং মোহদিট্ঠিপটিলাভভাৰেন পঞ্ঞাচক্খুৰেকল্লতো অন্ধভাৰং দস্সেত্ৰা ইদানি তমত্থং জচ্চন্ধূপমায পকাসেতুং ‘‘ভূতপুব্বং, ভিক্খৰে’’তিআদিমাহ. তত্থ ভূতপুব্বন্তি পুব্বে ভূতং, অতীতকালে নিব্বত্তং. অঞ্ঞতরো রাজা অহোসীতি পুরাতনো নামগোত্তেহি লোকে অপাকটো একো রাজা অহোসি. সো রাজা অঞ্ঞতরং পুরিসং আমন্তেসীতি তস্স কির রঞ্ঞো সোভগ্গপ্পত্তং সব্বঙ্গসম্পন্নং অত্তনো ওপৰয্হং হত্থিং উপট্ঠানং আগতং দিস্ৰা এতদহোসি – ‘‘ভদ্দকং ৰত, ভো, হত্থিযানং দস্সনীয’’ন্তি. তেন চ সমযেন একো জচ্চন্ধো রাজঙ্গণেন গচ্ছতি. তং দিস্ৰা রাজা চিন্তেসি – ‘‘মহাজানিযা খো ইমে অন্ধা যে এৰরূপং দস্সনীযং ন লভন্তি দট্ঠুং. যংনূনাহং ইমিস্সা সাৰত্থিযা যত্তকা জচ্চন্ধা সব্বে তে সন্নিপাতাপেত্ৰা একদেসং একদেসং হত্থেন ফুসাপেত্ৰা তেসং ৰচনং সুণেয্য’’ন্তি. কেল়িসীলো রাজা একেন পুরিসেন সাৰত্থিযা সব্বে জচ্চন্ধে সন্নিপাতাপেত্ৰা তস্স পুরিসস্স সঞ্ঞং অদাসি ‘‘যথা একেকো জচ্চন্ধো সীসাদিকং একেকংযেৰ হত্থিস্স অঙ্গং ফুসিত্ৰা ‘হত্থী মযা দিট্ঠো’তি সঞ্ঞং উপ্পাদেসি, তথা করোহী’’তি. সো পুরিসো তথা অকাসি. অথ রাজা তে জচ্চন্ধে পচ্চেকং পুচ্ছি ‘‘কীদিসো, ভণে, হত্থী’’তি. তে অত্তনা দিট্ঠদিট্ঠাৰযৰমেৰ হত্থিং কত্ৰা ৰদন্তা ‘‘এদিসো হত্থী, নেদিসো হত্থী’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞং কলহং করোন্তা হত্থাদীহি উপক্কমিত্ৰা রাজঙ্গণে মহন্তং কোলাহলং অকংসু. রাজা সপরিজনো তেসং তং ৰিপ্পকারং দিস্ৰা ফাসুকেহি ভিজ্জমানেহি হদযেন উগ্গতেন মহাহসিতং হসি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, সো রাজা…পে… অত্তমনো অহোসী’’তি.
তত্থ অম্ভোতি আলপনং. যাৰতকাতি যত্তকা. জচ্চন্ধাতি জাতিযা অন্ধা, জাতিতো পট্ঠায অচক্খুকা. একজ্ঝন্তি একতো. ভণেতি অবহুমানালাপো. হত্থিং দস্সেহীতি যথাৰুত্তং হত্থিং সযাপেত্ৰা দস্সেহি. সো চ সুসিক্খিতত্তা অপরিপ্ফন্দন্তো নিপজ্জি. দিট্ঠো নো হত্থীতি হত্থেন পরামসনং দস্সনং কত্ৰা আহংসু. তেন পুরিসেন সীসং পরামসাপেত্ৰা ‘‘এদিসো হত্থী’’তি সঞ্ঞাপিতত্তা তাদিসংযেৰ নং হত্থিং সঞ্জানন্তা জচ্চন্ধা ‘‘এদিসো দেৰ হত্থী সেয্যথাপি কুম্ভো’’তি ৰদিংসু. কুম্ভোতি চ ঘটোতি অত্থো. খীলোতি নাগদন্তখীলো. সোণ্ডোতি হত্থো. নঙ্গলীসাতি নঙ্গলস্স সিরস্স ঈসা. কাযোতি সরীরং. কোট্ঠোতি কুসূলো. পাদোতি জঙ্ঘো. থূণোতি থম্ভো. নঙ্গুট্ঠন্তি ৰাল়স্স উরিমপ্পদেসো. ৰালধীতি ৰালস্স অগ্গপ্পদেসো. মুট্ঠীহি সংসুম্ভিংসূতি মুট্ঠিযো বন্ধিত্ৰা পহরিংসু, মুট্ঠিঘাতং অকংসু. অত্তমনো অহোসীতি কেল়িসীলত্তা সো রাজা তেন জচ্চন্ধানং কলহেন অত্তমনো পহাসেন গহিতমনো অহোসি.
এৰমেৰ খোতি উপমাসংসন্দনং. তস্সত্থো – ভিক্খৰে, যথা তে জচ্চন্ধা অচক্খুকা একঙ্গদস্সিনো অনৰসেসতো হত্থিং অপস্সিত্ৰা অত্তনা দিট্ঠাৰযৰমত্তং হত্থিসঞ্ঞায ইতরেহি দিট্ঠং অননুজানন্তা অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিৰাদং আপন্না কলহং অকংসু, এৰমেৰ ইমে অঞ্ঞতিত্থিযা সক্কাযস্স একদেসং রূপৰেদনাদিং অত্তনো দিট্ঠিদস্সনেন যথাদিট্ঠং ‘‘অত্তা’’তি মঞ্ঞমানা তস্স সস্সতাদিভাৰং আরোপেত্ৰা ‘‘ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি অভিনিৰিসিত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিৰদন্তি, যথাভূতং পন অত্থানত্থং ধম্মাধম্মঞ্চ ন জানন্তি. তস্মা অন্ধা অচক্খুকা জচ্চন্ধপটিভাগাতি.
এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এতং তিত্থিযানং ধম্মসভাৰং যথাভূতং অজানন্তানং অপস্সন্তানং জচ্চন্ধানং ৰিয হত্থিম্হি যথাদস্সনং মিচ্ছাভিনিৰেসং, তত্থ চ ৰিৰাদাপত্তিং সব্বাকারতো ৰিদিত্ৰা তদত্থদীপকং ইমং উদানং উদানেসি.
তত্থ ইমেসু কির সজ্জন্তি, একে সমণব্রাহ্মণাতি ইধেকচ্চে পব্বজ্জূপগমনেন সমণা, জাতিমত্তেন ব্রাহ্মণা ‘‘সস্সতো লোকো’’তিআদিনযপ্পৰত্তেসু ইমেসু এৰ অসারেসু দিট্ঠিগতেসু দিট্ঠাভিনন্দনৰসেন, ইমেসু ৰা রূপাদীসু উপাদানক্খন্ধেসু এৰং অনিচ্চেসু দুক্খেসু ৰিপরিণামধম্মেসু তণ্হাভিনন্দনদিট্ঠাভিনন্দনানং ৰসেন ‘‘এতং মমা’’তিআদিনা সজ্জন্তি কির. অহো নেসং সম্মোহোতি দস্সেতি. কিরসদ্দো চেত্থ অরুচিসূচনত্থো. তেন তত্থ সঙ্গকারণাভাৰমেৰ দীপেতি. ন কেৰলং সজ্জন্তি এৰ, অথ খো ৰিগ্গয্হ নং ৰিৰদন্তি ‘‘ন ত্ৰং ইমং ধম্মৰিনযং আজানাসি, অহং ইমং ধম্মৰিনযং আজানামী’’তিআদিনা ৰিগ্গাহিককথানুযোগৰসেন ৰিগ্গয্হ ৰিৰদন্তি ৰিৰাদং আপজ্জন্তি. নন্তি চেত্থ নিপাতমত্তং. অথ ৰা ৰিগ্গয্হ নন্তি নং দিট্ঠিনিস্সযং সক্কাযদিট্ঠিমেৰ ৰা ৰিপরীতদস্সনত্তা সস্সতাদিৰসেন অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিরুদ্ধং গহেত্ৰা ৰিৰদন্তি ৰিসেসতো ৰদন্তি, অত্তনো এৰ ৰাদং ৰিসিট্ঠং অৰিপরীতং কত্ৰা অভিনিৰিস্স ৰোহরন্তি. যথা কিং? জনা একঙ্গদস্সিনো যথেৰ জচ্চন্ধজনা হত্থিস্স একেকঙ্গদস্সিনো ‘‘যং যং অত্তনা ফুসিত্ৰা ঞাতং, তং তদেৰ হত্থী’’তি গহেত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিগ্গয্হ ৰিৰদিংসু, এৰংসম্পদমিদন্তি অত্থো. ইৰসদ্দো চেত্থ লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি ৰেদিতব্বো.
চতুত্থসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. দুতিযনানাতিত্থিযসুত্তৰণ্ণনা
৫৫. পঞ্চমে সস্সতো অত্তা চ লোকো চাতি রূপাদীসু অঞ্ঞতরং অত্তাতি চ লোকোতি চ গহেত্ৰা তং সস্সতং নিচ্চন্তি অঞ্ঞেপি চ তথা গাহেন্তা ৰোহরন্তি. যথাহ –
‘‘রূপং অত্তা চেৰ লোকো চ সস্সতো চাতি অত্তানঞ্চ লোকঞ্চ পঞ্ঞপেন্তি. ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অত্তা চ লোকো চ সস্সতো চাতি অত্তানঞ্চ লোকঞ্চ পঞ্ঞপেন্তী’’তি.
অথ ৰা অত্তাতি অহঙ্কারৰত্থু, লোকোতি মমঙ্কারৰত্থু, যং ‘‘অত্তনিয’’ন্তি ৰুচ্চতি. অত্তাতি ৰা সযং, লোকোতি পরো. অত্তাতি ৰা পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু একো খন্ধো, ইতরো লোকো. অত্তাতি ৰা সৰিঞ্ঞাণকো খন্ধসন্তানো, অৰিঞ্ঞাণকো লোকো. এৰং তং তং অত্তাতি চ লোকোতি চ যথাদস্সনং দ্ৰিধা গহেত্ৰা তদুভযং ‘‘নিচ্চো ধুৰো সস্সতো’’তি অভিনিৰিস্স ৰোহরন্তি. এতেন চত্তারো সস্সতৰাদা দস্সিতা. অসস্সতোতি সত্তপি উচ্ছেদৰাদা দস্সিতা. সস্সতো চ অসস্সতো চাতি একচ্চো অত্তা চ লোকো চ সস্সতো, একচ্চো অসস্সতোতি এৰং সস্সতো চ অসস্সতো চাতি অত্থো. অথ ৰা স্ৰেৰ অত্তা চ লোকো চ অত্তগতিদিট্ঠিকানং ৰিয সস্সতো চ অসস্সতো চ, সিযা সস্সতোতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. সব্বথাপি ইমিনা একচ্চসস্সতৰাদো দস্সিতো. নেৰ সস্সতো নাসস্সতোতি ইমিনা অমরাৰিক্খেপৰাদো দস্সিতো. তে হি সস্সতৰাদে অসস্সতৰাদে চ দোসং দিস্ৰা ‘‘নেৰ সস্সতো নাসস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তি ৰিক্খেপং করোন্তা ৰিৰদন্তি.
সযংকতোতি অত্তনা কতো. যথা হি তেসং তেসং সত্তানং অত্তা চ অত্তনো ধম্মানুধম্মং কত্ৰা সুখদুক্খানি পটিসংৰেদেতি, এৰং অত্তাৰ অত্তানং তস্স চ উপভোগভূতং কিঞ্চনং পলিবোধসঙ্খাতং লোকঞ্চ করোতি, অভিনিম্মিনাতীতি অত্তলদ্ধি ৰিয অযম্পি তেসং লদ্ধি. পরংকতোতি পরেন কতো, অত্ততো পরেন ইস্সরেন ৰা পুরিসেন ৰা পজাপতিনা ৰা কালেন ৰা পকতিযা ৰা অত্তা চ লোকো চ কতো, নিম্মিতোতি অত্থো. সযংকতো চ পরংকতো চাতি যস্মা অত্তানঞ্চ লোকঞ্চ নিম্মিনন্তা ইস্সরাদযো ন কেৰলং সযমেৰ নিম্মিনন্তি, অথ খো তেসং তেসং সত্তানং ধম্মাধম্মানং সহকারীকারণং লভিত্ৰাৰ, তস্মা সযংকতো চ পরংকতো চ অত্তা চ লোকো চাতি একচ্চানং লদ্ধি. অসযংকারো অপরংকারোতি নত্থি এতস্স সযংকারোতি অসযংকারো, নত্থি এতস্স পরকারোতি অপরকারো. অনুনাসিকাগমং কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘অপরংকারো’’তি. অযং উভযত্থ দোসং দিস্ৰা উভযং পটিক্খিপতি. অথ কথং উপ্পন্নোতি আহ – অধিচ্চসমুপ্পন্নোতি যদিচ্ছায সমুপ্পন্নো কেনচি কারণেন ৰিনা উপ্পন্নোতি অধিচ্চসমুপ্পন্নৰাদো দস্সিতো. তেন চ অহেতুকৰাদোপি সঙ্গহিতো হোতি.
ইদানি যে দিট্ঠিগতিকা অত্তানং ৰিয সুখদুক্খম্পি তস্স গুণভূতং কিঞ্চনভূতং ৰা সস্সতাদিৰসেন অভিনিৰিস্স ৰোহরন্তি, তেসং তং ৰাদং দস্সেতুং ‘‘সন্তেকে সমণব্রাহ্মণা’’তিআদি ৰুত্তং. তং ৰুত্তনযমেৰ.
এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এত্থ পন ইধ জচ্চন্ধূপমায অনাগতত্তা তং হিত্ৰা হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো যোজেতব্বো, তথা গাথায.
তত্থ অন্তরাৰ ৰিসীদন্তি, অপত্ৰাৰ তমোগধন্তি অযং ৰিসেসো. তস্সত্থো – এৰং দিট্ঠিগতেসু দিট্ঠিনিস্সযেসু আসজ্জমানা দিট্ঠিগতিকা কামোঘাদীনং চতুন্নং ওঘানং, সংসারমহোঘস্সেৰ ৰা অন্তরাৰ ৰেমজ্ঝে এৰ যং তেসং পারভাৰেন পতিট্ঠট্ঠেন ৰা ওগধসঙ্খাতং নিব্বানং তদধিগমূপাযো ৰা অরিযমগ্গো তং অপ্পত্ৰাৰ অনধিগন্ত্ৰাৰ ৰিসীদন্তি সংসীদন্তি. ওগাধন্তি পতিট্ঠহন্তি এতেন, এত্থ ৰাতি ওগাধো, অরিযমগ্গো নিব্বানঞ্চ. ওগাধমেৰেত্থ রস্সত্তং কত্ৰা ওগধন্তি ৰুত্তং. তং ওগধং তমোগধন্তি পদৰিভাগো.
পঞ্চমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. ততিযনানাতিত্থিযসুত্তৰণ্ণনা
৫৬. ছট্ঠে সব্বং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ. ইমং উদানন্তি এত্থ পন দিট্ঠিতণ্হামানেসু দোসং দিস্ৰা তে দূরতো ৰজ্জেত্ৰা সঙ্খারে যথাভূতং পস্সতো চ তত্থ অনাদীনৰদস্সিতায মিচ্ছাভিনিৰিট্ঠস্স যথাভূতং অপস্সতো চ যথাক্কমং সংসারতো অতিৰত্তনানতিৰত্তনদীপকং ইমং উদানং উদানেসীতি অত্থো যোজেতব্বো.
তত্থ অহঙ্কারপসুতাযং পজাতি ‘‘সযংকতো অত্তা চ লোকো চা’’তি এৰং ৰুত্তসযংকারসঙ্খাতং অহঙ্কারং তথাপৰত্তং দিট্ঠিং পসুতা অনুযুত্তা অযং পজা মিচ্ছাভিনিৰিট্ঠো সত্তকাযো. পরংকারূপসংহিতাতি পরো অঞ্ঞো ইস্সরাদিকো সব্বং করোতীতি এৰং পৰত্তপরংকারদিট্ঠিসন্নিস্সিতা তায উপসংহিতাতি পরংকারূপসংহিতা. এতদেকে নাব্ভঞ্ঞংসূতি এতং দিট্ঠিদ্ৰযং একে সমণব্রাহ্মণা তত্থ দোসদস্সিনো হুত্ৰা নানুজানিংসু. কথং? সতি হি সযংকারে কামকারতো সত্তানং ইট্ঠেনেৰ ভৰিতব্বং, ন অনিট্ঠেন. ন হি কোচি অত্তনো দুক্খং ইচ্ছতি, ভৰতি চ অনিট্ঠং, তস্মা ন সযংকারো. পরংকারোপি যদি ইস্সরহেতুকো, স্ৰাযং ইস্সরো অত্তত্থং ৰা করেয্য পরত্থং ৰা. তত্থ যদি অত্তত্থং, অত্তনা অকতকিচ্চো সিযা অসিদ্ধস্স সাধনতো. অথ ৰা পরত্থং সব্বেসং হিতসুখমেৰ নিপ্ফজ্জেয্য, ন অহিতং দুক্খং নিপ্ফজ্জতি, তস্মা ইস্সরৰসেন ন পরংকারো সিজ্ঝতি. যদি চ ইস্সরসঙ্খাতং অঞ্ঞনিরপেক্খং নিচ্চমেককারণং পৰত্তিযা সিযা, কম্মেন উপ্পত্তি ন সিযা, সব্বেহেৰ একজ্ঝং উপ্পজ্জিতব্বং কারণস্স সন্নিহিতত্তা. অথস্স অঞ্ঞম্পি সহকারীকারণং ইচ্ছিতং, তঞ্ঞেৰ হেতু, কিং ইস্সরেন অপরিনিট্ঠিতসামত্থিযেন পরিকপ্পিতেন. যথা চ ইস্সরহেতুকো পরংকারো ন সিজ্ঝতি, এৰং পজাপতিপুরিসপকতিব্রহ্মকালাদিহেতুতোপি ন সিজ্ঝতেৰ তেসম্পি অসিদ্ধত্তা ৰুত্তদোসানতিৰত্তনতো চ. তেন ৰুত্তং ‘‘এতদেকে নাব্ভঞ্ঞংসূ’’তি. যে পন যথাৰুত্তে সযংকারপরংকারে নানুজানন্তাপি অধিচ্চসমুপ্পন্নং অত্তানঞ্চ লোকঞ্চ পঞ্ঞপেন্তি, তেপি ন নং সল্লন্তি অদ্দসুং অধিচ্চসমুপ্পন্নন্তিৰাদিনোপি মিচ্ছাভিনিৰেসং অনতিক্কমনতো যথাভূতং অজানন্তানং দিট্ঠিগতং তত্থ তত্থ দুক্খুপ্পাদনতো ৰিজ্ঝনট্ঠেন ‘‘সল্ল’’ন্তি ন পস্সিংসু.
এতঞ্চ সল্লং পটিকচ্চ পস্সতোতি যো পন আরদ্ধৰিপস্সকো পঞ্চপি উপাদানক্খন্ধে অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো সমনুপস্সতি, সো এতঞ্চ তিৰিধং ৰিপরীতদস্সনং অঞ্ঞঞ্চ সকলং মিচ্ছাভিনিৰেসং তেসঞ্চ নিস্সযভূতে পঞ্চুপাদানক্খন্ধেপি তুজ্জনতো দুরুদ্ধারতো চ ‘‘সল্ল’’ন্তি পটিকচ্চ পুব্বেযেৰ ৰিপস্সনাপঞ্ঞায পস্সতি. এৰং পস্সতো অরিযমগ্গক্খণে একন্তেনেৰ অহং করোমীতি ন তস্স হোতি. যথা চ অত্তনো কারকভাৰো তস্স ন উপট্ঠাতি, এৰং পরো করোতীতি ন তস্স হোতি, কেৰলং পন অনিচ্চসঙ্খাতং পটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মমত্তমেৰ হোতি. এত্তাৰতা সম্মাপটিপন্নস্স সব্বথাপি দিট্ঠিমানাভাৰোৰ দস্সিতো. তেন চ অরহত্তপ্পত্তিযা সংসারসমতিক্কমো পকাসিতো হোতি.
ইদানি যো দিট্ঠিগতে অল্লীনো, ন সো সংসারতো সীসং উক্খিপিতুং সক্কোতি, তং দস্সেতুং ‘‘মানুপেতা’’তি গাথমাহ. তত্থ মানুপেতা অযং পজাতি অযং সব্বাপি দিট্ঠিগতিকসঙ্খাতা পজা সত্তকাযো ‘‘ময্হং দিট্ঠি সুন্দরা, ময্হং আদানো সুন্দরো’’তি অত্তনো গাহস্স সংপগ্গহলক্খণেন মানেন উপেতা সমন্নাগতা. মানগন্থা মানৰিনিবদ্ধাতি ততো এৰ তেন অপরাপরং উপ্পজ্জমানেন যথা তং দিট্ঠিং ন পটিনিস্সজ্জতি, এৰং অত্তনো সন্তানস্স গন্থিতত্তা ৰিনিবদ্ধত্তা চ মানগন্থা মানৰিনিবদ্ধা. দিট্ঠীসু সারম্ভকথা, সংসারং নাতিৰত্ততীতি ‘‘ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি অত্তুক্কংসনপরৰম্ভনৰসেন অত্তনো দিট্ঠাভিনিৰেসেন পরেসং দিট্ঠীসু সারম্ভকথা ৰিরোধকথা সংসারনাযিকানং অৰিজ্জাতণ্হানং অপ্পহানতো সংসারং নাতিৰত্ততি, ন অতিক্কমতীতি অত্থো.
ছট্ঠসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. সুভূতিসুত্তৰণ্ণনা
৫৭. সত্তমে সুভূতীতি তস্স থেরস্স নামং. সো হি আযস্মা পদুমুত্তরস্স ভগৰতো পাদমূলে কতাভিনীহারো কপ্পসতসহস্সং উপচিতপুঞ্ঞসম্ভারো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে উল়ারৰিভৰে গহপতিকুলে উপ্পন্নো ভগৰতো ধম্মদেসনং সুত্ৰা সংৰেগজাতো ঘরা নিক্খম্ম পব্বজিত্ৰা কতাধিকারত্তা ঘটেন্তো ৰাযমন্তো ন চিরস্সেৰ ছল়ভিঞ্ঞো জাতো, ব্রহ্মৰিহারভাৰনায পন উক্কংসপারমিপ্পত্তিযা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং অরণৰিহারীনং যদিদং সুভূতী’’তি (অ. নি. ১.২০১) অরণৰিহারে ভগৰতা এতদগ্গে ঠপিতো. সো একদিৰসং সাযন্হসমযং দিৰাট্ঠানতো ৰিহারঙ্গণং ওতিণ্ণো চতুপরিসমজ্ঝে ভগৰন্তং ধম্মং দেসেন্তং দিস্ৰা ‘‘দেসনাপরিযোসানে ৰুট্ঠহিত্ৰা ৰন্দিস্সামী’’তি কালপরিচ্ছেদং কত্ৰা ভগৰতো অৰিদূরে অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসিন্নো ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জি. তেন ৰুত্তং – ‘‘তেন খো পন সমযেন আযস্মা সুভূতি…পে… সমাপজ্জিত্ৰা’’তি.
তত্থ দুতিযজ্ঝানতো পট্ঠায রূপাৰচরসমাধি সব্বোপি অরূপাৰচরসমাধি অৰিতক্কসমাধি এৰ. ইধ পন চতুত্থজ্ঝানপাদকো অরহত্তফলসমাধি ‘‘অৰিতক্কসমাধী’’তি অধিপ্পেতো. দুতিযজ্ঝানাদীহি পহীনা মিচ্ছাৰিতক্কা ন তাৰ সুপ্পহীনা অচ্চন্তপহানাভাৰতো, অরিযমগ্গেন পন পহীনা এৰ পুন পহানকিচ্চাভাৰতো. তস্মা অগ্গমগ্গপরিযোসানভূতো অরহত্তফলসমাধি সব্বেসং মিচ্ছাৰিতক্কানং পহানন্তে উপ্পন্নত্তা ৰিসেসতো ‘‘অৰিতক্কসমাধী’’তি ৰত্তব্বতং অরহতি, পগেৰ চতুত্থজ্ঝানপাদকো. তেন ৰুত্তং – ‘‘ইধ পন চতুত্থজ্ঝানপাদকো অরহত্তফলসমাধি ‘অৰিতক্কসমাধী’তি অধিপ্পেতো’’তি.
এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এতং আযস্মতো সুভূতিস্স সব্বমিচ্ছাৰিতক্কসব্বসংকিলেসপহানসঙ্খাতং অত্থং সব্বাকারতো জানিত্ৰা তদত্থদীপকং ইমং উদানং উদানেসি.
তত্থ যস্স ৰিতক্কা ৰিধূপিতাতি যেন অরিযপুগ্গলেন, যস্স ৰা অরিযপুগ্গলস্স কামৰিতক্কাদযো সব্বেপি মিচ্ছাৰিতক্কা ৰিধূপিতা অরিযমগ্গঞাণেন সন্তাপিতা সমুচ্ছিন্না. অজ্ঝত্তং সুৰিকপ্পিতা অসেসাতি নিযকজ্ঝত্তসঙ্খাতে অত্তনো সন্তানে উপ্পজ্জনারহা সুৰিকপ্পিতা সুট্ঠু ৰিকপ্পিতা অসেসতো, কিঞ্চিপি অসেসেত্ৰা সুসমুচ্ছিন্নাতি অত্থো. তং সঙ্গমতিচ্চ অরূপসঞ্ঞীতি এত্থ ন্তি নিপাতমত্তং. অথ ৰা হেতুঅত্থো তংসদ্দো. যস্মা অনৰসেসেন মিচ্ছাৰিতক্কা সমুচ্ছিন্না, তস্মা রাগসঙ্গাদিকং পঞ্চৰিধং সঙ্গং, সব্বম্পি ৰা কিলেসসঙ্গং অতিচ্চ অতিক্কমিত্ৰা অতিক্কমনহেতু রূপসভাৰাভাৰতো রুপ্পনসঙ্খাতস্স চ ৰিকারস্স তত্থ অভাৰতো নিব্বিকারহেতুভাৰতো ৰা ‘‘অরূপ’’ন্তি লদ্ধনামং নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তাহি মগ্গফলসঞ্ঞাহি অরূপসঞ্ঞী. চতুযোগাতিগতোতি কামযোগো ভৰযোগো দিট্ঠিযোগো অৰিজ্জাযোগোতি চত্তারো যোগে যথারহং চতূহিপি মগ্গেহি অতিক্কমিত্ৰা গতো. ন জাতু মেতীতি মকারো পদসন্ধিকরো, জাতু একংসেনেৰ পুনব্ভৰায ন এতি, আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি তস্স নত্থীতি অত্থো. ‘‘ন জাতি মেতী’’তিপি পঠন্তি, সো এৰত্থো. ইতি ভগৰা আযস্মতো সুভূতিস্স অরহত্তফলসমাপত্তিৰিহারং অনুপাদিসেসনিব্বানঞ্চ আরব্ভ পীতিৰেগৰিস্সট্ঠং উদানং উদানেসি.
সত্তমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. গণিকাসুত্তৰণ্ণনা
৫৮. অট্ঠমে দ্ৰে পূগাতি দ্ৰে গণা. অঞ্ঞতরিস্সা গণিকাযাতি অঞ্ঞতরায নগরসোভিনিযা. সারত্তাতি সুট্ঠু রত্তা. পটিবদ্ধচিত্তাতি কিলেসৰসেন বদ্ধচিত্তা. রাজগহে কির একস্মিং ছণদিৰসে বহূ ধুত্তপুরিসা গণবন্ধনেন ৰিচরন্তা একমেকস্স একমেকং ৰেসিং আনেত্ৰা উয্যানং পৰিসিত্ৰা ছণকীল়ং কীল়িংসু. ততো পরম্পি দ্ৰে তযো ছণদিৰসে তং তংযেৰ ৰেসিং আনেত্ৰা ছণকীল়ং কীল়িংসু. অথাপরস্মিং ছণদিৰসে অঞ্ঞেপি ধুত্তা তথেৰ ছণকীল়ং কীল়িতুকামা ৰেসিযো আনেন্তা পুরিমধুত্তেহি পুব্বে আনীতং একং ৰেসিং আনেন্তি. ইতরে তং দিস্ৰা ‘‘অযং অম্হাকং পরিগ্গহো’’তি আহংসু. তেপি তথেৰ আহংসু. ‘‘এৰং অম্হাকং পরিগ্গহো, অম্হাকং পরিগ্গহো’’তি কলহং ৰড্ঢেত্ৰা পাণিপ্পহারাদীনি অকংসু. তেন ৰুত্তং – ‘‘তেন খো পন সমযেন রাজগহে দ্ৰে পূগা’’তিআদি. তত্থ উপক্কমন্তীতি পহরন্তি. মরণম্পি নিগচ্ছন্তীতি বলৰূপক্কমেহি মরণং উপগচ্ছন্তি, ইতরেপি মরণমত্তং মরণপ্পমাণদুক্খং পাপুণন্তি.
এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এতং কামেসু গেধং ৰিৰাদমূলং সব্বানত্থমূলন্তি সব্বাকারতো ৰিদিত্ৰা. ইমং উদানন্তি অন্তদ্ৰযে চ মজ্ঝিমায পটিপত্তিযা আদীনৰানিসংসৰিভাৰনং ইমং উদানং উদানেসি.
তত্থ যঞ্চ পত্তন্তি যং রূপাদিপঞ্চকামগুণজাতং পত্তং ‘‘নত্থি কামেসু দোসো’’তি দিট্ঠিং পুরক্খত্ৰা ৰা অপুরক্খত্ৰা ৰা এতরহি লদ্ধং অনুভুয্যমানং. যঞ্চ পত্তব্বন্তি যঞ্চ কামগুণজাতমেৰ ‘‘ভুঞ্জিতব্বা কামা, পরিভুঞ্জিতব্বা কামা, আসেৰিতব্বা কামা, পটিসেৰিতব্বা কামা, যো কামে পরিভুঞ্জতি, সো লোকং ৰড্ঢেতি, যো লোকং ৰড্ঢেতি, সো বহুং পুঞ্ঞং পসৰতী’’তি দিট্ঠিং উপনিস্সায তং অনিস্সজ্জিত্ৰা কতেন কম্মুনা অনাগতে পত্তব্বং অনুভৰিতব্বঞ্চ. উভযমেতং রজানুকিণ্ণন্তি এতং উভযং পত্তং পত্তব্বঞ্চ রাগরজাদীহি অনুকিণ্ণং. সম্পত্তে হি ৰত্থুকামে অনুভৰন্তো রাগরজেন ৰোকিণ্ণো হোতি, তত্থ পন সংকিলিট্ঠচিত্তস্স ফলে আযতিং আপন্নে দোমনস্সুপ্পত্তিযা দোসরজেন ৰোকিণ্ণো হোতি, উভযত্থাপি মোহরজেন ৰোকিণ্ণো হোতি. কস্স পনেতং রজানুকিণ্ণন্তি আহ – ‘‘আতুরস্সানুসিক্খতো’’তি কামপত্থনাৰসেন কিলেসাতুরস্স, তস্স চ ফলেন দুক্খাতুরস্স চ উভযত্থাপি পটিকারাভিলাসায কিলেসফলে অনুসিক্খতো.
তথা যঞ্চ পত্তন্তি যং অচেলকৰতাদিৰসেন পত্তং অত্তপরিতাপনং. যঞ্চ পত্তব্বন্তি যং মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানহেতু অপাযেসু পত্তব্বং ফলং. উভযমেতং রজানুকিণ্ণন্তি তদুভযং দুক্খরজানুকিণ্ণং. আতুরস্সাতি কাযকিলমথেন দুক্খাতুরস্স. অনুসিক্খতোতি মিচ্ছাদিট্ঠিং, তস্সা সমাদাযকে পুগ্গলে চ অনুসিক্খতো.
যে চ সিক্খাসারাতি যেহি যথাসমাদিন্নং সীলব্বতাদিসঙ্খাতং সিক্খং সারতো গহেত্ৰা ‘‘ইমিনা সংসারসুদ্ধী’’তি কথিতা. তেনাহ – সীলব্বতং জীৰিতং ব্রহ্মচরিযং উপট্ঠানসারাতি. তত্থ যং ‘‘ন করোমী’’তি ওরমতি, তং সীলং, ৰিসভোজনকিচ্ছাচরণাদিকং ৰতং, সাকভক্খতাদিজীৰিকা জীৰিতং, মেথুনৰিরতি ব্রহ্মচরিযং, এতেসং অনুতিট্ঠনং উপট্ঠানং, ভূতপিণ্ডকপরিভণ্ডাদিৰসেন খন্ধদেৰসিৰাদিপরিচরণং ৰা উপট্ঠানং, এৰমেতেহি যথাৰুত্তেহি সীলাদীহি সংসারসুদ্ধি হোতীতি তানি সারতো গহেত্ৰা ঠিতা সমণব্রাহ্মণা সিক্খাসারা সীলব্বতং জীৰিতং ব্রহ্মচরিযং ‘‘উপট্ঠানসারা’’তি ৰেদিতব্বা. অযমেকো অন্তোতি অযং সীলব্বতপরামাসৰসেন অত্তকিলমথানুযোগসঙ্খাতো মজ্ঝিমায পটিপত্তিযা উপ্পথভূতো লামকট্ঠেন চ একো অন্তো. অযং দুতিযো অন্তোতি অযং কামসুখল্লিকানুযোগো কামেসু পাতব্যতাপত্তিসঙ্খাতো দুতিযো ৰুত্তনযেন অন্তো.
ইচ্চেতে উভো অন্তাতি কামসুখল্লিকানুযোগো অত্তকিলমথানুযোগো চ ইতি এতে উভো অন্তা. তে চ খো এতরহি পত্তে, আযতিং পত্তব্বে চ কিলেসদুক্খরজানুকিণ্ণে কামগুণে অত্তপরিতাপনে চ অল্লীনেহি কিলেসদুক্খাতুরানং অনুসিক্খন্তেহি, সযঞ্চ কিলেসদুক্খাতুরেহি পটিপজ্জিতব্বত্তা লামকা উপ্পথভূতা চাতি অন্তা. কটসিৰড্ঢনাতি অন্ধপুথুজ্জনেহি অভিকঙ্খিতব্বট্ঠেন কটসিসঙ্খাতানং তণ্হাঅৰিজ্জানং অভিৰড্ঢনা. কটসিযো দিট্ঠিং ৰড্ঢেন্তীতি তা পন কটসিযো নানপ্পকারদিট্ঠিং ৰড্ঢেন্তি. ৰত্থুকামেসু অস্সাদানুপস্সিনো হি তে পজহিতুং অসক্কোন্তস্স তণ্হাঅৰিজ্জাসহকারীকারণং লভিত্ৰা ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ১২২১; ৰিভ. ৯৩৮) নত্থিকদিট্ঠিং অকিরিযদিট্ঠিং অহেতুকদিট্ঠিঞ্চ গণ্হাপেন্তি, অত্তপরিতাপনং অনুযুত্তস্স পন অৰিজ্জাতণ্হাসহকারীকারণং লভিত্ৰা ‘‘সীলেন সুদ্ধি ৰতেন সুদ্ধী’’তিআদিনা অত্তসুদ্ধিঅভিলাসেন সীলব্বতপরামাসদিট্ঠিং গণ্হাপেন্তি. সক্কাযদিট্ঠিযা পন তেসং পচ্চযভাৰো পাকটোযেৰ. এৰং অন্তদ্ৰযূপনিস্সযেন তণ্হাঅৰিজ্জানং দিট্ঠিৰড্ঢকতা ৰেদিতব্বা. কেচি পন ‘‘কটসীতি পঞ্চন্নং খন্ধানং অধিৰচন’’ন্তি ৰদন্তি. তেসং যদগ্গেন ততো অন্তদ্ৰযতো সংসারসুদ্ধি ন হোতি, তদগ্গেন তে উপাদানক্খন্ধে অভিৰড্ঢেতীতি অধিপ্পাযো. অপরে পন ‘‘কটসিৰড্ঢনা’’তি পদস্স ‘‘অপরাপরং জরামরণেহি সিৰথিকৰড্ঢনা’’তি অত্থং ৰদন্তি. তেহিপি অন্তদ্ৰযস্স সংসারসুদ্ধিহেতুভাৰাভাৰোযেৰ ৰুত্তো, কটসিযা পন দিট্ঠিৰড্ঢনকারণভাৰো ৰত্তব্বো.
এতে তে উভো অন্তে অনভিঞ্ঞাযাতি তে এতে যথাৰুত্তে উভোপি অন্তে অজানিত্ৰা ‘‘ইমে অন্তা তে চ এৰংগহিতা এৰংঅনুট্ঠিতা এৰংগতিকা এৰংঅভিসম্পরাযা’’তি এৰং অজাননহেতু অজাননকারণা. ‘‘পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা’’তিআদীসু (পু. প. ২০৮; অ. নি. ৯.৪৩) ৰিযস্স হেতুঅত্থতা দট্ঠব্বা. ওলীযন্তি একেতি একে কামসুখানুযোগৰসেন সঙ্কোচং আপজ্জন্তি. অতিধাৰন্তি একেতি একে অত্তকিলমথানুযোগৰসেন অতিক্কমন্তি. কামসুখমনুযুত্তা হি ৰীরিযস্স অকরণতো কোসজ্জৰসেন সম্মাপটিপত্তিতো সঙ্কোচমাপন্নতা ওলীযন্তি নাম, অত্তপরিতাপনমনুযুত্তা পন কোসজ্জং পহায অনুপাযেন ৰীরিযারম্ভং করোন্তা সম্মাপটিপত্তিযা অতিক্কমনতো অতিধাৰন্তি নাম, তদুভযং পন তত্থ আদীনৰাদস্সনতো. তেন ৰুত্তং – ‘‘উভো অন্তে অনভিঞ্ঞায ওলীযন্তি একে অতিধাৰন্তি একে’’তি. তত্থ তণ্হাভিনন্দনৰসেন ওলীযন্তি, দিট্ঠাভিনন্দনৰসেন অতিধাৰন্তীতি ৰেদিতব্বং.
অথ ৰা সস্সতাভিনিৰেসৰসেন ওলীযন্তি একে, উচ্ছেদাভিনিৰেসৰসেন অতিধাৰন্তি একে. গোসীলাদিৰসেন হি অত্তপরিতাপনমনুযুত্তা একচ্চে ‘‘ইমিনাহং সীলেন ৰা ৰতেন ৰা তপেন ৰা ব্রহ্মচরিযেন ৰা দেৰো ৰা ভৰিস্সামি দেৰঞ্ঞতরো ৰা, তত্থ নিচ্চো ধুৰো সস্সতো অৰিপরিণামধম্মো সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সামী’’তি সস্সতদস্সনং অভিনিৰিসন্তা সংসারে ওলীযন্তি নাম, কামসুখমনুযুত্তা পন একচ্চে যংকিঞ্চি কত্ৰা ইন্দ্রিযানি সন্তপ্পেতুকামা লোকাযতিকা ৰিয তদনুগুণং উচ্ছেদদস্সনং অভিনিৰিসন্তা অনুপাযেন ৰট্টুপচ্ছেদস্স পরিযেসনতো অতিধাৰন্তি নাম. এৰং সস্সতুচ্ছেদৰসেনপি ওলীযনাতিধাৰনানি ৰেদিতব্বানি.
যে চ খো তে অভিঞ্ঞাযাতি যে চ খো পন অরিযপুগ্গলা তে যথাৰুত্তে উভো অন্তে ‘‘ইমে অন্তা এৰংগহিতা এৰংঅনুট্ঠিতা এৰংগতিকা এৰংঅভিসম্পরাযা’’তি অভিৰিসিট্ঠেন ঞাণেন ৰিপস্সনাসহিতায মগ্গপঞ্ঞায জানিত্ৰা মজ্ঝিমপটিপদং সম্মাপটিপন্না, তায সম্মাপটিপত্তিযা. তত্র চ নাহেসুন্তি তত্র তস্মিং অন্তদ্ৰযে পতিতা ন অহেসুং, তং অন্তদ্ৰযং পজহিংসূতি অত্থো. তেন চ নামঞ্ঞিংসূতি তেন অন্তদ্ৰযপহানেন ‘‘মম ইদং অন্তদ্ৰযপহানং, অহং অন্তদ্ৰযং পহাসিং, ইমিনা অন্তদ্ৰযপহানেন সেয্যো’’তিআদিনা তণ্হাদিট্ঠিমানমঞ্ঞনাৰসেন ন অমঞ্ঞিংসু সব্বমঞ্ঞনানং সম্মদেৰ পহীনত্তা. এত্থ চ অগ্গফলে ঠিতে অরিযপুগ্গলে সন্ধায ‘‘তত্র চ নাহেসুং, তেন চ নামঞ্ঞিংসূ’’তি অতীতকালৰসেন অযং দেসনা পৰত্তা, মগ্গক্খণে পন অধিপ্পেতে ৰত্তমানকালৰসেনেৰ ৰত্তব্বং সিযা. ৰট্টং তেসং নত্থি পঞ্ঞাপনাযাতি যে এৰং পহীনসব্বমঞ্ঞনা উত্তমপুরিসা, তেসং অনুপাদাপরিনিব্বুতানং কম্মৰিপাককিলেসৰসেন তিৰিধম্পি ৰট্টং নত্থি পঞ্ঞাপনায, ৰত্তমানক্খন্ধভেদতো উদ্ধং অনুপাদানো ৰিয জাতৰেদো অপঞ্ঞত্তিকভাৰমেৰ গচ্ছতীতি অত্থো.
অট্ঠমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. উপাতিধাৰন্তিসুত্তৰণ্ণনা
৫৯. নৰমে রত্তন্ধকারতিমিসাযন্তি রত্তিযং অন্ধকারে মহাতিমিসাযং. রত্তীপি হি অন্ধকারৰিরহিতা হোতি, যা পুণ্ণমায রত্তি জুণ্হোভাসিতা. অন্ধকারোপি ‘‘তিমিসা’’তি ন ৰত্তব্বো হোতি অব্ভমহিকাদিউপক্কিলেসৰিরহিতে দেৰে. মহন্ধকারো হি ‘‘তিমিসা’’তি ৰুচ্চতি. অযং পন অমাৰসী রত্তি দেৰো চ মেঘপটলসঞ্ছন্নো. তেন ৰুত্তং – ‘‘রত্তন্ধকারতিমিসাযন্তি রত্তিযা অন্ধকারে মহাতিমিসায’’ন্তি. অব্ভোকাসেতি অপ্পটিচ্ছন্নে ওকাসে ৰিহারঙ্গণে. তেলপ্পদীপেসু ঝাযমানেসূতি তেলপজ্জোতেসু জলমানেসু.
ননু চ ভগৰতো ব্যামপ্পভা পকতিযা ব্যামমত্তপ্পদেসং অভিব্যাপেত্ৰা চন্দিমসূরিযালোকং অভিভৰিত্ৰা ঘনবহলং বুদ্ধালোকং ৰিস্সজ্জেন্তী অন্ধকারং ৰিধমিত্ৰা তিট্ঠতি, কাযপ্পভাপি নীলপীতাদিৰসেন ছব্বণ্ণঘনবুদ্ধরস্মিযো ৰিস্সজ্জেত্ৰা পকতিযাৰ সমন্ততো অসীতিহত্থপ্পদেসং ওভাসেন্তী তিট্ঠতি, এৰং বুদ্ধালোকেনেৰ একোভাসভূতে ভগৰতো নিসিন্নোকাসে পদীপকরণে কিচ্চং নত্থীতি? সচ্চং নত্থি, তথাপি পুঞ্ঞত্থিকা উপাসকা ভগৰতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ পূজাকরণত্থং দেৰসিকং তেলপ্পদীপং উপট্ঠপেন্তি. তথা হি ৰুত্তং – সামঞ্ঞফলেপি ‘‘এতে মণ্ডলমালে দীপা ঝাযন্তী’’তি (দী. নি. ১.১৫৯). ‘‘রত্তন্ধকারতিমিসায’’ন্তি ইদম্পি তস্সা রত্তিযা সভাৰকিত্তনত্থং ৰুত্তং, ন পন ভগৰতো নিসিন্নোকাসস্স অন্ধকারভাৰতো. পূজাকরণত্থমেৰ হি তদাপি উপাসকেহি পদীপা কারিতা.
তস্মিঞ্হি দিৰসে সাৰত্থিৰাসিনো বহূ উপাসকা পাতোৰ সরীরপটিজগ্গনং কত্ৰা ৰিহারং গন্ত্ৰা উপোসথঙ্গানি সমাদিযিত্ৰা বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং নিমন্তেত্ৰা নগরং পৰিসিত্ৰা মহাদানানি পৰত্তেত্ৰা ভগৰন্তং ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ অনুগন্ত্ৰা নিৰত্তিত্ৰা অত্তনো অত্তনো গেহানি গন্ত্ৰা সযম্পি পরিভুঞ্জিত্ৰা সুদ্ধৰত্থনিৰত্থা সুদ্ধুত্তরাসঙ্গা গন্ধমালাদিহত্থা ৰিহারং গন্ত্ৰা ভগৰন্তং পূজেত্ৰা কেচি মনোভাৰনীযে ভিক্খূ পযিরুপাসন্তা কেচি যোনিসোমনসিকরোন্তা দিৰসভাগং ৰীতিনামেসুং. তে সাযন্হসমযে ভগৰতো সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা সত্থরি ধম্মসভামণ্ডপতো পট্ঠায গন্ধকুটিসমীপে অজ্ঝোকাসে পঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনে নিসিন্নে, ভিক্খুসঙ্ঘে চ ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা পযিরুপাসন্তে উপোসথৰিসোধনত্থঞ্চেৰ যোনিসোমনসিকারপরিব্রূহনত্থঞ্চ নগরং অগন্ত্ৰা ৰিহারেযেৰ ৰসিতুকামা ওহীযিংসু. অথ তে ভগৰতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ পূজাকরণত্থং বহূ তেলপ্পদীপে আরোপেত্ৰা সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ অঞ্জলিং কত্ৰা ভিক্খূনং পরিযন্তে নিসিন্না কথং সমুট্ঠাপেসুং, ‘‘ভন্তে, ইমে তিত্থিযা নানাৰিধানি দিট্ঠিগতানি অভিনিৰিস্স ৰোহরন্তি, তথা ৰোহরন্তা চ কদাচি সস্সতং, কদাচি অসস্সতং, উচ্ছেদাদীসু অঞ্ঞতরন্তি একস্মিংযেৰ অট্ঠত্ৰা নৰনৰানি দিট্ঠিগতানি ‘ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি পগ্গয্হ তিট্ঠন্তি উম্মত্তকসদিসা, তেসং তথা অভিনিৰিট্ঠানং কা গতি, কো অভিসম্পরাযো’’তি. তেন চ সমযেন বহূ পটঙ্গপাণকা পতন্তা পতন্তা তেসু তেলপ্পদীপেসু নিপতন্তি. তেন ৰুত্তং – ‘‘তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা অধিপাতকা’’তিআদি.
তত্থ অধিপাতকাতি পটঙ্গপাণকা, যে ‘‘সলভা’’তিপি ৰুচ্চন্তি. তে হি দীপসিখং অধিপতনতো ‘‘অধিপাতকা’’তি অধিপ্পেতা. আপাতপরিপাতন্তি আপাতং পরিপাতং, আপতিত্ৰা আপতিত্ৰা পরিপতিত্ৰা পরিপতিত্ৰা, অভিমুখপাতঞ্চেৰ পরিব্ভমিত্ৰা পাতঞ্চ কত্ৰাতি অত্থো. ‘‘আপাথে পরিপাত’’ন্তি কেচি পঠন্তি, আপাথে পদীপস্স অত্তনো আপাথগমনে সতি পরিপতিত্ৰা পরিপতিত্ৰাতি অত্থো. অনযন্তি অৰড্ঢিং দুক্খং. ব্যসনন্তি ৰিনাসং. পুরিমপদেন হি মরণমত্তং দুক্খং, পচ্ছিমপদেন মরণং তেসং দীপেতি. তত্থ কেচি পাণকা সহ পতনেন মরিংসু, কেচি মরণমত্তং দুক্খং আপজ্জিংসু.
এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এতং অধিপাতকপাণকানং অত্তহিতং অজানন্তানং অত্তুপক্কমৰসেন নিরত্থকব্যসনাপত্তিং ৰিদিত্ৰা তেসং ৰিয দিট্ঠিগতিকানং দিট্ঠাভিনিৰেসেন অনযব্যসনাপত্তিদীপকং ইমং উদানং উদানেসি.
তত্থ উপাতিধাৰন্তি ন সারমেন্তীতি সীলসমাধিপঞ্ঞাৰিমুত্তিআদিভেদং সারং ন এন্তি, চতুসচ্চাভিসমযৰসেন ন অধিগচ্ছন্তি. তস্মিং পন সউপাযে সারে তিট্ঠন্তেযেৰ ৰিমুত্তাভিলাসায তং উপেন্তা ৰিয হুত্ৰাপি দিট্ঠিৰিপল্লাসেন অতিধাৰন্তি অতিক্কমিত্ৰা গচ্ছন্তি, পঞ্চুপাদানক্খন্ধে ‘‘নিচ্চং সুভং সুখং অত্তা’’তি অভিনিৰিসিত্ৰা গণ্হন্তাতি অত্থো. নৰং নৰং বন্ধনং ব্রূহযন্তীতি তথা গণ্হন্তা চ তণ্হাদিট্ঠিসঙ্খাতং নৰং নৰং বন্ধনং ব্রূহযন্তি ৰড্ঢযন্তি. পতন্তি পজ্জোতমিৰাধিপাতকা, দিট্ঠে সুতে ইতিহেকে নিৰিট্ঠাতি এৰং তণ্হাদিট্ঠিবন্ধনেহি বদ্ধত্তা একে সমণব্রাহ্মণা দিট্ঠে অত্তনা চক্খুৰিঞ্ঞাণেন দিট্ঠিদস্সনেনেৰ ৰা দিট্ঠে অনুস্সৰূপলব্ভমত্তেনেৰ চ সুতে ‘‘ইতিহ একন্ততো এৰমেত’’ন্তি নিৰিট্ঠা দিট্ঠাভিনিৰেসেন ‘‘সস্সত’’ন্তিআদিনা অভিনিৰিট্ঠা, একন্তহিতং ৰা নিস্সরণং অজানন্তা রাগাদীহি একাদসহি অগ্গীহি আদিত্তং ভৰত্তযসঙ্খাতং অঙ্গারকাসুংযেৰ ইমে ৰিয অধিপাতকা ইমং পজ্জোতং পতন্তি, ন ততো সীসং উক্খিপিতুং সক্কোন্তীতি অত্থো.
নৰমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. উপ্পজ্জন্তিসুত্তৰণ্ণনা
৬০. দসমে যাৰকীৰন্তি যত্তকং কালং. যতোতি যদা, যতো পট্ঠায, যস্মিং কালেতি ৰা অত্থো. এৰমেতং, আনন্দাতি, আনন্দ, তথাগতে উপ্পন্নে তথাগতস্স তথাগতসাৰকানংযেৰ চ লাভসক্কারো অভিৰড্ঢতি, তিত্থিযা পন নিত্তেজা ৰিহতপ্পভা পহীনলাভসক্কারা হোন্তীতি যং তযা ৰুত্তং, এতং এৰং, ন এতস্স অঞ্ঞথাভাৰো. চক্কৰত্তিনো হি চক্করতনস্স পাতুভাৰেন লোকো চক্করতনং মুঞ্চিত্ৰা অঞ্ঞত্থ পূজাসক্কারসম্মানং ন পৰত্তেতি, চক্করতনমেৰ পন সব্বো লোকো সব্বভাৰেহি সক্করোতি গরুং করোতি মানেতি পূজেতি. ইতি ৰট্টানুসারিপুঞ্ঞমত্তনিস্সন্দস্সপি তাৰ মহন্তো আনুভাৰো, কিমঙ্গং পন ৰিৰট্টানুসারিপুঞ্ঞফলূপত্থম্ভস্স অনন্তাপরিমেয্যগুণগণাধারস্স বুদ্ধরতনস্স ধম্মরতনস্স সঙ্ঘরতনস্স চাতি দস্সেতি.
ভগৰা হি সম্মাসম্বোধিং পত্ৰা পৰত্তৰরধম্মচক্কো অনুক্কমেন লোকে একসট্ঠিযা অরহন্তেসু জাতেসু সট্ঠি অরহন্তে জনপদচারিকায ৰিস্সজ্জেত্ৰা উরুৰেলং পত্ৰা উরুৰেলকস্সপপ্পমুখে সহস্সজটিলে অরহত্তে পতিট্ঠাপেত্ৰা তেহি পরিৰুতো লট্ঠিৰনুয্যানে নিসীদিত্ৰা বিম্বিসারপ্পমুখানং অঙ্গমগধৰাসীনং দ্ৰাদস নহুতানি সাসনে ওতারেত্ৰা যদা রাজগহে ৰিহাসি, ততো পট্ঠায ভগৰতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ যথা যথা উপরূপরি উল়ারলাভসক্কারো অভিৰড্ঢতি, তথা তথা সব্বতিত্থিযানং লাভসক্কারো পরিহাযি এৰ.
অথেকদিৰসং আযস্মা আনন্দো দিৰাট্ঠানে নিসিন্নো ভগৰতো চ অরিযসঙ্ঘস্স চ সম্মাপটিপত্তিং পচ্চৰেক্খিত্ৰা পীতিসোমনস্সজাতো ‘‘কথং নু খো তিত্থিযান’’ন্তি তেসং পটিপত্তিং আৰজ্জেসি. অথস্স নেসং সব্বথাপি দুপ্পটিপত্তিযেৰ উপট্ঠাসি. সো ‘‘এৰংমহানুভাৰে নাম পুঞ্ঞূপনিস্সযস্স ধম্মানুধম্মপ্পটিপত্তিযা চ উক্কংসপারমিপ্পত্তে ভগৰতি, অরিযসঙ্ঘে চ ধরন্তে কথং ইমে অঞ্ঞতিত্থিযা এৰং দুপ্পটিপন্না অকতপুঞ্ঞা ৰরাকা লাভিনো সক্কতা ভৰিস্সন্তী’’তি তিত্থিযানং লাভসক্কারহানিং নিস্সায কারুঞ্ঞং উপ্পাদেত্ৰা অথ অত্তনো পরিৰিতক্কং ‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভন্তে’’তিআদিনা ভগৰতো আরোচেসি. ভগৰা চ তং, ‘‘আনন্দ, তযা মিচ্ছা পরিৰিতক্কিত’’ন্তি অৰত্ৰা সুৰণ্ণালিঙ্গসদিসং গীৰং উন্নামেত্ৰা সুপুপ্ফিতসতপত্তসস্সিরিকং মহামুখং অভিপ্পসন্নতরং কত্ৰা ‘‘এৰমেতং, আনন্দা’’তি সম্পহংসিত্ৰা ‘‘যাৰকীৰঞ্চা’’তিআদিনা তস্স ৰচনং পচ্চনুমোদি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো আযস্মা আনন্দো…পে… ভিক্খুসঙ্ঘো চা’’তি. অথ ভগৰা তস্সং অট্ঠুপ্পত্তিযং অতীতেপি মযি অনুপ্পন্নে একচ্চে নীচজনা সম্মানং লভিত্ৰা মম উপ্পাদতো পট্ঠায হতলাভসক্কারা অহেসুন্তি বাৰেরুজাতকং (জা. ১.৪.১৫৩ আদযো) কথেসি.
এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি দিট্ঠিগতিকানং তাৰ সক্কারসম্মানো যাৰ ন সম্মাসম্বুদ্ধা লোকে উপ্পজ্জন্তি, তেসং পন উপ্পাদতো পট্ঠায তে হতলাভসক্কারা নিপ্পভা নিত্তেজাৰ হোন্তি, দুপ্পটিপত্তিযা দুক্খতো চ ন মুচ্চন্তীতি এতমত্থং সব্বাকারতো ৰিদিত্ৰা তদত্থদীপনং ইমং উদানং উদানেসি.
তত্থ ওভাসতি তাৰ সো কিমীতি সো খজ্জূপনককিমি তাৰদেৰ ওভাসতি জোততি দিব্বতি. যাৰ ন উন্নমতে পভঙ্করোতি তীসুপি মহাদীপেসু একক্খণে আলোককরণেন ‘‘পভঙ্করো’’তি লদ্ধনামো সূরিযো যাৰ ন উগ্গমতি ন উদেতি. অনুগ্গতে হি সূরিযে লদ্ধোকাসা খজ্জূপনকা ৰিপরিৰত্তমানাপি কণ্টকফলসদিসা তমসি ৰিজ্জোতন্তি. স ৰেরোচনম্হি উগ্গতে, হতপ্পভো হোতি ন চাপি ভাসতীতি সমন্ততো অন্ধকারং ৰিধমিত্ৰা কিরণসহস্সেন ৰিরোচনসভাৰতায ৰেরোচননামকে আদিচ্চে উট্ঠিতে সো খজ্জূপনকো হতপ্পভো নিত্তেজো কাল়কো হোতি, রত্তন্ধকারে ৰিয ন ভাসতি ন দিব্বতি.
এৰং ওভাসিতমেৰ তক্কিকানন্তি যথা তেন খজ্জূপনকেন সূরিযুগ্গমনতো পুরেযেৰ ওভাসিতং হোতি, এৰং তক্কেত্ৰা ৰিতক্কেত্ৰা পরিকপ্পনমত্তেন দিট্ঠীনং গহণতো ‘‘তক্কিকা’’তি লদ্ধনামেহি তিত্থিযেহি ওভাসিতং অত্তনো সমযতেজেন দীপেত্ৰা অধিট্ঠিতং তাৰ, যাৰ সম্মাসম্বুদ্ধা লোকে নুপ্পজ্জন্তি. ন তক্কিকা সুজ্ঝন্তি ন চাপি সাৰকাতি যদা পন সম্মাসম্বুদ্ধা লোকে উপ্পজ্জন্তি, তদা দিট্ঠিগতিকা ন সুজ্ঝন্তি ন সোভন্তি, ন চাপি তেসং সাৰকা সোভন্তি, অঞ্ঞদত্থু ৰিহতসোভা রত্তিখিত্তা ৰিয সরা ন পঞ্ঞাযন্তেৰ. অথ ৰা যাৰ সম্মাসম্বুদ্ধা লোকে নুপ্পজ্জন্তি, তাৰদেৰ তক্কিকানং ওভাসিতং অত্তনো সমযেন জোতনং বাললাপনং, ন ততো পরং. কস্মা? যস্মা ন তক্কিকা সুজ্ঝন্তি, ন চাপি সাৰকা. তে হি দুরক্খাতধম্মৰিনযা সম্মাপটিপত্তিরহিতা ন সংসারতো সুজ্ঝন্তি অনিয্যানিকসাসনত্তা. তেনাহ ‘‘দুদ্দিট্ঠী ন দুক্খা পমুচ্চরে’’তি. তক্কিকা হি অযাথাৰলদ্ধিকতায দুদ্দিট্ঠিনো মিচ্ছাভিনিৰিট্ঠদিট্ঠিকা ৰিপরীতদস্সনা তং দিট্ঠিং অনিস্সজ্জিত্ৰা সংসারদুক্খতো ন কদাচিপি মুচ্চন্তীতি.
দসমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিট্ঠিতা চ জচ্চন্ধৰগ্গৰণ্ণনা.