৭. চূল়ৰগ্গো

১. পঠমলকুণ্ডকভদ্দিযসুত্তৰণ্ণনা

৬১. চূল়ৰগ্গস্স পঠমে লকুণ্ডকভদ্দিযন্তি এত্থ ভদ্দিযোতি তস্স আযস্মতো নামং, কাযস্স পন রস্সত্তা ‘‘লকুণ্ডকভদ্দিযো’’তি নং সঞ্জানন্তি. সো কির সাৰত্থিৰাসী কুলপুত্তো মহদ্ধনো মহাভোগো রূপেন অপাসাদিকো দুব্বণ্ণো দুদ্দসিকো ওকোটিমকো. সো একদিৰসং সত্থরি জেতৰনে ৰিহরন্তে উপাসকেহি সদ্ধিং ৰিহারং গন্ত্ৰা ধম্মদেসনং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা লদ্ধূপসম্পদো সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তো সোতাপত্তিফলং পাপুণি. তদা সেক্খা ভিক্খূ যেভুয্যেন আযস্মন্তং সারিপুত্তং উপসঙ্কমিত্ৰা উপরিমগ্গত্থায কম্মট্ঠানং যাচন্তি, ধম্মদেসনং যাচন্তি, পঞ্হং পুচ্ছন্তি. সো তেসং অধিপ্পাযং পূরেন্তো কম্মট্ঠানং আচিক্খতি, ধম্মং দেসেতি, পঞ্হং ৰিস্সজ্জেতি. তে ঘটেন্তা ৰাযমন্তা অপ্পেকচ্চে সকদাগামিফলং, অপ্পেকচ্চে অনাগামিফলং, অপ্পেকচ্চে অরহত্তং, অপ্পেকচ্চে তিস্সো ৰিজ্জা, অপ্পেকচ্চে ছল়ভিঞ্ঞা, অপ্পেকচ্চে চতস্সো পটিসম্ভিদা অধিগচ্ছন্তি. তে দিস্ৰা লকুণ্ডকভদ্দিযোপি সেখো সমানো কালং ঞত্ৰা অত্তনো চিত্তকল্লতঞ্চ সল্লেখঞ্চ পচ্চৰেক্খিত্ৰা ধম্মসেনাপতিং উপসঙ্কমিত্ৰা কতপটিসন্থারো সম্মোদমানো ধম্মদেসনং যাচি. সোপিস্স অজ্ঝাসযস্স অনুরূপং কথং কথেসি. তেন ৰুত্তং – ‘‘তেন খো পন সমযেন আযস্মা সারিপুত্তো আযস্মন্তং লকুণ্ডকভদ্দিযং অনেকপরিযাযেন ধম্মিযা কথায সন্দস্সেতী’’তিআদি.

তত্থ অনেকপরিযাযেনাতি ‘‘ইতিপি পঞ্চক্খন্ধা অনিচ্চা, ইতিপি দুক্খা, ইতিপি অনত্তা’’তি এৰং অনেকেহি কারণেহি. ধম্মিযা কথাযাতি পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং উদযব্বযাদিপকাসনিযা ধম্মিযা কথায. সন্দস্সেতীতি তানিযেৰ অনিচ্চাদিলক্খণানি উদযব্বযাদিকে চ সম্মা দস্সেতি, হত্থেন গহেত্ৰা ৰিয পচ্চক্খতো দস্সেতি. সমাদপেতীতি তত্থ লক্খণারম্মণিকং ৰিপস্সনং সম্মা আদপেতি, যথা ৰীথিপটিপন্না হুত্ৰা পৰত্ততি, এৰং গণ্হাপেতি. সমুত্তেজেতীতি ৰিপস্সনায আরদ্ধায সঙ্খারানং উদযব্বযাদীসু উপট্ঠহন্তেসু যথাকালং পগ্গহনিগ্গহসমুপেক্খণেহি বোজ্ঝঙ্গানং অনুপৰত্তনেন ভাৰনং মজ্ঝিমং ৰীথিং ওতারেত্ৰা যথা ৰিপস্সনাঞাণং সূরং পসন্নং হুত্ৰা ৰহতি, এৰং ইন্দ্রিযানং ৰিসদভাৰকরণেন ৰিপস্সনাচিত্তং সম্মা উত্তেজেতি, ৰিসদাপনৰসেন ৰোদপেতি. সম্পহংসেতীতি তথা পৰত্তিযমানায ৰিপস্সনায সমপ্পৰত্তভাৰনাৰসেন চেৰ উপরিলদ্ধব্বভাৰনাবলেন চ চিত্তং সম্মা পহংসেতি, লদ্ধস্সাদৰসেন ৰা সুট্ঠু তোসেতি. অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চীতি যথা যথা ধম্মসেনাপতি ধম্মং দেসেতি, তথা তথা তথলক্খণং ৰিপস্সন্তস্স থেরস্স চ দেসনানুভাৰেন, অত্তনো চ উপনিস্সযসম্পত্তিযা ঞাণস্স পরিপাকং গতত্তা দেসনানুসারেন ঞাণে অনুপৰত্তন্তে কামাসৰাদীসু কঞ্চি আসৰং অগ্গহেত্ৰা মগ্গপটিপাটিযাৰ অনৰসেসতো চিত্তং ৰিমুচ্চি, অরহত্তফলং সচ্ছাকাসীতি অত্থো.

এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এতং আযস্মতো লকুণ্ডকভদ্দিযস্স অঞ্ঞারাধনসঙ্খাতং অত্থং সব্বাকারতো ৰিদিত্ৰা তদত্থদীপনং ইমং উদানং উদানেসি.

তত্থ উদ্ধন্তি রূপধাতুযা অরূপধাতুযা চ. অধোতি কামধাতুযা. সব্বধীতি সব্বস্মিম্পি সঙ্খারগতে. ৰিপ্পমুত্তোতি পুব্বভাগে ৰিক্খম্ভনৰিমুত্তিযা অপরভাগে সমুচ্ছেদপটিপস্সদ্ধিৰিমুত্তীহি সব্বপ্পকারেন ৰিমুত্তো. এত্থ চ উদ্ধং ৰিপ্পমুত্তোতি এতেন পঞ্চুদ্ধম্ভাগিযসংযোজনপহানং দস্সেতি. অধো ৰিপ্পমুত্তোতি এতেন পঞ্চোরম্ভাগিযসংযোজনপহানং. সব্বধি ৰিপ্পমুত্তোতি এতেন অৰসিট্ঠসব্বাকুসলপহানং দস্সেতি. অথ ৰা উদ্ধন্তি অনাগতকালগ্গহণং. অধোতি অতীতকালগ্গহণং. উভযগ্গহণেনেৰ তদুভযপটিসংযুত্তত্তা পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা গহিতো হোতি, তত্থ অনাগতকালগ্গহণেন অনাগতক্খন্ধাযতনধাতুযো গহিতা. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. সব্বধীতি কামভেদাদিকে সব্বস্মিং ভৰে. ইদং ৰুত্তং হোতি – অনাগতো অতীতো পচ্চুপ্পন্নোতি এৰং তিযদ্ধসঙ্গহিতে সব্বস্মিং ভৰে ৰিপ্পমুত্তোতি.

অযংহমস্মীতি অনানুপস্সীতি যো এৰং ৰিপ্পমুত্তো, সো রূপৰেদনাদীসু ‘‘অযং নাম ধম্মো অহমস্মী’’তি দিট্ঠিমানমঞ্ঞনাৰসেন এৰং নানুপস্সতি. তস্স তথা দস্সনে কারণং নত্থীতি অধিপ্পাযো. অথ ৰা অযংহমস্মীতি অনানুপস্সীতি ইদং যথাৰুত্তায ৰিমুত্তিযা অধিগমুপাযদীপনং. তিযদ্ধসঙ্গহিতে তেভূমকে সঙ্খারে ‘‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’তি পৰত্তনসভাৰায মঞ্ঞনায অনধিট্ঠানং কত্ৰা ‘‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মে সো অত্তা’’তি এৰং উপ্পজ্জমানা যা পুব্বভাগৰুট্ঠানগামিনী ৰিপস্সনা, সা ৰিমুত্তিযা পদট্ঠানং. এৰং ৰিমুত্তো উদতারি ওঘং, অতিণ্ণপুব্বং অপুনব্ভৰাযাতি এৰং দসহি সংযোজনেহি সব্বাকুসলেহি চ সব্বথা ৰিমুত্তো অরহা অরিযমগ্গাধিগমনতো পুব্বে সুপিনন্তেপি অতিণ্ণপুব্বং কামোঘো ভৰোঘো দিট্ঠোঘো অৰিজ্জোঘোতি ইমং চতুব্বিধং ওঘং, সংসারমহোঘমেৰ ৰা অপুনব্ভৰায অনুপাদিসেসায নিব্বানায উদতারি উত্তিণ্ণো, উত্তরিত্ৰা পারে ঠিতোতি অত্থো.

পঠমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. দুতিযলকুণ্ডকভদ্দিযসুত্তৰণ্ণনা

৬২. দুতিযে সেখং মঞ্ঞমানোতি ‘‘সেখো অয’’ন্তি মঞ্ঞমানো. তত্রাযং ৰচনত্থো – সিক্খতীতি সেখো. কিং সিক্খতি? অধিসীলং অধিচিত্তং অধিপঞ্ঞঞ্চ. অথ ৰা সিক্খনং সিক্খা, সা এতস্স সীলন্তি সেখো. সো হি অপরিযোসিতসিক্খত্তা তদধিমুত্তত্তা চ একন্তেন সিক্খনসীলো, ন পরিনিট্ঠিতসিক্খো অসেখো ৰিয তত্থ পটিপ্পস্সদ্ধুস্সুক্কো, নাপি ৰিস্সট্ঠসিক্খো পচুরজনো ৰিয তত্থ অনধিমুত্তো. অথ ৰা অরিযায জাতিযা তীসু সিক্খাসু জাতো, তত্থ ৰা ভৰোতি সেখো. ভিয্যোসোমত্তাযাতি পমাণতো উত্তরি, পমাণং অতিক্কমিত্ৰা অধিকতরন্তি অত্থো. আযস্মা হি লকুণ্ডকভদ্দিযো পঠমসুত্তে ৰুত্তেন ৰিধিনা পঠমোৰাদেন যথানিসিন্নোৰ আসৰক্খযপ্পত্তো. ধম্মসেনাপতি পন তস্স তং অরহত্তপ্পত্তিং অনাৰজ্জনেন অজানিত্ৰা ‘‘সেখোযেৰা’’তি মঞ্ঞমানো অপ্পং যাচিতো বহুং দদমানো উল়ারপুরিসো ৰিয ভিয্যো ভিয্যো অনেকপরিযাযেন আসৰক্খযায ধম্মং কথেতিযেৰ. আযস্মাপি লকুণ্ডকভদ্দিযো ‘‘কতকিচ্চো দানাহং, কিং ইমিনা ওৰাদেনা’’তি অচিন্তেত্ৰা সদ্ধম্মগারৰেন পুব্বে ৰিয সক্কচ্চং সুণাতিযেৰ. তং দিস্ৰা ভগৰা গন্ধকুটিযং নিসিন্নোযেৰ বুদ্ধানুভাৰেন যথা ধম্মসেনাপতি তস্স কিলেসক্খযং জানাতি, তথা কত্ৰা ইমং উদানং উদানেসি. তেন ৰুত্তং ‘‘তেন খো পন সমযেনা’’তিআদি. তত্থ যং ৰত্তব্বং, তং অনন্তরসুত্তে ৰুত্তমেৰ.

গাথাযং পন অচ্ছেচ্ছি ৰট্টন্তি অনৰসেসতো কিলেসৰট্টং সমুচ্ছিন্দি, ছিন্নে চ কিলেসৰট্টে কম্মৰট্টম্পি ছিন্নমেৰ. ব্যগা নিরাসন্তি আসা ৰুচ্চতি তণ্হা, নত্থি এত্থ আসাতি নিরাসং, নিব্বানং. তং নিরাসং ৰিসেসেন অগা অধিগতোতি ব্যগা, অগ্গমগ্গস্স অধিগতত্তা পুন অধিগমকারণেন ৰিনা অধিগতোতি অত্থো. যস্মা তণ্হা দুক্খসমুদযভূতা, তায পহীনায অপ্পহীনো নাম কিলেসো নত্থি, তস্মাস্স তণ্হাপহানং সৰিসেসং কত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘ৰিসুক্খা সরিতা ন সন্দতী’’তি আহ. তস্সত্থো – চতুত্থসূরিযপাতুভাৰেন ৰিয মহানদিযো চতুত্থমগ্গঞাণুপ্পাদেন অনৰসেসতো ৰিসুক্খা ৰিসোসিতা তণ্হাসরিতা নদী ন সন্দতি, ইতো পট্ঠায ন পৰত্ততি. তণ্হা হি ‘‘সরিতা’’তি ৰুচ্চতি. যথাহ – ‘‘সরিতানি সিনেহিতানি চ, সোমনস্সানি ভৰন্তি জন্তুনো’’তি (ধ. প. ৩৪১), ‘‘সরিতা ৰিসত্তিকা’’তি (ধ. স. ১০৬৫; মহানি. ৩) চ. ছিন্নং ৰট্টং ন ৰত্ততীতি এৰং কিলেসৰট্টসমুচ্ছেদেন ছিন্নং ৰট্টং অনুপ্পাদধম্মতং অৰিপাকধম্মতঞ্চ আপাদনেন উপচ্ছিন্নং কম্মৰট্টং ন ৰত্ততি ন পৰত্ততি. এসেৰন্তো দুক্খস্সাতি যদেতং সব্বসো কিলেসৰট্টাভাৰতো কম্মৰট্টস্স অপ্পৰত্তনং, সো আযতিং ৰিপাকৰট্টস্স একংসেনেৰ অনুপ্পাদো এৰ সকলস্সাপি সংসারদুক্খস্স অন্তো পরিচ্ছেদো পরিৰটুমভাৰোতি.

দুতিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পঠমসত্তসুত্তৰণ্ণনা

৬৩. ততিযে কামেসূতি ৰত্থুকামেসু. অতিৰেলন্তি ৰেলং অতিক্কমিত্ৰা. সত্তাতি অযোনিসোমনসিকারবহুলতায ৰিজ্জমানম্পি আদীনৰং অনোলোকেত্ৰা অস্সাদমেৰ সরিত্ৰা সজ্জনৰসেন সত্তা, আসত্তা লগ্গাতি অত্থো. রত্তাতি ৰত্থং ৰিয রঙ্গজাতেন চিত্তস্স ৰিপরিণামকরণেন ছন্দরাগেন রত্তা সারত্তা. গিদ্ধাতি অভিকঙ্খনসভাৰেন অভিজ্ঝনেন গিদ্ধা গেধং আপন্না. গধিতাতি রাগমুচ্ছিতা ৰিয দুম্মোচনীযভাৰেন তত্থ পটিবদ্ধা. মুচ্ছিতাতি কিলেসৰসেন ৰিসঞ্ঞীভূতা ৰিয অনঞ্ঞকিচ্চা মুচ্ছং মোহং আপন্না. অজ্ঝোপন্নাতি অনঞ্ঞসাধারণে ৰিয কত্ৰা গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠপেত্ৰা ঠিতা. সম্মত্তকজাতাতি কামেসু পাতব্যতং আপজ্জন্তা অপ্পসুখৰেদনায সম্মত্তকা সুট্ঠু মত্তকা জাতা. ‘‘সম্মোদকজাতা’’তিপি পাঠো, জাতসম্মোদনা উপ্পন্নপহংসাতি অত্থো. সব্বেহিপি পদেহি তেসং তণ্হাধিপন্নতংযেৰ ৰদতি. এত্থ চ পঠমং ‘‘কামেসূ’’তি ৰত্ৰা পুনপি ‘‘কামেসূ’’তি ৰচনং তেসং সত্তানং তদধিমুত্তিদীপনত্থং. তেন সব্বিরিযাপথেসু কামগুণসমঙ্গিনো হুত্ৰা তদা ৰিহরিংসূতি দস্সেতি.

তস্মিঞ্হি সমযে ঠপেত্ৰা অরিযসাৰকে সব্বে সাৰত্থিৰাসিনো উস্সৰং ঘোসেত্ৰা যথাৰিভৰং আপানভূমিং সজ্জেত্ৰা ভুঞ্জন্তা পিৰন্তা আৰি চেৰ রহো চ কামে পরিভুঞ্জন্তা ইন্দ্রিযানি পরিচারেন্তা কামেসু পাতব্যতং আপজ্জিংসু. ভিক্খূ সাৰত্থিযং পিণ্ডায চরন্তা তত্থ তত্থ গেহে আরামুয্যানাদীসু চ মনুস্সে উস্সৰং ঘোসেত্ৰা কামনিন্নে তথা পটিপজ্জন্তে দিস্ৰা ‘‘ৰিহারং গন্ত্ৰা সণ্হসুখুমং ধম্মং লভিস্সামা’’তি ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসুং. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ…পে… কামেসু ৰিহরন্তী’’তি.

এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এতং তেসং মনুস্সানং আপানভূমিরমণীযেসু মহাপরিল়াহেসু অনেকানত্থানুবন্ধেসু ঘোরাসয্হকটুকফলেসু কামেসু অনাদীনৰদস্সিতং সব্বাকারতো ৰিদিত্ৰা কামানঞ্চেৰ কিলেসানঞ্চ আদীনৰৰিভাৰনং ইমং উদানং উদানেসি.

তত্থ কামেসু সত্তাতি ৰত্থুকামেসু কিলেসকামেন রত্তা মত্তা সত্তা ৰিসত্তা লগ্গা লগ্গিতা সংযুত্তা. কামসঙ্গসত্তাতি তাযেৰ কামসত্তিযা ৰত্থুকামেসু রাগসঙ্গেন চেৰ দিট্ঠিমানদোসঅৰিজ্জাসঙ্গেহি চ সত্তা আসত্তা. সংযোজনে ৰজ্জমপস্সমানাতি কম্মৰট্টং ৰিপাকৰট্টেন, ভৰাদিকে ৰা ভৰন্তরাদীহি, সত্তে ৰা দুক্খেহি সংযোজনতো বন্ধনতো সংযোজননামকে কামরাগাদিকিলেসজাতে সংযোজনীযেসু ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিতায ৰট্টদুক্খমূলভাৰাদিকং ৰজ্জং দোসং আদীনৰং অপস্সন্তা. ন হি জাতু সংযোজনসঙ্গসত্তা, ওঘং তরেয্যুং ৰিপুলং মহন্তন্তি এৰং আদীনৰদস্সনাভাৰেন সংযোজনসভাৰেসু সঙ্গেসু, সংযোজনসঙ্খাতেহি ৰা সঙ্গেহি তেসং ৰিসযেসু তেভূমকধম্মেসু সত্তা ৰিপুলৰিসযতায অনাদিকালতায চ ৰিপুলং ৰিত্থিণ্ণং মহন্তঞ্চ কামাদিওঘং, সংসারোঘমেৰ ৰা ন কদাচি তরেয্যুং, একংসেনেৰ তস্স ওঘস্স পারং ন গচ্ছেয্যুন্তি অত্থো.

ততিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. দুতিযসত্তসুত্তৰণ্ণনা

৬৪. চতুত্থে অন্ধীকতাতি কামা নাম অনন্ধম্পি অন্ধং করোন্তি.

যথাহ –

‘‘লুদ্ধো অত্থং ন জানাতি, লুদ্ধো ধম্মং ন পস্সতি;

অন্ধতমং তদা হোতি, যং লোভো সহতে নর’’ন্তি. (ইতিৰু. ৮৮; মহানি. ৫; চূল়নি. খগ্গৰিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২৮) –

তস্মা কামেন অনন্ধাপি অন্ধা কতাতি অন্ধীকতা. সেসং অনন্তরসুত্তে ৰুত্তনযমেৰ. তত্থ হি মনুস্সানং পৰত্তি ভিক্খূহি দিস্ৰা ভগৰতো আরোচিতা, ইধ ভগৰতা সামংযেৰ দিট্ঠাতি অযমেৰ ৰিসেসো. সত্থা সাৰত্থিতো নিক্খমিত্ৰা জেতৰনং গচ্ছন্তো অন্তরামগ্গে অচিরৰতিযং নদিযং মচ্ছবন্ধেহি ওড্ডিতং কুমিনং পৰিসিত্ৰা নিক্খন্তুং অসক্কোন্তে বহূ মচ্ছে পস্সি, ততো অপরভাগে একং খীরপকং ৰচ্ছং গোরৰং কত্ৰা অনুবন্ধিত্ৰা থঞ্ঞপিপাসায গীৰং পসারেত্ৰা মাতু অন্তরসত্থিযং মুখং উপনেন্তং পস্সি. অথ ভগৰা ৰিহারং পৰিসিত্ৰা পাদে পক্খালেত্ৰা পঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনে নিসিন্নো পচ্ছিমং ৰত্থুদ্ৰযং পুরিমস্স উপমানভাৰেন গহেত্ৰা ইমং উদানং উদানেসি.

তত্থ কামন্ধাতি ৰত্থুকামেসু কিলেসকামেন অন্ধা ৰিচক্খুকা কতা. জালসঞ্ছন্নাতি সকত্তভাৰপরত্তভাৰেসু অজ্ঝত্তিকবাহিরাযতনেসু, তন্নিস্সিতেসু চ ধম্মেসু অতীতাদিৰসেন অনেকভেদভিন্নেসু হেট্ঠুপরিযৰসেন অপরাপরং উপ্পত্তিযা অন্তোগধানং অনত্থাৰহতো চ জালভূতায তণ্হায সুখুমচ্ছিদ্দেন জালেন পরিৰুতো ৰিয উদকরহদো সঞ্ছন্না পলিগুণ্ঠিতা অজ্ঝোত্থটা. তণ্হাছদনছাদিতাতি তণ্হাসঙ্খাতেন ছদনেন সেৰালপণকেন ৰিয উদকং ছাদিতা, পটিচ্ছন্না পিহিতাতি অত্থো. পদদ্ৰযেনাপি কামচ্ছন্দনীৰরণনিৰারিতকুসলচিত্তাচারতং দস্সেতি.

পমত্তবন্ধুনা বদ্ধাতি কিলেসমারেন দেৰপুত্তমারেন চ বদ্ধা. যদগ্গেন হি কিলেসমারেন বদ্ধা, তদগ্গেন দেৰপুত্তমারেনপি বদ্ধা নাম হোন্তি. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘অন্তলিক্খচরো পাসো, য্ৰাযং চরতি মানসো;

তেন তং বাধযিস্সামি, ন মে সমণ মোক্খসী’’তি. (সং. নি. ১.১৫১; মহাৰ. ৩৩);

নমুচি কণ্হো পমত্তবন্ধূতি তীণি মারস্স নামানি. দেৰপুত্তমারোপি হি কিলেসমারো ৰিয অনত্থেন পমত্তে সত্তে বন্ধতীতি পমত্তবন্ধু. ‘‘পমত্তা বন্ধনে বদ্ধা’’তিপি পঠন্তি. তত্থ বন্ধনেতি কামগুণবন্ধনেতি অত্থো. বদ্ধাতি নিযমিতা. যথা কিং? মচ্ছাৰ কুমিনামুখে যথা নাম মচ্ছবন্ধকেন ওড্ডিতস্স কুমিনস্স মুখে পৰিট্ঠা মচ্ছা তেন বদ্ধা হুত্ৰা মরণমন্ৰেন্তি পাপুণন্তি, এৰমেৰ মারেন ওড্ডিতেন কামগুণবন্ধনেন বদ্ধা ইমে সত্তা জরামরণমন্ৰেন্তি. ৰচ্ছো খীরপকোৰ মাতরং যথা খীরপাযী তরুণৰচ্ছো অত্তনো মাতরং অন্ৰেতি অনুগচ্ছতি, ন অঞ্ঞং এৰং মারবন্ধনবদ্ধা সত্তা সংসারে পরিব্ভমন্তা মরণমেৰ অন্ৰেন্তি অনুগচ্ছন্তি, ন অজরং অমরণং নিব্বানন্তি অধিপ্পাযো.

চতুত্থসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. অপরলকুণ্ডকভদ্দিযসুত্তৰণ্ণনা

৬৫. পঞ্চমে সম্বহুলানং ভিক্খূনং পিট্ঠিতো পিট্ঠিতোতি আযস্মা লকুণ্ডকভদ্দিযো একদিৰসং সম্বহুলেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং গামন্তরেন পিণ্ডায চরিত্ৰা কতভত্তকিচ্চো পত্তং ৰোদকং কত্ৰা থৰিকায পক্খিপিত্ৰা অংসে লগ্গেত্ৰা চীৰরং সঙ্ঘরিত্ৰা তম্পি ৰামংসে ঠপেত্ৰা পাসাদিকেন অভিক্কন্তেন পটিক্কন্তেন আলোকিতেন ৰিলোকিতেন সমিঞ্জিতেন পসারিতেন ওক্খিত্তচক্খু ইরিযাপথসম্পন্নো অত্তনো সতিপঞ্ঞাৰেপুল্লং পকাসেন্তো ৰিয সতিসম্পজঞ্ঞং সূপট্ঠিতং কত্ৰা সমাহিতেন চিত্তেন পদে পদং নিক্খিপন্তো গচ্ছতি, গচ্ছন্তো চ ভিক্খূনং পচ্ছতো পচ্ছতো গচ্ছতি তেহি ভিক্খূহি অসংমিস্সো. কস্মা? অসংসট্ঠৰিহারিতায. অপিচ তস্সাযস্মতো রূপং পরিভূতং পরিভৰট্ঠানীযং পুথুজ্জনা ওহীল়েন্তি. থেরো তং জানিত্ৰা পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো গচ্ছতি ‘‘মা ইমে মং নিস্সায অপুঞ্ঞং পসৰিংসূ’’তি. এৰং তে ভিক্খূ চ থেরো চ সাৰত্থিং পত্ৰা ৰিহারং পৰিসিত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমন্তি. তেন ৰুত্তং – ‘‘তেন খো পন সমযেন আযস্মা লকুণ্ডকভদ্দিযো’’তিআদি.

তত্থ দুব্বণ্ণন্তি ৰিরূপং. তেনস্স ৰণ্ণসম্পত্তিযা সণ্ঠানসম্পত্তিযা চ অভাৰং দস্সেতি. দুদ্দসিকন্তি অপাসাদিকদস্সনং. তেনস্স অনুব্যঞ্জনসম্পত্তিযা আকারসম্পত্তিযা চ অভাৰং দস্সেতি. ওকোটিমকন্তি রস্সং. ইমিনা আরোহসম্পত্তিযা অভাৰং দস্সেতি. যেভুয্যেন ভিক্খূনং পরিভূতরূপন্তি পুথুজ্জনভিক্খূহি ওহীল়িতরূপং. পুথুজ্জনা একচ্চে ছব্বগ্গিযাদযো তস্সাযস্মতো গুণং অজানন্তা হত্থকণ্ণচূল়িকাদীসু গণ্হন্তা পরামসন্তা কীল়ন্তা পরিভৰন্তি, ন অরিযা, কল্যাণপুথুজ্জনা ৰা.

ভিক্খূ আমন্তেসীতি কস্মা আমন্তেসি? থেরস্স গুণং পকাসেতুং. এৰং কির ভগৰতো অহোসি ‘‘ইমে ভিক্খূ মম পুত্তস্স মহানুভাৰতং ন জানন্তি, তেন তং পরিভৰন্তি, তং নেসং দীঘরত্তং অহিতায দুক্খায ভৰিস্সতি, হন্দাহং ইমস্স গুণে ভিক্খূনং পকাসেত্ৰা পরিভৰতো নং মোচেস্সামী’’তি.

পস্সথ নোতি পস্সথ নু. ন চ সা সমাপত্তি সুলভরূপা, যা তেন ভিক্খুনা অসমাপন্নপুব্বাতি রূপসমাপত্তি অরূপসমাপত্তি ব্রহ্মৰিহারসমাপত্তি নিরোধসমাপত্তি ফলসমাপত্তীতি এৰং পভেদা সাৰকসাধারণা যা কাচি সমাপত্তিযো নাম, তাসু একাপি সমাপত্তি ন সুলভরূপা, দুল্লভা, নত্থিযেৰ সা তেন লকুণ্ডকভদ্দিযেন ভিক্খুনা অসমাপন্নপুব্বা. এতেনস্স যং ৰুত্তং. ‘‘মহিদ্ধিকো মহানুভাৰো’’তি, তত্থ মহিদ্ধিকতং পকাসেত্ৰা ইদানি মহানুভাৰতং দস্সেতুং ‘‘যস্স চত্থাযা’’তিআদিমাহ. তং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ. এত্থ চ ভগৰা ‘‘এসো, ভিক্খৰে, ভিক্খূ’’তিআদিনা, ‘‘ভিক্খৰে, অযং ভিক্খু ন যো ৰা সো ৰা দুব্বণ্ণো দুদ্দসিকো ওকোটিমকোতি ভিক্খূনং পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো আগচ্ছতীতি চ এত্তকেন ন ওঞ্ঞাতব্বো, অথ খো মহিদ্ধিকো মহানুভাৰো, যংকিঞ্চি সাৰকেন পত্তব্বং, সব্বং তং তেন অনুপ্পত্তং, তস্মা তং পাসাণচ্ছত্তং ৰিয গরুং কত্ৰা ওলোকেথ, তং ৰো দীঘরত্তং হিতায সুখায ভৰিস্সতী’’তি দস্সেতি.

এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এতং আযস্মতো লকুণ্ডকভদ্দিযস্স মহিদ্ধিকতামহানুভাৰতাদিভেদং গুণরাসিং সব্বাকারতো জানিত্ৰা তদত্থদীপনং ইমং উদানং উদানেসি.

তত্থ নেলঙ্গোতি এলং ৰুচ্চতি দোসো, নাস্স এলন্তি নেলং. কিং পন তং? সুপরিসুদ্ধসীলং. তঞ্হি নিদ্দোসট্ঠেন ইধ ‘‘নেল’’ন্তি অধিপ্পেতং. তং নেলং পধানভূতং অঙ্গং এতস্সাতি নেলঙ্গো. সো যং ‘‘রথো’’তি ৰক্খতি, তেন সম্বন্ধো, তস্মা সুপরিসুদ্ধসীলঙ্গোতি অত্থো. অরহত্তফলসীলঞ্হি ইধাধিপ্পেতং. সেতো পচ্ছাদো এতস্সাতি সেতপচ্ছাদো. পচ্ছাদোতি রথস্স উপরি অত্থরিতব্বকম্বলাদি. সো পন সুপরিসুদ্ধধৰলভাৰেন সেতো ৰা হোতি রত্তনীলাদীসু ৰা অঞ্ঞতরো. ইধ পন অরহত্তফলৰিমুত্তিযা অধিপ্পেতত্তা সুপরিসুদ্ধভাৰং উপাদায ‘‘সেতপচ্ছাদো’’তি ৰুত্তং যথা অঞ্ঞত্রাপি ‘‘রথো সীলপরিক্খারো’’তি. একো সতিসঙ্খাতো অরো এতস্সাতি একারো. ৰত্ততীতি পৰত্ততি. রথোতি থেরস্স অত্তভাৰং সন্ধায ৰদতি.

অনীঘন্তি নিদ্দুক্খং, খোভৰিরহিতং যানং ৰিয কিলেসপরিখোভৰিরহিতন্তি অত্থো. আযন্তন্তি সম্বহুলানং ভিক্খূনং পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো আগচ্ছন্তং. ছিন্নসোতন্তি পচ্ছিন্নসোতং. পকতিরথস্স হি সুখপৰত্তনত্থং অক্খসীসেসু নাভিযঞ্চ উপলিত্তানং সপ্পিতেলাদীনং সোতো সৰনং সন্দনং হোতি, তেন সো অচ্ছিন্নসোতো নাম হোতি. অযং পন ছত্তিংসতিযা সোতানং অনৰসেসতো পহীনত্তা ছিন্নসোতো নাম হোতি, তং ছিন্নসোতং. নত্থি এতস্স বন্ধনন্তি অবন্ধনো. রথূপত্থরস্স হি অক্খেন সদ্ধিং নিচ্চলভাৰকরণত্থং বহূনি বন্ধনানি হোন্তি, তেন সো সবন্ধনো. অযং পন সব্বসংযোজনবন্ধনানং অনৰসেসতো পরিক্খীণত্তা অবন্ধনো, তং অবন্ধনং. পস্সাতি ভগৰা থেরস্স গুণেহি সোমনস্সপ্পত্তো হুত্ৰা অত্তানং ৰদতি.

ইতি সত্থা আযস্মন্তং লকুণ্ডকভদ্দিযং অরহত্তফলসীসেন সুচক্কং, অরহত্তফলৰিমুত্তিযা সুউত্তরচ্ছদং, সূপট্ঠিতায সতিযা স্ৰারং, কিলেসপরিখোভাভাৰেন অপরিখোভং, তণ্হূপলেপাভাৰেন অনুপলেপং, সংযোজনাদীনং অভাৰেন অবন্ধনং সুপরিক্খিত্তং সুযুত্তং আজঞ্ঞরথং কত্ৰা দস্সেতি.

পঞ্চমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. তণ্হাসঙ্খযসুত্তৰণ্ণনা

৬৬. ছট্ঠে অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞোতি এত্থ কোণ্ডঞ্ঞোতি তস্সাযস্মতো গোত্ততো আগতনামং. সাৰকেসু পন সব্বপঠমং অরিযসচ্চানি পটিৰিজ্ঝীতি ভগৰতা ‘‘অঞ্ঞাসি ৰত, ভো, কোণ্ডঞ্ঞো’’তি (মহাৰ. ১৭; সং. নি. ৫.১০৮১) ৰুত্তউদানৰসেন থেরো সাসনে ‘‘অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞো’’ত্ৰেৰ পঞ্ঞাযিত্থ. তণ্হাসঙ্খযৰিমুত্তিন্তি তণ্হা সঙ্খীযতি পহীযতি এত্থাতি তণ্হাসঙ্খযো, নিব্বানং. তস্মিং তণ্হাসঙ্খযে ৰিমুত্তি. তণ্হা ৰা সঙ্খীযতি পহীযতি এতেনাতি তণ্হাসঙ্খযো, অরিযমগ্গো. তস্স ফলভূতা, পরিযোসানভূতা ৰা ৰিমুত্তীতি তণ্হাসঙ্খযৰিমুত্তি, নিপ্পরিযাযেন অরহত্তফলসমাপত্তি. তং পচ্চৰেক্খমানো নিসিন্নো হোতি. অযঞ্হি আযস্মা বহুলং ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জতি, তস্মা ইধাপি এৰমকাসি.

এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এতং অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞত্থেরস্স অগ্গফলপচ্চৰেক্খণং ৰিদিত্ৰা তদত্থদীপনং ইমং উদানং উদানেসি.

তত্থ যস্স মূলং ছমা নত্থীতি যস্স অরিযপুগ্গলস্স অত্তভাৰরুক্খমূলভূতা অৰিজ্জা, তস্সাৰ পতিট্ঠা হেতুভূতা আসৰনীৰরণঅযোনিসোমনসিকারসঙ্খাতা ছমা পথৰী চ নত্থি অগ্গমগ্গেন সমুগ্ঘাতিতত্তা. পণ্ণা নত্থি কুতো লতাতি নত্থি লতা কুতো পণ্ণাতি পদসম্বন্ধো. মানাতিমানাদিপভেদা সাখাপসাখাদিসঙ্খাতা লতাপি নত্থি, কুতো এৰ মদপ্পমাদমাযাসাঠেয্যাদিপণ্ণানীতি অত্থো. অথ ৰা পণ্ণা নত্থি কুতো লতাতি রুক্খঙ্কুরস্স ৰড্ঢমানস্স পঠমং পণ্ণানি নিব্বত্তন্তি. পচ্ছা সাখাপসাখাসঙ্খাতা লতাতি কত্ৰা ৰুত্তং. তত্থ যস্স অরিযমগ্গভাৰনায অসতি উপ্পজ্জনারহস্স অত্তভাৰরুক্খস্স অরিযমগ্গস্স ভাৰিতত্তা যং অৰিজ্জাসঙ্খাতং মূলং, তস্স পতিট্ঠানভূতং আসৰাদি চ নত্থি. মূলগ্গহণেনেৰ চেত্থ মূলকারণত্তা বীজট্ঠানিযং কম্মং তদভাৰোপি গহিতোযেৰাতি ৰেদিতব্বো. অসতি চ কম্মবীজে তংনিমিত্তো ৰিঞ্ঞাণঙ্কুরো, ৰিঞ্ঞাণঙ্কুরনিমিত্তা চ নামরূপসল়াযতনপত্তসাখাদযো ন নিব্বত্তিস্সন্তিযেৰ. তেন ৰুত্তং – ‘‘যস্স মূলং ছমা নত্থি, পণ্ণা নত্থি কুতো লতা’’তি.

তং ধীরং বন্ধনা মুত্তন্তি তং চতুব্বিধসম্মপ্পধানৰীরিযযোগেন ৰিজিতমারত্তা ধীরং, ততো এৰ সব্বকিলেসাভিসঙ্খারবন্ধনতো মুত্তং. কো তং নিন্দিতুমরহতীতি এত্থ ন্তি নিপাতমত্তং. এৰং সব্বকিলেসৰিপ্পমুত্তং সীলাদিঅনুত্তরগুণসমন্নাগতং কো নাম ৰিঞ্ঞুজাতিকো নিন্দিতুং গরহিতুং অরহতি নিন্দানিমিত্তস্সেৰ অভাৰতো. দেৰাপি নং পসংসন্তীতি অঞ্ঞদত্থু দেৰা সক্কাদযো গুণৰিসেসৰিদূ, অপিসদ্দেন মনুস্সাপি খত্তিযপণ্ডিতাদযো পসংসন্তি. কিঞ্চ ভিয্যো ব্রহ্মুনাপি পসংসিতো মহাব্রহ্মুনাপি অঞ্ঞেহিপি ব্রহ্মনাগযক্খগন্ধব্বাদীহিপি পসংসিতো থোমিতোযেৰাতি.

ছট্ঠসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. পপঞ্চখযসুত্তৰণ্ণনা

৬৭. সত্তমে পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খাপহানন্তি পপঞ্চেন্তি যত্থ সযং উপ্পন্না, তং সন্তানং ৰিত্থারেন্তি চিরং ঠপেন্তীতি পপঞ্চা, কিলেসা. ৰিসেসতো রাগদোসমোহতণ্হাদিট্ঠিমানা. তথা হি ৰুত্তং –

‘‘রাগো পপঞ্চো, দোসো পপঞ্চো, মোহো পপঞ্চো, তণ্হা পপঞ্চো, দিট্ঠি পপঞ্চো, মানো পপঞ্চো’’তি. –

অপিচ সংকিলেসট্ঠো পপঞ্চট্ঠো, কচৰরট্ঠো পপঞ্চট্ঠো. তত্থ রাগপপঞ্চস্স সুভসঞ্ঞা নিমিত্তং, দোসপপঞ্চস্স আঘাতৰত্থু, মোহপপঞ্চস্স আসৰা, তণ্হাপপঞ্চস্স ৰেদনা, দিট্ঠিপপঞ্চস্স সঞ্ঞা, মানপপঞ্চস্স ৰিতক্কো নিমিত্তং. তেহি পপঞ্চেহি সহগতা সঞ্ঞা পপঞ্চসঞ্ঞা. পপঞ্চসঞ্ঞানং সঙ্খা ভাগা কোট্ঠাসা পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খা. অত্থতো সদ্ধিং নিমিত্তেহি তংতংপপঞ্চস্স পক্খিযো কিলেসগণো. সঞ্ঞাগহণঞ্চেত্থ তস্স নেসং সাধারণহেতুভাৰেন. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খা’’তি (সু. নি. ৮৮০). তেসং পহানং, তেন তেন মগ্গেন রাগাদিকিলেসানং সমুচ্ছেদনন্তি অত্থো.

তদা হি ভগৰা অতীতাসু অনেককোটিসতসহস্সসঙ্খাসু অত্তনো জাতীসু অনত্থস্স নিমিত্তভূতে কিলেসে ইমস্মিং চরিমভৰে অরিযমগ্গেন বোধিমণ্ডে সৰাসনে পহীনে পচ্চৰেক্খিত্ৰা সত্তসন্তানঞ্চ কিলেসচরিতং রাগাদিকিলেসসংকিলিট্ঠং কঞ্জিযপুণ্ণলাবুং ৰিয তক্কভরিতচাটিং ৰিয ৰসাপীতপিলোতিকং ৰিয চ দুব্বিনিমোচিযং দিস্ৰা ‘‘এৰং গহনং নামিদং কিলেসৰট্টং অনাদিকালভাৰিতং ময্হং অনৰসেসং পহীনং, অহো সুপ্পহীন’’ন্তি উপ্পন্নপীতিপামোজ্জো উদানং উদানেসি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো ভগৰা অত্তনো পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খাপহানং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসী’’তি.

তত্থ যস্স পপঞ্চা ঠিতি চ নত্থীতি যস্মা ভগৰা অত্তানমেৰ পরং ৰিয কত্ৰা নিদ্দিসতি তস্মা যস্স অগ্গপুগ্গলস্স ৰুত্তলক্খণা পপঞ্চা, তেহি কতা সংসারে ঠিতি চ নত্থি. নেত্তিযং পন ‘‘ঠিতি নাম অনুসযো’’তি (নেত্তি. ২৭) ৰুত্তং. অনুসযো হি ভৰপৰত্তিযা মূলন্তি. সত্তে সংসারে পপঞ্চেন্তীতি পপঞ্চা. ‘‘পপঞ্চট্ঠিতী’’তি চ পাঠো. তস্সত্থো – পপঞ্চানং ঠিতি ৰিজ্জমানতা মগ্গেন অসমুচ্ছেদো পপঞ্চট্ঠিতি, পপঞ্চা এৰ ৰা অৰসিট্ঠকুসলাকুসলৰিপাকানং পৰত্তিযা হেতুভাৰতো ৰট্টস্স ঠিতি পপঞ্চট্ঠিতি, সা যস্স অগ্গপুগ্গলস্স নত্থি. সন্দানং পলিঘঞ্চ ৰীতিৰত্তোতি যো বন্ধনট্ঠেন সন্তানসদিসত্তা ‘‘সন্দান’’ন্তি লদ্ধনামা তণ্হাদিট্ঠিযো, নিব্বাননগরপৰেসনিসেধনতো পলিঘসদিসত্তা পলিঘসঙ্খাতং অৰিজ্জঞ্চ ৰীতিৰত্তো সৰাসনপহানেন ৰিসেসতো অতিক্কন্তো. অপরে পন কোধং ‘‘সন্দান’’ন্তি ৰদন্তি, তং ন গহেতব্বং. সো হি ‘‘পরাভিসজ্জনী’’তি ৰুত্তোতি.

তং নিত্তণ্হং মুনিং চরন্তন্তি তং সব্বথাপি তণ্হাভাৰেন নিত্তণ্হং, উভযলোকমুননতো অত্তহিতপরহিতমুননতো চ মুনিং, একন্তেনেৰ সব্বসত্তহিতত্থং চতূহি ইরিযাপথেহি নানাসমাপত্তিচারেহি অনঞ্ঞসাধারণেন ঞাণচারেন চ চরন্তং. নাৰজানাতি সদেৰকোপি লোকোতি সব্বো সপঞ্ঞজাতিকো সত্তলোকো সদেৰকোপি সব্রহ্মকোপি ন কদাচিপি অৰজানাতি ন পরিভোতি, অথ খো অযমেৰ লোকে অগ্গো সেট্ঠো উত্তমো পৰরোতি গরুং করোন্তো সক্কচ্চং পূজাসক্কারনিরতো হোতীতি.

সত্তমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. কচ্চানসুত্তৰণ্ণনা

৬৮. অট্ঠমে অজ্ঝত্তন্তি এত্থ অযং অজ্ঝত্তসদ্দো ‘‘ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.৩০৪) অজ্ঝত্তজ্ঝত্তে আগতো. ‘‘অজ্ঝত্তা ধম্মা (ধ. স. তিকমাতিকা ২০), অজ্ঝত্তং ৰা কাযে কাযানুপস্সী’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৭৩-৩৭৪) নিযকজ্ঝত্তে. ‘‘সব্বনিমিত্তানং অমনসিকারা অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতং উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১৮৭) ৰিসযজ্ঝত্তে, ইস্সরিযট্ঠানেতি অত্থো. ফলসমাপত্তি হি বুদ্ধানং ইস্সরিযট্ঠানং নাম. ‘‘তেনানন্দ, ভিক্খুনা তস্মিংযেৰ পুরিমস্মিং সমাধিনিমিত্তে অজ্ঝত্তমেৰ চিত্তং সণ্ঠপেতব্ব’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ৩.১৮৮) গোচরজ্ঝত্তে. ইধাপি গোচরজ্ঝত্তেযেৰ দট্ঠব্বো. তস্মা অজ্ঝত্তন্তি গোচরজ্ঝত্তভূতে কম্মট্ঠানারম্মণেতি ৰুত্তং হোতি. পরিমুখন্তি অভিমুখং. সূপট্ঠিতাযাতি সুট্ঠু উপট্ঠিতায কাযগতায সতিযা. সতিসীসেন চেত্থ ঝানং ৰুত্তং. ইদং ৰুত্তং হোতি ‘‘অজ্ঝত্তং কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানৰসেন পটিলদ্ধং উল়ারং ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা’’তি.

অযঞ্হি থেরো ভগৰতি সাৰত্থিযং ৰিহরন্তে একদিৰসং সাৰত্থিযং পিণ্ডায চরিত্ৰা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপ্পটিক্কন্তো ৰিহারং পৰিসিত্ৰা ভগৰতো ৰত্তং দস্সেত্ৰা দিৰাট্ঠানে দিৰাৰিহারং নিসিন্নো নানাসমাপত্তীহি দিৰসভাগং ৰীতিনামেত্ৰা সাযন্হসমযং ৰিহারমজ্ঝং ওতরিত্ৰা ভগৰতি গন্ধকুটিযং নিসিন্নে ‘‘অকালো তাৰ ভগৰন্তং উপসঙ্কমিতু’’ন্তি গন্ধকুটিযা অৰিদূরে, অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে কালপরিচ্ছেদং কত্ৰা যথাৰুত্তং সমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা নিসীদি. সত্থা তং তথানিসিন্নং গন্ধকুটিযং নিসিন্নোযেৰ পস্সি. তেন ৰুত্তং – ‘‘তেন খো পন সমযেন আযস্মা মহাকচ্চানো…পে… সূপট্ঠিতাযা’’তি.

এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এতং আযস্মতো মহাকচ্চানত্থেরস্স সতিপট্ঠানভাৰনাৰসেন অধিগতং ঝানং পাদকং কত্ৰা সমাপজ্জনং সব্বাকারতো ৰিদিত্ৰা তদত্থদীপনং ইমং উদানং উদানেসি.

তত্থ যস্স সিযা সব্বদা সতি, সততং কাযগতা উপট্ঠিতাতি যস্স আরদ্ধৰিপস্সকস্স একদিৰসং ছ কোট্ঠাসে কত্ৰা সব্বস্মিম্পি কালে নামরূপভেদেন দুৰিধেপি কাযে গতা কাযারম্মণা পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং অনিচ্চাদিসম্মসনৰসেন সততং নিরন্তরং সাতচ্চাভিযোগৰসেন সতি উপট্ঠিতা সিযা.

অযং কিরাযস্মা পঠমং কাযগতাসতিকম্মট্ঠানৰসেন ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা তং পাদকং কত্ৰা কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানমুখেন ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা অরহত্তং পত্তো. সো অপরভাগেপি যেভুয্যেন তমেৰ ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায তথেৰ চ ৰিপস্সিত্ৰা ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জতি. স্ৰাযং যেন ৰিধিনা অরহত্তং পত্তো, তং ৰিধিং দস্সেন্তো সত্থা ‘‘যস্স সিযা সব্বদা সতি, সততং কাযগতা উপট্ঠিতা’’তি ৰত্ৰা তস্সা উপট্ঠানাকারং ৰিভাৰেতুং ‘‘নো চস্স নো চ মে সিযা, ন ভৰিস্সতি ন চ মে ভৰিস্সতী’’তি আহ.

তস্সত্থো দ্ৰিধা ৰেদিতব্বো সম্মসনতো পুব্বভাগৰসেন সম্মসনকালৰসেন চাতি. তেসু পুব্বভাগৰসেন তাৰ নো চস্স নো চ মে সিযাতি অতীতকালে মম কিলেসকম্মং নো চস্স ন ভৰেয্য চে, ইমস্মিং পচ্চুপ্পন্নকালে অযং অত্তভাৰো নো চ মে সিযা ন মে উপ্পজ্জেয্য. যস্মা পন মে অতীতে কম্মকিলেসা অহেসুং, তস্মা তংনিমিত্তো এতরহি অযং মে অত্তভাৰো পৰত্ততি. ন ভৰিস্সতি ন চ মে ভৰিস্সতীতি ইমস্মিং অত্তভাৰে পটিপক্খাধিগমেন কিলেসকম্মং ন ভৰিস্সতি ন উপ্পজ্জিস্সতি মে, আযতিং ৰিপাকৰট্টং ন চ মে ভৰিস্সতি ন মে পৰত্তিস্সতীতি. এৰং কালত্তযে কম্মকিলেসহেতুকং ইদং ময্হং অত্তভাৰসঙ্খাতং খন্ধপঞ্চকং, ন ইস্সরাদিহেতুকং, যথা চ ময্হং, এৰং সব্বসত্তানন্তি সপ্পচ্চযনামরূপদস্সনং পকাসিতং হোতি.

সম্মসনকালৰসেন পন নো চস্স নো চ মে সিযাতি যস্মা ইদং খন্ধপঞ্চকং হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন অনিচ্চং, অভিণ্হপটিপীল়নট্ঠেন দুক্খং, অৰসৰত্তনট্ঠেন অনত্তা, এৰং যদি অযং অত্তা নাম নাপি খন্ধপঞ্চকৰিনিমুত্তো কোচি নো চস্স নো চ সিযা ন ভৰেয্য, এৰং, ভন্তে, নো চ মে সিযা মম সন্তকং নাম কিঞ্চি ন ভৰেয্য. ন ভৰিস্সতীতি অত্তনি অত্তনিযে ভৰিতব্বং যথা চিদং নামরূপং এতরহি চ অতীতে চ অত্তত্তনিযং সুঞ্ঞং, এৰং ন ভৰিস্সতি ন মে ভৰিস্সতি, অনাগতেপি খন্ধৰিনিমুত্তো অত্তা নাম ন কোচি ন মে ভৰিস্সতি ন পৰত্তিস্সতি, ততো এৰ কিঞ্চি পলিবোধট্ঠানিযং ন মে ভৰিস্সতি আযতিম্পি অত্তনিযং নাম ন মে কিঞ্চি ভৰিস্সতীতি. ইমিনা তীসু কালেসু ‘‘অহ’’ন্তি গহেতব্বস্স অভাৰতো ‘‘মম’’ন্তি গহেতব্বস্স চ অভাৰং দস্সেতি. তেন চতুক্কোটিকা সুঞ্ঞতা পকাসিতা হোতি.

অনুপুব্বৰিহারি তত্থ সোতি এৰং তীসুপি কালেসু অত্তত্তনিযং সুঞ্ঞতং তত্থ সঙ্খারগতে অনুপস্সন্তো অনুক্কমেন উদযব্বযঞাণাদিৰিপস্সনাঞাণেসু উপ্পজ্জমানেসু অনুপুব্বৰিপস্সনাৰিহারৰসেন অনুপুব্বৰিহারী সমানো. কালেনেৰ তরে ৰিসত্তিকন্তি সো এৰং ৰিপস্সনং মত্থকং পাপেত্ৰা ঠিতো যোগাৰচরো ইন্দ্রিযানং পরিপাকগতকালেন ৰুট্ঠানগামিনিযা ৰিপস্সনায মগ্গেন ঘটিতকালেন অরিযমগ্গস্স উপ্পত্তিকালেন সকলস্স ভৰত্তযস্স সংতননতো ৰিসত্তিকাসঙ্খাতং তণ্হং তরেয্য, ৰিতরিত্ৰা তস্সা পরতীরে তিট্ঠেয্যাতি অধিপ্পাযো.

ইতি ভগৰা অঞ্ঞাপদেসেন আযস্মতো মহাকচ্চানস্স অরহত্তুপ্পত্তিদীপনং উদানং উদানেসি.

অট্ঠমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. উদপানসুত্তৰণ্ণনা

৬৯. নৰমে মল্লেসূতি মল্লা নাম জানপদিনো রাজকুমারা, তেসং নিৰাসো একোপি জনপদো রুল়্হীৰসেন ‘‘মল্লা’’তি ৰুচ্চতি, তেসু মল্লেসু, যং লোকে ‘‘মল্লো’’তি ৰুচ্চতি. কেচি পন ‘‘মালেসূ’’তি পঠন্তি. চারিযং চরমানোতি অতুরিতচারিকাৰসেন মহামণ্ডলজনপদচারিকং চরমানো. মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেনাতি অপরিচ্ছেদগুণেন মহন্তেন সমণগণেন. তদা হি ভগৰতো মহাভিক্খুপরিৰারো অহোসি. থূণং নাম মল্লানং ব্রাহ্মণগামোতি পুরত্থিমদক্খিণায দিসায মজ্ঝিমদেসস্স অৰধিট্ঠানে মল্লদেসে থূণনামকো ব্রাহ্মণবহুলতায ব্রাহ্মণগামো. তদৰসরীতি তং অৰসরি, থূণগামমগ্গং পাপুণীতি অত্থো. অস্সোসুন্তি সুণিংসু, সোতদ্ৰারসম্পত্তৰচননিগ্ঘোসানুসারেন জানিংসূতি অত্থো. খোতি পদপূরণে, অৰধারণত্থে ৰা নিপাতো. তত্থ অৰধারণত্থেন অস্সোসুংযেৰ, ন তেসং সৰনন্তরাযো অহোসীতি ৰুত্তং হোতি. পদপূরণেন পদব্যঞ্জনসিলিট্ঠত্তমত্তমেৰ. থূণেয্যকাতি থূণগামৰাসিনো. ব্রাহ্মণগহপতিকাতি এত্থ ব্রহ্মং অণন্তীতি ব্রাহ্মণা, মন্তে সজ্ঝাযন্তীতি অত্থো. ইদমেৰ হি জাতিব্রাহ্মণানং নিব্বচনং, অরিযা পন বাহিতপাপত্তা ‘‘ব্রাহ্মণা’’তি ৰুচ্চন্তি. গহপতিকাতি খত্তিযব্রাহ্মণে ৰজ্জেত্ৰা যে কেচি অগারং অজ্ঝাৰসন্তা ৰুচ্চন্তি, ৰিসেসতো ৰেস্সা. ব্রাহ্মণা চ গহপতিকা চ ব্রাহ্মণগহপতিকা.

ইদানি যমত্থং তে অস্সোসুং, তং দস্সেতুং ‘‘সমণো খলু, ভো, গোতমো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সমিতপাপত্তা ‘‘সমণো’’তি ৰেদিতব্বো. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘সমিতাস্স হোন্তি পাপকা অকুসলা ধম্মা’’তিআদি (ম. নি. ১.৪৩৪). ভগৰা চ অনুত্তরেন অরিযমগ্গেন সব্বসো সমিতপাপো. তেনস্স যথাভুচ্চগুণাধিগতমেতং নামং, যদিদং সমণোতি. খলূতি অনুস্সৰত্থে নিপাতো. ভোতি ব্রাহ্মণজাতিকানং জাতিসমুদাগতং আলপনমত্তং. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘ভোৰাদি নাম সো হোতি, সচে হোতি সকিঞ্চনো’’তি (ধ. প. ৩৯৬). গোতমোতি গোত্তৰসেন ভগৰতো পরিকিত্তনং. তস্মা ‘‘সমণো খলু, ভো, গোতমো’’তি সমণো কির, ভো, গোতমগোত্তোতি অযমেত্থ অত্থো. সক্যপুত্তোতি ইদং পন ভগৰতো উচ্চাকুলপরিদীপনং. সক্যকুলা পব্বজিতোতি সদ্ধাপব্বজিতভাৰপরিদীপনং. কেনচি পারিজুঞ্ঞেন অনভিভূতো অপরিক্খীণংযেৰ তং কুলং পহায নেক্খম্মাধিগমসদ্ধায পব্বজিতোতি ৰুত্তং হোতি. উদপানং তিণস্স চ ভুসস্স চ যাৰ মুখতো পূরেসুন্তি পানীযকূপং তিণেন চ ভুসেন চ মুখপ্পমাণেন ৰড্ঢেসুং, তিণাদীনি পক্খিপিত্ৰা কূপং পিদহিংসূতি অত্থো.

তস্স কির গামস্স বহি ভগৰতো আগমনমগ্গে ব্রাহ্মণানং পরিভোগভূতো একো উদপানো অহোসি. তং ঠপেত্ৰা তত্থ সব্বানি কূপতল়াকাদীনি উদকট্ঠানানি তদা ৰিসুক্খানি নিরুদকানি অহেসুং. অথ থূণেয্যকা রতনত্তযে অপ্পসন্না মচ্ছেরপকতা ভগৰতো আগমনং সুত্ৰা ‘‘সচে সমণো গোতমো সসাৰকো ইমং গামং পৰিসিত্ৰা দ্ৰীহতীহং ৰসেয্য, সব্বং ইমং জনং অত্তনো ৰচনে ঠপেয্য, ততো ব্রাহ্মণধম্মো পতিট্ঠং ন লভেয্যা’’তি তত্থ ভগৰতো অৰাসায পরিসক্কন্তা ‘‘ইমস্মিং গামে অঞ্ঞত্থ উদকং নত্থি, অমুং উদপানং অপরিভোগং করিস্সাম, এৰং সমণো গোতমো সসাৰকো ইমং গামং ন পৰিসিস্সতী’’তি সম্মন্তযিত্ৰা সব্বে গামৰাসিনো সত্তাহস্স উদকং গহেত্ৰা চাটিআদীনি পূরেত্ৰা উদপানং তিণেন চ ভুসেন চ পিদহিংসু. তেন ৰুত্তং – ‘‘উদপানং তিণস্স চ ভুসস্স চ যাৰ মুখতো পূরেসুং, ‘মা তে মুণ্ডকা সমণকা পানীযং অপংসূ’’’তি.

তত্থ মুণ্ডকা সমণকাতি মুণ্ডে ‘‘মুণ্ডা’’তি সমণে ‘‘সমণা’’তি ৰত্তুং ৰট্টেয্য, তে পন খুংসনাধিপ্পাযেন হীল়েন্তা এৰমাহংসু. মাতি পটিসেধে, মা অপংসু মা পিৰিংসূতি অত্থো. মগ্গা ওক্কম্মাতি মগ্গতো অপসক্কিত্ৰা. এতম্হাতি যো উদপানো তেহি তথা কতো, তমেৰ নিদ্দিসন্তো আহ. কিং পন ভগৰা তেসং ব্রাহ্মণানং ৰিপ্পকারং অনাৰজ্জিত্ৰা এৰমাহ – ‘‘এতম্হা উদপানা পানীযং আহরা’’তি, উদাহু আৰজ্জিত্ৰা জানন্তোতি? জানন্তো এৰ ভগৰা অত্তনো বুদ্ধানুভাৰং পকাসেত্ৰা তে দমেত্ৰা নিব্বিসেৰনে কাতুং এৰমাহ, ন পানীযং পাতুকামো. তেনেৰেত্থ মহাপরিনিব্বানসুত্তে ৰিয ‘‘পিপাসিতোস্মী’’তি (দী. নি. ২.১৯১) ন ৰুত্তং. ধম্মভণ্ডাগারিকো পন সত্থু অজ্ঝাসযং অজানন্তো থূণেয্যকেহি কতং ৰিপ্পকারং আচিক্খন্তো ‘‘ইদানি সো, ভন্তে’’তিআদিমাহ.

তত্থ ইদানীতি অধুনা, অম্হাকং আগমনৰেলাযমেৰাতি অত্থো. এসো, ভন্তে, উদপানোতি পঠন্তি. থেরো দ্ৰিক্খত্তুং পটিক্খিপিত্ৰা ততিযৰারে ‘‘ন খো তথাগতা তিক্খত্তুং পচ্চনীকা কাতব্বা, কারণং দিট্ঠং ভৰিস্সতি দীঘদস্সিনা’’তি মহারাজদত্তিযং ভগৰতো পত্তং গহেত্ৰা উদপানং অগমাসি. গচ্ছন্তে থেরে উদপানে উদকং পরিপুণ্ণং হুত্ৰা উত্তরিত্ৰা সমন্ততো সন্দতি, সব্বং তিণং ভুসঞ্চ উপ্লৰিত্ৰা সযমেৰ অপগচ্ছি. তেন চ সন্দমানেন সলিলেন উপরূপরি ৰড্ঢন্তেন তস্মিং গামে সব্বেৰ পোক্খরণীআদযো জলাসযা ৰিসুক্খা পরিপূরিংসু, তথা পরিখাকুসুব্ভনিন্নাদীনি চ. সব্বো গামপ্পদেসো মহোঘেন অজ্ঝোত্থটো মহাৰস্সকালে ৰিয অহোসি. কুমুদুপ্পলপদুমপুণ্ডরীকাদীনি জলজপুপ্ফানি তত্থ তত্থ উব্ভিজ্জিত্ৰা ৰিকসমানানি উদকং সঞ্ছাদিংসু. সরেসু হংসকোঞ্চচক্কৰাককারণ্ডৰবকাদযা এ উদকসকুণিকা ৰস্সমানা তত্থ তত্থ ৰিচরিংসু. থূণেয্যকা তং মহোঘং তথা উত্তরন্তং সমন্ততো ৰীচিতরঙ্গসমাকুলং পরিযন্ততো সমুট্ঠহমানং রুচিরং ফেণবুব্বুল়কং দিস্ৰা অচ্ছরিযব্ভুতচিত্তজাতা এৰং সম্মন্তেসুং ‘‘মযং সমণস্স গোতমস্স উদকুপচ্ছেদং কাতুং ৰাযমিম্হা, অযং পন মহোঘো তস্স আগমনকালতো পট্ঠায এৰং অভিৰড্ঢতি, নিস্সংসযং খো অযং তস্স ইদ্ধানুভাৰো. মহিদ্ধিকো হি সো মহানুভাৰো. ঠানং খো পনেতং ৰিজ্জতি, যথা যং মহোঘো উট্ঠহিত্ৰা অম্হাকং গামম্পি ওত্থরেয্য. হন্দ মযং সমণং গোতমং উপসঙ্কমিত্ৰা পযিরুপাসিত্ৰা অচ্চযং দেসেন্তা খমাপেয্যামা’’তি.

তে সব্বেৰ একজ্ঝাসযা হুত্ৰা সঙ্ঘসঙ্ঘী গণীভূতা গামতো নিক্খমিত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু. উপসঙ্কমিত্ৰা অপ্পেকচ্চে ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দিংসু, অপ্পেকচ্চে অঞ্জলিং পণামেসুং, অপ্পেকচ্চে ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদিংসু, অপ্পেকচ্চে তুণ্হীভূতা নিসীদিংসু, অপ্পেকচ্চে নামগোত্তং সাৰেসুং. এৰং পন কত্ৰা সব্বেৰ একমন্তং নিসীদিত্ৰা ‘‘ইধ মযং, ভো গোতম, ভোতো চেৰ গোতমস্স গোতমসাৰকানঞ্চ উদকপ্পটিসেধং কারযিম্হ, অমুকস্মিং উদপানে তিণঞ্চ ভুসঞ্চ পক্খিপিম্হ. সো পন উদপানো অচেতনোপি সমানো সচেতনো ৰিয ভোতো গুণং জানন্তো ৰিয সযমেৰ সব্বং তিণং ভুসং অপনেত্ৰা সুৰিসুদ্ধো জাতো, সব্বোপি চেত্থ নিন্নপ্পদেসো মহতা উদকোঘেন পরিপুণ্ণো রমণীযোৰ জাতো, উদকূপজীৰিনো সত্তা পরিতুট্ঠা. মযং পন মনুস্সাপি সমানা ভোতো গুণে ন জানিম্হ, যে মযং এৰং অকরিম্হ, সাধু নো ভৰং গোতমো তথা করোতু, যথাযং মহোঘো ইমং গামং ন ওত্থরেয্য, অচ্চযো নো অচ্চগমা যথাবালং, তং নো ভৰং গোতমো অচ্চযং পটিগ্গণ্হাতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তি অচ্চযং দেসেসুং. ভগৰাপি ‘‘তগ্ঘ তুম্হে অচ্চযো অচ্চগমা যথাবালং, তং ৰো মযং পটিগ্গণ্হাম আযতিং সংৰরাযা’’তি তেসং অচ্চযং পটিগ্গহেত্ৰা পসন্নচিত্ততং ঞত্ৰা উত্তরি অজ্ঝাসযানুরূপং ধম্মং দেসেসি. তে ভগৰতো ধম্মদেসনং সুত্ৰা পসন্নচিত্তা সরণাদীসু পতিট্ঠিতা ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কমিংসু. তেসং পন আগমনতো পুরেতরংযেৰ আযস্মা আনন্দো তং পাটিহারিযং দিস্ৰা অচ্ছরিযব্ভুতচিত্তজাতো পত্তেন পানীযং আদায ভগৰতো উপনামেত্ৰা তং পৰত্তিং আরোচেসি. তেন ৰুত্তং – ‘‘এৰং, ভন্তেতি খো আযস্মা আনন্দো’’তিআদি.

তত্থ মুখতো ওৰমিত্ৰাতি সব্বং তং তিণাদিং মুখেন ছড্ডেত্ৰা. ৰিস্সন্দন্তো মঞ্ঞেতি পুব্বে দীঘরজ্জুকেন উদপানেন উস্সিঞ্চিত্ৰা গহেতব্বউদকোঘো ভগৰতো পত্তং গহেত্ৰা থেরস্স গতকালে মুখেন ৰিস্সন্দন্তো ৰিয সমতিত্তিকো কাকপেয্যো হুত্ৰা অট্ঠাসি. ইদঞ্চ থেরস্স গতকালে উদকপ্পৰত্তিং সন্ধায ৰুত্তং. ততো পরং পন পুব্বে ৰুত্তনযেন তস্মিং গামে সকলং নিন্নট্ঠানং উদকেন পরিপুণ্ণং অহোসীতি. অযং পনিদ্ধি ন বুদ্ধানং অধিট্ঠানেন, নাপি দেৰানুভাৰেন, অথ খো ভগৰতো পুঞ্ঞানুভাৰেন পরিত্তদেসনত্থং রাজগহতো ৰেসালিগমনে ৰিয. কেচি পন ‘‘থূণেয্যকানং ভগৰতি পসাদজননত্থং তেসং অত্থকামাহি দেৰতাহি কত’’ন্তি. অপরে ‘‘উদপানস্স হেট্ঠা ৰসনকনাগরাজা এৰমকাসী’’তি. সব্বং তং অকারণং, যথা ভগৰতো পুঞ্ঞানুভাৰেনযেৰ তথা উদকুপ্পত্তিযা পরিদীপিতত্তা.

এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এতং অধিট্ঠানেন ৰিনা অত্তনা ইচ্ছিতনিপ্ফত্তিসঙ্খাতং অত্থং সব্বাকারতো ৰিদিত্ৰা তদত্থদীপনং ইমং উদানং উদানেসি.

তত্থ কিং কযিরা উদপানেন, আপা চে সব্বদা সিযুন্তি যস্স সব্বকালং সব্বত্থ চ আপা চে যদি সিযুং যদি উপলব্ভেয্যুং যদি আকঙ্খামত্তপটিবদ্ধো, তেসং লাভো, তেন উদপানেন কিং কযিরা কিং করেয্য, কিং পযোজনন্তি অত্থো. তণ্হায মূলতো ছেত্ৰা, কিস্স পরিযেসনং চরেতি যায তণ্হায ৰিনিবদ্ধা সত্তা অকতপুঞ্ঞা হুত্ৰা ইচ্ছিতালাভদুক্খেন ৰিহঞ্ঞন্তি, তস্সা তণ্হায মূলং, মূলে ৰা ছিন্দিত্ৰা ঠিতো মাদিসো সব্বঞ্ঞুবুদ্ধো কিস্স কেন কারণেন পানীযপরিযেসনং, অঞ্ঞং ৰা পচ্চযপরিযেসনং চরেয্য. ‘‘মূলতো ছেত্তা’’তিপি পঠন্তি, তণ্হায মূলং মূলেযেৰ ৰা ছেদকোতি অত্থো. অথ ৰা মূলতো ছেত্তাতি মূলতো পট্ঠায তণ্হায ছেদকো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যো বোধিযা মূলভূতমহাপণিধানতো পট্ঠায অপরিমিতং সকলং পুঞ্ঞসম্ভারং অত্তনো অচিন্তেত্ৰা লোকহিতত্থমেৰ পরিণামনৰসেন পরিপূরেন্তো মূলতো পভুতি তণ্হায ছেত্তা, সো তণ্হাহেতুকস্স ইচ্ছিতালাভস্স অভাৰতো কিস্স কেন কারণেন উদকপরিযেসনং চরেয্য, ইমে পন থূণেয্যকা অন্ধবালা ইমং কারণং অজানন্তা এৰমকংসূতি.

নৰমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. উতেনসুত্তৰণ্ণনা

৭০. দসমে রঞ্ঞো উতেনস্সাতি উতেনস্স নাম রঞ্ঞো, যো ‘‘ৰজ্জিরাজা’’তিপি ৰুচ্চতি. উয্যানগতস্সাতি উয্যানকীল়নত্থং উয্যানং গতস্স. অনাদরে হি ইদং সামিৰচনং, ‘‘অন্তেপুর’’ন্তি পন পদং অপেক্খিত্ৰা সম্বন্ধেপেতং সামিৰচনং হোতি. কালঙ্কতানীতি অগ্গিদড্ঢানি হুত্ৰা মতানি হোন্তি. সামাৰতীপমুখানীতি এত্থ কা পনাযং সামাৰতী, কথঞ্চ দড্ঢাতি? ৰুচ্চতে, ভদ্দৰতিযং সেট্ঠিনো ধীতা ঘোসকসেট্ঠিনা ধীতুট্ঠানে ঠপিতা পঞ্চসতইত্থিপরিৰারা রঞ্ঞো উতেনস্স অগ্গমহেসী মেত্তাৰিহারবহুলা অরিযসাৰিকা সামাৰতী নাম. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারতো পন আদিতো পট্ঠায সামাৰতিযা উপ্পত্তিকথা ধম্মপদৰত্থুম্হি (ধ. প. অট্ঠ. ১.২০ সামাৰতীৰত্থু) ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বা. মাগণ্ডিযস্স নাম ব্রাহ্মণস্স ধীতা অত্তনো মাতাপিতূনং –

‘‘দিস্ৰান তণ্হং অরতিং রগঞ্চ,

নাহোসি ছন্দো অপি মেথুনস্মিং;

কিমেৰিদং মুত্তকরীসপুণ্ণং,

পাদাপি নং সম্ফুসিতুং ন ইচ্ছে’’তি. (সু. নি. ৮৪১) –

ভগৰতা দেসিতং ইমং গাথং সুত্ৰা সত্থরি বদ্ধাঘাতা মাগণ্ডিযা অপরভাগে রঞ্ঞা উতেনেন মহেসিট্ঠানে ঠপিতা ভগৰতো কোসম্বিং উপগতভাৰং, সামাৰতীপমুখানঞ্চ পঞ্চন্নং ইত্থিসতানং উপাসিকাভাৰং ঞত্ৰা ‘‘আগতো নাম সমণো গোতমো ইমং নগরং, দানিস্স কত্তব্বং জানিস্সামি, ইমাপি তস্স উপট্ঠাযিকা, ইমাসম্পি সামাৰতীপমুখানঞ্চ কত্তব্বং জানিস্সামী’’তি অনেকপরিযাযেহি তথাগতস্স তাসঞ্চ অনত্থং কাতুং ৰাযমিত্ৰাপি অসক্কোন্তী পুনেকদিৰসং রঞ্ঞা সদ্ধিং উয্যানকীল়ং গচ্ছন্তী চূল়পিতু সাসনং পহিণি ‘‘সামাৰতিযা পাসাদং গন্ত্ৰা দুস্সকোট্ঠাগারতেলকোট্ঠাগারানি ৰিৰরাপেত্ৰা দুস্সানি তেলচাটীসু তেমেত্ৰা থম্ভে ৰেঠেত্ৰা তা সব্বা একতো কত্ৰা দ্ৰারং পিদহিত্ৰা বহি যন্তং দত্ৰা দণ্ডদীপিকাহি গেহে অগ্গিং দদমানো ওতরিত্ৰা গচ্ছতূ’’তি.

তং সুত্ৰা সো পাসাদং অভিরুয্হ কোট্ঠাগারানি ৰিৰরিত্ৰা ৰত্থানি তেলচাটীসু তেমেত্ৰা থম্ভে ৰেঠেতুং আরভি. অথ নং সামাৰতীপমুখা ইত্থিযো ‘‘কিং এতং চূল়পিতা’’তি ৰদন্তিযো উপসঙ্কমিংসু. ‘‘অম্মা, রাজা দল়্হিকম্মত্থায ইমে থম্ভে তেলপিলোতিকাহি বন্ধাপেতি, রাজগেহে নাম সুযুত্তদুযুত্তং দুজ্জানং, মা মে সন্তিকে হোথা’’তি ৰত্ৰা তা আগতা গব্ভেসু পৰেসেত্ৰা দ্ৰারানি পিদহিত্ৰা বহি যন্তকং দত্ৰা আদিতো পট্ঠায অগ্গিং দেন্তো ওতরি. সামাৰতী তাসং ওৰাদং অদাসি, ‘‘অম্মা, অনমতগ্গে সংসারে ৰিচরন্তীনং এৰমেৰ অগ্গিনা ঝামত্তভাৰানং বুদ্ধঞাণেনপি পরিচ্ছেদো ন সুকরো, অপ্পমত্তা হোথা’’তি. তা সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা অধিগতফলায ৰিঞ্ঞাতসাসনায খুজ্জুত্তরায অরিযসাৰিকায সেক্খপটিসম্ভিদাপত্তায সত্থারা দেসিতনিযামেনেৰ ধম্মং দেসেন্তিযা সন্তিকে সোতাপত্তিফলস্স অধিগতা অন্তরন্তরা কম্মট্ঠানমনসিকারেন যুত্তপ্পযুত্তা গেহে ঝাযন্তে ৰেদনাপরিগ্গহকম্মট্ঠানং মনসি করোন্তিযো কাচি দুতিযফলং, কাচি ততিযফলং পাপুণিত্ৰা কালমকংসু. অথ ভিক্খূ কোসম্বিযং পিণ্ডায চরন্তা তং পৰত্তিং ঞত্ৰা পচ্ছাভত্তং ভগৰতো আরোচেত্ৰা তাসং অভিসম্পরাযং পুচ্ছিংসু. ভগৰা চ তাসং অরিযফলাধিগমং ভিক্খূনং অভাসি. তেন ৰুত্তং – ‘‘তেন খো পন সমযেন রঞ্ঞো উতেনস্স…পে… অনিপ্ফলা কালঙ্কতা’’তি.

তত্থ অনিপ্ফলাতি ন নিপ্ফলা, সম্পত্তসামঞ্ঞফলা এৰ কালঙ্কতা. তা পন ফলানি পটিলভন্তিযো সামাৰতিযা –

‘‘আরম্ভথ নিক্কমথ, যুঞ্জথ বুদ্ধসাসনে;

ধুনাথ মচ্চুনো সেনং, নল়াগারংৰ কুঞ্জরো.

‘‘যো ইমস্মিং ধম্মৰিনযে, অপ্পমত্তো ৰিহস্সতি;

পহায জাতিসংসারং, দুক্খস্সন্তং করিস্সতী’’তি. (সং. নি. ১.১৮৫; নেত্তি. ২৯) –

গাথাহি ওৰদিযমানা ৰেদনাপরিগ্গহকম্মট্ঠানং মনসি করোন্তিযো ৰিপস্সিত্ৰা দুতিযততিযফলানি পটিলভিংসু. খুজ্জুত্তরা পন আযুসেসস্স অত্থিতায, পুব্বে তাদিসস্স কম্মস্স অকতত্তা চ ততো পাসাদতো বহি অহোসি. ‘‘দসযোজনন্তরে পক্কামী’’তি চ ৰদন্তি. অথ ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং, ‘‘আৰুসো, অননুচ্ছৰিকং ৰত অরিযসাৰিকানং এৰরূপং মরণ’’ন্তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে, ‘‘ভিক্খৰে, যদিপি তাসং ইমস্মিং অত্তভাৰে অযুত্তং, পুব্বে কতকম্মস্স পন যুত্তমেৰ তাহি লদ্ধ’’ন্তি ৰত্ৰা তেহি যাচিতো অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে অট্ঠ পচ্চেকবুদ্ধা রঞ্ঞো নিৰেসনে নিবদ্ধং ভুঞ্জন্তি. পঞ্চসতা ইত্থিযো তে উপট্ঠহন্তি. তেসু সত্ত জনা হিমৰন্তং গচ্ছন্তি, একো নদীতীরসমীপে একস্মিং তিণগহনে সমাপত্তিযা নিসীদতি. অথেকদিৰসং রাজা পচ্চেকবুদ্ধেসু গতেসু তাহি ইত্থীহি সদ্ধিং উদককীল়ং কীল়িতুকামো তত্থ গতো. তা ইত্থিযো দিৰসভাগং উদকে কীল়িত্ৰা সীতপীল়িতা ৰিসিব্বিতুকামা তং তিণগহনং উপরি ৰিসুক্খতিণসঞ্ছন্নং ‘‘তিণরাসী’’তি সঞ্ঞায পরিৰারেত্ৰা অগ্গিং দত্ৰা তিণেসু ঝাযিত্ৰা পতন্তেসু পচ্চেকবুদ্ধং দিস্ৰা ‘‘রঞ্ঞো পচ্চেকবুদ্ধো ঝাযতি, তং রাজা ঞত্ৰা অম্হে নাসেস্সতি, সুদড্ঢং নং করিস্সামা’’তি সব্বা ইতো চিতো চ দারুআদীনি আহরিত্ৰা তস্স উপরি রাসিং কত্ৰা আলিম্পেত্ৰা ‘‘ইদানি ঝাযিস্সতী’’তি পক্কমিংসু. তা পঠমং অসঞ্চেতনিকা হুত্ৰা ইদানি কম্মুনা বজ্ঝিংসু. পচ্চেকবুদ্ধং পন অন্তোসমাপত্তিযং সচে দারূনং সকটসহস্সম্পি আহরিত্ৰা আলিম্পেন্তা উসুমাকারমত্তম্পি গাহেতুং ন সক্কোন্তি, তস্মা সো সত্তমে দিৰসে উট্ঠায যথাসুখং অগমাসি. তা তস্স কম্মস্স কতত্তা বহূনি ৰস্সসহস্সানি বহূনি ৰস্সসতসহস্সানি নিরযে পচ্চিত্ৰা তস্সেৰ কম্মস্স ৰিপাকাৰসেসেন অত্তভাৰসতে ইমিনাৰ নিযামেন গেহে ঝাযমানে ঝাযিংসু. ইদং তাসং পুব্বকম্মং.

যস্মা পন তে ইমস্মিং অত্তভাৰে অরিযফলানি সচ্ছাকংসু, রতনত্তযং পযিরুপাসিংসু, তস্মা তত্থ অনাগামিনিযো সুদ্ধাৰাসেসু উপপন্না, ইতরা কাচি তাৰতিংসেসু, কাচি যামেসু, কাচি তুসিতেসু, কাচি নিম্মানরতীসু, কাচি পরনিম্মিতৰসৰত্তীসু উপপন্না.

রাজাপি খো উতেনো ‘‘সামাৰতিযা গেহং কির ঝাযতী’’তি সুত্ৰা ৰেগেন আগচ্ছন্তোপি তং পদেসং তাসু দড্ঢাসুযেৰ সম্পাপুণি. আগন্ত্ৰা পন গেহং নিব্বাপেত্ৰা উপ্পন্নবলৰদোমনস্সো মাগণ্ডিযায তথা কারিতভাৰং উপাযেন ঞত্ৰা অরিযসাৰিকাসু কতাপরাধকম্মুনা চোদিযমানো তস্সা রাজাণং কারেসি সদ্ধিং ঞাতকেহি. এৰং সা সপরিজনা সমিত্তবন্ধৰা অনযব্যসনং পাপুণি.

এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এতং সামাৰতীপমুখানং তাসং ইত্থীনং অগ্গিম্হি অনযব্যসনাপত্তিহেতুং, মাগণ্ডিযায চ সমিত্তবন্ধৰায রাজাণায অনযব্যসনাপত্তিনিমিত্তং সব্বাকারতো ৰিদিত্ৰা তদত্থদীপনং ইমং উদানং উদানেসি.

তত্থ মোহসম্বন্ধনো লোকো, ভব্বরূপোৰ দিস্সতীতি যো ইধ সত্তলোকো ভব্বরূপোৰ হেতুসম্পন্নো ৰিয হুত্ৰা দিস্সতি, সোপি মোহসম্বন্ধনো মোহেন পলিগুণ্ঠিতো অত্তহিতাহিতং অজানন্তো হিতে ন পটিপজ্জতি, অহিতং দুক্খাৰহং বহুঞ্চ অপুঞ্ঞং আচিনাতি. ‘‘ভৰরূপোৰ দিস্সতী’’তিপি পাঠো. তস্সত্থো – অযং লোকো মোহসম্বন্ধনো মোহেন পলিগুণ্ঠিতো, ততো এৰ ভৰরূপোৰ সস্সতসভাৰো ৰিযস্স অত্তা দিস্সতি, অজরামরো ৰিয উপট্ঠাতি, যেন পাণাতিপাতাদীনি অকত্তব্বানি করোতি.

উপধিবন্ধনো বালো, তমসা পরিৰারিতো. সস্সতোরিৰ খাযতীতি ন কেৰলঞ্চ মোহসম্বন্ধনো এৰ, অপিচ খো উপধিবন্ধনোপি অযং অন্ধবাললোকো অৰিজ্জাতমসা পরিৰারিতো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যেন ঞাণেন অৰিপরীতং কামে চ খন্ধে চ ‘‘অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মা’’তি পস্সেয্য, তস্স অভাৰতো যস্মা বালো অন্ধপুথুজ্জনো অঞ্ঞাণতমসা সমন্ততো পরিৰারিতো নিৰুতো, তস্মা সো কামূপধি কিলেসূপধি খন্ধূপধীতি ইমেসং উপধীনং ৰসেন চ উপধিবন্ধনো, ততো এৰ চস্স সোপধিস্স পস্সতো সস্সতো ৰিয নিচ্চো সব্বকালভাৰী ৰিয খাযতি. ‘‘অসস্সতিরিৰ খাযতী’’তিপি পাঠো. তস্সত্থো – অত্তা সব্বকালং ৰিজ্জতি উপলব্ভতীতি অঞ্ঞো অসস্সতি অনিচ্চোতি লোকস্স সো উপধি মিচ্ছাভিনিৰেসৰসেন একদেসো ৰিয খাযতি, উপট্ঠহতীতি অত্থো. রকারো হি পদসন্ধিকরো. পস্সতো নত্থি কিঞ্চনন্তি যো পন সঙ্খারে পরিগ্গহেত্ৰা অনিচ্চাদিৰসেন ৰিপস্সতি, তস্সেৰ ৰিপস্সনাপঞ্ঞাসহিতায মগ্গপঞ্ঞায যথাভূতং পস্সতো জানতো পটিৰিজ্ঝতো রাগাদিকিঞ্চনং নত্থি, যেন সংসারে বজ্ঝেয্য. তথা অপস্সন্তো এৰ হি অৰিজ্জাতণ্হাদিট্ঠিআদিবন্ধনেহি সংসারে বদ্ধো সিযাতি অধিপ্পাযো.

দসমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিট্ঠিতা চ চূল়ৰগ্গৰণ্ণনা.