৫. উপোসথসুত্তৰণ্ণনা
৪৫. পঞ্চমে তদহূতি তস্মিং অহনি তস্মিং দিৰসে. উপোসথেতি এত্থ উপৰসন্তি এত্থাতি উপোসথো, উপৰসন্তীতি সীলেন ৰা অনসনেন ৰা উপেতা হুত্ৰা ৰসন্তীতি অত্থো. অযঞ্হি উপোসথসদ্দো ‘‘অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং উপোসথং উপৰসামী’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৭১; ১০.৪৬) সীলে আগতো. ‘‘উপোসথো ৰা পৰারণা ৰা’’তিআদীসু (মহাৰ. ১৫৫) পাতিমোক্খুদ্দেসাদিৰিনযকম্মে. ‘‘গোপালকূপোসথো নিগণ্ঠূপোসথো’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৭১) উপৰাসে. ‘‘উপোসথো নাম নাগরাজা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.২৪৬) পঞ্ঞত্তিযং. ‘‘অজ্জুপোসথো পন্নরসো’’তিআদীসু (মহাৰ. ১৬৮) দিৰসে. ইধাপি দিৰসেযেৰ দট্ঠব্বো, তস্মা ‘‘তদহুপোসথে’’তি তস্মিং উপোসথদিৰসভূতে অহনীতি অত্থো. নিসিন্নো হোতীতি মহাভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো ওৰাদপাতিমোক্খং উদ্দিসিতুং নিসিন্নো হোতি. নিসজ্জ পন ভিক্খূনং চিত্তানি ওলোকেন্তো একং দুস্সীলপুগ্গলং দিস্ৰা, ‘‘সচাহং ইমস্মিং পুগ্গলে ইধ নিসিন্নেযেৰ পাতিমোক্খং উদ্দিসিস্সামি, সত্তধাস্স মুদ্ধা ফলিস্সতী’’তি তস্মিং অনুকম্পায তুণ্হীযেৰ অহোসি.
এত্থ চ উদ্ধস্তং অরুণন্তি অরুণুগ্গমনং ৰত্ৰাপি ‘‘উদ্দিসতু, ভন্তে ভগৰা, ভিক্খূনং পাতিমোক্খ’’ন্তি থেরো ভগৰন্তং পাতিমোক্খুদ্দেসং যাচি তস্মিং কালে ‘‘ন, ভিক্খৰে, অনুপোসথে উপোসথো কাতব্বো’’তিসিক্খাপদস্স (মহাৰ. ১৮৩) অপঞ্ঞত্তত্তা. অপরিসুদ্ধা, আনন্দ, পরিসাতি তিক্খত্তুং থেরেন পাতিমোক্খুদ্দেসস্স যাচিতত্তা অনুদ্দেসস্স কারণং কথেন্তো ‘‘অসুকপুগ্গলো অপরিসুদ্ধো’’তি অৰত্ৰা ‘‘অপরিসুদ্ধা, আনন্দ, পরিসা’’তি আহ. কস্মা পন ভগৰা তিযামরত্তিং তথা ৰীতিনামেসি? ততো পট্ঠায ওৰাদপাতিমোক্খং অনুদ্দিসিতুকামো তস্স ৰত্থুং পাকটং কাতুং.
অদ্দসাতি কথং অদ্দস. অত্তনো চেতোপরিযঞাণেন তস্সং পরিসতি ভিক্খূনং চিত্তানি পরিজানন্তো তস্স মোঘপুরিসস্স দুস্সীল্যচিত্তং পস্সি. যস্মা পন চিত্তে দিট্ঠে তংসমঙ্গীপুগ্গলো দিট্ঠো নাম হোতি, তস্মা ‘‘অদ্দসা খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো তং পুগ্গলং দুস্সীল’’ন্তিআদি ৰুত্তং. যথেৰ হি অনাগতে সত্তসু দিৰসেসু পৰত্তমানং পরেসং চিত্তং চেতোপরিযঞাণলাভী জানাতি, এৰং অতীতেপীতি. দুস্সীলন্তি নিস্সীলং, সীলৰিরহিতন্তি অত্থো. পাপধম্মন্তি দুস্সীলত্তা এৰ হীনজ্ঝাসযতায লামকসভাৰং. অসুচিন্তি অপরিসুদ্ধেহি কাযকম্মাদীহি সমন্নাগতত্তা ন সুচিং. সঙ্কস্সরসমাচারন্তি কিঞ্চিদেৰ অসারুপ্পং দিস্ৰা ‘‘ইদং ইমিনা কতং ভৰিস্সতী’’তি এৰং পরেসং আসঙ্কনীযতায সঙ্কায সরিতব্বসমাচারং, অথ ৰা কেনচিদেৰ করণীযেন মন্তযন্তে ভিক্খূ দিস্ৰা ‘‘কচ্চি নু খো ইমে মযা কতকম্মং জানিত্ৰা মন্তেন্তী’’তি অত্তনোযেৰ সঙ্কায সরিতব্বসমাচারং.
লজ্জিতব্বতায পটিচ্ছাদেতব্বকারণতো পটিচ্ছন্নং কম্মন্তং এতস্সাতি পটিচ্ছন্নকম্মন্তং. কুচ্ছিতসমণৰেসধারিতায ন সমণন্তি অস্সমণং. সলাকগ্গহণাদীসু ‘‘কিত্তকা সমণা’’তি চ গণনায ‘‘অহম্পি সমণোম্হী’’তি মিচ্ছাপটিঞ্ঞায সমণপটিঞ্ঞং. অসেট্ঠচারিতায অব্রহ্মচারিং. অঞ্ঞে ব্রহ্মচারিনো সুনিৰত্থে সুপারুতে সুপত্তধরে গামনিগমাদীসু পিণ্ডায চরিত্ৰা জীৰিকং কপ্পেন্তে দিস্ৰা অব্রহ্মচারী সমানো সযম্পি তাদিসেন আকারেন পটিপজ্জন্তো উপোসথাদীসু সন্দিস্সন্তো ‘‘অহম্পি ব্রহ্মচারী’’তি পটিঞ্ঞং দেন্তো ৰিয হোতীতি ব্রহ্মচারিপটিঞ্ঞং. পূতিনা কম্মেন সীলৰিপত্তিযা অন্তো অনুপৰিট্ঠত্তা অন্তোপূতিং. ছহি দ্ৰারেহি রাগাদিকিলেসৰস্সনেন তিন্তত্তা অৰস্সুতং. সঞ্জাতরাগাদিকচৰরত্তা সীলৰন্তেহি ছড্ডেতব্বত্তা চ কসম্বুজাতং. মজ্ঝে ভিক্খুসঙ্ঘস্স নিসিন্নন্তি সঙ্ঘপরিযাপন্নো ৰিয ভিক্খুসঙ্ঘস্স অন্তো নিসিন্নং. দিট্ঠোসীতি অযং পন ন পকতত্তোতি ভগৰতা দিট্ঠো অসি. যস্মা চ এৰং দিট্ঠো, তস্মা নত্থি তে তৰ ভিক্খূহি সদ্ধিং এককম্মাদিসংৰাসো. যস্মা পন সো সংৰাসো তৰ নত্থি, তস্মা উট্ঠেহি, আৰুসোতি এৰমেত্থ পদযোজনা ৰেদিতব্বা.
ততিযম্পি খো সো পুগ্গলো তুণ্হী অহোসীতি অনেকৰারং ৰত্ৰাপি থেরো ‘‘সযমেৰ নিব্বিন্নো ওরমিস্সতী’’তি ৰা, ‘‘ইদানি ইমেসং পটিপত্তিং জানিস্সামী’’তি ৰা অধিপ্পাযেন তুণ্হী অহোসি. বাহাযং গহেত্ৰাতি ভগৰতা মযা চ যাথাৰতো দিট্ঠো, যাৰততিযং উট্ঠেহীতি ৰুত্তো ন উট্ঠাতি, ‘‘ইদানিস্স নিক্কড্ঢনকালো মা সঙ্ঘস্স উপোসথন্তরাযো অহোসী’’তি তং বাহাযং অগ্গহেসি, তথা গহেত্ৰা. বহিদ্ৰারকোট্ঠকা নিক্খামেত্ৰাতি দ্ৰারকোট্ঠকসালতো বহি নিক্খামেত্ৰা. বহীতি পন নিক্খামিতট্ঠানদস্সনং, অথ ৰা বহিদ্ৰারকোট্ঠকাতি বহিদ্ৰারকোট্ঠকতোপি নিক্খামেত্ৰা, ন অন্তোদ্ৰারকোট্ঠকতো, এৰং উভযথাপি ৰিহারতো বহি কত্ৰাতি অত্থো. সূচিঘটিকং দত্ৰাতি অগ্গল়সূচিঞ্চ উপরিঘটিকঞ্চ আদহিত্ৰা, সুট্ঠুতরং কৰাটং থকেত্ৰাতি অত্থো. যাৰ বাহাগহণাপি নামাতি ইমিনা ‘‘অপরিসুদ্ধা, আনন্দ, পরিসা’’তি ৰচনং সুত্ৰা এৰ হি তেন পক্কমিতব্বং সিযা, এৰং অপক্কমিত্ৰা যাৰ বাহাগহণাপি নাম সো মোঘপুরিসো আগমেস্সতীতি অচ্ছরিযমিদন্তি দস্সেতি. ইদম্পি গরহণচ্ছরিযমেৰাতি ৰেদিতব্বং.
অথ ভগৰা চিন্তেসি – ‘‘ইদানি ভিক্খুসঙ্ঘো অব্বুদজাতো, অপরিসুদ্ধা পুগ্গলা উপোসথং আগচ্ছন্তি, ন চ তথাগতা অপরিসুদ্ধায পরিসায উপোসথং করোন্তি, পাতিমোক্খং উদ্দিসন্তি, অনুদ্দিসন্তে চ ভিক্খুসঙ্ঘস্স উপোসথো পচ্ছিজ্জতি, যংনূনাহং ইতো পট্ঠায ভিক্খূনংযেৰ পাতিমোক্খুদ্দেসং অনুজানেয্য’’ন্তি. এৰং পন চিন্তেত্ৰা ভিক্খূনংযেৰ পাতিমোক্খুদ্দেসং অনুজানি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো ভগৰা…পে… পাতিমোক্খং উদ্দিসেয্যাথা’’তি.
তত্থ ন দানাহন্তি ইদানি অহং উপোসথং ন করিস্সামি, পাতিমোক্খং ন উদ্দিসিস্সামীতি পচ্চেকং ন-কারেন সম্বন্ধো. দুৰিধঞ্হি পাতিমোক্খং আণাপাতিমোক্খং ওৰাদপাতিমোক্খন্তি. তেসু ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে’’তিআদিকং (মহাৰ. ১৩৪) আণাপাতিমোক্খং, তং সাৰকাৰ উদ্দিসন্তি, ন বুদ্ধা, অযং অন্ৰদ্ধমাসং উদ্দিসিযতি. ‘‘খন্তী পরমং…পে… সব্বপাপস্স অকরণং…পে… অনূপৰাদো অনূপঘাতো…পে… এতং বুদ্ধান সাসন’’ন্তি (দী. নি. ২.৯০; ধ. প. ১৮৩-১৮৫) ইমা পন তিস্সো গাথা ওৰাদপাতিমোক্খং নাম, তং বুদ্ধাৰ উদ্দিসন্তি, ন সাৰকা, ছন্নম্পি ৰস্সানং অচ্চযেন উদ্দিসন্তি. দীঘাযুকবুদ্ধানঞ্হি ধরমানকালে অযমেৰ পাতিমোক্খুদ্দেসো, অপ্পাযুকবুদ্ধানং পন পঠমবোধিযংযেৰ. ততো পরং ইতরো, তঞ্চ খো ভিক্খূ এৰ উদ্দিসন্তি, ন বুদ্ধা, তস্মা অম্হাকম্পি ভগৰা ৰীসতিৰস্সমত্তং ওৰাদপাতিমোক্খং উদ্দিসিত্ৰা ইমং অন্তরাযং দিস্ৰা ততো পরং ন উদ্দিসি. অট্ঠানন্তি অকারণং. অনৰকাসোতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. কারণঞ্হি যথা তিট্ঠতি এত্থ ফলং তদাযত্তৰুত্তিতাযাতি ঠানন্তি ৰুচ্চতি, এৰং অনৰকাসোতিপি ৰুচ্চতীতি. যন্তি কিরিযাপরামসনং, তং হেট্ঠা ৰুত্তনযেন যোজেতব্বং.
অট্ঠিমে, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দেতি কো অনুসন্ধি? য্ৰাযং অপরিসুদ্ধায পরিসায পাতিমোক্খস্স অনুদ্দেসো ৰুত্তো, সো ইমস্মিং ধম্মৰিনযে অচ্ছরিযো অব্ভুতো ধম্মোতি তং অপরেহি সত্তহি অচ্ছরিযব্ভুতধম্মেহি সদ্ধিং ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুকামো পঠমং তাৰ তেসং উপমাভাৰেন মহাসমুদ্দে অট্ঠ অচ্ছরিযব্ভুতধম্মে দস্সেন্তো সত্থা ‘‘অট্ঠিমে, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দে’’তিআদিমাহ.
পকতিদেৰা ৰিয ন সুরন্তি ন ইসন্তি ন ৰিরোচন্তীতি অসুরা, সুরা নাম দেৰা, তেসং পটিপক্খাতি ৰা অসুরা, ৰেপচিত্তিপহারাদাদযো. তেসং ভৰনং সিনেরুস্স হেট্ঠাভাগে, তে তত্থ পৰিসন্তা নিক্খমন্তা সিনেরুপাদে মণ্ডপাদিং নিম্মিনিত্ৰা কীল়ন্তাৰ অভিরমন্তি. তত্থ তেসং অভিরতি ইমে গুণে দিস্ৰাতি আহ – ‘‘যে দিস্ৰা দিস্ৰা অসুরা মহাসমুদ্দে অভিরমন্তী’’তি. তত্থ অভিরমন্তীতি রতিং ৰিন্দন্তি, অনুক্কণ্ঠমানা ৰসন্তীতি অত্থো.
অনুপুব্বনিন্নোতিআদীনি সব্বানি অনুপটিপাটিযা নিন্নভাৰস্সেৰ ৰেৰচনানি. ন আযতকেনেৰ পপাতোতি ন ছিন্নতটো মহাসোব্ভো ৰিয আদিতো এৰ পপাতো. সো হি তীরদেসতো পট্ঠায একঙ্গুলদ্ৰঙ্গুলৰিদত্থিরতনযট্ঠিউসভঅড্ঢগাৰুতগাৰুতড্ঢযোজনাদিৰসেন গম্ভীরো হুত্ৰা গচ্ছন্তো গচ্ছন্তো সিনেরুপাদমূলে চতুরাসীতিযোজনসহস্সগম্ভীরো হুত্ৰা ঠিতোতি দস্সেতি.
ঠিতধম্মোতি ঠিতসভাৰো অৰট্ঠিতসভাৰো. ন মতেন কুণপেন সংৰসতীতি যেন কেনচি হত্থিঅস্সাদীনং কল়েৰরেন সদ্ধিং ন সংৰসতি. তীরং ৰাহেতীতি তীরং অপনেতি. থলং উস্সারেতীতি হত্থেন গহেত্ৰা ৰিয ৰীচিপ্পহারেনেৰ থলে খিপতি. গঙ্গা যমুনাতি অনোতত্তদহস্স দক্খিণমুখতো নিক্খন্তনদী পঞ্চ ধারা হুত্ৰা পৰত্তট্ঠানে গঙ্গাতিআদিনা পঞ্চধা সঙ্খং গতা.
তত্রাযং ইমাসং নদীনং আদিতো পট্ঠায উপ্পত্তিকথা – অযঞ্হি জম্বুদীপো দসসহস্সযোজনপরিমাণো, তত্থ চতুসহস্সযোজনপ্পমাণো পদেসো উদকেন অজ্ঝোত্থটো সমুদ্দোতি সঙ্খং গতো, তিসহস্সযোজনপ্পমাণে মনুস্সা ৰসন্তি, তিসহস্সযোজনপ্পমাণে হিমৰা পতিট্ঠিতো উব্বেধেন পঞ্চযোজনসতিকো চতুরাসীতিকূটসহস্সপটিমণ্ডিতো সমন্ততো সন্দমানপঞ্চসতনদীৰিচিত্তো, যত্থ আযামেন ৰিত্থারেন গম্ভীরতায চ পণ্ণাসযোজনপ্পমাণো দিযড্ঢযোজনসতপরিমণ্ডলো অনোতত্তদহো কণ্ণমুণ্ডদহো রথকারদহো ছদ্দন্তদহো কুণালদহো মন্দাকিনিদহো সীহপপাতদহোতি সত্ত মহাসরা পতিট্ঠিতা.
তেসু অনোতত্তদহো সুদস্সনকূটং চিত্তকূটং কাল়কূটং গন্ধমাদনকূটং কেলাসকূটন্তি ইমেহি পঞ্চহি পব্বতকূটেহি পরিক্খিত্তো. তত্থ সুদস্সনকূটং সোৰণ্ণমযং তিযোজনসতুব্বেধং অন্তোৰঙ্কং কাকমুখসণ্ঠানং তমেৰ সরং পটিচ্ছাদেত্ৰা ঠিতং, চিত্তকূটং সত্তরতনমযং. কাল়কূটং অঞ্জনমযং. গন্ধমাদনকূটং মসারগল্লমযং অব্ভন্তরে মুগ্গৰণ্ণং; মূলগন্ধো, সারগন্ধো, ফেগ্গুগন্ধো, তচগন্ধো, পপটিকাগন্ধো, খন্ধগন্ধো, রসগন্ধো, পুপ্ফগন্ধো, ফলগন্ধো, পত্তগন্ধোতি ইমেহি দসহি গন্ধেহি উস্সন্নং, নানপ্পকারওসধসঞ্ছন্নং, কাল়পক্খুপোসথদিৰসে আদিত্তং ৰিয অঙ্গারং পজ্জলন্তং তিট্ঠতি. কেলাসকূটং রজতমযং. সব্বানি চেতানি সুদস্সনেন সমানুব্বেধসণ্ঠানানি তমেৰ সরং পটিচ্ছাদেত্ৰা ঠিতানি. তত্থ দেৰানুভাৰেন নাগানুভাৰেন চ দেৰো ৰস্সতি, নদিযো চ সন্দন্তি, তং সব্বম্পি উদকং অনোতত্তমেৰ পৰিসতি, চন্দিমসূরিযা দক্খিণেন ৰা উত্তরেন ৰা গচ্ছন্তা পব্বতন্তরেন তত্থ ওভাসং করোন্তি, উজুকং গচ্ছন্তা ন করোন্তি, তেনেৰস্স ‘‘অনোতত্ত’’ন্তি সঙ্খা উদপাদি.
তত্থ রতনমযমনুঞ্ঞসোপানসিলাতলানি নিম্মচ্ছকচ্ছপানি ফলিকসদিসানি নিম্মলূদকানি তদুপভোগসত্তানং কম্মনিব্বত্তানেৰ নহানতিত্থানি চ হোন্তি, যত্থ বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধা ইদ্ধিমন্তো সাৰকা ইসযো চ নহানাদীনি করোন্তি, দেৰযক্খাদযো উদককীল়ং কীল়ন্তি.
তস্স চতূসু পস্সেসু সীহমুখং, হত্থিমুখং, অস্সমুখং, উসভমুখন্তি চত্তারি উদকনিক্খমনমুখানি হোন্তি, যেহি চতস্সো নদিযো সন্দন্তি. সীহমুখেন নিক্খন্তনদীতীরে কেসরসীহা বহুতরা হোন্তি, তথা হত্থিমুখাদীহি হত্থিঅস্সউসভা. পুরত্থিমদিসতো নিক্খন্তনদী অনোতত্তং তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৰা ইতরা তিস্সো নদিযো অনুপগম্ম পাচীনহিমৰন্তেনেৰ অমনুস্সপথং গন্ত্ৰা মহাসমুদ্দং পৰিসতি. পচ্ছিমদিসতো উত্তরদিসতো চ নিক্খন্তনদিযোপি তথেৰ পদক্খিণং কত্ৰা পচ্ছিমহিমৰন্তেনেৰ উত্তরহিমৰন্তেনেৰ চ অমনুস্সপথং গন্ত্ৰা মহাসমুদ্দং পৰিসন্তি.
দক্খিণদিসতো নিক্খন্তনদী পন তং তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৰা দক্খিণেন উজুকং পাসাণপিট্ঠেনেৰ সট্ঠিযোজনানি গন্ত্ৰা পব্বতং পহরিত্ৰা উট্ঠায পরিক্খেপেন তিগাৰুতপ্পমাণউদকধারা হুত্ৰা আকাসেন সট্ঠিযোজনানি গন্ত্ৰা তিযগ্গল়ে নাম পাসাণে পতিতা, পাসাণো উদকধারাৰেগেন ভিন্নো. তত্থ পঞ্ঞাসযোজনপ্পমাণা তিযগ্গল়া নাম পোক্খরণী জাতা, পোক্খরণিযা কূলং ভিন্দিত্ৰা পাসাণং পৰিসিত্ৰা সট্ঠিযোজনানি গন্ত্ৰা ততো ঘনপথৰিং ভিন্দিত্ৰা উমঙ্গেন সট্ঠিযোজনানি গন্ত্ৰা ৰিঞ্ঝং নাম তিরচ্ছানপব্বতং পহরিত্ৰা হত্থতলে পঞ্চঙ্গুলিসদিসা পঞ্চধারা হুত্ৰা পৰত্তন্তি.
সা তিক্খত্তুং অনোতত্তং পদক্খিণং কত্ৰা গতট্ঠানে ‘‘আৰট্টগঙ্গা’’তি ৰুচ্চতি, উজুকং পাসাণপিট্ঠেন সট্ঠিযোজনানি গতট্ঠানে ‘‘কণ্হগঙ্গা’’তি, আকাসেন সট্ঠিযোজনানি গতট্ঠানে ‘‘আকাসগঙ্গা’’তি, তিযগ্গল়পাসাণে পঞ্ঞাসযোজনোকাসে ঠিতা ‘‘তিযগ্গল়পোক্খরণী’’তি, কূলং ভিন্দিত্ৰা পাসাণং পৰিসিত্ৰা সট্ঠিযোজনানি গতট্ঠানে ‘‘বহলগঙ্গা’’তি, উমঙ্গেন সট্ঠিযোজনানি গতট্ঠানে ‘‘উমঙ্গগঙ্গা’’তি ৰুচ্চতি, ৰিঞ্ঝং নাম তিরচ্ছানপব্বতং পহরিত্ৰা পঞ্চধারা হুত্ৰা পৰত্তট্ঠানে গঙ্গা, যমুনা, অচিরৰতী, সরভূ, মহীতি পঞ্চধা সঙ্খং গতা. এৰমেতা পঞ্চ মহানদিযো হিমৰন্ততো পৰত্তন্তীতি ৰেদিতব্বা.
তত্থ নদী নিন্নগাতিআদিকং গোত্তং, গঙ্গা যমুনাতিআদিকং নামং. সৰন্তিযোতি যা কাচি সৰমানা সন্দমানা গচ্ছন্তিযো মহানদিযো ৰা কুন্নদিযো ৰা. অপ্পেন্তীতি অল্লীযন্তি ওসরন্তি. ধারাতি ৰুট্ঠিধারা. পূরত্তন্তি পুণ্ণভাৰো. মহাসমুদ্দস্স হি অযং ধম্মতা – ‘‘ইমস্মিং কালে দেৰো মন্দো জাতো, জালক্খিপাদীনি আদায মচ্ছকচ্ছপে গণ্হিস্সামা’’তি ৰা ‘‘ইমস্মিং কালে অতিমহন্তী ৰুট্ঠি, ন লভিস্সাম নু খো পিট্ঠিপসারণট্ঠান’’ন্তি ৰা তং ন সক্কা ৰত্তুং. পঠমকপ্পিককালতো পট্ঠায হি যং ৰস্সিত্ৰা সিনেরুমেখলং আহচ্চ উদকং ঠিতং, তং ততো একঙ্গুলমত্তম্পি উদকং নেৰ হেট্ঠা ওতরতি, ন উদ্ধং উত্তরতি.
একরসোতি অসম্ভিন্নরসো. মুত্তাতি খুদ্দকমহন্তৰট্টদীঘাদিভেদা অনেকৰিধা মুত্তা. মণীতি রত্তনীলাদিভেদো অনেকৰিধো মণি. ৰেল়ুরিযোতি ৰংসৰণ্ণসিরীসপুপ্ফৰণ্ণাদিসণ্ঠানতো অনেকৰিধো. সঙ্খোতি দক্খিণাৰত্ততম্বকুচ্ছিকধমনসঙ্খাদিভেদো অনেকৰিধো. সিলাতি সেতকাল়মুগ্গৰণ্ণাদিভেদা অনেকৰিধা. পৰাল়ন্তি খুদ্দকমহন্তমন্দরত্তঘনরত্তাদিভেদং অনেকৰিধং. লোহিতঙ্গোতি পদুমরাগাদিভেদো অনেকৰিধো মসারগল্লন্তি কবরমণি. ‘‘চিত্তফলিক’’ন্তিপি ৰদন্তি.
মহতং ভূতানন্তি মহন্তানং সত্তানং. তিমিতিমিঙ্গলাদিকা তিস্সো মচ্ছজাতিযো. তিমিং গিলনসমত্থা তিমিঙ্গলা, তিমিঞ্চ তিমিঙ্গলঞ্চ গিলনসমত্থা ‘‘তিমিতিমিঙ্গলা’’তি ৰদন্তি. নাগাতি ঊমিপিট্ঠিৰাসিনোপি ৰিমানট্ঠকনাগাপি.
এৰমেৰ খোতি কিঞ্চাপি সত্থা ইমস্মিং ধম্মৰিনযে সোল়সপি বাত্তিংসপি ততো ভিয্যোপি অচ্ছরিযব্ভুতধম্মে ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং সক্কোতি, তদা উপমাভাৰেন পন গহিতানং অট্ঠন্নং অনুরূপৰসেন অট্ঠেৰ তে উপমেতব্বধম্মে ৰিভজিত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ইমস্মিং ধম্মৰিনযে অট্ঠ অচ্ছরিযা অব্ভুতা ধম্মা’’তিআদিমাহ.
তত্থ অনুপুব্বসিক্খায তিস্সো ভিক্খা গহিতা, অনুপুব্বকিরিযায তেরস ধুতঙ্গধম্মা, অনুপুব্বপটিপদায সত্ত অনুপস্সনা অট্ঠারস মহাৰিপস্সনা অট্ঠতিংস আরম্মণৰিভত্তিযো সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মা চ গহিতা. ন আযতকেনেৰ অঞ্ঞাপটিৰেধোতি মণ্ডূকস্স উপ্পতিত্ৰা গমনং ৰিয আদিতোৰ সীলপূরণাদীনি অকত্ৰা অরহত্তপটিৰেধো নাম নত্থি, পটিপাটিযা পন সীলসমাধিপঞ্ঞাযো পূরেত্ৰাৰ অরহত্তপ্পত্তীতি অত্থো.
মম সাৰকাতি সোতাপন্নাদিকে অরিযপুগ্গলে সন্ধায ৰদতি. ন সংৰসতীতি উপোসথকম্মাদিৰসেন সংৰাসং ন করোতি. উক্খিপতীতি অপনেতি. আরকাৰাতি দূরেযেৰ. ন তেন নিব্বানধাতুযা ঊনত্তং ৰা পূরত্তং ৰাতি অসঙ্খ্যেয্যেপি মহাকপ্পে বুদ্ধেসু অনুপ্পজ্জন্তেসু একসত্তোপি পরিনিব্বাতুং ন সক্কোতি, তদাপি ‘‘তুচ্ছা নিব্বানধাতূ’’তি ন সক্কা ৰত্তুং, বুদ্ধকালে পন একেকস্মিং সমাগমে অসঙ্খ্যেয্যাপি সত্তা অমতং আরাধেন্তি, তদাপি ন সক্কা ৰত্তুং ‘‘পূরা নিব্বানধাতূ’’তি. ৰিমুত্তিরসোতি কিলেসেহি ৰিমুচ্চনরসো. সব্বা হি সাসনস্স সম্পত্তি যাৰদেৰ অনুপাদায আসৰেহি চিত্তস্স ৰিমুত্তিযা হোতি.
রতনানীতি রতিজননট্ঠেন রতনানি. সতিপট্ঠানাদযো হি ভাৰিযমানা পুব্বভাগেপি অনপ্পকং পীতিপামোজ্জং নিব্বত্তেন্তি, পগেৰ অপরভাগে. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘যতো যতো সম্মসতি, খন্ধানং উদযব্বযং;
লভতী পীতিপামোজ্জং, অমতং তং ৰিজানত’’ন্তি. (ধ. প. ৩৭৪) –
লোকিযরতননিমিত্তং পন পীতিপামোজ্জং ন তস্স কলভাগম্পি অগ্ঘতীতি অযমত্থো হেট্ঠা দস্সিতো এৰ. অপিচ –
‘‘চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;
অনোমসত্তপরিভোগং, ‘রতন’ন্তি পৰুচ্চতী’’তি.
যদি চ চিত্তীকতাদিভাৰেন রতনং নাম হোতি, সতিপট্ঠানাদীনংযেৰ ভূততো রতনভাৰো. বোধিপক্খিযধম্মানঞ্হি সো আনুভাৰো, যং সাৰকা সাৰকপারমীঞাণং, পচ্চেকবুদ্ধা পচ্চেকবোধিঞাণং, সম্মাসম্বুদ্ধা সম্মাসম্বোধিং অধিগচ্ছন্তীতি আসন্নকারণত্তা. পরম্পরকারণঞ্হি দানাদিউপনিস্সযোতি এৰং রতিজননট্ঠেন চিত্তীকতাদিঅত্থেন চ রতনভাৰো বোধিপক্খিযধম্মানং সাতিসযো. তেন ৰুত্তং – ‘‘তত্রিমানি রতনানি, সেয্যথিদং, চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তিআদি.
তত্থ আরম্মণে পক্খন্দিত্ৰা উপট্ঠানট্ঠেন পট্ঠানং, সতিযেৰ পট্ঠানং সতিপট্ঠানং. আরম্মণস্স পন কাযাদিৰসেন চতুব্বিধত্তা ৰুত্তং ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তি. তথা হি কাযৰেদনাচিত্তধম্মেসু সুভসুখনিচ্চঅত্তসঞ্ঞানং পহানতো অসুভদুক্খানিচ্চানত্ততাগহণতো চ নেসং কাযানুপস্সনাদিভাৰো ৰিভত্তো.
সম্মা পদহন্তি এতেন, সযং ৰা সম্মা পদহতি, পসত্থং, সুন্দরং ৰা পদহন্তি সম্মপ্পধানং. পুগ্গলস্স ৰা সম্মদেৰ পধানভাৰকরণতো সম্মপ্পধানং. ৰীরিযস্সেতং অধিৰচনং. তম্পি অনুপ্পন্নুপ্পন্নানং অকুসলানং অনুপ্পাদনপহানৰসেন অনুপ্পন্নুপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং উপ্পাদনভাৰনৰসেন চ চতুকিচ্চং কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘চত্তারো সম্মপ্পধানা’’তি.
ইজ্ঝতীতি ইদ্ধি, সমিজ্ঝতি নিপ্ফজ্জতীতি অত্থো. ইজ্ঝন্তি ৰা এতায সত্তা ইদ্ধা ৰুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ইদ্ধি. ইতি পঠমেন অত্থেন ইদ্ধি এৰ পাদো ইদ্ধিপাদো, ইদ্ধিকোট্ঠাসোতি অত্থো. দুতিযেন অত্থেন ইদ্ধিযা পাদো পতিট্ঠা অধিগমূপাযোতি ইদ্ধিপাদো. তেন হি উপরূপরিৰিসেসসঙ্খাতং ইদ্ধিং পজ্জন্তি পাপুণন্তি, স্ৰাযং ইদ্ধিপাদো যস্মা ছন্দাদিকে চত্তারো অধিপতিধম্মে ধুরে জেট্ঠকে কত্ৰা নিব্বত্তিযতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘চত্তারো ইদ্ধিপাদা’’তি.
পঞ্চিন্দ্রিযানীতি সদ্ধাদীনি পঞ্চ ইন্দ্রিযানি. তত্থ অস্সদ্ধিযং অভিভৰিত্ৰা অধিমোক্খলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি সদ্ধিন্দ্রিযং, কোসজ্জং অভিভৰিত্ৰা পগ্গহলক্খণে, পমাদং অভিভৰিত্ৰা উপট্ঠানলক্খণে, ৰিক্খেপং অভিভৰিত্ৰা অৰিক্খেপলক্খণে, অঞ্ঞাণং অভিভৰিত্ৰা দস্সনলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি পঞ্ঞিন্দ্রিযং.
তানিযেৰ অস্সদ্ধিযাদীহি অনভিভৰনীযতো অকম্পিযট্ঠেন সম্পযুত্তধম্মেসু থিরভাৰেন ‘‘বলানী’’তি ৰেদিতব্বানি.
সত্ত বোজ্ঝঙ্গাতি বোধিযা, বোধিস্স ৰা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা. যা হি এসা ধম্মসামগ্গী যায লোকুত্তরমগ্গক্খণে উপ্পজ্জমানায লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহনকামসুখত্তকিলমথানুযোগ- উচ্ছেদসস্সতাভিনিৰেসাদীনং অনেকেসং উপদ্দৰানং পটিপক্খভূতায সতিধম্মৰিচযৰীরিযপীতিপস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসঙ্খাতায ধম্মসামগ্গিযা অরিযসাৰকো বুজ্ঝতি, কিলেসনিদ্দায ৰুট্ঠহতি, চত্তারি ৰা অরিযসচ্চানি পটিৰিজ্ঝতি, নিব্বানমেৰ ৰা সচ্ছিকরোতীতি ‘‘বোধী’’তি ৰুচ্চতি, তস্সা ধম্মসামগ্গিসঙ্খাতায বোধিযা অঙ্গাতিপি বোজ্ঝঙ্গা ঝানঙ্গমগ্গঙ্গাদযো ৰিয. যোপেস ৰুত্তপ্পকারায ধম্মসামগ্গিযা বুজ্ঝতীতি কত্ৰা অরিযসাৰকো ‘‘বোধী’’তি ৰুচ্চতি, তস্স বোধিস্স অঙ্গাতিপি বোজ্ঝঙ্গা সেনঙ্গরথঙ্গাদযো ৰিয. তেনাহু পোরাণা – ‘‘বুজ্ঝনকস্স পুগ্গলস্স অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা’’তি. ‘‘বোধিযা সংৰত্তন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা’’তিআদিনা নযেনপি বোজ্ঝঙ্গানং বোজ্ঝঙ্গত্থো ৰেদিতব্বো.
অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোতি তংতংমগ্গৰজ্ঝকিলেসেহি আরকত্তা অরিযভাৰকরত্তা অরিযফলপটিলাভকরত্তা চ অরিযো. সম্মাদিট্ঠিআদীনি অট্ঠঙ্গানি অস্স অত্থি, অট্ঠ অঙ্গানিযেৰ ৰা অট্ঠঙ্গিকো. কিলেসে মারেন্তো গচ্ছতি, নিব্বানত্থিকেহি মগ্গিযতি, সযং ৰা নিব্বানং মগ্গতীতি মগ্গোতি. এৰমেতেসং সতিপট্ঠানাদীনং অত্থৰিভাগো ৰেদিতব্বো.
সোতাপন্নোতি মগ্গসঙ্খাতং সোতং আপজ্জিত্ৰা পাপুণিত্ৰা ঠিতো, সোতাপত্তিফলট্ঠোতি অত্থো. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নোতি সোতাপত্তিফলস্স অত্তপচ্চক্খকরণায পটিপজ্জমানো পঠমমগ্গট্ঠো, যো অট্ঠমকোতিপি ৰুচ্চতি. সকদাগামীতি সকিদেৰ ইমং লোকং পটিসন্ধিগ্গহণৰসেন আগমনসীলো দুতিযফলট্ঠো. অনাগামীতি পটিসন্ধিগ্গহণৰসেন কামলোকং অনাগমনসীলো ততিযফলট্ঠো. যো পন সদ্ধানুসারী ধম্মানুসারী একবীজীতি এৰমাদিকো অরিযপুগ্গলৰিভাগো, সো এতেসংযেৰ পভেদোতি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এতং অত্তনো ধম্মৰিনযে মতকুণপসদিসেন দুস্সীলপুগ্গলেন সদ্ধিং সংৰাসাভাৰসঙ্খাতং অত্থং ৰিদিত্ৰা. ইমং উদানন্তি ইমং অসংৰাসারহসংৰাসারহৰিভাগকারণপরিদীপনং উদানং উদানেসি.
তত্থ ছন্নমতিৰস্সতীতি আপত্তিং আপজ্জিত্ৰা পটিচ্ছাদেন্তো অঞ্ঞং নৰং আপত্তিং আপজ্জতি, ততো পরং ততো পরন্তি এৰং আপত্তিৰস্সং কিলেসৰস্সং অতিৰিয ৰস্সতি. ৰিৰটং নাতিৰস্সতীতি আপত্তিং আপন্নো তং অপ্পটিচ্ছাদেত্ৰা ৰিৰরন্তো সব্রহ্মচারীনং পকাসেন্তো যথাধম্মং যথাৰিনযং পটিকরোন্তো দেসেন্তো ৰুট্ঠহন্তো অঞ্ঞং নৰং আপত্তিং ন আপজ্জতি, তেনস্স ৰিৰটং পুন আপত্তিৰস্সং কিলেসৰস্সং ন ৰস্সতি. যস্মা চ এতদেৰং, তস্মা ছন্নং ছাদিতং আপত্তিং ৰিৰরেথ পকাসেথ. এৰং তং নাতিৰস্সতীতি এৰং সন্তে তং আপত্তিআপজ্জনকং আপন্নপুগ্গলং অত্তভাৰং অতিৰিজ্ঝিত্ৰা কিলেসৰস্সং ন ৰস্সতি ন তেমেতি. এৰং সো কিলেসেহি অনৰস্সুতো পরিসুদ্ধসীলো সমাহিতো হুত্ৰা ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা সম্মসন্তো অনুক্কমেন নিব্বানং পাপুণাতীতি অধিপ্পাযো.
পঞ্চমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.