৫. সোণৰগ্গো
১. পিযতরসুত্তৰণ্ণনা
৪১. মহাৰগ্গস্স পঠমে মল্লিকায দেৰিযা সদ্ধিন্তি মল্লিকায নাম অত্তনো মহেসিযা সহ. উপরিপাসাদৰরগতোতি পাসাদৰরস্স উপরি গতো. কোচঞ্ঞো অত্তনা পিযতরোতি কোচি অঞ্ঞো অত্তনা পিযাযিতব্বতরো. অত্থি নু খো তেতি ‘‘কিং তে অত্থী’’তি দেৰিং পুচ্ছতি.
কস্মা পুচ্ছতি? অযঞ্হি সাৰত্থিযং দুগ্গতমালাকারস্স ধীতা. একদিৰসং আপণতো পূৰং গহেত্ৰা মালারামং গন্ত্ৰা ‘‘খাদিস্সামী’’তি গচ্ছন্তী পটিপথে ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতং ভগৰন্তং ভিক্খাচারং পৰিসন্তং দিস্ৰা পসন্নচিত্তা তং ভগৰতো অদাসি. সত্থা তথারূপে ঠানে নিসীদনাকারং দস্সেসি. আনন্দত্থেরো চীৰরং পঞ্ঞাপেত্ৰা অদাসি. ভগৰা তত্থ নিসীদিত্ৰা তং পূৰং পরিভুঞ্জিত্ৰা মুখং ৰিক্খালেত্ৰা সিতং পাত্ৰাকাসি. থেরো ‘‘কো ইমিস্সা, ভন্তে, দানস্স ৰিপাকো ভৰিস্সতী’’তি পুচ্ছি. ‘‘অজ্জেসা, আনন্দ, তথাগতস্স পঠমং ভোজনং অদাসি, অজ্জেৰ কোসলরঞ্ঞো অগ্গমহেসী ভৰিস্সতি পিযা মনাপা’’তি. তং দিৰসমেৰ চ রাজা কাসিগামে ভাগিনেয্যেন সদ্ধিং যুজ্ঝিত্ৰা পরাজিতো পলাযিত্ৰা আগতো নগরং পৰিসন্তো ‘‘বলকাযস্স আগমনং আগমেস্সামী’’তি তং মালারামং পাৰিসি. সা রাজানং আগতং পস্সিত্ৰা তস্স ৰত্তমকাসি. রাজা তস্সা ৰত্তে পসীদিত্ৰা পিতরং পক্কোসাপেত্ৰা মহন্তং ইস্সরিযং দত্ৰা তং অন্তেপুরং পটিহরাপেত্ৰা অগ্গমহেসিট্ঠানে ঠপেসি. অথেকদিৰসং রাজা চিন্তেসি – ‘‘মযা ইমিস্সা মহন্তং ইস্সরিযং দিন্নং, যংনূনাহং ইমং পুচ্ছেয্যং ‘কো তে পিযো’তি? সা ‘ত্ৰং মে, মহারাজ, পিযো’তি ৰত্ৰা, পুন মং পুচ্ছিস্সতি, অথস্সাহং ‘ময্হম্পি ত্ৰংযেৰ পিযা’তি ৰক্খামী’’তি. ইতি সো অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিস্সাসজননত্থং সম্মোদনীযং করোন্তো পুচ্ছি.
দেৰী পন পণ্ডিতা বুদ্ধুপট্ঠাযিকা সঙ্ঘুপট্ঠাযিকা ‘‘নাযং পঞ্হো রঞ্ঞো মুখং উল্লোকেত্ৰা কথেতব্বো’’তি চিন্তেত্ৰা যথাভূতমেৰ ৰদন্তী ‘‘নত্থি খো মে, মহারাজ, কোচঞ্ঞো অত্তনা পিযতরো’’তি আহ. ৰত্ৰাপি অত্তনা ব্যাকতমত্থং উপাযেন রঞ্ঞো পচ্চক্খং কাতুকামা ‘‘তুয্হং পন, মহারাজ, অত্থঞ্ঞো কোচি অত্তনা পিযতরো’’তি তথেৰ রাজানং পুচ্ছি যথা রঞ্ঞা সযং পুট্ঠা. রাজাপি তায সরসলক্খণেন কথিতত্তা নিৰত্তিতুং অসক্কোন্তো সযম্পি সরসলক্খণেনেৰ কথেন্তো তথেৰ ব্যাকাসি যথা দেৰিযা ব্যাকতং.
ব্যাকরিত্ৰা চ মন্দধাতুকতায এৰং চিন্তেসি – ‘‘অহং রাজা পথৰিস্সরো মহন্তং পথৰিমণ্ডলং অভিৰিজিয অজ্ঝাৰসামি, ময্হং তাৰ যুত্তং ‘অত্তনা পিযতরং অঞ্ঞং ন পস্সামী’তি, অযং পন ৰসলী হীনজচ্চা সমানা মযা উচ্চে ঠানে ঠপিতা সামিভূতং মং ন তথা পিযাযতি, ‘অত্তাৰ পিযতরো’তি মম সম্মুখা ৰদতি, যাৰ কক্খল়া ৰতায’’ন্তি অনত্তমনো হুত্ৰা ‘‘ননু তে তীণি রতনানি পিযতরানী’’তি চোদেসি. দেৰী ‘রতনত্তযংপাহং দেৰ অত্তনো সগ্গসুখং মোক্খসুখঞ্চ পত্থযন্তী সম্পিযাযামি, তস্মা অত্তাৰ মে পিযতরো’’তি আহ. সব্বো চাযং লোকো অত্তদত্থমেৰ পরং পিযাযতি, পুত্তং পত্থেন্তোপি ‘‘অযং মং জিণ্ণকালে পোসেস্সতী’’তি পত্থেতি, ধীতরং ‘‘মম কুলং ৰড্ঢিস্সতী’’তি, ভরিযং ‘‘ময্হং পাদে পরিচরিস্সতী’’তি, অঞ্ঞেপি ঞাতিমিত্তবন্ধৰে তংতংকিচ্চৰসেন, ইতি অত্তদত্থমেৰ সম্পস্সন্তো লোকো পরং পিযাযতীতি. অযঞ্হি দেৰিযা অধিপ্পাযো.
অথ রাজা চিন্তেসি – ‘‘অযং মল্লিকা কুসলা পণ্ডিতা নিপুণা ‘অত্তাৰ মে পিযতরো’তি ৰদতি, ময্হম্পি অত্তাৰ পিযতরো হুত্ৰা উপট্ঠাতি, হন্দাহং ইমমত্থং সত্থু আরোচেস্সামি, যথা চ মে সত্থা ব্যাকরিস্সতি, তথা নং ধারেস্সামী’’তি. এৰং পন চিন্তেত্ৰা সত্থু সন্তিকং উপসঙ্কমিত্ৰা তমত্থং আরোচেসি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো রাজা পসেনদি কোসলো…পে… পিযতরো’’তি.
এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এতং ‘‘লোকে সব্বসত্তানং অত্তাৰ অত্তনো পিযতরো’’তি রঞ্ঞা ৰুত্তমত্থং সব্বসো জানিত্ৰা তদত্থপরিদীপনং ইমং উদানং উদানেসি.
তত্থ সব্বা দিসা অনুপরিগম্ম চেতসাতি সব্বা অনৰসেসা দসপি দিসা পরিযেসনৰসেন চিত্তেন অনুগন্ত্ৰা. নেৰজ্ঝগা পিযতরমত্তনা ক্ৰচীতি অত্তনা অতিসযেন পিযং অঞ্ঞং কোচি পুরিসো সব্বুস্সাহেন পরিযেসন্তো ক্ৰচি কত্থচি সব্বদিসাসু নেৰ অধিগচ্ছেয্য ন পস্সেয্য. এৰং পিযো পুথু অত্তা পরেসন্তি এৰং কস্সচি অত্তনা পিযতরস্স অনুপলব্ভনৰসেন পুথু ৰিসুং ৰিসুং তেসং তেসং সত্তানং অত্তাৰ পিযো. তস্মা ন হিংসে পরমত্তকামোতি যস্মা এৰং সব্বোপি সত্তো অত্তানং পিযাযতি অত্তনো সুখকামো দুক্খপ্পটিকূলো, তস্মা অত্তকামো অত্তনো হিতসুখং ইচ্ছন্তো পরং সত্তং অন্তমসো কুন্থকিপিল্লিকং উপাদায ন হিংসে ন হনেয্য ন পাণিলেড্ডুদণ্ডাদীহিপি ৰিহেঠেয্য. পরস্স হি অত্তনা কতে দুক্খে তং ততো সঙ্কমন্তং ৰিয কালন্তরে অত্তনি সন্দিস্সতি. অযঞ্হি কম্মানং ধম্মতাতি.
পঠমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. অপ্পাযুকসুত্তৰণ্ণনা
৪২. দুতিযে অচ্ছরিযং, ভন্তেতি ইদম্পি মেঘিযসুত্তে ৰিয গরহণচ্ছরিযৰসেন ৰেদিতব্বং. যাৰ অপ্পাযুকাতি যত্তকং পরিত্তাযুকা, অতিইত্তরজীৰিতাতি অত্থো. সত্তাহজাতেতি সত্তাহেন জাতো সত্তাহজাতো. তস্মিং সত্তাহজাতে, জাতস্স সত্তমে অহনীতি অত্থো. তুসিতং কাযং উপপজ্জীতি তুসিতং দেৰনিকাযং পটিসন্ধিগ্গহণৰসেন উপপজ্জি.
একদিৰসং কির থেরো পচ্ছাভত্তং দিৰাট্ঠানে নিসিন্নো লক্খণানুব্যঞ্জনপ্পটিমণ্ডিতং সোভগ্গপ্পত্তং দস্সনানুত্তরিযভূতং ভগৰতো রূপকাযসিরিং মনসি করিত্ৰা, ‘‘অহো বুদ্ধানং রূপকাযসম্পত্তি দস্সনীযা সমন্তপাসাদিকা মনোহরা’’তি উল়ারং পীতিসোমনস্সং পটিসংৰেদেন্তো এৰং চিন্তেসি – ‘‘ৰিজাতমাতুযা নাম ৰিরূপোপি পুত্তো সুরূপো ৰিয মনাপো হোতি, সচে পন বুদ্ধানং মাতা মহামাযা দেৰী ধরেয্য, কীদিসং নু খো তস্সা ভগৰতো রূপদস্সনে পীতিসোমনস্সং উপ্পজ্জেয্য, মহাজানি খো ময্হং মহামাতু দেৰিযা, যা সত্তাহজাতে ভগৰতি কালকতা’’তি. এৰং পন চিন্তেত্ৰা ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা অত্তনো পরিৰিতক্কিতং আরোচেন্তো তস্সা কালকিরিযং গরহন্তো ‘‘অচ্ছরিযং, ভন্তে’’তিআদিমাহ.
কেচি পনাহু – ‘‘মহাপজাপতি গোতমী ভগৰন্তং মহতা আযাসেন পব্বজ্জং যাচিত্ৰাপি পটিক্খিত্তা, মযা পন উপাযেন যাচিতো ভগৰা অট্ঠগরুধম্মপ্পটিগ্গহণৰসেন তস্সা পব্বজ্জং উপসম্পদঞ্চ অনুজানি, সা তে ধম্মে পটিগ্গহেত্ৰা লদ্ধপব্বজ্জূপসম্পদা ভগৰতো দুতিযং পরিসং উপ্পাদেত্ৰা চতুত্থায পরিসায পচ্চযো অহোসি. সচে পন ভগৰতো জনেত্তি মহামাযা দেৰী ধরেয্য, এৰমেতা চুভোপি খত্তিযভগিনিযো একতো হুত্ৰা ইমং সাসনং সোভেয্যুং, ভগৰা চ মাতরি বহুমানেন মাতুগামস্স সাসনে পব্বজ্জং উপসম্পদঞ্চ সুখেনেৰ অনুজানেয্য, অপ্পাযুকতায পনস্সা কসিরেন নিপ্ফন্নমিদন্তি ইমিনা অধিপ্পাযেন থেরো ভগৰতো সন্তিকে ‘অচ্ছরিযং, ভন্তে’তিআদিমাহা’’তি. তং অকারণং. ভগৰা হি মাতুযা ৰা অঞ্ঞস্স ৰা মাতুগামস্স অত্তনো সাসনে পব্বজ্জং অনুজানন্তো গরুকংযেৰ কত্ৰা অনুজানাতি, ন লহুকং চিরট্ঠিতিকামতাযাতি.
অপরে পনাহু – ‘‘দসবলচতুৰেসারজ্জাদিকে অনঞ্ঞসাধারণে অনন্তাপরিমাণে বুদ্ধগুণে থেরো মনসি করিত্ৰা যা এৰং মহানুভাৰং নাম লোকে অগ্গপুগ্গলং সত্থারং কুচ্ছিনা দস মাসে পরিহরি, সা বুদ্ধমাতা কস্সচি পরিচারিকা ভৰিস্সতীতি অযুত্তমিদং. কস্মা? সত্থু গুণানুচ্ছৰিকমেৰেতং, যদিদং সত্তাহজাতে ভগৰতি জনেত্তি কালং করোতি, কালকতা চ তুসিতেসু উপ্পজ্জতীতি অচ্ছরিযব্ভুতচিত্তজাতো হুত্ৰা তং অত্তনো ৰিতক্কুপ্পাদনং ভগৰতো আরোচেন্তো ‘অচ্ছরিযং, ভন্তে’তিআদিৰচনং অৰোচা’’তি.
সত্থা পন যস্মা সত্তাহজাতেসু বোধিসত্তেসু বোধিসত্তমাতু কালকিরিযা ধম্মতা সিদ্ধা, তস্মা তং ধম্মতং পরিদীপেন্তো ‘‘এৰমেতং, আনন্দা’’তিআদিমাহ. সা পনাযং ধম্মতা যস্মা যথা সব্বে বোধিসত্তা পারমিযো পূরেত্ৰা তুসিতপুরে নিব্বত্তিত্ৰা তত্থ যাৰতাযুকং ঠত্ৰা আযুপরিযোসানে দসসহস্সচক্কৰাল়দেৰতাহি সন্নিপতিত্ৰা অভিসম্বোধিং পত্তুং মনুস্সলোকে পটিসন্ধিগ্গহণায অজ্ঝেসিতা কালদীপদেসকুলানি ৰিয জনেত্তিযা আযুপরিমাণম্পি ওলোকেত্ৰা পটিসন্ধিং গণ্হন্তি, অযম্পি ভগৰা বোধিসত্তভূতো তথেৰ তুসিতপুরে ঠিতো পঞ্চ মহাৰিলোকনানি ৰিলোকেন্তো সত্তদিৰসাধিকদসমাসপরিমাণং মাতুযা আযুপরিমাণং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ‘‘অযং মম পটিসন্ধিগ্গহণস্স কালো, ইদানি উপ্পজ্জিতুং ৰট্টতী’’তি ঞত্ৰাৰ পটিসন্ধিং অগ্গহেসি, তস্মা সব্ববোধিসত্তানং আচিণ্ণসমাচিণ্ণৰসেনেৰ ৰেদিতব্বং. তেনাহ ভগৰা – ‘‘অপ্পাযুকা হি, আনন্দ, বোধিসত্তমাতরো হোন্তী’’তিআদি.
তত্থ কালং করোন্তীতি যথাৰুত্তআযুপরিক্খযেনেৰ কালং করোন্তি, ন ৰিজাতপচ্চযা. চরিমত্তভাৰেহি বোধিসত্তেহি ৰসিতট্ঠানং চেতিযঘরসদিসং হোতি, ন অঞ্ঞেসং পরিভোগারহং, ন চ সক্কা বোধিসত্তমাতরং অপনেত্ৰা অঞ্ঞং অগ্গমহেসিট্ঠানে ঠপেতুন্তি তত্তকং এৰ বোধিসত্তমাতু আযুপ্পমাণং হোতি, তস্মা তদা কালং করোন্তি. ইমমেৰ হি অত্থং সন্ধায মহাবোধিসত্তা পঞ্চমং মহাৰিলোকনং করোন্তি.
কতরস্মিং পন ৰযে কালং করোন্তীতি? মজ্ঝিমৰযে. পঠমৰযস্মিঞ্হি সত্তানং অত্তভাৰে ছন্দরাগো বলৰা হোতি, তেন তদা সঞ্জাতগব্ভা ইত্থিযো যেভুয্যেন গব্ভং অনুরক্খিতুং ন সক্কোন্তি. গণ্হেয্যুং চে, গব্ভো বহ্ৰাবাধো হোতি. মজ্ঝিমৰযস্স পন দ্ৰে কোট্ঠাসে অতিক্কমিত্ৰা ততিযকোট্ঠাসে ৰত্থু ৰিসদং হোতি, ৰিসদে ৰত্থুম্হি নিব্বত্তদারকা অরোগা হোন্তি, তস্মা বোধিসত্তমাতরো পঠমৰযে সম্পত্তিং অনুভৰিত্ৰা মজ্ঝিমৰযস্স ততিযকোট্ঠাসে ৰিজাযিত্ৰা কালং করোন্তীতি.
এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এতং বোধিসত্তমাতু অঞ্ঞেসঞ্চ সব্বসত্তানং অত্তভাৰে আযুস্স মরণপরিযোসানতং ৰিদিত্ৰা তদত্থৰিভাৰনমুখেন অনৰজ্জপ্পটিপত্তিযং উস্সাহদীপকং ইমং উদানং উদানেসি.
তত্থ যে কেচীতি অনিযমনিদ্দেসো. ভূতাতি নিব্বত্তা. ভৰিস্সন্তীতি অনাগতে নিব্বত্তিস্সন্তি. ৰাসদ্দো ৰিকপ্পত্থো, অপিসদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. তেন নিব্বত্তমানেপি সঙ্গণ্হাতি. এত্তাৰতা অতীতাদিৰসেন তিযদ্ধপরিযাপন্নে সত্তে অনৰসেসতো পরিযাদিযতি. অপিচ গব্ভসেয্যকসত্তা গব্ভতো নিক্খন্তকালতো পট্ঠায ভূতা নাম, ততো পুব্বে ভৰিস্সন্তি নাম. সংসেদজূপপাতিকা পটিসন্ধিচিত্ততো পরতো ভূতা নাম, ততো পুব্বে উপ্পজ্জিতব্বভৰৰসেন ভৰিস্সন্তি নাম. সব্বেপি ৰা পচ্চুপ্পন্নভৰৰসেন ভূতা নাম, আযতিং পুনব্ভৰৰসেন ভৰিস্সন্তি নাম. খীণাসৰা ভূতা নাম. তে হি ভূতা এৰ, ন পুন ভৰিস্সন্তীতি, তদঞ্ঞে ভৰিস্সন্তি নাম.
সব্বে গমিস্সন্তি পহায দেহন্তি সব্বে যথাৰুত্তভেদা সব্বভৰযোনিগতিৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৰাসাদিৰসেন অনেকভেদভিন্না সত্তা দেহং অত্তনো সরীরং পহায নিক্খিপিত্ৰা পরলোকং গমিস্সন্তি, অসেক্খা পন নিব্বানং. এত্থ কোচি অচৰনধম্মো নাম নত্থীতি দস্সেতি. তং সব্বজানিং কুসলো ৰিদিত্ৰাতি তদেতং সব্বস্স সত্তস্স জানিং হানিং মরণং, সব্বস্স ৰা সত্তস্স জানিং ৰিনাসং পভঙ্গুতং কুসলো পণ্ডিতজাতিকো মরণানুস্সতিৰসেন অনিচ্চতামনসিকারৰসেন ৰা জানিত্ৰা. আতাপিযো ব্রহ্মচরিযং চরেয্যাতি ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তো আতাপিযসঙ্খাতেন ৰীরিযেন সমন্নাগতত্তা আতাপিযো চতুব্বিধসম্মপ্পধানৰসেন আরদ্ধৰীরিযো অনৰসেসমরণসমতিক্কমনূপাযং মগ্গব্রহ্মচরিযং চরেয্য, পটিপজ্জেয্যাতি অত্থো.
দুতিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. সুপ্পবুদ্ধকুট্ঠিসুত্তৰণ্ণনা
৪৩. ততিযে রাজগহে সুপ্পবুদ্ধো নাম কুট্ঠী অহোসীতি সুপ্পবুদ্ধনামকো একো পুরিসো রাজগহে অহোসি. সো চ কুট্ঠী কুট্ঠরোগেন বাল়্হৰিদূসিতগত্তো. মনুস্সদলিদ্দোতি যত্তকা রাজগহে মনুস্সা তেসু সব্বদুগ্গতো. সো হি সঙ্কারকূটৰতিআদীসু মনুস্সেহি ছড্ডিতপিলোতিকখণ্ডানি সিব্বিত্ৰা পরিদহতি, কপালং গহেত্ৰা ঘরা ঘরং গন্ত্ৰা লদ্ধআচামউচ্ছিট্ঠভত্তানি নিস্সায জীৰতি, তম্পি পুব্বে কতকম্মপচ্চযা ন যাৰদত্থং লভতি. তেন ৰুত্তং ‘‘মনুস্সদলিদ্দো’’তি. মনুস্সকপণোতি মনুস্সেসু পরমকপণতং পত্তো. মনুস্সৰরাকোতি মনুস্সানং হীল়িতপরিভূততায অতিৰিয দীনো. মহতিযা পরিসাযাতি মহতিযা ভিক্খুপরিসায চেৰ উপাসকপরিসায চ.
একদিৰসং কির ভগৰা মহাভিক্খুসঙ্ঘপরিৰারো রাজগহং পিণ্ডায পৰিসিত্ৰা ভিক্খূনং সুলভপিণ্ডপাতং কত্ৰা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপ্পটিক্কন্তো কতিপযভিক্খুপরিৰারো নিক্খন্তো যেহি দানং দিন্নং, তেসং উপাসকানং অৰসেসভিক্খূনঞ্চ আগমনং আগমযমানো অন্তোনগরেযেৰ অঞ্ঞতরস্মিং রমণীযে পদেসে অট্ঠাসি. তাৰদেৰ ভিক্খূ ততো ততো আগন্ত্ৰা ভগৰন্তং পরিৰারেসুং, উপাসকাপি ‘‘অনুমোদনং সুত্ৰা ৰন্দিত্ৰা নিৰত্তিস্সামা’’তি ভগৰন্তং উপসঙ্কমিংসু, মহাসন্নিপাতো অহোসি. ভগৰা নিসীদনাকারং দস্সেসি. তাৰদেৰ বুদ্ধারহং আসনং পঞ্ঞাপেসুং. অথ ভগৰা অসীতিঅনুব্যঞ্জনপ্পটিমণ্ডিতেহি দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণেহি ৰিরোচমানায ব্যামপ্পভাপরিক্খেপসমুজ্জলায নীলপীতলোহিতোদাতমঞ্জেট্ঠপভস্সরানং ৰসেন ছব্বণ্ণবুদ্ধরংসিযো ৰিস্সজ্জেন্তিযা অনুপমায রূপকাযসিরিযা সকলমেৰ তং পদেসং ওভাসেন্তো তারাগণপরিৰুতো ৰিয পুণ্ণচন্দো ভিক্খুগণপরিৰুতো পঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনে নিসীদিত্ৰা মনোসিলাতলে কেসরসীহো ৰিয সীহনাদং নদন্তো করৰীকরুতমঞ্জুনা ব্রহ্মস্সরেন ধম্মং দেসেতি.
ভিক্খূপি খো অপ্পিচ্ছা সন্তুট্ঠা পৰিৰিত্তা অসংসট্ঠা আরদ্ধৰীরিযা পহিতত্তা চোদকা পাপগরহিনো ৰত্তারো ৰচনক্খমা সীলসম্পন্না সমাধিসম্পন্না পঞ্ঞাসম্পন্না ৰিমুত্তিসম্পন্না ৰিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পন্না মেঘৰণ্ণং পংসুকূলচীৰরং পারুপিত্ৰা সুৰম্মিতা ৰিয গন্ধহত্থিনো ভগৰন্তং পরিৰারেত্ৰা ওহিতসোতা ধম্মং সুণন্তি. উপাসকাপি সুদ্ধৰত্থনিৰত্থা সুদ্ধুত্তরাসঙ্গা পুব্বণ্হসমযং মহাদানানি পৰত্তেত্ৰা গন্ধমালাদীহি ভগৰন্তং পূজেত্ৰা ৰন্দিত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘস্স নিপচ্চকারং দস্সেত্ৰা ভগৰন্তং ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ পরিৰারেত্ৰা সংযতহত্থপাদা ওহিতসোতা সক্কচ্চং ধম্মং সুণন্তি. তেন ৰুত্তং – ‘‘তেন খো পন সমযেন ভগৰা মহতিযা পরিসায পরিৰুতো ধম্মং দেসেন্তো নিসিন্নো হোতী’’তি.
সুপ্পবুদ্ধো পন জিঘচ্ছাদুব্বল্যপরেতো ঘাসপরিযেসনং চরমানো অন্তরৰীথিং ওতিণ্ণো দূরতোৰ তং মহাজনসন্নিপাতং দিস্ৰা, ‘‘কিং নু খো অযং মহাজনকাযো সন্নিপতিতো, অদ্ধা এত্থ ভোজনং দীযতি মঞ্ঞে, অপ্পেৰ নামেত্থ গতেন কিঞ্চি খাদনীযং ৰা ভোজনীযং ৰা লদ্ধুং সক্কা’’তি সঞ্জাতাভিলাসো তত্থ গন্ত্ৰা অদ্দস ভগৰন্তং পাসাদিকং দস্সনীযং পসাদনীযং উত্তমদমথসমথমনুপ্পত্তং দন্তং গুত্তং সন্তিন্দ্রিযং সুসমাহিতং তায পরিসায পরিৰুতং ধম্মং দেসেন্তং, দিস্ৰান পুরিমজাতিসম্ভতায পরিপক্কায উপনিস্সযসম্পত্তিযা চোদিযমানো ‘‘যংনূনাহম্পি ধম্মং সুণেয্য’’ন্তি পরিসপরিযন্তে নিসীদি. তং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘অদ্দসা খো সুপ্পবুদ্ধো কুট্ঠী…পে… তত্থেৰ একমন্তং নিসীদি ‘অহম্পি ধম্মং সোস্সামী’’’তি.
সব্বাৰন্তন্তি সব্বাৰতিং হীনাদিসব্বপুগ্গলৰতং, তত্থ কিঞ্চিপি অনৰসেসেত্ৰাতি অত্থো. ‘‘সব্বৰন্ত’’ন্তিপি পঠন্তি. চেতসাতি বুদ্ধচক্খুসম্পযুত্তচিত্তেন. চিত্তসীসেন হি ঞাণং নিদ্দিট্ঠং, তস্মা আসযানুসযঞাণেন ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণেন চাতি অত্থো. চেতো পরিচ্চ মনসাকাসীতি তস্সা পরিসায চিত্তং পচ্চেকং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা মনসি অকাসি তে ৰোলোকেসি. ভব্বো ধম্মং ৰিঞ্ঞাতুন্তি মগ্গফলধম্মং অধিগন্তুং সমত্থো, উপনিস্সযসম্পন্নোতি অত্থো. এতদহোসীতি অযং সুপ্পবুদ্ধো কিঞ্চাপি তগরসিখিম্হি পচ্চেকবুদ্ধে অপরজ্ঝিত্ৰা ঈদিসো জাতো, মগ্গফলূপনিস্সযো পনস্স পংসুপটিচ্ছন্নসুৰণ্ণনিক্খং ৰিয অন্তোহদযেযেৰ ৰিজ্জোততি, তস্মা সুৰিঞ্ঞাপিযোতি ইদং অহোসি. তেনাহ – ‘‘অযং খো ইধ ভব্বো ধম্মং ৰিঞ্ঞাতু’’ন্তি.
অনুপুব্বিং কথন্তি দানানন্তরং সীলং, সীলানন্তরং সগ্গং, সগ্গানন্তরং মগ্গন্তি এৰং অনুপটিপাটিকথং. ভগৰা হি পঠমং হেতুনা সদ্ধিং অস্সাদং দস্সেত্ৰা ততো সত্তে ৰিৰেচেতুং নানানযেহি আদীনৰং পকাসেত্ৰা আদীনৰসৰনেন সংৰিগ্গহদযানং নেক্খম্মগুণৰিভাৰনমুখেন চ ৰিৰট্টং দস্সেতি.
দানকথন্তি ইদং নাম সুখানং নিদানং, সম্পত্তীনং মূলং, ভোগানং পতিট্ঠা, ৰিসমগতস্স তাণং লেণং গতি পরাযণং, ইধলোকপরলোকেসু দানসদিসো অৰস্সযো পতিট্ঠা আলম্বনং তাণং লেণং গতি পরাযণং নত্থি. ইদঞ্হি অৰস্সযট্ঠেন রতনমযসীহাসনসদিসং, পতিট্ঠানট্ঠেন মহাপথৰিসদিসং, আলম্বনট্ঠেন আলম্বনরজ্জুসদিসং, দুক্খনিত্থরণট্ঠেন নাৰাসদিসং, সমস্সাসনট্ঠেন সঙ্গামসূরো, ভযপরিত্তাণট্ঠেন সুপরিখাপরিক্খিত্তনগরং, মচ্ছেরমলাদীহি অনুপলিত্তট্ঠেন পদুমং, তেসং নিদহনট্ঠেন জাতৰেদো, দুরাসদট্ঠেন আসীৰিসো, অসন্তাসট্ঠেন সীহো, বলৰন্তট্ঠেন হত্থী, অভিমঙ্গলসম্মতট্ঠেন সেতউসভো, খেমন্তভূমিসম্পাপনট্ঠেন ৰলাহকো অস্সরাজা. দানঞ্হি লোকে রজ্জসিরিং দেতি, চক্কৰত্তিসম্পত্তিং সক্কসম্পত্তিং মারসম্পত্তিং ব্রহ্মসম্পত্তিং সাৰকপারমীঞাণং পচ্চেকবোধিঞাণং সম্মাসম্বোধিঞাণং দেতীতি এৰমাদিদানগুণপ্পটিসংযুত্তকথং.
যস্মা পন দানং দেন্তো সীলং সমাদাতুং সক্কোতি, তস্মা দানকথানন্তরং সীলকথং কথেসি. সীলকথন্তি সীলং নামেতং সত্তানং অৰস্সযো পতিট্ঠা আলম্বনং তাণং লেণং গতি পরাযণং. ইধলোকপরলোকসম্পত্তীনঞ্হি সীলসদিসো অৰস্সযো পতিট্ঠা আলম্বনং তাণং লেণং গতি পরাযণং নত্থি, সীলালঙ্কারসদিসো অলঙ্কারো, সীলপুপ্ফসদিসং পুপ্ফং, সীলগন্ধসদিসো গন্ধো নত্থি, সীলালঙ্কারেন হি অলঙ্কতং সীলকুসুমপিল়ন্ধিতং সীলগন্ধানুলিত্তং সদেৰকো লোকো ওলোকেন্তো তিত্তিং ন গচ্ছতীতি এৰমাদীহি সীলগুণপ্পটিসংযুত্তকথং.
ইদং পন সীলং নিস্সায অযং সগ্গো লব্ভতীতি দস্সেতুং সীলানন্তরং সগ্গকথং কথেসি. সগ্গকথন্তি সগ্গো নাম ইট্ঠো কন্তো মনাপো, নিচ্চমেত্থ কীল়া নিচ্চসম্পত্তিযো লব্ভন্তি, চাতুমহারাজিকা দেৰা নৰুতিৰস্সসতসহস্সানি দিব্বসুখং দিব্বসম্পত্তিং পটিলভন্তি, তাৰতিংসা তিস্সো ৰস্সকোটিযো সট্ঠি চ ৰস্সসতসহস্সানীতি এৰমাদিসগ্গগুণপ্পটিসংযুত্তকথং. সগ্গসম্পত্তিং কথেন্তানঞ্হি বুদ্ধানং মুখং নপ্পহোতি. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘অনেকপরিযাযেন খো অহং, ভিক্খৰে, সগ্গকথং কথেয্য’’ন্তিআদি.
এৰং হেতুনা সদ্ধিং সগ্গকথায পলোভেত্ৰা পুন হত্থিং অলঙ্করিত্ৰা তস্স সোণ্ডং ছিন্দন্তো ৰিয ‘‘অযম্পি সগ্গো অনিচ্চো অধুৰো, ন এত্থ ছন্দরাগো কাতব্বো’’তি দস্সনত্থং ‘‘অপ্পস্সাদা কামা বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৰো এত্থ ভিয্যো’’তিআদিনা (ম. নি. ১.১৭৭; ২.৪২) নযেন কামানং আদীনৰং ওকারং সংকিলেসং কথেসি. তত্থ আদীনৰন্তি দোসং. ওকারন্তি লামকসভাৰং, অসেট্ঠেহি সেৰিতব্বং সেট্ঠেহি ন সেৰিতব্বং নিহীনসভাৰন্তি অত্থো. সংকিলেসন্তি তেহি সত্তানং সংসারে সংকিলিস্সনং. তেনাহ – ‘‘কিলিস্সন্তি ৰত ভো সত্তা’’তি (ম. নি. ২.৩৫১).
এৰং কামাদীনৰেন তজ্জেত্ৰা নেক্খম্মে আনিসংসং পকাসেসি পব্বজ্জায ঝানাদীসু চ গুণং দীপেসি ৰণ্ণেসি. কল্লচিত্তন্তিআদীসু কল্লচিত্তন্তি কম্মনিযচিত্তং, হেট্ঠা পৰত্তিতদেসনায অস্সদ্ধিযাদীনং চিত্তদোসানং ৰিগতত্তা উপরিদেসনায ভাজনভাৰূপগমনেন কম্মনিযচিত্তং, কম্মক্খমচিত্তন্তি অত্থো. দিট্ঠিমানাদিসংকিলেসৰিগমেন মুদুচিত্তং. কামচ্ছন্দাদিৰিগমেন ৰিনীৰরণচিত্তং. সম্মাপটিপত্তিযং উল়ারপীতিপামোজ্জযোগেন উদগ্গচিত্তং. তত্থ সদ্ধাসম্পত্তিযা পসন্নচিত্তং, যদা ভগৰা অঞ্ঞাসীতি সম্বন্ধো.
অথ ৰা কল্লচিত্তন্তি কামচ্ছন্দৰিগমেন অরোগচিত্তং. মুদুচিত্তন্তি ব্যাপাদৰিগমেন মেত্তাৰসেন অকথিনচিত্তং. ৰিনীৰরণচিত্তন্তি উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চৰিগমেন অৰিক্খিপনতো ন পিহিতচিত্তং. উদগ্গচিত্তন্তি থিনমিদ্ধৰিগমেন সম্পগ্গহৰসেন অলীনচিত্তং. পসন্নচিত্তন্তি ৰিচিকিচ্ছাৰিগমেন সম্মাপটিপত্তিযা অধিমুত্তচিত্তং.
অথাতি পচ্ছা. সামুক্কংসিকাতি সামং উক্কংসিকা অত্তনাৰ উদ্ধরিত্ৰা গহিতা, সযম্ভূঞাণেন সামং দিট্ঠা, অঞ্ঞেসং অসাধারণাতি অত্থো. কা চ পন সাতি? অরিযসচ্চদেসনা. তেনেৰাহ – ‘‘দুক্খং সমুদযং নিরোধং মগ্গ’’ন্তি. ইদঞ্হি সচ্চানং সরূপদস্সনং, তস্মা ইমস্মিং ঠানে অরিযসচ্চানি কথেতব্বানি, তানি সব্বাকারতো ৰিত্থারেন ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৫২৯) ৰুত্তানীতি তত্থ ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বানি.
সেয্যথাপীতিআদিনা উপমাৰসেন সুপ্পবুদ্ধস্স কিলেসপ্পহানং অরিযমগ্গুপ্পাদঞ্চ দস্সেতি. অপগতকাল়কন্তি ৰিগতকাল়কং. সম্মদেৰাতি সুট্ঠুযেৰ. রজনন্তি নীলপীতলোহিতমঞ্জেট্ঠাদিরঙ্গজাতং. পটিগ্গণ্হেয্যাতি গণ্হেয্য, পভস্সরং ভৰেয্য. তস্মিংযেৰ আসনেতি তস্সংযেৰ নিসজ্জাযং. এতেনস্স লহুৰিপস্সনকতা তিক্খপঞ্ঞতা সুখাপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞতা চ দস্সিতা হোন্তি. ৰিরজং ৰীতমলন্তি অপাযগমনীযরাগরজাদীনং অভাৰেন ৰিরজং, অনৰসেসদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছামলাপগমেন ৰীতমলং. পঠমমগ্গৰজ্ঝকিলেসরজাভাৰেন ৰা ৰিরজং, পঞ্চৰিধদুস্সীলমলাপগমেন ৰীতমলং. ধম্মচক্খুন্তি সোতাপত্তিমগ্গো অধিপ্পেতো. তস্স উপ্পত্তিআকারদস্সনত্থং ‘‘যংকিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিরোধধম্ম’’ন্তি ৰুত্তং. তঞ্হি নিরোধং আরম্মণং কত্ৰা কিচ্চৰসেন এৰ সঙ্খতধম্মে পটিৰিজ্ঝন্তং উপ্পজ্জতি.
তত্রিদং উপমাসংসন্দনং – ৰত্থং ৰিয চিত্তং দট্ঠব্বং, ৰত্থস্স আগন্তুকমলেহি কিলিট্ঠভাৰো ৰিয চিত্তস্স রাগাদিমলেহি সংকিলিট্ঠভাৰো, ধোৰনফলকং ৰিয অনুপুব্বিকথা, উদকং ৰিয সদ্ধা, উদকেন তেমেত্ৰা তেমেত্ৰা গোমযখারেহি কাল়কে সম্মদ্দিত্ৰা ৰত্থস্স ধোৰনপ্পযোগো ৰিয সদ্ধাসলিলেন তেমেত্ৰা সতিসমাধিপঞ্ঞাহি দোসে সিথিলে কত্ৰা সদ্ধাদিৰিধিনা চিত্তস্স সোধনে ৰীরিযারম্ভো, তেন পযোগেন ৰত্থে কাল়কাপগমো ৰিয ৰীরিযারম্ভেন কিলেসৰিক্খম্ভনং, রঙ্গজাতং ৰিয অরিযমগ্গো, তেন সুদ্ধস্স ৰত্থস্স পভস্সরভাৰো ৰিয ৰিক্খম্ভিতকিলেসস্স চিত্তস্স মগ্গেন পরিযোদাপনন্তি.
এৰং পন সুপ্পবুদ্ধো পরিসপরিযন্তে নিসিন্নো ধম্মদেসনং সুত্ৰা সোতাপত্তিফলং পত্ৰা অত্তনা পটিলদ্ধগুণং সত্থু আরোচেতুকামো পরিসমজ্ঝং ওগাহিতুং অৰিসহন্তো মহাজনস্স সত্থারং ৰন্দিত্ৰা অনুগন্ত্ৰা নিৰত্তকালে ভগৰতি ৰিহারং গতে সযম্পি ৰিহারং অগমাসি. তস্মিং খণে সক্কো দেৰরাজা ‘‘অযং সুপ্পবুদ্ধো কুট্ঠী অত্তনা সত্থু সাসনে পটিলদ্ধগুণং পাকটং কাতুকামো’’তি ঞত্ৰা ‘‘ৰীমংসিস্সামি ন’’ন্তি গন্ত্ৰা আকাসে ঠিতো এতদৰোচ – ‘‘সুপ্পবুদ্ধ ত্ৰং মনুস্সদলিদ্দো মনুস্সকপণো মনুস্সৰরাকো, অহং তে অপরিমিতং ধনং দস্সামি, ‘বুদ্ধো ন বুদ্ধো, ধম্মো ন ধম্মো, সঙ্ঘো ন সঙ্ঘো, অলং মে বুদ্ধেন, অলং মে ধম্মেন, অলং মে সঙ্ঘেনা’তি ৰদেহী’’তি. অথ নং সো আহ ‘‘কোসি ত্ৰ’’ন্তি? ‘‘অহং সক্কো দেৰরাজা’’তি. ‘‘অন্ধবাল অহিরিক, ত্ৰং মযা সদ্ধিং কথেতুং ন যুত্তরূপো, যো ত্ৰং এৰং অৰত্তব্বং ৰদেসি, অপিচ মং ত্ৰং ‘দুগ্গতো দলিদ্দো কপণো’তি কস্মা ৰদেসি, ননু অহং লোকনাথস্স ওরসপুত্তো, নেৰাহং দুগ্গতো ন দলিদ্দো ন কপণো, অথ খো সুখপ্পত্তো পরমেন সুখেন অপাহমস্মি মহদ্ধনো’’তি ৰত্ৰা আহ –
‘‘সদ্ধাধনং সীলধনং, হিরিওত্তপ্পিযং ধনং;
সুতধনঞ্চ চাগো চ, পঞ্ঞা ৰে সত্তমং ধনং.
‘‘যস্স এতে ধনা অত্থি, ইত্থিযা পুরিসস্স ৰা;
‘অদলিদ্দো’তি তং আহু, অমোঘং তস্স জীৰিত’’ন্তি. (অ. নি. ৭.৫) –
তস্সিমানি মে সত্ত অরিযধনানি সন্তি. যেসঞ্হি ইমানি ধনানি সন্তি, ন ত্ৰেৰ তে বুদ্ধেহি ৰা পচ্চেকবুদ্ধেহি ৰা ‘দলিদ্দা’তি ৰুচ্চন্তী’’তি.
সক্কো তস্স কথং সুত্ৰা তং অন্তরামগ্গে ওহায সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা সব্বং তং ৰচনং পটিৰচনঞ্চ আরোচেসি. অথ নং ভগৰা আহ – ‘‘ন খো সক্ক সক্কা তাদিসানং সতেনপি সহস্সেনপি সুপ্পবুদ্ধং কুট্ঠিং ‘বুদ্ধো ন বুদ্ধো, ধম্মো ন ধম্মো, সঙ্ঘো ন সঙ্ঘো’তি কথাপেতু’’ন্তি. সুপ্পবুদ্ধোপি খো কুট্ঠী সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা সত্থারা কতপটিসন্থারো অত্তনা পটিলদ্ধগুণং আরোচেসি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো সুপ্পবুদ্ধো কুট্ঠী দিট্ঠধম্মো’’তিআদি.
তত্থ দিট্ঠধম্মোতি দিট্ঠো অরিযসচ্চধম্মো এতেনাতি দিট্ঠধম্মো. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. তত্থ ‘‘দিট্ঠধম্মো’’তি চেত্থ সামঞ্ঞৰচনো ধম্মসদ্দো. দস্সনং নাম ঞাণদস্সনতো অঞ্ঞম্পি অত্থীতি তং নিৰত্তনত্থং ‘‘পত্তধম্মো’’তি ৰুত্তং. পত্তি চ ঞাণসম্পত্তিতো অঞ্ঞাপি ৰিজ্জতীতি ততো ৰিসেসনত্থং ‘‘ৰিদিতধম্মো’’তি ৰুত্তং. সা পনাযং ৰিদিতধম্মতা ধম্মেসু একদেসেনাপি হোতীতি নিপ্পদেসতো ৰিদিতভাৰং দস্সেতুং ‘‘পরিযোগাল়্হধম্মো’’তি ৰুত্তং. তেনস্স যথাৰুত্তং সচ্চাভিসম্বোধংযেৰ দীপেতি. মগ্গঞাণঞ্হি একাভিসমযৰসেন পরিঞ্ঞাদিকিচ্চং সাধেন্তং নিপ্পদেসেনপি পরিঞ্ঞেয্যধম্মং সমন্ততো ওগাল়্হং নাম হোতি, ন তদঞ্ঞঞাণং. তেন ৰুত্তং – ‘‘দিট্ঠো অরিযসচ্চধম্মো এতেনাতি দিট্ঠধম্মো’’তি. তেনেৰাহ ‘‘তিণ্ণৰিচিকিচ্ছো’’তিআদি.
তত্থ পটিভযকন্তারসদিসা সোল়সৰত্থুকা চ অট্ঠৰত্থুকা চ তিণ্ণা ৰিচিকিচ্ছা এতেনাতি তিণ্ণৰিচিকিচ্ছো. ততো এৰ পৰত্তিআদীসু ‘‘এৰং নু খো, ন নু খো’’তি এৰং পৰত্তিতা ৰিগতা সমুচ্ছিন্না কথংকথা এতস্সাতি ৰিগতকথংকথো. সারজ্জকরানং পাপধম্মানং পহীনত্তা তপ্পটিপক্খেসু চ সীলাদিগুণেসু সুপ্পতিট্ঠিতত্তা ৰেসারজ্জং ৰিসারদভাৰং ৰেয্যত্তিযং পত্তোতি ৰেসারজ্জপ্পত্তো. নাস্স পরো পচ্চযো, ন পরস্স সদ্ধায এত্থ ৰত্ততীতি অপরপ্পচ্চযো. কত্থাতি আহ ‘‘সত্থুসাসনে’’তি.
অভিক্কন্তন্তিআদীসু কিঞ্চাপি অযং অভিক্কন্তসদ্দো খযসুন্দরাভিরূপব্ভনুমোদনাদীসু অনেকেসু অত্থেসু দিস্সতি, ইধ পন অব্ভনুমোদনে দট্ঠব্বো. তেনেৰ সো পসাদৰসেন পসংসাৰসেন চ দ্ৰিক্খত্তুং ৰুত্তো, সাধু সাধু, ভন্তেতি ৰুত্তং হোতি. অভিক্কন্তন্তি ৰা অতিকন্তং অতিইট্ঠং অতিমনাপং, অতিসুন্দরন্তি অত্থো. তত্থ একেন অভিক্কন্তসদ্দেন ভগৰতো দেসনং থোমেতি, একেন অত্তনো পসাদং.
অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – অভিক্কন্তং, ভন্তে, যদিদং ভগৰতো ধম্মদেসনা, অভিক্কন্তং, ভন্তে, যদিদং ভগৰতো ধম্মদেসনং আগম্ম মম পসাদোতি. ভগৰতো এৰ ৰা ৰচনং অভিক্কন্তং দোসনাসনতো, অভিক্কন্তং গুণাধিগমনতো, তথা সদ্ধাৰড্ঢনতো, পঞ্ঞাজননতো, সাত্থতো, সব্যঞ্জনতো, উত্তানপদতো, গম্ভীরত্থতো, কণ্ণসুখতো, হদযঙ্গমতো, অনত্তুক্কংসনতো, অপরৰম্ভনতো, করুণাসীতলতো, পঞ্ঞাৰদাততো, আপাথরমণীযতো, ৰিমদ্দক্খমতো, সুয্যমানসুখতো, ৰীমংসিযমানহিততোতি এৰমাদিনযেহি থোমেন্তো পদদ্ৰযং আহ.
ততো পরম্পি চতূহি উপমাহি দেসনংযেৰ থোমেতি. তত্থ নিক্কুজ্জিতন্তি অধোমুখট্ঠপিতং, হেট্ঠামুখজাতং ৰা. উক্কুজ্জেয্যাতি উপরি মুখং করেয্য. পটিচ্ছন্নন্তি তিণপণ্ণাদিনা ছাদিতং. ৰিৰরেয্যাতি উগ্ঘাটেয্য. মূল়্হস্সাতি দিসামূল়্হস্স. মগ্গং আচিক্খেয্যাতি হত্থে গহেত্ৰা ‘‘এস মগ্গো’’তি মগ্গং উপদিসেয্য. অন্ধকারেতি চতুরঙ্গসমন্নাগতে. অযং তাৰ পদত্থো.
অযং পন অধিপ্পাযযোজনা – যথা কোচি নিক্কুজ্জিতং উক্কুজ্জেয্য, এৰং সদ্ধম্মৰিমুখং অসদ্ধম্মে পতিট্ঠিতং মং অসদ্ধম্মা ৰুট্ঠাপেন্তেন, যথা পটিচ্ছন্নং ৰিৰরেয্য, এৰং কস্সপস্স ভগৰতো সাসনন্তরধানতো পট্ঠায মিচ্ছাদিট্ঠিগহনপটিচ্ছন্নং সাসনং ৰিৰরন্তেন, যথা মূল়্হস্স মগ্গং আচিক্খেয্য, এৰং কুম্মগ্গমিচ্ছামগ্গপ্পটিপন্নস্স মে সগ্গমোক্খমগ্গং আৰিকরোন্তেন, যথা অন্ধকারে তেলপজ্জোতং ধারেয্য, এৰং মোহন্ধকারে নিমুগ্গস্স মে বুদ্ধাদিরতনরূপানি অপস্সতো তপ্পটিচ্ছাদকমোহন্ধকারৰিদ্ধংসনদেসনাপজ্জোতধারণেন ভগৰতা নানানযেহি পকাসিতত্তা অনেকপরিযাযেন ধম্মো পকাসিতো.
এৰং দেসনং থোমেত্ৰা তায দেসনায রতনত্তযে পসন্নচিত্তো পসন্নাকারং করোন্তো ‘‘এসাহ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ এসাহন্তি এসো অহং. ভগৰন্তং সরণং গচ্ছামীতি ভগৰা মে সরণং পরাযণং অঘস্স ঘাতা, হিতস্স ৰিধাতাতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ভগৰন্তং গচ্ছামি ভজামি, এৰং ৰা জানামি বুজ্ঝামীতি. যেসঞ্হি ধাতূনং গতিঅত্থো, বুদ্ধিপি তেসং অত্থোতি. ধম্মন্তি অধিগতমগ্গে সচ্ছিকতনিরোধে যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে চতূসু অপাযেসু অপতমানে ধারেতীতি ধম্মো. সো অত্থতো অরিযমগ্গো চেৰ নিব্বানঞ্চ. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, ধম্মা সঙ্খতা, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৰু. ৯০).
‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, ধম্মা সঙ্খতা ৰা অসঙ্খতা ৰা, ৰিরাগো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তি (ইতিৰু. ৯০) চ –
ন কেৰলং অরিযমগ্গো চেৰ নিব্বানঞ্চ, অপিচ খো অরিযফলেহি সদ্ধিং পরিযত্তিধম্মোপি. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘রাগৰিরাগমনেজমসোকং, ধম্মমসঙ্খতমপ্পটিকূলং;
মধুরমিমং পগুণং সুৰিভত্তং, ধম্মমিমং সরণত্থমুপেহী’’তি. (ৰি. ৰ. ৮৮৭);
এত্থ হি রাগৰিরাগন্তি মগ্গো ৰুত্তো. অনেজমসোকন্তি ফলং. অসঙ্খতন্তি নিব্বানং. অপ্পটিকূলং মধুরমিমং পগুণং সুৰিভত্তন্তি পরিযত্তিধম্মো ৰুত্তোতি.
ভিক্খুসঙ্ঘন্তি দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতং অট্ঠঅরিযপুগ্গলসমূহং. এত্তাৰতা সুপ্পবুদ্ধো তীণি সরণগমনানি পটিৰেদেসি. উপাসকং মং ভগৰা ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গতন্তি অজ্জতগ্গেতি অজ্জতং আদিং কত্ৰা. ‘‘অজ্জদগ্গে’’তিপি পাঠো, তত্থ দকারো পদসন্ধিকরো, অজ্জ অগ্গে অজ্জ আদিং কত্ৰাতি অত্থো. পাণুপেতন্তি পাণেহি উপেতং, যাৰ মে জীৰিতং পৰত্ততি, তাৰ উপেতং অনঞ্ঞসত্থুকং তীহি সরণগমনেহি সরণং গতং রতনত্তযস্স উপাসনতো উপাসকং কপ্পিযকারকং মং ভগৰা উপধারেতু জানাতূতি অত্থো. ইমস্স চ সরণগমনং অরিযমগ্গাধিগমেনেৰ নিপ্ফন্নং, অজ্ঝাসযং পন আৰিকরোন্তো এৰমাহ.
ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰাতি ভগৰতো ৰচনং চিত্তেন অভিনন্দিত্ৰা তমেৰ অভিনন্দিতভাৰং পকাসেন্তো ৰুত্তনযেন ৰাচায অনুমোদিত্ৰা. অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামীতি তং ভগৰন্তং পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৰা সত্থু গুণনিন্নচিত্তো যাৰ দস্সনৰিসযসমতিক্কমা ভগৰন্তংযেৰ পেক্খমানো পঞ্জলিকো নমস্সমানো পক্কামি.
পক্কন্তো চ কুট্ঠরোগাভিভৰেন ছিন্নহত্থপাদঙ্গুলি উক্কারগত্তো সমন্ততো ৰিস্সন্দমানাসৰো কণ্ডূতিপতিপীল়িতো অসুচি দুগ্গন্ধো জেগুচ্ছতমো পরমকারুঞ্ঞতং পত্তো ‘‘নাযং কাযো ইমস্স অচ্চন্তসন্তস্স পণীততমস্স অরিযধম্মস্স আধারো ভৰিতুং যুত্তো’’তি উপ্পন্নাভিসন্ধিনা ৰিয সগ্গসংৰত্তনিযেন পুঞ্ঞকম্মেন ওকাসে কতে অপ্পাযুকসংৰত্তনিযেন উপচ্ছেদকেন পাপকম্মেন কতূপচিতেন চোদিযমানো তরুণৰচ্ছায ধেনুযা আপতিত্ৰা মারিতো. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো অচিরপক্কন্তং সুপ্পবুদ্ধং কুট্ঠিং গাৰী তরুণৰচ্ছা অধিপতিত্ৰা জীৰিতা ৰোরোপেসী’’তি.
সো কির অতীতে একো সেট্ঠিপুত্তো হুত্ৰা অত্তনো সহাযেহি তীহি সেট্ঠিপুত্তেহি সদ্ধিং কীল়ন্তো একং নগরসোভিনিং গণিকং উয্যানং নেত্ৰা দিৰসং সম্পত্তিং অনুভৰিত্ৰা অত্থঙ্গতে সূরিযে সহাযে এতদৰোচ – ‘‘ইমিস্সা হত্থে কহাপণসহস্সং বহুকঞ্চ সুৰণ্ণং মহগ্ঘানি চ পসাধনানি সংৰিজ্জন্তি, ইমস্মিং ৰনে অঞ্ঞো কোচি নত্থি, রত্তি চ জাতা, হন্দ ইমং মযং মারেত্ৰা সব্বং ধনং গহেত্ৰা গচ্ছামা’’তি. তে চত্তারোপি জনা একজ্ঝাসযা হুত্ৰা তং মারেতুং উপক্কমিংসু. সা তেহি মারিযমানা ‘‘ইমে নিল্লজ্জা নিক্করুণা মযা সদ্ধিং কিলেসসন্থৰং কত্ৰা নিরপরাধং মং কেৰলং ধনলোভেন মারেন্তি, একৰারং তাৰ মং ইমে মারেন্তু, অহং পন যক্খিনী হুত্ৰা অনেকৰারং ইমে মারেতুং সমত্থা ভৰেয্য’’ন্তি পত্থনং কত্ৰা কালমকাসি. তেসু কির একো পক্কুসাতি কুলপুত্তো অহোসি, একো বাহিযো দারুচীরিযো, একো তম্বদাঠিকো চোরঘাতকো, একো সুপ্পবুদ্ধো কুট্ঠী, ইতি ইমেসং চতুন্নং জনানং অনেকসতে অত্তভাৰে সা যক্খযোনিযং নিব্বত্তা গাৰী হুত্ৰা জীৰিতা ৰোরোপেসি. তে তস্স কম্মস্স নিস্সন্দেন তত্থ তত্থ অন্তরামরণং পাপুণিংসু. এৰং সুপ্পবুদ্ধস্স কুট্ঠিস্স সহসা মরণং জাতং, তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো অচিরপক্কন্তং…পে… ৰোরোপেসী’’তি.
অথ সম্বহুলা ভিক্খূ তস্স কালকিরিযং ভগৰতো আরোচেত্ৰা অভিসম্পরাযং পুচ্ছিংসু. ভগৰা ব্যাকাসি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ’’তিআদি.
তত্থ তিণ্ণং সংযোজনানং পরিক্খযাতি সক্কাযদিট্ঠি ৰিচিকিচ্ছা সীলব্বতপরামাসোতি ইমেসং তিণ্ণং ভৰবন্ধনানং সমুচ্ছেদৰসেন পহানা. সোতাপন্নোতি সোতসঙ্খাতং অরিযমগ্গং আদিতো পন্নো. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘সোতো সোতোতি ইদং, আৰুসো সারিপুত্ত, ৰুচ্চতি. কতমো নু খো, আৰুসো, সোতোতি? অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তিআদি (সং. নি. ৫.১০০১).
অৰিনিপাতধম্মোতি ৰিনিপতনং ৰিনিপাতো, নাস্স ৰিনিপাতো ধম্মোতি অৰিনিপাতধম্মো, চতূসু অপাযেসু উপপজ্জনৰসেন অপতনসভাৰোতি অত্থো. নিযতোতি ধম্মনিযামেন সম্মত্তনিযামেন নিযতো. সম্বোধিপরাযণোতি উপরিমগ্গত্তযসঙ্খাতা সম্বোধি পরং অযনং অস্স গতি পটিসরণং অৰস্সং পত্তব্বন্তি সম্বোধিপরাযণো. এতেন ‘‘তস্স কা গতি, কো অভিসম্পরাযো’’তি পুচ্ছায ভদ্দিকা এৰ সুপ্পবুদ্ধস্স গতি, ন পাপিকাতি অযমত্থো দস্সিতো. ন পন তেন সম্পত্তা গতি, তং পন পুচ্ছানুসন্ধিৰসেন পকাসেতুকামো ধম্মরাজা এত্তকমেৰ অভাসি. পস্সতি হি ভগৰা ‘‘মযা এত্তকে কথিতে ইমিস্সংযেৰ পরিসতি অনুসন্ধিকুসলো একো ভিক্খু সুপ্পবুদ্ধস্স কুট্ঠিভাৰদালিদ্দিযকপণভাৰানং কারণং পুচ্ছিস্সতি, অথাহং তস্স তং কারণং তেন পুচ্ছানুসন্ধিনা পকাসেত্ৰা দেসনং নিট্ঠাপেস্সামী’’তি. তেনেৰাহ – ‘‘এৰং ৰুত্তে অঞ্ঞতরো ভিক্খূ’’তিআদি. তত্থ হেতূতি অসাধারণকারণং, সাধারণকারণং পন পচ্চযোতি, অযমেতেসং ৰিসেসো. যেনাতি যেন হেতুনা যেন পচ্চযেন চ.
ভূতপুব্বন্তি জাতপুব্বং. অতীতে কালে নিব্বত্তং তং দস্সেতুং ‘‘সুপ্পবুদ্ধো’’তিআদি ৰুত্তং. কদা পন ভূতন্তি? অতীতে কির অনুপ্পন্নে তথাগতে বারাণসিযা সামন্তা একস্মিং গামে একা কুলধীতা খেত্তং রক্খতি. সা একং পচ্চেকবুদ্ধং দিস্ৰা পসন্নচিত্তা তস্স পঞ্চহি লাজাসতেহি সদ্ধিং একং পদুমপুপ্ফং দত্ৰা পঞ্চ পুত্তসতানি পত্থেসি. তস্মিংযেৰ খণে পঞ্চসতা মিগলুদ্দকা পচ্চেকবুদ্ধস্স মধুরমংসং দত্ৰা ‘‘এতিস্সা পুত্তা ভৰেয্যাম, তুম্হেহি পত্তৰিসেসং লভেয্যামা’’তি চ পত্থযিংসু. সা যাৰতাযুকং ঠত্ৰা দেৰলোকে নিব্বত্তা. ততো চুতা একস্মিং জাতস্সরে পদুমগব্ভে নিব্বত্তি. তমেকো তাপসো দিস্ৰা পটিজগ্গি. তস্সা ৰিচরন্তিযা পাদুদ্ধারে পাদুদ্ধারে ভূমিতো পদুমানি উট্ঠহন্তি. একো ৰনচরকো দিস্ৰা বারাণসিরঞ্ঞো আরোচেসি. রাজা তং আনেত্ৰা অগ্গমহেসিং অকাসি. তস্সা কুচ্ছিযং গব্ভো সণ্ঠাসি. মহাপদুমকুমারো তস্সা কুচ্ছিযং ৰসি, সেসা গব্ভমলং নিস্সায নিব্বত্তা, তে ৰযপ্পত্তা উয্যানে পদুমসরে কীল়ন্তা একেকস্মিং পদুমে নিসীদিত্ৰা পরিপক্কঞাণা সঙ্খারেসু খযৰযং পট্ঠপেত্ৰা পচ্চেকবোধিং পাপুণিংসু. তেসং ব্যাকরণগাথা অহোসি –
‘‘সরোরুহং পদুমপলাসপত্রজং,
সুপুপ্ফিতং ভমরগণানুকিণ্ণং;
অনিচ্চতং খযৰযতং ৰিদিত্ৰা,
একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো’’তি.
এৰং পচ্চেকবোধিং অভিসম্বুদ্ধেসু তেসু পঞ্চসু পচ্চেকবুদ্ধসতেসু অব্ভন্তরো তগরসিখী নাম পচ্চেকসম্বুদ্ধো গন্ধমাদনপব্বতে নন্দমূলপব্ভারে সত্তাহং নিরোধসমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা সত্তাহস্স অচ্চযেন নিরোধা ৰুট্ঠিতো আকাসেন আগন্ত্ৰা ইসিগিলিপব্বতে ওতরিত্ৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায রাজগহং পিণ্ডায পাৰিসি. তস্মিঞ্চ সমযে রাজগহে একো সেট্ঠিপুত্তো মহতা পরিৰারেন উয্যানকীল়নত্থং নগরতো নিক্খমন্তো তগরসিখিপচ্চেকবুদ্ধং দিস্ৰা ‘‘কো অযং ভণ্ডুকাসাৰৰসনো, কুট্ঠী ভৰিস্সতি, তথা হি কুট্ঠিচীৰরেন সরীরং পারুপিত্ৰা গচ্ছতী’’তি নিট্ঠুভিত্ৰা অপসব্যং কত্ৰা পক্কামি. তং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘সুপ্পবুদ্ধো কুট্ঠী ইমস্মিংযেৰ রাজগহে…পে… পক্কামী’’তি.
তত্থ ক্ৰাযন্তি কো অযং. খুংসনৰসেন ৰদতি. ‘‘কোৰায’’ন্তিপি পাল়ি. কুট্ঠীতি অকুট্ঠিংযেৰ তং সেট্ঠি কুট্ঠরোগং অক্কোসৰত্থুং পাপেন্তো ৰদতি. কুট্ঠিচীৰরেনাতি কুট্ঠীনং চীৰরেন. যেভুয্যেন হি কুট্ঠিনো ডংসমকসসরীসপপটিবাহনত্থং রোগপটিচ্ছাদনত্থঞ্চ যং ৰা তং ৰা পিলোতিকখণ্ডং গহেত্ৰা পারুপতি, এৰমযম্পীতি দস্সেতি. পংসুকূলচীৰরধরত্তা ৰা অগ্গল়ানং অনেকৰণ্ণভাৰেন কুট্ঠসরীরসদিসোতি হীল়েন্তো ‘‘কুট্ঠিচীৰরেনা’’তি আহ. নিট্ঠুভিত্ৰাতি খেল়ং পাতেত্ৰা. অপসব্যতো করিত্ৰাতি পণ্ডিতা তাদিসং পচ্চেকবুদ্ধং দিস্ৰা ৰন্দিত্ৰা পদক্খিণং করোন্তি, অযং পন অৰিঞ্ঞুতায পরিভৰেন তং অপসব্যং কত্ৰা অত্তনো অপসব্যং অপদক্খিণং কত্ৰা গতো. ‘‘অপসব্যামতো’’তিপি পাঠো. তস্স কম্মস্সাতি তগরসিখিম্হি পচ্চেকবুদ্ধে ‘‘ক্ৰাযং কুট্ঠী’’তি হীল়েত্ৰা নিট্ঠুভনঅপসব্যকরণৰসেন পৰত্তপাপকম্মস্স. নিরযে পচ্চিত্থাতি নিরযে নিরযগ্গিনা দয্হিত্থ. ‘‘পচ্চিত্ৰা নিরযগ্গিনা’’তিপি পঠন্তি. তস্সেৰ কম্মস্স ৰিপাকাৰসেসেনাতি যেন কম্মেন সো নিরযে পটিসন্ধিং গণ্হি, ন তং কম্মং মনুস্সলোকে ৰিপাকং দেতি. যা পনস্স নানক্খণিকা চেতনা তদা পচ্চেকবুদ্ধে ৰিপ্পটিপজ্জনৰসেন পৰত্তা অপরাপরিযৰেদনীযভূতা, সা অপরাপরিযৰেদনীযেনেৰ পুঞ্ঞকম্মেন মনুস্সেসু তিহেতুকপটিসন্ধিযা দিন্নায পৰত্তিযং কুট্ঠিভাৰং দালিদ্দিযং পরমকারুঞ্ঞতং আপাদেসি. তং সন্ধায কম্মসভাগতাৰসেন ‘‘তস্সেৰ কম্মস্স ৰিপাকৰসেসেনা’’তি ৰুত্তং. সদিসেপি হি লোকে তব্বোহারো দিট্ঠো যথা তং ‘‘সা এৰ তিত্তিরী, তানিযেৰ ওসধানী’’তি.
এত্তাৰতা ‘‘কো নু খো, ভন্তে, হেতূ’’তি তেন ভিক্খুনা পুট্ঠপঞ্হং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ইদানি যো ‘‘তস্স কা গতি, কো অভিসম্পরাযো’’তি পুব্বে ভিক্খূহি পুট্ঠপঞ্হো, তং ৰিস্সজ্জেতুং ‘‘সো তথাগতপ্পৰেদিত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তথাগতপ্পৰেদিতন্তি তথাগতেন ভগৰতা দেসিতং অক্খাতং পকাসিতন্তি তথাগতপ্পৰেদিতং. আগম্মাতি অধিগন্ত্ৰা, নিস্সায ঞত্ৰা ৰা. ‘‘তথাগতপ্পৰেদিতে ধম্মৰিনযে’’তিপি পাঠো. সদ্ধং সমাদিযীতি সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৰা, স্ৰাক্খাতো ভগৰতা ধম্মো, সুপ্পটিপন্নো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘোতি রতনত্তযসন্নিস্সযং পুব্বভাগসদ্ধঞ্চেৰ লোকুত্তরসদ্ধঞ্চাতি দুৰিধম্পি সদ্ধং সম্মা আদিযি. যথা ন পুন আদাতব্বা হোতি, এৰং যাৰ ভৰক্খযা গণ্হি, অত্তনো চিত্তসন্তানে উপ্পাদেসীতি অত্থো. সীলং সমাদিযীতিআদীসুপি এসেৰ নযো. সীলন্তি পুব্বভাগসীলেন সদ্ধিং মগ্গসীলং ফলসীলঞ্চ. সুতন্তি পরিযত্তিবাহুসচ্চং পটিৰেধবাহুসচ্চঞ্চাতি দুৰিধম্পি সুতং. পরিযত্তিধম্মাপি হি তেন ধম্মস্সৰনকালে সচ্চপ্পটিৰেধায সাৰকেহি যথালদ্ধপ্পকারং সুতা পরিচিতা মনসানুপেক্খিতা দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধা চাতি. চাগন্তি পঠমমগ্গৰজ্ঝকিলেসাভিসঙ্খারানং ৰোস্সগ্গসঙ্খাতং চাগং, যেন অরিযসাৰকা দেয্যধম্মেসু মুত্তচাগা চ হোন্তি পযতপাণী ৰোস্সগ্গরতা. পঞ্ঞন্তি সদ্ধিং ৰিপস্সনাপঞ্ঞায মগ্গপঞ্ঞঞ্চেৰ ফলপঞ্ঞঞ্চ.
কাযস্স ভেদাতি উপাদিন্নক্খন্ধপরিচ্চাগা. পরং মরণাতি তদনন্তরং অভিনিব্বত্তক্খন্ধগহণা. অথ ৰা কাযস্স ভেদাতি জীৰিতিন্দ্রিযস্স উপচ্ছেদা. পরং মরণাতি চুতিতো উদ্ধং. সুগতিং সগ্গং লোকন্তি পদত্তযেনাপি দেৰলোকমেৰ ৰদতি. সো হি সম্পত্তীনং সোভনত্তা সুন্দরা গতীতি সুগতি, রূপাদীহি ৰিসেসেহি সুট্ঠু অগ্গোতি সগ্গো, সব্বকালং সুখমেৰেত্থ লোকিযতি, লুজ্জতীতি ৰা লোকোতি ৰুচ্চতি. উপপন্নোতি পটিসন্ধিগ্গহণৰসেন উপগতো. সহব্যতন্তি সহভাৰং. ৰচনত্থো পন সহ ব্যতি পৰত্ততি, ৰসতীতি ৰা সহব্যো, সহঠাযী সহৰাযী ৰা. তস্স ভাৰো সহব্যতা. অতিরোচতীতি অতিক্কম্ম অভিভৰিত্ৰা রোচতি ৰিরোচতি. ৰণ্ণেনাতি রূপসম্পত্তিযা. যসসাতি পরিৰারেন. সো হি অসুচিমক্খিতং জজ্জরং মত্তিকাভাজনং ছড্ডেত্ৰা অনেকরতনৰিচিত্তং পভস্সররংসিজালৰিনদ্ধসুদ্ধজম্বুনদভাজনং গণ্হন্তো ৰিয ৰুত্তপ্পকারং কল়েৰরং ইধ নিক্খিপিত্ৰা একচিত্তক্খণেন যথাৰুত্তং দিব্বত্তভাৰং মহতা পরিৰারেন সদ্ধিং পটিলভীতি.
এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এতং পাপানং অপরিৰজ্জনে আদীনৰং, পরিৰজ্জনে চ আনিসংসং সব্বাকারতো ৰিদিত্ৰা তদত্থৰিভাৰনং ইমং উদানং উদানেসি.
তস্সাযং সঙ্খেপত্থো – যথা চক্খুমা পুরিসো পরক্কমে কাযিকৰীরিযে ৰিজ্জমানে সরীরে ৰহন্তে ৰিসমানি পপাতাদিট্ঠানানি চণ্ডভাৰেন ৰা ৰিসমানি হত্থিঅস্সঅহিকুক্কুরগোরূপাদীনি পরিৰজ্জযে, এৰং জীৰলোকস্মিং ইমস্মিং সত্তলোকে পণ্ডিতো সপ্পঞ্ঞো পুরিসো তায সপ্পঞ্ঞতায অত্তনো হিতং জানন্তো পাপানি লামকানি দুচ্চরিতানি পরিৰজ্জেয্য. এৰঞ্হি যথাযং সুপ্পবুদ্ধো তগরসিখিম্হি পচ্চেকবুদ্ধে পাপং অপরিৰজ্জেত্ৰা মহন্তং অনযব্যসনং আপজ্জি, এৰং আপজ্জেয্যাতি অধিপ্পাযো. যথা ৰা সুপ্পবুদ্ধো কুট্ঠী মম ধম্মদেসনং আগম্ম ইদানি সংৰেগপ্পত্তো পাপানি পরিৰজ্জেন্তো উল়ারং ৰিসেসং অধিগঞ্ছি, এৰং অঞ্ঞোপি উল়ারং ৰিসেসাধিগমং ইচ্ছন্তো পাপানি পরিৰজ্জেয্যাতি অধিপ্পাযো.
ততিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. কুমারকসুত্তৰণ্ণনা
৪৪. চতুত্থে কুমারকাতি তরুণপুগ্গলা. যে সুভাসিতদুব্ভাসিতস্স অত্থং জানন্তি, তে ইধ কুমারকাতি অধিপ্পেতা. ইমে হি সত্তা জাতদিৰসতো পট্ঠায যাৰ পঞ্চদসৰস্সকা, তাৰ ‘‘কুমারকা, বালা’’তি চ ৰুচ্চন্তি, ততো পরং ৰীসতিৰস্সানি ‘‘যুৰানো’’তি. মচ্ছকে বাধেন্তীতি মগ্গসমীপে একস্মিং তল়াকে নিদাঘকালে উদকে পরিক্খীণে নিন্নট্ঠানে ঠিতং উদকং উস্সিঞ্চিত্ৰা খুদ্দকমচ্ছে গণ্হন্তি চেৰ হনন্তি চ ‘‘পচিত্ৰা খাদিস্সামা’’তি. তেনুপসঙ্কমীতি মগ্গতো থোকং তল়াকং অতিক্কমিত্ৰা ঠিতো, তস্মা ‘‘উপসঙ্কমী’’তি ৰদতি. কস্মা পন উপসঙ্কমি? তে কুমারকে অত্তনি ৰিস্সাসং জনেতুং উপসঙ্কমি. ভাযথ ৰোতি এত্থ ৰোতি নিপাতমত্তং. দুক্খস্সাতি নিস্সক্কে সামিৰচনং, দুক্খস্মাতি অত্থো. অপ্পিযং ৰো দুক্খন্তি ‘‘কিং তুম্হাকং সরীরে উপ্পজ্জনকদুক্খং অপ্পিযং অনিট্ঠ’’ন্তি পুচ্ছতি.
এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি ইমে সত্তা অত্তনো দুক্খং অনিচ্ছন্তা এৰ হুত্ৰা দুক্খহেতুং পটিপজ্জন্তা অত্তনো তং ইচ্ছন্তা এৰ নাম হোন্তীতি এতমত্থং সব্বাকারতো ৰিদিত্ৰা. ইমং উদানন্তি ইমং পাপকিরিযায নিসেধনং আদীনৰৰিভাৰনঞ্চ উদানং উদানেসি.
তস্সত্থো – যদি তুম্হাকং সকলমাপাযিকং, সুগতিযঞ্চ অপ্পাযুকতামনুস্সদোভগ্গিযাদিভেদং দুক্খং অপ্পিযং অনিট্ঠং, যদি তুম্হে ততো ভাযথ, আৰি ৰা পরেসং পাকটভাৰৰসেন অপ্পটিচ্ছন্নং কত্ৰা কাযেন ৰা ৰাচায ৰা পাণাতিপাতাদিপ্পভেদং যদি ৰা রহো অপাকটভাৰৰসেন পটিচ্ছন্নং কত্ৰা মনোদ্ৰারে এৰ অভিজ্ঝাদিপ্পভেদং অণুমত্তম্পি পাপকং লামকধম্মং মাকত্থ মা করিত্থ, অথ পন তং পাপকম্মং এতরহি করোথ, আযতিং ৰা করিস্সথ, নিরযাদীসু চতূসু অপাযেসু মনুস্সেসু চ তস্স ফলভূতং দুক্খং ইতো ৰা এত্তো ৰা পলাযন্তে অম্হে নানুবন্ধিস্সতীতি অধিপ্পাযেন উপেচ্চ অপেচ্চ পলাযতম্পি তুম্হাকং ততো মুত্তি মোক্খো নত্থি. গতিকালাদিপচ্চযন্তরসমৰাযে ৰিপচ্চিস্সতিযেৰাতি দস্সেতি. ‘‘পলাযনে’’তিপি পঠন্তি, ৰুত্তনযেন যত্থ কত্থচি গমনে পক্কমনে সতীতি অত্থো. অযঞ্চ অত্থো ‘‘ন অন্তলিক্খে ন সমুদ্দমজ্ঝে…পে… পাপকম্মা’’তি (ধ. প. ১২৭; মি. প. ৪.২.৪) ইমায গাথায দীপেতব্বো.
চতুত্থসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. উপোসথসুত্তৰণ্ণনা
৪৫. পঞ্চমে তদহূতি তস্মিং অহনি তস্মিং দিৰসে. উপোসথেতি এত্থ উপৰসন্তি এত্থাতি উপোসথো, উপৰসন্তীতি সীলেন ৰা অনসনেন ৰা উপেতা হুত্ৰা ৰসন্তীতি অত্থো. অযঞ্হি উপোসথসদ্দো ‘‘অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং উপোসথং উপৰসামী’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৭১; ১০.৪৬) সীলে আগতো. ‘‘উপোসথো ৰা পৰারণা ৰা’’তিআদীসু (মহাৰ. ১৫৫) পাতিমোক্খুদ্দেসাদিৰিনযকম্মে. ‘‘গোপালকূপোসথো নিগণ্ঠূপোসথো’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৭১) উপৰাসে. ‘‘উপোসথো নাম নাগরাজা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.২৪৬) পঞ্ঞত্তিযং. ‘‘অজ্জুপোসথো পন্নরসো’’তিআদীসু (মহাৰ. ১৬৮) দিৰসে. ইধাপি দিৰসেযেৰ দট্ঠব্বো, তস্মা ‘‘তদহুপোসথে’’তি তস্মিং উপোসথদিৰসভূতে অহনীতি অত্থো. নিসিন্নো হোতীতি মহাভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো ওৰাদপাতিমোক্খং উদ্দিসিতুং নিসিন্নো হোতি. নিসজ্জ পন ভিক্খূনং চিত্তানি ওলোকেন্তো একং দুস্সীলপুগ্গলং দিস্ৰা, ‘‘সচাহং ইমস্মিং পুগ্গলে ইধ নিসিন্নেযেৰ পাতিমোক্খং উদ্দিসিস্সামি, সত্তধাস্স মুদ্ধা ফলিস্সতী’’তি তস্মিং অনুকম্পায তুণ্হীযেৰ অহোসি.
এত্থ চ উদ্ধস্তং অরুণন্তি অরুণুগ্গমনং ৰত্ৰাপি ‘‘উদ্দিসতু, ভন্তে ভগৰা, ভিক্খূনং পাতিমোক্খ’’ন্তি থেরো ভগৰন্তং পাতিমোক্খুদ্দেসং যাচি তস্মিং কালে ‘‘ন, ভিক্খৰে, অনুপোসথে উপোসথো কাতব্বো’’তিসিক্খাপদস্স (মহাৰ. ১৮৩) অপঞ্ঞত্তত্তা. অপরিসুদ্ধা, আনন্দ, পরিসাতি তিক্খত্তুং থেরেন পাতিমোক্খুদ্দেসস্স যাচিতত্তা অনুদ্দেসস্স কারণং কথেন্তো ‘‘অসুকপুগ্গলো অপরিসুদ্ধো’’তি অৰত্ৰা ‘‘অপরিসুদ্ধা, আনন্দ, পরিসা’’তি আহ. কস্মা পন ভগৰা তিযামরত্তিং তথা ৰীতিনামেসি? ততো পট্ঠায ওৰাদপাতিমোক্খং অনুদ্দিসিতুকামো তস্স ৰত্থুং পাকটং কাতুং.
অদ্দসাতি কথং অদ্দস. অত্তনো চেতোপরিযঞাণেন তস্সং পরিসতি ভিক্খূনং চিত্তানি পরিজানন্তো তস্স মোঘপুরিসস্স দুস্সীল্যচিত্তং পস্সি. যস্মা পন চিত্তে দিট্ঠে তংসমঙ্গীপুগ্গলো দিট্ঠো নাম হোতি, তস্মা ‘‘অদ্দসা খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো তং পুগ্গলং দুস্সীল’’ন্তিআদি ৰুত্তং. যথেৰ হি অনাগতে সত্তসু দিৰসেসু পৰত্তমানং পরেসং চিত্তং চেতোপরিযঞাণলাভী জানাতি, এৰং অতীতেপীতি. দুস্সীলন্তি নিস্সীলং, সীলৰিরহিতন্তি অত্থো. পাপধম্মন্তি দুস্সীলত্তা এৰ হীনজ্ঝাসযতায লামকসভাৰং. অসুচিন্তি অপরিসুদ্ধেহি কাযকম্মাদীহি সমন্নাগতত্তা ন সুচিং. সঙ্কস্সরসমাচারন্তি কিঞ্চিদেৰ অসারুপ্পং দিস্ৰা ‘‘ইদং ইমিনা কতং ভৰিস্সতী’’তি এৰং পরেসং আসঙ্কনীযতায সঙ্কায সরিতব্বসমাচারং, অথ ৰা কেনচিদেৰ করণীযেন মন্তযন্তে ভিক্খূ দিস্ৰা ‘‘কচ্চি নু খো ইমে মযা কতকম্মং জানিত্ৰা মন্তেন্তী’’তি অত্তনোযেৰ সঙ্কায সরিতব্বসমাচারং.
লজ্জিতব্বতায পটিচ্ছাদেতব্বকারণতো পটিচ্ছন্নং কম্মন্তং এতস্সাতি পটিচ্ছন্নকম্মন্তং. কুচ্ছিতসমণৰেসধারিতায ন সমণন্তি অস্সমণং. সলাকগ্গহণাদীসু ‘‘কিত্তকা সমণা’’তি চ গণনায ‘‘অহম্পি সমণোম্হী’’তি মিচ্ছাপটিঞ্ঞায সমণপটিঞ্ঞং. অসেট্ঠচারিতায অব্রহ্মচারিং. অঞ্ঞে ব্রহ্মচারিনো সুনিৰত্থে সুপারুতে সুপত্তধরে গামনিগমাদীসু পিণ্ডায চরিত্ৰা জীৰিকং কপ্পেন্তে দিস্ৰা অব্রহ্মচারী সমানো সযম্পি তাদিসেন আকারেন পটিপজ্জন্তো উপোসথাদীসু সন্দিস্সন্তো ‘‘অহম্পি ব্রহ্মচারী’’তি পটিঞ্ঞং দেন্তো ৰিয হোতীতি ব্রহ্মচারিপটিঞ্ঞং. পূতিনা কম্মেন সীলৰিপত্তিযা অন্তো অনুপৰিট্ঠত্তা অন্তোপূতিং. ছহি দ্ৰারেহি রাগাদিকিলেসৰস্সনেন তিন্তত্তা অৰস্সুতং. সঞ্জাতরাগাদিকচৰরত্তা সীলৰন্তেহি ছড্ডেতব্বত্তা চ কসম্বুজাতং. মজ্ঝে ভিক্খুসঙ্ঘস্স নিসিন্নন্তি সঙ্ঘপরিযাপন্নো ৰিয ভিক্খুসঙ্ঘস্স অন্তো নিসিন্নং. দিট্ঠোসীতি অযং পন ন পকতত্তোতি ভগৰতা দিট্ঠো অসি. যস্মা চ এৰং দিট্ঠো, তস্মা নত্থি তে তৰ ভিক্খূহি সদ্ধিং এককম্মাদিসংৰাসো. যস্মা পন সো সংৰাসো তৰ নত্থি, তস্মা উট্ঠেহি, আৰুসোতি এৰমেত্থ পদযোজনা ৰেদিতব্বা.
ততিযম্পি খো সো পুগ্গলো তুণ্হী অহোসীতি অনেকৰারং ৰত্ৰাপি থেরো ‘‘সযমেৰ নিব্বিন্নো ওরমিস্সতী’’তি ৰা, ‘‘ইদানি ইমেসং পটিপত্তিং জানিস্সামী’’তি ৰা অধিপ্পাযেন তুণ্হী অহোসি. বাহাযং গহেত্ৰাতি ভগৰতা মযা চ যাথাৰতো দিট্ঠো, যাৰততিযং উট্ঠেহীতি ৰুত্তো ন উট্ঠাতি, ‘‘ইদানিস্স নিক্কড্ঢনকালো মা সঙ্ঘস্স উপোসথন্তরাযো অহোসী’’তি তং বাহাযং অগ্গহেসি, তথা গহেত্ৰা. বহিদ্ৰারকোট্ঠকা নিক্খামেত্ৰাতি দ্ৰারকোট্ঠকসালতো বহি নিক্খামেত্ৰা. বহীতি পন নিক্খামিতট্ঠানদস্সনং, অথ ৰা বহিদ্ৰারকোট্ঠকাতি বহিদ্ৰারকোট্ঠকতোপি নিক্খামেত্ৰা, ন অন্তোদ্ৰারকোট্ঠকতো, এৰং উভযথাপি ৰিহারতো বহি কত্ৰাতি অত্থো. সূচিঘটিকং দত্ৰাতি অগ্গল়সূচিঞ্চ উপরিঘটিকঞ্চ আদহিত্ৰা, সুট্ঠুতরং কৰাটং থকেত্ৰাতি অত্থো. যাৰ বাহাগহণাপি নামাতি ইমিনা ‘‘অপরিসুদ্ধা, আনন্দ, পরিসা’’তি ৰচনং সুত্ৰা এৰ হি তেন পক্কমিতব্বং সিযা, এৰং অপক্কমিত্ৰা যাৰ বাহাগহণাপি নাম সো মোঘপুরিসো আগমেস্সতীতি অচ্ছরিযমিদন্তি দস্সেতি. ইদম্পি গরহণচ্ছরিযমেৰাতি ৰেদিতব্বং.
অথ ভগৰা চিন্তেসি – ‘‘ইদানি ভিক্খুসঙ্ঘো অব্বুদজাতো, অপরিসুদ্ধা পুগ্গলা উপোসথং আগচ্ছন্তি, ন চ তথাগতা অপরিসুদ্ধায পরিসায উপোসথং করোন্তি, পাতিমোক্খং উদ্দিসন্তি, অনুদ্দিসন্তে চ ভিক্খুসঙ্ঘস্স উপোসথো পচ্ছিজ্জতি, যংনূনাহং ইতো পট্ঠায ভিক্খূনংযেৰ পাতিমোক্খুদ্দেসং অনুজানেয্য’’ন্তি. এৰং পন চিন্তেত্ৰা ভিক্খূনংযেৰ পাতিমোক্খুদ্দেসং অনুজানি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো ভগৰা…পে… পাতিমোক্খং উদ্দিসেয্যাথা’’তি.
তত্থ ন দানাহন্তি ইদানি অহং উপোসথং ন করিস্সামি, পাতিমোক্খং ন উদ্দিসিস্সামীতি পচ্চেকং ন-কারেন সম্বন্ধো. দুৰিধঞ্হি পাতিমোক্খং আণাপাতিমোক্খং ওৰাদপাতিমোক্খন্তি. তেসু ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে’’তিআদিকং (মহাৰ. ১৩৪) আণাপাতিমোক্খং, তং সাৰকাৰ উদ্দিসন্তি, ন বুদ্ধা, অযং অন্ৰদ্ধমাসং উদ্দিসিযতি. ‘‘খন্তী পরমং…পে… সব্বপাপস্স অকরণং…পে… অনূপৰাদো অনূপঘাতো…পে… এতং বুদ্ধান সাসন’’ন্তি (দী. নি. ২.৯০; ধ. প. ১৮৩-১৮৫) ইমা পন তিস্সো গাথা ওৰাদপাতিমোক্খং নাম, তং বুদ্ধাৰ উদ্দিসন্তি, ন সাৰকা, ছন্নম্পি ৰস্সানং অচ্চযেন উদ্দিসন্তি. দীঘাযুকবুদ্ধানঞ্হি ধরমানকালে অযমেৰ পাতিমোক্খুদ্দেসো, অপ্পাযুকবুদ্ধানং পন পঠমবোধিযংযেৰ. ততো পরং ইতরো, তঞ্চ খো ভিক্খূ এৰ উদ্দিসন্তি, ন বুদ্ধা, তস্মা অম্হাকম্পি ভগৰা ৰীসতিৰস্সমত্তং ওৰাদপাতিমোক্খং উদ্দিসিত্ৰা ইমং অন্তরাযং দিস্ৰা ততো পরং ন উদ্দিসি. অট্ঠানন্তি অকারণং. অনৰকাসোতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. কারণঞ্হি যথা তিট্ঠতি এত্থ ফলং তদাযত্তৰুত্তিতাযাতি ঠানন্তি ৰুচ্চতি, এৰং অনৰকাসোতিপি ৰুচ্চতীতি. যন্তি কিরিযাপরামসনং, তং হেট্ঠা ৰুত্তনযেন যোজেতব্বং.
অট্ঠিমে, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দেতি কো অনুসন্ধি? য্ৰাযং অপরিসুদ্ধায পরিসায পাতিমোক্খস্স অনুদ্দেসো ৰুত্তো, সো ইমস্মিং ধম্মৰিনযে অচ্ছরিযো অব্ভুতো ধম্মোতি তং অপরেহি সত্তহি অচ্ছরিযব্ভুতধম্মেহি সদ্ধিং ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুকামো পঠমং তাৰ তেসং উপমাভাৰেন মহাসমুদ্দে অট্ঠ অচ্ছরিযব্ভুতধম্মে দস্সেন্তো সত্থা ‘‘অট্ঠিমে, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দে’’তিআদিমাহ.
পকতিদেৰা ৰিয ন সুরন্তি ন ইসন্তি ন ৰিরোচন্তীতি অসুরা, সুরা নাম দেৰা, তেসং পটিপক্খাতি ৰা অসুরা, ৰেপচিত্তিপহারাদাদযো. তেসং ভৰনং সিনেরুস্স হেট্ঠাভাগে, তে তত্থ পৰিসন্তা নিক্খমন্তা সিনেরুপাদে মণ্ডপাদিং নিম্মিনিত্ৰা কীল়ন্তাৰ অভিরমন্তি. তত্থ তেসং অভিরতি ইমে গুণে দিস্ৰাতি আহ – ‘‘যে দিস্ৰা দিস্ৰা অসুরা মহাসমুদ্দে অভিরমন্তী’’তি. তত্থ অভিরমন্তীতি রতিং ৰিন্দন্তি, অনুক্কণ্ঠমানা ৰসন্তীতি অত্থো.
অনুপুব্বনিন্নোতিআদীনি সব্বানি অনুপটিপাটিযা নিন্নভাৰস্সেৰ ৰেৰচনানি. ন আযতকেনেৰ পপাতোতি ন ছিন্নতটো মহাসোব্ভো ৰিয আদিতো এৰ পপাতো. সো হি তীরদেসতো পট্ঠায একঙ্গুলদ্ৰঙ্গুলৰিদত্থিরতনযট্ঠিউসভঅড্ঢগাৰুতগাৰুতড্ঢযোজনাদিৰসেন গম্ভীরো হুত্ৰা গচ্ছন্তো গচ্ছন্তো সিনেরুপাদমূলে চতুরাসীতিযোজনসহস্সগম্ভীরো হুত্ৰা ঠিতোতি দস্সেতি.
ঠিতধম্মোতি ঠিতসভাৰো অৰট্ঠিতসভাৰো. ন মতেন কুণপেন সংৰসতীতি যেন কেনচি হত্থিঅস্সাদীনং কল়েৰরেন সদ্ধিং ন সংৰসতি. তীরং ৰাহেতীতি তীরং অপনেতি. থলং উস্সারেতীতি হত্থেন গহেত্ৰা ৰিয ৰীচিপ্পহারেনেৰ থলে খিপতি. গঙ্গা যমুনাতি অনোতত্তদহস্স দক্খিণমুখতো নিক্খন্তনদী পঞ্চ ধারা হুত্ৰা পৰত্তট্ঠানে গঙ্গাতিআদিনা পঞ্চধা সঙ্খং গতা.
তত্রাযং ইমাসং নদীনং আদিতো পট্ঠায উপ্পত্তিকথা – অযঞ্হি জম্বুদীপো দসসহস্সযোজনপরিমাণো, তত্থ চতুসহস্সযোজনপ্পমাণো পদেসো উদকেন অজ্ঝোত্থটো সমুদ্দোতি সঙ্খং গতো, তিসহস্সযোজনপ্পমাণে মনুস্সা ৰসন্তি, তিসহস্সযোজনপ্পমাণে হিমৰা পতিট্ঠিতো উব্বেধেন পঞ্চযোজনসতিকো চতুরাসীতিকূটসহস্সপটিমণ্ডিতো সমন্ততো সন্দমানপঞ্চসতনদীৰিচিত্তো, যত্থ আযামেন ৰিত্থারেন গম্ভীরতায চ পণ্ণাসযোজনপ্পমাণো দিযড্ঢযোজনসতপরিমণ্ডলো অনোতত্তদহো কণ্ণমুণ্ডদহো রথকারদহো ছদ্দন্তদহো কুণালদহো মন্দাকিনিদহো সীহপপাতদহোতি সত্ত মহাসরা পতিট্ঠিতা.
তেসু অনোতত্তদহো সুদস্সনকূটং চিত্তকূটং কাল়কূটং গন্ধমাদনকূটং কেলাসকূটন্তি ইমেহি পঞ্চহি পব্বতকূটেহি পরিক্খিত্তো. তত্থ সুদস্সনকূটং সোৰণ্ণমযং তিযোজনসতুব্বেধং অন্তোৰঙ্কং কাকমুখসণ্ঠানং তমেৰ সরং পটিচ্ছাদেত্ৰা ঠিতং, চিত্তকূটং সত্তরতনমযং. কাল়কূটং অঞ্জনমযং. গন্ধমাদনকূটং মসারগল্লমযং অব্ভন্তরে মুগ্গৰণ্ণং; মূলগন্ধো, সারগন্ধো, ফেগ্গুগন্ধো, তচগন্ধো, পপটিকাগন্ধো, খন্ধগন্ধো, রসগন্ধো, পুপ্ফগন্ধো, ফলগন্ধো, পত্তগন্ধোতি ইমেহি দসহি গন্ধেহি উস্সন্নং, নানপ্পকারওসধসঞ্ছন্নং, কাল়পক্খুপোসথদিৰসে আদিত্তং ৰিয অঙ্গারং পজ্জলন্তং তিট্ঠতি. কেলাসকূটং রজতমযং. সব্বানি চেতানি সুদস্সনেন সমানুব্বেধসণ্ঠানানি তমেৰ সরং পটিচ্ছাদেত্ৰা ঠিতানি. তত্থ দেৰানুভাৰেন নাগানুভাৰেন চ দেৰো ৰস্সতি, নদিযো চ সন্দন্তি, তং সব্বম্পি উদকং অনোতত্তমেৰ পৰিসতি, চন্দিমসূরিযা দক্খিণেন ৰা উত্তরেন ৰা গচ্ছন্তা পব্বতন্তরেন তত্থ ওভাসং করোন্তি, উজুকং গচ্ছন্তা ন করোন্তি, তেনেৰস্স ‘‘অনোতত্ত’’ন্তি সঙ্খা উদপাদি.
তত্থ রতনমযমনুঞ্ঞসোপানসিলাতলানি নিম্মচ্ছকচ্ছপানি ফলিকসদিসানি নিম্মলূদকানি তদুপভোগসত্তানং কম্মনিব্বত্তানেৰ নহানতিত্থানি চ হোন্তি, যত্থ বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধা ইদ্ধিমন্তো সাৰকা ইসযো চ নহানাদীনি করোন্তি, দেৰযক্খাদযো উদককীল়ং কীল়ন্তি.
তস্স চতূসু পস্সেসু সীহমুখং, হত্থিমুখং, অস্সমুখং, উসভমুখন্তি চত্তারি উদকনিক্খমনমুখানি হোন্তি, যেহি চতস্সো নদিযো সন্দন্তি. সীহমুখেন নিক্খন্তনদীতীরে কেসরসীহা বহুতরা হোন্তি, তথা হত্থিমুখাদীহি হত্থিঅস্সউসভা. পুরত্থিমদিসতো নিক্খন্তনদী অনোতত্তং তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৰা ইতরা তিস্সো নদিযো অনুপগম্ম পাচীনহিমৰন্তেনেৰ অমনুস্সপথং গন্ত্ৰা মহাসমুদ্দং পৰিসতি. পচ্ছিমদিসতো উত্তরদিসতো চ নিক্খন্তনদিযোপি তথেৰ পদক্খিণং কত্ৰা পচ্ছিমহিমৰন্তেনেৰ উত্তরহিমৰন্তেনেৰ চ অমনুস্সপথং গন্ত্ৰা মহাসমুদ্দং পৰিসন্তি.
দক্খিণদিসতো নিক্খন্তনদী পন তং তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৰা দক্খিণেন উজুকং পাসাণপিট্ঠেনেৰ সট্ঠিযোজনানি গন্ত্ৰা পব্বতং পহরিত্ৰা উট্ঠায পরিক্খেপেন তিগাৰুতপ্পমাণউদকধারা হুত্ৰা আকাসেন সট্ঠিযোজনানি গন্ত্ৰা তিযগ্গল়ে নাম পাসাণে পতিতা, পাসাণো উদকধারাৰেগেন ভিন্নো. তত্থ পঞ্ঞাসযোজনপ্পমাণা তিযগ্গল়া নাম পোক্খরণী জাতা, পোক্খরণিযা কূলং ভিন্দিত্ৰা পাসাণং পৰিসিত্ৰা সট্ঠিযোজনানি গন্ত্ৰা ততো ঘনপথৰিং ভিন্দিত্ৰা উমঙ্গেন সট্ঠিযোজনানি গন্ত্ৰা ৰিঞ্ঝং নাম তিরচ্ছানপব্বতং পহরিত্ৰা হত্থতলে পঞ্চঙ্গুলিসদিসা পঞ্চধারা হুত্ৰা পৰত্তন্তি.
সা তিক্খত্তুং অনোতত্তং পদক্খিণং কত্ৰা গতট্ঠানে ‘‘আৰট্টগঙ্গা’’তি ৰুচ্চতি, উজুকং পাসাণপিট্ঠেন সট্ঠিযোজনানি গতট্ঠানে ‘‘কণ্হগঙ্গা’’তি, আকাসেন সট্ঠিযোজনানি গতট্ঠানে ‘‘আকাসগঙ্গা’’তি, তিযগ্গল়পাসাণে পঞ্ঞাসযোজনোকাসে ঠিতা ‘‘তিযগ্গল়পোক্খরণী’’তি, কূলং ভিন্দিত্ৰা পাসাণং পৰিসিত্ৰা সট্ঠিযোজনানি গতট্ঠানে ‘‘বহলগঙ্গা’’তি, উমঙ্গেন সট্ঠিযোজনানি গতট্ঠানে ‘‘উমঙ্গগঙ্গা’’তি ৰুচ্চতি, ৰিঞ্ঝং নাম তিরচ্ছানপব্বতং পহরিত্ৰা পঞ্চধারা হুত্ৰা পৰত্তট্ঠানে গঙ্গা, যমুনা, অচিরৰতী, সরভূ, মহীতি পঞ্চধা সঙ্খং গতা. এৰমেতা পঞ্চ মহানদিযো হিমৰন্ততো পৰত্তন্তীতি ৰেদিতব্বা.
তত্থ নদী নিন্নগাতিআদিকং গোত্তং, গঙ্গা যমুনাতিআদিকং নামং. সৰন্তিযোতি যা কাচি সৰমানা সন্দমানা গচ্ছন্তিযো মহানদিযো ৰা কুন্নদিযো ৰা. অপ্পেন্তীতি অল্লীযন্তি ওসরন্তি. ধারাতি ৰুট্ঠিধারা. পূরত্তন্তি পুণ্ণভাৰো. মহাসমুদ্দস্স হি অযং ধম্মতা – ‘‘ইমস্মিং কালে দেৰো মন্দো জাতো, জালক্খিপাদীনি আদায মচ্ছকচ্ছপে গণ্হিস্সামা’’তি ৰা ‘‘ইমস্মিং কালে অতিমহন্তী ৰুট্ঠি, ন লভিস্সাম নু খো পিট্ঠিপসারণট্ঠান’’ন্তি ৰা তং ন সক্কা ৰত্তুং. পঠমকপ্পিককালতো পট্ঠায হি যং ৰস্সিত্ৰা সিনেরুমেখলং আহচ্চ উদকং ঠিতং, তং ততো একঙ্গুলমত্তম্পি উদকং নেৰ হেট্ঠা ওতরতি, ন উদ্ধং উত্তরতি.
একরসোতি অসম্ভিন্নরসো. মুত্তাতি খুদ্দকমহন্তৰট্টদীঘাদিভেদা অনেকৰিধা মুত্তা. মণীতি রত্তনীলাদিভেদো অনেকৰিধো মণি. ৰেল়ুরিযোতি ৰংসৰণ্ণসিরীসপুপ্ফৰণ্ণাদিসণ্ঠানতো অনেকৰিধো. সঙ্খোতি দক্খিণাৰত্ততম্বকুচ্ছিকধমনসঙ্খাদিভেদো অনেকৰিধো. সিলাতি সেতকাল়মুগ্গৰণ্ণাদিভেদা অনেকৰিধা. পৰাল়ন্তি খুদ্দকমহন্তমন্দরত্তঘনরত্তাদিভেদং অনেকৰিধং. লোহিতঙ্গোতি পদুমরাগাদিভেদো অনেকৰিধো মসারগল্লন্তি কবরমণি. ‘‘চিত্তফলিক’’ন্তিপি ৰদন্তি.
মহতং ভূতানন্তি মহন্তানং সত্তানং. তিমিতিমিঙ্গলাদিকা তিস্সো মচ্ছজাতিযো. তিমিং গিলনসমত্থা তিমিঙ্গলা, তিমিঞ্চ তিমিঙ্গলঞ্চ গিলনসমত্থা ‘‘তিমিতিমিঙ্গলা’’তি ৰদন্তি. নাগাতি ঊমিপিট্ঠিৰাসিনোপি ৰিমানট্ঠকনাগাপি.
এৰমেৰ খোতি কিঞ্চাপি সত্থা ইমস্মিং ধম্মৰিনযে সোল়সপি বাত্তিংসপি ততো ভিয্যোপি অচ্ছরিযব্ভুতধম্মে ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং সক্কোতি, তদা উপমাভাৰেন পন গহিতানং অট্ঠন্নং অনুরূপৰসেন অট্ঠেৰ তে উপমেতব্বধম্মে ৰিভজিত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ইমস্মিং ধম্মৰিনযে অট্ঠ অচ্ছরিযা অব্ভুতা ধম্মা’’তিআদিমাহ.
তত্থ অনুপুব্বসিক্খায তিস্সো ভিক্খা গহিতা, অনুপুব্বকিরিযায তেরস ধুতঙ্গধম্মা, অনুপুব্বপটিপদায সত্ত অনুপস্সনা অট্ঠারস মহাৰিপস্সনা অট্ঠতিংস আরম্মণৰিভত্তিযো সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মা চ গহিতা. ন আযতকেনেৰ অঞ্ঞাপটিৰেধোতি মণ্ডূকস্স উপ্পতিত্ৰা গমনং ৰিয আদিতোৰ সীলপূরণাদীনি অকত্ৰা অরহত্তপটিৰেধো নাম নত্থি, পটিপাটিযা পন সীলসমাধিপঞ্ঞাযো পূরেত্ৰাৰ অরহত্তপ্পত্তীতি অত্থো.
মম সাৰকাতি সোতাপন্নাদিকে অরিযপুগ্গলে সন্ধায ৰদতি. ন সংৰসতীতি উপোসথকম্মাদিৰসেন সংৰাসং ন করোতি. উক্খিপতীতি অপনেতি. আরকাৰাতি দূরেযেৰ. ন তেন নিব্বানধাতুযা ঊনত্তং ৰা পূরত্তং ৰাতি অসঙ্খ্যেয্যেপি মহাকপ্পে বুদ্ধেসু অনুপ্পজ্জন্তেসু একসত্তোপি পরিনিব্বাতুং ন সক্কোতি, তদাপি ‘‘তুচ্ছা নিব্বানধাতূ’’তি ন সক্কা ৰত্তুং, বুদ্ধকালে পন একেকস্মিং সমাগমে অসঙ্খ্যেয্যাপি সত্তা অমতং আরাধেন্তি, তদাপি ন সক্কা ৰত্তুং ‘‘পূরা নিব্বানধাতূ’’তি. ৰিমুত্তিরসোতি কিলেসেহি ৰিমুচ্চনরসো. সব্বা হি সাসনস্স সম্পত্তি যাৰদেৰ অনুপাদায আসৰেহি চিত্তস্স ৰিমুত্তিযা হোতি.
রতনানীতি রতিজননট্ঠেন রতনানি. সতিপট্ঠানাদযো হি ভাৰিযমানা পুব্বভাগেপি অনপ্পকং পীতিপামোজ্জং নিব্বত্তেন্তি, পগেৰ অপরভাগে. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘যতো যতো সম্মসতি, খন্ধানং উদযব্বযং;
লভতী পীতিপামোজ্জং, অমতং তং ৰিজানত’’ন্তি. (ধ. প. ৩৭৪) –
লোকিযরতননিমিত্তং পন পীতিপামোজ্জং ন তস্স কলভাগম্পি অগ্ঘতীতি অযমত্থো হেট্ঠা দস্সিতো এৰ. অপিচ –
‘‘চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;
অনোমসত্তপরিভোগং, ‘রতন’ন্তি পৰুচ্চতী’’তি.
যদি চ চিত্তীকতাদিভাৰেন রতনং নাম হোতি, সতিপট্ঠানাদীনংযেৰ ভূততো রতনভাৰো. বোধিপক্খিযধম্মানঞ্হি সো আনুভাৰো, যং সাৰকা সাৰকপারমীঞাণং, পচ্চেকবুদ্ধা পচ্চেকবোধিঞাণং, সম্মাসম্বুদ্ধা সম্মাসম্বোধিং অধিগচ্ছন্তীতি আসন্নকারণত্তা. পরম্পরকারণঞ্হি দানাদিউপনিস্সযোতি এৰং রতিজননট্ঠেন চিত্তীকতাদিঅত্থেন চ রতনভাৰো বোধিপক্খিযধম্মানং সাতিসযো. তেন ৰুত্তং – ‘‘তত্রিমানি রতনানি, সেয্যথিদং, চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তিআদি.
তত্থ আরম্মণে পক্খন্দিত্ৰা উপট্ঠানট্ঠেন পট্ঠানং, সতিযেৰ পট্ঠানং সতিপট্ঠানং. আরম্মণস্স পন কাযাদিৰসেন চতুব্বিধত্তা ৰুত্তং ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তি. তথা হি কাযৰেদনাচিত্তধম্মেসু সুভসুখনিচ্চঅত্তসঞ্ঞানং পহানতো অসুভদুক্খানিচ্চানত্ততাগহণতো চ নেসং কাযানুপস্সনাদিভাৰো ৰিভত্তো.
সম্মা পদহন্তি এতেন, সযং ৰা সম্মা পদহতি, পসত্থং, সুন্দরং ৰা পদহন্তি সম্মপ্পধানং. পুগ্গলস্স ৰা সম্মদেৰ পধানভাৰকরণতো সম্মপ্পধানং. ৰীরিযস্সেতং অধিৰচনং. তম্পি অনুপ্পন্নুপ্পন্নানং অকুসলানং অনুপ্পাদনপহানৰসেন অনুপ্পন্নুপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং উপ্পাদনভাৰনৰসেন চ চতুকিচ্চং কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘চত্তারো সম্মপ্পধানা’’তি.
ইজ্ঝতীতি ইদ্ধি, সমিজ্ঝতি নিপ্ফজ্জতীতি অত্থো. ইজ্ঝন্তি ৰা এতায সত্তা ইদ্ধা ৰুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ইদ্ধি. ইতি পঠমেন অত্থেন ইদ্ধি এৰ পাদো ইদ্ধিপাদো, ইদ্ধিকোট্ঠাসোতি অত্থো. দুতিযেন অত্থেন ইদ্ধিযা পাদো পতিট্ঠা অধিগমূপাযোতি ইদ্ধিপাদো. তেন হি উপরূপরিৰিসেসসঙ্খাতং ইদ্ধিং পজ্জন্তি পাপুণন্তি, স্ৰাযং ইদ্ধিপাদো যস্মা ছন্দাদিকে চত্তারো অধিপতিধম্মে ধুরে জেট্ঠকে কত্ৰা নিব্বত্তিযতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘চত্তারো ইদ্ধিপাদা’’তি.
পঞ্চিন্দ্রিযানীতি সদ্ধাদীনি পঞ্চ ইন্দ্রিযানি. তত্থ অস্সদ্ধিযং অভিভৰিত্ৰা অধিমোক্খলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি সদ্ধিন্দ্রিযং, কোসজ্জং অভিভৰিত্ৰা পগ্গহলক্খণে, পমাদং অভিভৰিত্ৰা উপট্ঠানলক্খণে, ৰিক্খেপং অভিভৰিত্ৰা অৰিক্খেপলক্খণে, অঞ্ঞাণং অভিভৰিত্ৰা দস্সনলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি পঞ্ঞিন্দ্রিযং.
তানিযেৰ অস্সদ্ধিযাদীহি অনভিভৰনীযতো অকম্পিযট্ঠেন সম্পযুত্তধম্মেসু থিরভাৰেন ‘‘বলানী’’তি ৰেদিতব্বানি.
সত্ত বোজ্ঝঙ্গাতি বোধিযা, বোধিস্স ৰা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা. যা হি এসা ধম্মসামগ্গী যায লোকুত্তরমগ্গক্খণে উপ্পজ্জমানায লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহনকামসুখত্তকিলমথানুযোগ- উচ্ছেদসস্সতাভিনিৰেসাদীনং অনেকেসং উপদ্দৰানং পটিপক্খভূতায সতিধম্মৰিচযৰীরিযপীতিপস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসঙ্খাতায ধম্মসামগ্গিযা অরিযসাৰকো বুজ্ঝতি, কিলেসনিদ্দায ৰুট্ঠহতি, চত্তারি ৰা অরিযসচ্চানি পটিৰিজ্ঝতি, নিব্বানমেৰ ৰা সচ্ছিকরোতীতি ‘‘বোধী’’তি ৰুচ্চতি, তস্সা ধম্মসামগ্গিসঙ্খাতায বোধিযা অঙ্গাতিপি বোজ্ঝঙ্গা ঝানঙ্গমগ্গঙ্গাদযো ৰিয. যোপেস ৰুত্তপ্পকারায ধম্মসামগ্গিযা বুজ্ঝতীতি কত্ৰা অরিযসাৰকো ‘‘বোধী’’তি ৰুচ্চতি, তস্স বোধিস্স অঙ্গাতিপি বোজ্ঝঙ্গা সেনঙ্গরথঙ্গাদযো ৰিয. তেনাহু পোরাণা – ‘‘বুজ্ঝনকস্স পুগ্গলস্স অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা’’তি. ‘‘বোধিযা সংৰত্তন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা’’তিআদিনা নযেনপি বোজ্ঝঙ্গানং বোজ্ঝঙ্গত্থো ৰেদিতব্বো.
অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোতি তংতংমগ্গৰজ্ঝকিলেসেহি আরকত্তা অরিযভাৰকরত্তা অরিযফলপটিলাভকরত্তা চ অরিযো. সম্মাদিট্ঠিআদীনি অট্ঠঙ্গানি অস্স অত্থি, অট্ঠ অঙ্গানিযেৰ ৰা অট্ঠঙ্গিকো. কিলেসে মারেন্তো গচ্ছতি, নিব্বানত্থিকেহি মগ্গিযতি, সযং ৰা নিব্বানং মগ্গতীতি মগ্গোতি. এৰমেতেসং সতিপট্ঠানাদীনং অত্থৰিভাগো ৰেদিতব্বো.
সোতাপন্নোতি মগ্গসঙ্খাতং সোতং আপজ্জিত্ৰা পাপুণিত্ৰা ঠিতো, সোতাপত্তিফলট্ঠোতি অত্থো. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নোতি সোতাপত্তিফলস্স অত্তপচ্চক্খকরণায পটিপজ্জমানো পঠমমগ্গট্ঠো, যো অট্ঠমকোতিপি ৰুচ্চতি. সকদাগামীতি সকিদেৰ ইমং লোকং পটিসন্ধিগ্গহণৰসেন আগমনসীলো দুতিযফলট্ঠো. অনাগামীতি পটিসন্ধিগ্গহণৰসেন কামলোকং অনাগমনসীলো ততিযফলট্ঠো. যো পন সদ্ধানুসারী ধম্মানুসারী একবীজীতি এৰমাদিকো অরিযপুগ্গলৰিভাগো, সো এতেসংযেৰ পভেদোতি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এতং অত্তনো ধম্মৰিনযে মতকুণপসদিসেন দুস্সীলপুগ্গলেন সদ্ধিং সংৰাসাভাৰসঙ্খাতং অত্থং ৰিদিত্ৰা. ইমং উদানন্তি ইমং অসংৰাসারহসংৰাসারহৰিভাগকারণপরিদীপনং উদানং উদানেসি.
তত্থ ছন্নমতিৰস্সতীতি আপত্তিং আপজ্জিত্ৰা পটিচ্ছাদেন্তো অঞ্ঞং নৰং আপত্তিং আপজ্জতি, ততো পরং ততো পরন্তি এৰং আপত্তিৰস্সং কিলেসৰস্সং অতিৰিয ৰস্সতি. ৰিৰটং নাতিৰস্সতীতি আপত্তিং আপন্নো তং অপ্পটিচ্ছাদেত্ৰা ৰিৰরন্তো সব্রহ্মচারীনং পকাসেন্তো যথাধম্মং যথাৰিনযং পটিকরোন্তো দেসেন্তো ৰুট্ঠহন্তো অঞ্ঞং নৰং আপত্তিং ন আপজ্জতি, তেনস্স ৰিৰটং পুন আপত্তিৰস্সং কিলেসৰস্সং ন ৰস্সতি. যস্মা চ এতদেৰং, তস্মা ছন্নং ছাদিতং আপত্তিং ৰিৰরেথ পকাসেথ. এৰং তং নাতিৰস্সতীতি এৰং সন্তে তং আপত্তিআপজ্জনকং আপন্নপুগ্গলং অত্তভাৰং অতিৰিজ্ঝিত্ৰা কিলেসৰস্সং ন ৰস্সতি ন তেমেতি. এৰং সো কিলেসেহি অনৰস্সুতো পরিসুদ্ধসীলো সমাহিতো হুত্ৰা ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা সম্মসন্তো অনুক্কমেন নিব্বানং পাপুণাতীতি অধিপ্পাযো.
পঞ্চমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. সোণসুত্তৰণ্ণনা
৪৬. ছট্ঠে অৰন্তীসূতি অৰন্তিরট্ঠে. কুররঘরেতি এৰংনামকে নগরে. পৰত্তে পব্বতেতি পৰত্তনামকে পব্বতে. ‘‘পপাতে পব্বতে’’তিপি পঠন্তি. সোণো উপাসকো কুটিকণ্ণোতি নামেন সোণো নাম, তীহি সরণগমনেহি উপাসকভাৰপ্পটিৰেদনেন উপাসকো, কোটিঅগ্ঘনকস্স কণ্ণপিল়ন্ধনস্স ধারণেন ‘‘কোটিকণ্ণো’’তি ৰত্তব্বে ‘‘কুটিকণ্ণো’’তি এৰং অভিঞ্ঞাতো, ন সুখুমালসোণোতি অধিপ্পাযো. অযঞ্হি আযস্মতো মহাকচ্চাযনস্স সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা সাসনে অভিপ্পসন্নো, সরণেসু চ সীলেসু চ পতিট্ঠিতো পৰত্তে পব্বতে ছাযূদকসম্পন্নে ঠানে ৰিহারং কারেত্ৰা থেরং তত্থ ৰসাপেত্ৰা চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠাতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘আযস্মতো মহাকচ্চানস্স উপট্ঠাকো হোতী’’তি.
সো কালেন কালং থেরস্স উপট্ঠানং গচ্ছতি. থেরো চস্স ধম্মং দেসেতি. তেন সংৰেগবহুলো ধম্মচরিযায উস্সাহজাতো ৰিহরতি. সো একদা সত্থেন সদ্ধিং ৰাণিজ্জত্থায উজ্জেনিং গচ্ছন্তো অন্তরামগ্গে অটৰিযং সত্থে নিৰিট্ঠে রত্তিযং জনসম্বাধভযেন একমন্তং অপক্কম্ম নিদ্দং উপগঞ্ছি. সত্থো পচ্চূসৰেলাযং উট্ঠায গতো, ন একোপি সোণং পবোধেসি, সব্বেপি ৰিসরিত্ৰা অগমংসু. সো পভাতায রত্তিযা পবুজ্ঝিত্ৰা উট্ঠায কঞ্চি অপস্সন্তো সত্থেনেৰ গতমগ্গং গহেত্ৰা সীঘং সীঘং গচ্ছন্তো একং ৰটরুক্খং উপগঞ্ছি. তত্থ অদ্দস একং মহাকাযং ৰিরূপদস্সনং গচ্ছন্তং পুরিসং অট্ঠিতো মুত্তানি অত্তনো মংসানি সযমেৰ খাদন্তং, দিস্ৰান ‘‘কোসি ত্ৰ’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘পেতোম্হি, ভন্তে’’তি. ‘‘কস্মা এৰং করোসী’’তি. ‘‘অত্তনো পুব্বকম্মেনা’’তি. ‘‘কিং পন তং কম্ম’’ন্তি. ‘‘অহং পুব্বে ভারুকচ্ছনগরৰাসী কূটৰাণিজো হুত্ৰা পরেসং সন্তকং ৰঞ্চেত্ৰা খাদিং, সমণে চ ভিক্খায উপগতে ‘তুম্হাকং মংসং খাদথা’তি অক্কোসিং, তেন কম্মেন এতরহি ইমং দুক্খং অনুভৰামী’’তি. তং সুত্ৰা সোণো অতিৰিয সংৰেগং পটিলভি.
ততো পরং গচ্ছন্তো মুখতো পগ্ঘরিতকাল়লোহিতে দ্ৰে পেতদারকে পস্সিত্ৰা তথেৰ পুচ্ছি. তেপিস্স অত্তনো কম্মং কথেসুং. তে কির ভারুকচ্ছনগরে দারককালে গন্ধৰাণিজ্জায জীৰিকং কপ্পেন্তা অত্তনো মাতরি খীণাসৰে নিমন্তেত্ৰা ভোজেন্তিযা গেহং গন্ত্ৰা ‘‘অম্হাকং সন্তকং কস্মা সমণানং দেসি, তযা দিন্নং ভোজনং ভুঞ্জনকসমণানং মুখতো কাল়লোহিতং পগ্ঘরতূ’’তি অক্কোসিংসু. তে তেন কম্মেন নিরযে পচ্চিত্ৰা তস্স ৰিপাকাৰসেসেন পেতযোনিযং নিব্বত্তিত্ৰা তদা ইমং দুক্খং অনুভৰন্তি. তম্পি সুত্ৰা সোণো অতিৰিয সংৰেগজাতো অহোসি.
সো উজ্জেনিং গন্ত্ৰা তং করণীযং তীরেত্ৰা কুলঘরং পচ্চাগতো থেরং উপসঙ্কমিত্ৰা কতপটিসন্থারো থেরস্স তমত্থং আরোচেসি. থেরোপিস্স পৰত্তিনিৰত্তীসু আদীনৰানিসংসে ৰিভাৰেন্তো ধম্মং দেসেসি. সো থেরং ৰন্দিত্ৰা গেহং গতো সাযমাসং ভুঞ্জিত্ৰা সযনং উপগতো থোকংযেৰ নিদ্দাযিত্ৰা পবুজ্ঝিত্ৰা সযনতলে নিসজ্জ যথাসুতং ধম্মং পচ্চৰেক্খিতুং আরদ্ধো. তস্স তং ধম্মং পচ্চৰেক্খতো, তে চ পেতত্তভাৰে অনুস্সরতো সংসারদুক্খং অতিৰিয ভযানকং হুত্ৰা উপট্ঠাসি, পব্বজ্জায চিত্তং নমি. সো ৰিভাতায রত্তিযা সরীরপটিজগ্গনং কত্ৰা থেরং উপসঙ্কমিত্ৰা অত্তনো অজ্ঝাসযং আরোচেত্ৰা পব্বজ্জং যাচি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো সোণস্স উপাসকস্স কুটিকণ্ণস্স রহোগতস্স…পে… পব্বাজেতু মং, ভন্তে, অয্যো মহাকচ্চানো’’তি.
তত্থ যথা যথাতিআদীনং পদানং অযং সঙ্খেপত্থো – যেন যেন আকারেন অয্যো মহাকচ্চানো ধম্মং দেসেতি আচিক্খতি পঞ্ঞপেতি পট্ঠপেতি ৰিৰরতি ৰিভজতি উত্তানীকরোতি পকাসেতি, তেন তেন মে উপপরিক্খতো এৰং হোতি, যদেতং সিক্খত্তযব্রহ্মচরিযং একম্পি দিৰসং অক্খণ্ডং কত্ৰা চরিমকচিত্তং পাপেতব্বতায একন্তপরিপুণ্ণং. একদিৰসম্পি কিলেসমলেন অমলিনং কত্ৰা চরিমকচিত্তং পাপেতব্বতায একন্তপরিসুদ্ধং. সঙ্খলিখিতন্তি লিখিতসঙ্খসদিসং ধোতসঙ্খসপ্পটিভাগং চরিতব্বং. ইদং ন সুকরং অগারং অজ্ঝাৰসতা অগারমজ্ঝে ৰসন্তেন একন্ত পরিপুণ্ণং…পে… চরিতুং যংনূনাহং কেসে চেৰ মস্সূনি চ ওহারেত্ৰা ৰোরোপেত্ৰা কাসাযরসপীততায কাসাযানি ব্রহ্মচরিযং চরন্তানং অনুচ্ছৰিকানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা নিৰাসেত্ৰা চেৰ পারুপিত্ৰা চ অগারস্মা নিক্খমিত্ৰা অনগারিযং পব্বজেয্যং. যস্মা অগারস্স হিতং কসিৰাণিজ্জাদিকম্মং অগারিযন্তি ৰুচ্চতি, তঞ্চ পব্বজ্জায নত্থি, তস্মা পব্বজ্জা অনগারিযা নাম. তং অনগারিযং পব্বজ্জং পব্বজেয্যং উপগচ্ছেয্যং, পটিপজ্জেয্যন্তি অত্থো.
এৰং অত্তনা রহোৰিতক্কিতং সোণো উপাসকো থেরস্স আরোচেত্ৰা তং পটিপজ্জিতুকামো ‘‘পব্বাজেতু মং, ভন্তে, অয্যো মহাকচ্চানো’’তি আহ. থেরো পন ‘‘তাৰস্স ঞাণপরিপাকং কথ’’ন্তি উপধারেত্ৰা ঞাণপরিপাকং আগমযমানো ‘‘দুক্করং খো’’তিআদিনা পব্বজ্জাছন্দং নিৰারেসি.
তত্থ একভত্তন্তি ‘‘একভত্তিকো হোতি রত্তূপরতো ৰিরতো ৰিকালভোজনা’’তি (দী. নি. ১.১৯৪; অ. নি. ৩.৭১) এৰং ৰুত্তং ৰিকালভোজনৰিরতিং সন্ধায ৰদতি. একসেয্যন্তি অদুতিযসেয্যং. এত্থ চ সেয্যাসীসেন ‘‘একো তিট্ঠতি, একো গচ্ছতি, একো নিসীদতী’’তিআদিনা (মহানি. ৭; ৪৯) নযেন ৰুত্তেসু চতূসু ইরিযাপথেসু কাযৰিৰেকং দীপেতি, ন একাকিনা হুত্ৰা সযনমত্তং. ব্রহ্মচরিযন্তি মেথুনৰিরতিব্রহ্মচরিযং, সিক্খত্তযানুযোগসঙ্খাতং সাসনব্রহ্মচরিযং ৰা. ইঙ্ঘাতি চোদনত্থে নিপাতো. তত্থেৰাতি গেহেযেৰ. বুদ্ধানং সাসনং অনুযুঞ্জাতি নিচ্চসীলউপোসথসীলাদিভেদং পঞ্চঙ্গঅট্ঠঙ্গদসঙ্গসীলং, তদনুরূপঞ্চ সমাধিপঞ্ঞাভাৰনং অনুযুঞ্জ. এতঞ্হি উপাসকেন পুব্বভাগে অনুযুঞ্জিতব্বং বুদ্ধসাসনং নাম. তেনাহ – ‘‘কালযুত্তং একভত্তং একসেয্যং ব্রহ্মরিয’’ন্তি.
তত্থ কালযুত্তন্তি চাতুদ্দসীপঞ্চদসীঅট্ঠমীপাটিহারিযপক্খসঙ্খাতেন কালেন যুত্তং, যথাৰুত্তকালে ৰা তুয্হং অনুযুঞ্জন্তস্স যুত্তং পতিরূপং সক্কুণেয্যং, ন সব্বকালং পব্বজ্জাতি অধিপ্পাযো. সব্বমেতং ঞাণস্স অপরিপক্কত্তা তস্স কামানং দুপ্পহানতায সম্মাপটিপত্তিযং যোগ্যং কারাপেতুং ৰদতি, ন পব্বজ্জাছন্দং নিৰারেতুং. পব্বজ্জাভিসঙ্খারোতি পব্বজিতুং আরম্ভো উস্সাহো. পটিপস্সম্ভীতি ইন্দ্রিযানং অপরিপক্কত্তা, সংৰেগস্স চ নাতিতিক্খভাৰতো ৰূপসমি. কিঞ্চাপি পটিপস্সম্ভি, থেরেন ৰুত্তৰিধিং পন অনুতিট্ঠন্তো কালেন কালং থেরং উপসঙ্কমিত্ৰা পযিরুপাসন্তো ধম্মং সুণাতি. তস্স ৰুত্তনযেনেৰ দুতিযং পব্বজ্জায চিত্তং উপ্পজ্জি, থেরস্স চ আরোচেসি. দুতিযম্পি থেরো পটিক্খিপি. ততিযৰারে পন ঞাণস্স পরিপক্কভাৰং ঞত্ৰা ‘‘ইদানি নং পব্বাজেতুং কালো’’তি থেরো পব্বাজেসি, পব্বজিতঞ্চ তং তীণি সংৰচ্ছরানি অতিক্কমিত্ৰা গণং পরিযেসিত্ৰা উপসম্পাদেসি. তং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘দুতিযম্পি খো সোণো…পে… উপসম্পাদেসী’’তি.
তত্থ অপ্পভিক্খুকোতি কতিপযভিক্খুকো. তদা কির ভিক্খূ যেভুয্যেন মজ্ঝিমদেসে এৰ ৰসিংসু. তস্মা তত্থ কতিপযা এৰ অহেসুং, তে চ একস্মিং নিগমে একো, একস্মিং দ্ৰেতি এৰং ৰিসুং ৰিসুং ৰসিংসু. কিচ্ছেনাতি দুক্খেন. কসিরেনাতি আযাসেন. ততো ততোতি তস্মা তস্মা গামনিগমাদিতো. থেরেন হি কতিপযে ভিক্খূ আনেত্ৰা অঞ্ঞেসু আনীযমানেসু পুব্বে আনীতা কেনচিদেৰ করণীযেন পক্কমিংসু, কিঞ্চি কালং আগমেত্ৰা পুন তেসু আনীযমানেসু ইতরে পক্কমিংসু. এৰং পুনপ্পুনং আনযনেন সন্নিপাতো চিরেনেৰ অহোসি, থেরো চ তদা একৰিহারী অহোসি. দসৰগ্গং ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতেত্ৰাতি তদা ভগৰতা পচ্চন্তদেসেপি দসৰগ্গেনেৰ সঙ্ঘেন উপসম্পদা অনুঞ্ঞাতা. ইতোনিদানঞ্হি থেরেন যাচিতো পঞ্চৰগ্গেন সঙ্ঘেন পচ্চন্তদেসে উপসম্পদং অনুজানি. তেন ৰুত্তং – ‘‘তিণ্ণং ৰস্সানং…পে… সন্নিপাতেত্ৰা’’তি.
ৰস্সংৰুট্ঠস্সাতি উপসম্পজ্জিত্ৰা পঠমৰস্সং উপগন্ত্ৰা ৰুসিতৰতো. ঈদিসো চ ঈদিসো চাতি এৰরূপো চ এৰরূপো চ, এৰরূপায নামকাযরূপকাযসম্পত্তিযা সমন্নাগতো, এৰরূপায ধম্মকাযসম্পত্তিযা সমন্নাগতোতি সুতোযেৰ মে সো ভগৰা. ন খো মে সো ভগৰা সম্মুখা দিট্ঠোতি এতেন পুথুজ্জনসদ্ধায এৰং আযস্মা সোণো ভগৰন্তং দট্ঠুকামো অহোসি. অপরভাগে পন সত্থারা সদ্ধিং একগন্ধকুটিযং ৰসিত্ৰা পচ্চূসসমযং অজ্ঝিট্ঠো সোল়স অট্ঠকৰগ্গিকানি সত্থু সম্মুখা অট্ঠিং কত্ৰা মনসি কত্ৰা সব্বং চেতসো সমন্নাহরিত্ৰা অত্থধম্মপ্পটিসংৰেদী হুত্ৰা ভণন্তো ধম্মূপসঞ্হিতপামোজ্জাদিমুখেন সমাহিতো সরভঞ্ঞপরিযোসানে ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা সঙ্খারে সম্মসন্তো অনুপুব্বেন অরহত্তং পাপুণি. এতদত্থমেৰ হিস্স ভগৰতা অত্তনা সদ্ধিং একগন্ধকুটিযং ৰাসো আণত্তোতি ৰদন্তি.
কেচি পনাহু – ‘‘ন খো মে সো ভগৰা সম্মুখা দিট্ঠো’’তি ইদং রূপকাযদস্সনমেৰ সন্ধায ৰুত্তন্তি. আযস্মা হি সোণো পব্বজিত্ৰাৰ থেরস্স সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা ঘটেন্তো ৰাযমন্তো অনুপসম্পন্নোৰ সোতাপন্নো হুত্ৰা উপসম্পজ্জিত্ৰা ‘‘উপাসকাপি সোতাপন্না হোন্তি, অহম্পি সোতাপন্নো, কিমেত্থ চিত্ত’’ন্তি উপরিমগ্গত্থায ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অন্তোৰস্সেযেৰ ছল়ভিঞ্ঞো হুত্ৰা ৰিসুদ্ধিপৰারণায পৰারেসি. অরিযসচ্চদস্সনেন হি ভগৰতো ধম্মকাযো দিট্ঠো নাম হোতি. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘যো খো, ৰক্কলি, ধম্মং পস্সতি, সো মং পস্সতি. যো মং পস্সতি, সো ধম্মং পস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৮৭).
তস্মাস্স ধম্মকাযদস্সনং পগেৰ সিদ্ধং, পৰারেত্ৰা পন রূপকাযং দট্ঠুকামো অহোসীতি.
‘‘সচে মং উপজ্ঝাযো অনুজানাতী’’তিপি পাঠো. ‘‘ভন্তে’’তি পন লিখন্তি. তথা ‘‘সাধু সাধু, আৰুসো সোণ, গচ্ছ ত্ৰং, আৰুসো সোণা’’তিপি পাঠো. ‘‘আৰুসো’’তি পন কেসুচি পোত্থকেসু নত্থি. তথা ‘‘এৰমাৰুসোতি খো আযস্মা সোণো’’তিপি পাঠো. আৰুসোৰাদোযেৰ হি অঞ্ঞমঞ্ঞং ভিক্খূনং ভগৰতো ধরমানকালে আচিণ্ণো. ভগৰন্তং পাসাদিকন্তিআদীনং পদানং অত্থো হেট্ঠা ৰুত্তোযেৰ.
কচ্চি ভিক্খু খমনীযন্তি ভিক্খু ইদং তুয্হং চতুচক্কং নৰদ্ৰারং সরীরযন্তং কচ্চি খমনীযং, কিং সক্কা খমিতুং সহিতুং পরিহরিতুং, কিং দুক্খভারো নাভিভৰতি. কচ্চি যাপনীযন্তি কিং তংতংকিচ্চেসু যাপেতুং গমেতুং সক্কা, ন কঞ্চি অন্তরাযন্তি দস্সেতি. কচ্চিসি অপ্পকিলমথেনাতি অনাযাসেন ইমং এত্তকং অদ্ধানং কচ্চি আগতোসি.
এতদহোসীতি বুদ্ধাচিণ্ণং অনুস্সরন্তস্স আযস্মতো আনন্দস্স এতং ‘‘যস্স খো মং ভগৰা’’তিআদিনা ইদানি ৰুচ্চমানং চিত্তে আচিণ্ণং অহোসি. একৰিহারেতি একগন্ধকুটিযং. গন্ধকুটি হি ইধ ৰিহারোতি অধিপ্পেতা. ৰত্থুন্তি ৰসিতুং.
নিসজ্জায ৰীতিনামেত্ৰাতি এত্থ যস্মা ভগৰা আযস্মতো সোণস্স সমাপত্তিসমাপজ্জনে পটিসন্থারং করোন্তো সাৰকসাধারণা সব্বা সমাপত্তিযো অনুলোমপটিলোমং সমাপজ্জন্তো বহুদেৰ রত্তিং…পে… ৰিহারং পাৰিসি, তস্মা আযস্মাপি সোণো ভগৰতো অধিপ্পাযং ঞত্ৰা তদনুরূপং সব্বা তা সমাপত্তিযো সমাপজ্জন্তো ‘‘বহুদেৰ রত্তিং…পে… ৰিহারং পাৰিসী’’তি কেচি ৰদন্তি. পৰিসিত্ৰা চ ভগৰতা অনুঞ্ঞাতো চীৰরং তিরোকরণীযং কত্ৰাপি ভগৰতো পাদপস্সে নিসজ্জায ৰীতিনামেসি. অজ্ঝেসীতি আণাপেসি. পটিভাতু তং ভিক্খু ধম্মো ভাসিতুন্তি ভিক্খু তুয্হং ধম্মো ভাসিতুং উপট্ঠাতু ঞাণমুখে আগচ্ছতু, যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ভণাহীতি অত্থো.
সোল়স অট্ঠকৰগ্গিকানীতি অট্ঠকৰগ্গভূতানি কামসুত্তাদীনি সোল়স সুত্তানি. সরেন অভণীতি সুত্তুস্সারণসরেন অভাসি, সরভঞ্ঞৰসেন কথেসীতি অত্থো. সরভঞ্ঞপরিযোসানেতি উস্সারণাৰসানে. সুগ্গহিতানীতি সম্মা উগ্গহিতানি. সুমনসিকতানীতি সুট্ঠু মনসি কতানি. একচ্চো উগ্গহণকালে সম্মা উগ্গহেত্ৰাপি পচ্ছা সজ্ঝাযাদিৰসেন মনসি করণকালে ব্যঞ্জনানি ৰা মিচ্ছা রোপেতি, পদপচ্ছাভট্ঠং ৰা করোতি, ন এৰমযং. ইমিনা পন সম্মদেৰ যথুগ্গহিতং মনসি কতানি. তেন ৰুত্তং – ‘‘সুমনসিকতানীতি সুট্ঠু মনসি কতানী’’তি. সূপধারিতানীতি অত্থতোপি সুট্ঠু উপধারিতানি. অত্থে হি সুট্টু উপধারিতে সক্কা পাল়িং সম্মা উস্সারেতুং. কল্যাণিযাসি ৰাচায সমন্নাগতোতি সিথিলধনিতাদীনং যথাৰিধানৰচনেন পরিমণ্ডলপদব্যঞ্জনপরিপুণ্ণায পোরিযা ৰাচায সমন্নাগতো আসি. ৰিস্সট্ঠাযাতি ৰিমুত্তায. এতেনস্স ৰিমুত্তৰাদিতং দস্সেতি. অনেলগল়াযাতি এলা ৰুচ্চতি দোসো, তং ন পগ্ঘরতীতি অনেলগল়া, তায নিদ্দোসাযাতি অত্থো. অথ ৰা অনেলগল়াযাতি অনেলায চ অগল়ায চ নিদ্দোসায অগল়িতপদব্যঞ্জনায, অপরিহীনপদব্যঞ্জনাযাতি অত্থো. তথা হি নং ভগৰা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং কল্যাণৰাক্করণানং যদিদং সোণো কুটিকণ্ণো’’তি (অ. নি. ১.২০৬) এতদগ্গে ঠপেসি. অত্থস্স ৰিঞ্ঞাপনিযাতি যথাধিপ্পেতং অত্থং ৰিঞ্ঞাপেতুং সমত্থায.
কতিৰস্সোতি সো কির মজ্ঝিমৰযস্স ততিযকোট্ঠাসে ঠিতো আকপ্পসম্পন্নো চ পরেসং চিরতরপব্বজিতো ৰিয খাযতি. তং সন্ধায ভগৰা পুচ্ছতীতি কেচি, তং অকারণং. এৰং সন্তে সমাধিসুখং অনুভৰিতুং যুত্তো, এত্তকং কালং কস্মা পমাদমাপন্নোতি পুন অনুযুঞ্জিতুং সত্থা ‘‘কতিৰস্সোসী’’তি তং পুচ্ছতি. তেনেৰাহ – ‘‘কিস্স পন ত্ৰং ভিক্খু এৰং চিরং অকাসী’’তি.
তত্থ কিস্সাতি কিং কারণা. এৰং চিরং অকাসীতি এৰং চিরাযি, কেন কারণেন এৰং চিরকালং পব্বজ্জং অনুপগন্ত্ৰা অগারমজ্ঝে ৰসীতি অত্থো. চিরং দিট্ঠো মেতি চিরেন চিরকালেন মযা দিট্ঠো. কামেসূতি কিলেসকামেসু চ ৰত্থুকামেসু চ. আদীনৰোতি দোসো. অপি চাতি কামেসু আদীনৰে কেনচি পকারেন দিট্ঠেপি ন তাৰাহং ঘরাৰাসতো নিক্খমিতুং অসক্খিং. কস্মা? সম্বাধো ঘরাৰাসো উচ্চাৰচেহি কিচ্চকরণীযেহি সমুপব্যূল়্হো অগারিযভাৰো. তেনেৰাহ – ‘‘বহুকিচ্চো বহুকরণীযো’’তি.
এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি কামেসু যথাভূতং আদীনৰদস্সিনো চিত্তং চিরাযিত্ৰাপি ন পতিট্ঠাতি, অঞ্ঞদত্থু পদুমপলাসে উদকবিন্দু ৰিয ৰিনিৰত্ততিযেৰাতি এতমত্থং সব্বাকারতো ৰিদিত্ৰা. ইমং উদানন্তি পৰত্তিং নিৰত্তিঞ্চ সম্মদেৰ জানন্তো পৰত্তিযং তন্নিমিত্তে চ ন কদাচিপি রমতীতি ইদমত্থদীপকং ইমং উদানং উদানেসি.
তত্থ দিস্ৰা আদীনৰং লোকেতি সব্বস্মিং সঙ্খারলোকে ‘‘অনিচ্চো দুক্খো ৰিপরিণামধম্মো’’তিআদিনা আদীনৰং দোসং পঞ্ঞায পস্সিত্ৰা. এতেন ৰিপস্সনাৰারো কথিতো. ঞত্ৰা ধম্মং নিরুপধিন্তি সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গত্তা নিরুপধিং নিব্বানধম্মং যথাভূতং ঞত্ৰা নিস্সরণৰিৰেকাসঙ্খতামতসভাৰতো মগ্গঞাণেন পটিৰিজ্ঝিত্ৰা. ‘‘দিস্ৰা ঞত্ৰা’’তি ইমেসং পদানং ‘‘সপ্পিং পিৰিত্ৰা বলং হোতি, সীহং দিস্ৰা ভযং হোতি, পঞ্ঞায দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তী’’তিআদীসু (পু. প. ২০৮; অ. নি. ৯.৪২-৪৩) ৰিয হেতুঅত্থতা দট্ঠব্বা. অরিযো ন রমতী পাপেতি কিলেসেহি আরকত্তা অরিযো সপ্পুরিসো অণুমত্তেপি পাপে ন রমতি. কস্মা? পাপে ন রমতী সুচীতি সুৰিসুদ্ধকাযসমাচারাদিতায ৰিসুদ্ধপুগ্গলো রাজহংসো ৰিয উক্কারট্ঠানে পাপে সংকিলিট্ঠধম্মে ন রমতি নাভিনন্দতি. ‘‘পাপো ন রমতী সুচি’’ন্তিপি পাঠো. তস্সত্থো – পাপো পাপপুগ্গলো সুচিং অনৰজ্জং ৰোদানধম্মং ন রমতি, অঞ্ঞদত্থু গামসূকরাদযো ৰিয উক্কারট্ঠানং অসুচিং সংকিলেসধম্মংযেৰ রমতীতি পটিপক্খতো দেসনং পরিৰত্তেতি.
এৰং ভগৰতা উদানে উদানিতে আযস্মা সোণো উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা অত্তনো উপজ্ঝাযস্স ৰচনেন পচ্চন্তদেসে পঞ্চৰগ্গেন উপসম্পদাদিপঞ্চৰত্থূনি যাচি. ভগৰাপি তানি অনুজানীতি তং সব্বং খন্ধকে (মহাৰ. ২৪২ আদযো) আগতনযেন ৰেদিতব্বং.
ছট্ঠসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.