৮. সুপ্পৰাসাসুত্তৰণ্ণনা
১৮. অট্ঠমে কুণ্ডিকাযন্তি এৰংনামকে কোলিযানং নগরে. কুণ্ডধানৰনেতি তস্স নগরস্স অৰিদূরে কুণ্ডধানসঙ্খাতে ৰনে.
পুব্বে কির কুণ্ডো নাম একো যক্খো তস্মিং ৰনসণ্ডে ৰাসং কপ্পেসি, কুণ্ডধানমিস্সকেন চ বলিকম্মেন তুস্সতীতি তস্স তথা তত্থ বলিং উপহরন্তি, তেনেতং ৰনসণ্ডং কুণ্ডধানৰনন্ত্ৰেৰ পঞ্ঞাযিত্থ. তস্স অৰিদূরে একা গামপতিকা অহোসি, সাপি তস্স যক্খস্স আণাপৰত্তিট্ঠানে নিৰিট্ঠত্তা তেনেৰ পরিপালিতত্তা কুণ্ডিকাতি ৰোহরীযিত্থ. অপরভাগে তত্থ কোলিযরাজানো নগরং কারেসুং, তম্পি পুরিমৰোহারেন কুণ্ডিকাত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. তস্মিঞ্চ ৰনসণ্ডে কোলিযরাজানো ভগৰতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ ৰসনত্থায ৰিহারং পতিট্ঠাপেসুং, তম্পি কুণ্ডধানৰনন্ত্ৰেৰ পঞ্ঞাযিত্থ. অথ ভগৰা জনপদচারিকং চরন্তো অনুক্কমেন তং ৰিহারং পত্ৰা তত্থ ৰিহাসি. তেন ৰুত্তং – ‘‘একং সমযং ভগৰা কুণ্ডিকাযং ৰিহরতি কুণ্ডধানৰনে’’তি.
সুপ্পৰাসাতি তস্সা উপাসিকায নামং. কোলিযধীতাতি কোলিযরাজপুত্তী. সা হি ভগৰতো অগ্গুপট্ঠাযিকা পণীতদাযিকানং সাৰিকানং এতদগ্গে ঠপিতা সোতাপন্না অরিযসাৰিকা. যঞ্হি কিঞ্চি ভগৰতো যুত্তরূপং খাদনীযং ভোজনীযং ভেসজ্জং ৰা ন তত্থ অঞ্ঞাহি সংৰিধাতব্বং অত্থি, সব্বং তং সযমেৰ অত্তনো পঞ্ঞায ৰিচারেত্ৰা সক্কচ্চং সম্পাদেত্ৰা উপনেতি. দেৰসিকঞ্চ অট্ঠসতং সঙ্ঘভত্তপাটিপুগ্গলিকভত্তানি দেতি. যো কোচি ভিক্খু ৰা ভিক্খুনী ৰা তং কুলং পিণ্ডায পৰিট্ঠো রিত্তহত্থো ন গচ্ছতি. এৰং মুত্তচাগা পযতপাণী ৰোস্সগ্গরতা যাচযোগা দানসংৰিভাগরতা. অস্সা কুচ্ছিযং পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো পচ্ছিমভৰিকো সাৰকবোধিসত্তো পটিসন্ধিং গণ্হি. সা তং গব্ভং কেনচিদেৰ পাপকম্মেন সত্ত ৰস্সানি কুচ্ছিনা পরিহরি, সত্তাহঞ্চ মূল়্হগব্ভা অহোসি. তেন ৰুত্তং – ‘‘সত্ত ৰস্সানি গব্ভং ধারেতি সত্তাহং মূল়্হগব্ভা’’তি.
তত্থ সত্ত ৰস্সানীতি সত্ত সংৰচ্ছরানি, অচ্চন্তসংযোগে চ ইদং উপযোগৰচনং. গব্ভং ধারেতীতি গব্ভং ৰহতি, গব্ভিনী হোতীতি অত্থো. সত্তাহং মূল়্হগব্ভাতি সত্ত অহানি ব্যাকুলগব্ভা. গব্ভো হি পরিপক্কো সম্পজ্জমানো ৰিজাযনকালে কম্মজৰাতেহি সঞ্চালেত্ৰা পরিৰত্তিতো উদ্ধংপাদো অধোসিরো হুত্ৰা যোনিমুখাভিমুখো হোতি, এৰং সো কত্থচি অলগ্গো বহি নিক্খমতি. ৰিপজ্জমানো পন ৰিপরিৰত্তনৰসেন যোনিমগ্গং পিদহিত্ৰা তিরিযং নিপজ্জতি, সযমেৰ ৰা যোনিমগ্গো পিদহতি, সো তত্থ কম্মজৰাতেহি অপরাপরং পরিৰত্তমানো ব্যাকুলো মূল়্হগব্ভোতি ৰুচ্চতি. তস্সাপি সত্ত দিৰসে এৰং অহোসি, তেন ৰুত্তং ‘‘সত্তাহং মূল়্হগব্ভা’’তি.
অযঞ্চ গব্ভো সীৰলিত্থেরো. তস্স কথং সত্ত ৰস্সানি গব্ভৰাসদুক্খং, সত্তাহং মূল়্হগব্ভভাৰপ্পত্তি, মাতু চস্সাপি সোতাপন্নায অরিযসাৰিকায তথা দুক্খানুভৰনং জাতন্তি? ৰুচ্চতে – অতীতে কাসিকরাজে বারাণসিযং রজ্জং কারেন্তে একো কোসলরাজা মহন্তেন বলেনাগন্ত্ৰা বারাণসিং গহেত্ৰা তং রাজানং মারেত্ৰা তস্স অগ্গমহেসিং অত্তনো অগ্গমহেসিং অকাসি. বারাণসিরঞ্ঞো পন পুত্তো পিতু মরণকালে নিদ্ধমনদ্ৰারেন পলাযিত্ৰা অত্তনো ঞাতিমিত্তবন্ধৰে একজ্ঝং কত্ৰা অনুক্কমেন বলং সংহরিত্ৰা বারাণসিং আগন্ত্ৰা অৰিদূরে মহন্তং খন্ধাৰারং বন্ধিত্ৰা তস্স রঞ্ঞো পণ্ণং পেসেসি ‘‘রজ্জং ৰা দেতু, যুদ্ধং ৰা’’তি. রাজকুমারস্স মাতা সাসনং সুত্ৰা ‘‘যুদ্ধেন কম্মং নত্থি, সব্বদিসাসু সঞ্চারং পচ্ছিন্দিত্ৰা বারাণসিনগরং পরিৰারেতু, ততো দারূদকভত্তপরিক্খযেন কিলন্তা নগরে মনুস্সা ৰিনাৰ যুদ্ধেন রাজানং গহেত্ৰা দস্সন্তী’’তি পণ্ণং পেসেসি. সো মাতু সাসনং সুত্ৰা চত্তারি মহাদ্ৰারানি রক্খন্তো সত্ত ৰস্সানি নগরং উপরুন্ধি, নগরে মনুস্সা চূল়দ্ৰারেন নিক্খমিত্ৰা দারূদকানি আহরন্তি, সব্বকিচ্চানি করোন্তি.
অথ রাজকুমারস্স মাতা তং পৰত্তিং সুত্ৰা ‘‘বালো মম পুত্তো উপাযং ন জানাতি, গচ্ছথ, অস্স চূল়দ্ৰারানি পিধায নগরং উপরুন্ধতূতি ৰদেথা’’তি পুত্তস্স গূল়্হসাসনং পহিণি. সো মাতু সাসনং সুত্ৰা সত্ত দিৰসে তথা অকাসি. নাগরা বহি নিক্খমিতুং অলভন্তা সত্তমে দিৰসে তস্স রঞ্ঞো সীসং গহেত্ৰা কুমারস্স অদংসু. কুমারো নগরং পৰিসিত্ৰা রজ্জং অগ্গহেসি. সো তদা সত্ত ৰস্সানি নগররুন্ধনকম্মনিস্সন্দেন এতরহি সত্ত ৰস্সানি মাতুকুচ্ছিসঙ্খাতায লোহিতকুম্ভিযা ৰসি, অৰসেসতো পন সত্তাহং নগরূপরুন্ধনেন সত্তাহং মূল়্হগব্ভভাৰং আপজ্জি. জাতকট্ঠকথাযং পন ‘‘সত্ত দিৰসানি নগরং রুন্ধিত্ৰা গহিতকম্মনিস্সন্দেন সত্তৰস্সানি লোহিতকুম্ভিযং ৰসিত্ৰা সত্তাহং মূল়্হগব্ভভাৰং আপজ্জী’’তি ৰুত্তং. যং পন সো পদুমুত্তরসম্মাসম্বুদ্ধপাদমূলে ‘‘লাভীনং অগ্গো ভৰেয্য’’ন্তি মহাদানং দত্ৰা পত্থনং অকাসি, যঞ্চ ৰিপস্সিস্স ভগৰতো কালে নাগরেহি সদ্ধিং সহস্সগ্ঘনিকং গুল়দধিং দত্ৰা পত্থনং অকাসি, তস্সানুভাৰেন লাভীনং অগ্গো জাতো. সুপ্পৰাসাপি ‘‘নগরং রুন্ধিত্ৰা গণ্হ, তাতা’’তি পেসিতভাৰেন সত্ত ৰস্সানি কুচ্ছিনা গব্ভং পরিহরিত্ৰা সত্তাহং মূল়্হগব্ভাজাতা. এৰং তে মাতাপুত্তা অত্তনো কম্মস্স অনুরূপং ঈদিসং দুক্খং পটিসংৰেদিংসু.
তীহি ৰিতক্কেহীতি রতনত্তযগুণানুস্সতিপটিসংযুত্তেহি তীহি সম্মাৰিতক্কেহি. অধিৰাসেতীতি মূল়্হগব্ভতায উপ্পন্নদুক্খং সহতি. সা হি ভগৰতো সম্বুদ্ধভাৰং, অরিযসঙ্ঘস্স সুপ্পটিপত্তিং, নিব্বানস্স চ দুক্খনিস্সরণভাৰং অনুস্সরন্তী অত্তনো উপ্পজ্জমানদুক্খং অমনসিকরণেনেৰ অভিভৰিত্ৰা খমতি. তেন ৰুত্তং ‘‘তীহি ৰিতক্কেহি অধিৰাসেতী’’তি.
সম্মাসম্বুদ্ধো ৰতাতিআদি তেসং ৰিতক্কানং পৰত্তিআকারদস্সনং. তস্সত্থো – যো ভগ্যৰন্ততাদীহি কারণেহি ভগৰা লোকনাথো সম্মা অৰিপরীতং সামং সযমেৰ সব্বধম্মে অহো ৰত বুদ্ধো, সো ভগৰা এৰরূপস্স এতরহি মযা অনুভৰিযমানস্স অঞ্ঞস্স চ এৰংজাতিকস্স সকলস্স ৰট্টদুক্খস্স পহানায অচ্চন্তং অনুপ্পাদনিরোধায ধম্মং কথেতি, অৰিপরীতধম্মং কথেতি. অৰিপরীতধম্মদেসনতায হি সত্থু সম্মাসম্বোধিসিদ্ধি. তস্স যথাৰুত্তগুণস্স ভগৰতো ধম্মস্সৰনন্তে জাতত্তা সীলদিট্ঠিসামঞ্ঞেন সংহতত্তা চ সাৰকসঙ্ঘোতি লদ্ধনামো অট্ঠঅরিযপুগ্গলসমূহো সুপ্পটিপন্নো ৰত অহো ৰত সম্মা পটিপন্নো, যো অরিযসঙ্ঘো এৰরূপস্স ঈদিসস্স ৰট্টদুক্খস্স পহানায অনুপ্পাদনিরোধায অনিৰত্তিপটিপদং পটিপন্নো. সুসুখং ৰত অহো ৰত সুট্ঠু সুখং সব্বসঙ্খতনিস্সটং নিব্বানং, যস্মিং নিব্বানে ঈদিসং ৰট্টদুক্খং ন উপলব্ভতীতি. এত্থ চ পটিপজ্জমানাপি পটিপন্না ইচ্চেৰ ৰুত্তা পটিপত্তিযা অনিৰত্তিভাৰতো. অথ ৰা উপ্পন্নসদ্দো ৰিয পটিপন্নসদ্দো ৰত্তমানত্থোপি ৰেদিতব্বো. তেনেৰাহ ‘‘সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নো’’তি.
সামিকন্তি অত্তনো পতিং কোলিযরাজপুত্তং. আমন্তেসীতি অভাসি. মম ৰচনেন ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দাহীতি ময্হং ৰচনেন চক্কলক্খণপ্পটিমণ্ডিতানি ৰিকসিতপদুমসস্সিরীকানি ভগৰতো চরণানি তৰ সিরসা ৰন্দাহি, উত্তমঙ্গেন অভিৰাদনং করোহীতি অত্থো. অপ্পাবাধন্তিআদীসু আবাধোতি ৰিসভাগৰেদনা ৰুচ্চতি, যা একদেসে উপ্পজ্জিত্ৰাপি সকলসরীরং অযপট্টেন আবন্ধিত্ৰা ৰিয গণ্হতি. আতঙ্কোতি কিচ্ছজীৰিতকরো রোগো. অথ ৰা যাপেতব্বরোগো আতঙ্কো, ইতরো আবাধো. খুদ্দকো ৰা রোগো আতঙ্কো, বলৰা আবাধো. কেচি পন ‘‘অজ্ঝত্তসমুট্ঠানো আবাধো, বহিদ্ধাসমুট্ঠানো আতঙ্কো’’তি ৰদন্তি. তদুভযস্সাপি অভাৰং পুচ্ছাতি ৰদতি. গিলানস্সেৰ চ উট্ঠানং নাম গরুকং হোতি, কাযে বলং ন হোতি, তস্মা নিগ্গেলঞ্ঞতায লহুপরিৰত্তিসঙ্খাতং কাযস্স লহুট্ঠানং সরীরবলঞ্চ পুচ্ছাতি ৰদতি. ফাসুৰিহারন্তি ঠাননিসিন্নগমনসযনসঙ্খাতেসু চতূসু ইরিযাপথেসু সুখৰিহারঞ্চ পুচ্ছাতি ৰদতি. অথস্স পুচ্ছিতব্বাকারং দস্সেন্তী ‘‘সুপ্পৰাসা, ভন্তে’’তিআদিমাহ. এৰঞ্চ ৰদেহীতি ইদানি ৰত্তব্বাকারং নিদস্সেতি.
পরমন্তি ৰচনসম্পটিচ্ছনং. তেন সাধু, ভদ্দে, যথা ৰুত্তং, তথা পটিপজ্জামীতি দস্সেতি. কোলিযপুত্তোতি সুপ্পৰাসায সামিকো কোলিযরাজপুত্তো. সুখিনী হোতূতি সদেৰকে লোকে অগ্গদক্খিণেয্যো সত্থা সুপ্পৰাসায পেসিতৰন্দনং সম্পটিচ্ছিত্ৰা তদনন্তরং অত্তনো মেত্তাৰিহারসংসূচকং বুদ্ধাচিণ্ণং সুখূপসংহারং তস্সা সামঞ্ঞতো পকাসেত্ৰা পুন তস্সা পুত্তস্স চ গব্ভৰিপত্তিমূলকদুক্খুপ্পত্তিপটিক্খেপমুখেন সুখূপসংহারং নিদস্সেন্তো ‘‘সুখিনী…পে… অরোগা, অরোগং পুত্তং ৰিজাযতূ’’তি আহ.
সহ ৰচনাতি ভগৰতো ৰচনেন সহেৰ. যস্মিং কালে ভগৰা তথা অৰোচ, তস্মিংযেৰ কালে তম্পি কম্মং পরিক্খযং অগমাসি. তস্স পরিক্খীণভাৰং ওলোকেত্ৰা সত্থা তথা অভাসি. অপরে পন ৰদন্তি – সচে তথা সত্থা নাচিক্খিস্সা, ততো পরম্পি কিঞ্চি কালং তস্সা তং দুক্খং অনুবন্ধিস্সা. যস্মা পন ভগৰতা ‘‘সুখিনী অরোগা অরোগঞ্চ পুত্তং ৰিজাযতূ’’তি ৰুত্তং, তস্মা তস্স ৰচনসমকালমেৰ সো গব্ভো ব্যাকুলভাৰং ৰিজহিত্ৰা সুখেনেৰ বহি নিক্খমি, এৰং তেসং মাতাপুত্তানং সোত্থি অহোসি. অচিন্তেয্যো হি বুদ্ধানং বুদ্ধানুভাৰো. যথা হি পটাচারায পিযৰিপ্পযোগসম্ভূতেন সোকেন উম্মাদং পত্ৰা –
‘‘উভো পুত্তা কালকতা, পন্থে ময্হং পতী মতো;
মাতা পিতা চ ভাতা চ, একচিতকম্হি ঝাযরে’’তি. (অপ. থেরী ২.২.৪৯৮) –
ৰত্ৰা জাতরূপেনেৰ চরন্তিযা ‘‘সতিং পটিলভাহি ভগিনী’’তি ভগৰতো ৰচনসমনন্তরমেৰ উম্মাদো ৰূপসমি, তথা সুপ্পিযাপি উপাসিকা অত্তনাৰ অত্তনো ঊরুযং কতেন মহাৰণেন ৰুট্ঠাতুং অসক্কোন্তী সযনপিট্ঠে নিপন্না ‘‘আগন্ত্ৰা মং ৰন্দতূ’’তি ৰচনসমনন্তরমেৰ ৰণে পাকতিকে জাতে সযমেৰ গন্ত্ৰা ভগৰন্তং ৰন্দীতি এৰমাদীনি ৰত্থূনি ইধ উদাহরিতব্বানীতি.
এৰং, ভন্তেতি, ভন্তে, যথা ভগৰা সপুত্তায মাতুযা অরোগভাৰং আসীসন্তো আহ – ‘‘সুখিনী অরোগা অরোগং পুত্তং ৰিজাযতূ’’তি, তং এৰমেৰ. ন হি কদাচি বুদ্ধানং ভগৰন্তানং ৰচনস্স অঞ্ঞথাভাৰোতি অধিপ্পাযো. কেচি পন ‘‘এৰমত্থূ’’তি ৰদন্তি, অপরে ‘‘হোতূ’’তি পদস্স অত্থং আনেত্ৰা ৰণ্ণযন্তি. অভিনন্দিত্ৰাতি করৰীকরুতমঞ্জুনা ব্রহ্মস্সরেন ভগৰতা ৰুচ্চমানে তস্মিং ৰচনে পীতিসোমনস্সপটিলাভতো অভিমুখভাৰেন নন্দিত্ৰা. অনুমোদিত্ৰাতি ততো পচ্ছাপি সম্মোদনং উপ্পাদেত্ৰা, চিত্তেন ৰা অভিনন্দিত্ৰা ৰাচায অনুমোদিত্ৰা, ৰচনসম্পত্তিযা ৰা অভিনন্দিত্ৰা অত্থসম্পত্তিযা অনুমোদিত্ৰা. সকং ঘরং পচ্চাযাসীতি অত্তনো ঘরং পটিগচ্ছি. যে পন ‘‘যেন সকং ঘর’’ন্তি পঠন্তি, তেসং যদিপি য-ত-সদ্দানং সম্বন্ধভাৰতো ‘‘তেনা’’তি পদং ৰুত্তমেৰ হোতি, তথাপি ‘‘পটিযাযিত্ৰা’’তি পাঠসেসো যোজেতব্বো হোতি.
ৰিজাতন্তি পজাতং, পসুতন্তি অত্থো. অচ্ছরিযন্তি অন্ধস্স পব্বতারোহনং ৰিয নিচ্চং ন হোতীতি অচ্ছরিযং, অযং তাৰ সদ্দনযো. অট্ঠকথাসু পন ‘‘অচ্ছরাযোগ্গং অচ্ছরিয’’ন্তি ৰুত্তং, অচ্ছরং পহরিতুং যুত্তন্তি অত্থো. ৰতাতি সম্ভাৰনে, অহো অচ্ছরিযন্তি অত্থো. ভোতি ধম্মালপনং. অভূতপুব্বং ভূতন্তি অব্ভুতং.
তথাগতস্সাতি অট্ঠহি কারণেহি ভগৰা তথাগতো – তথা আগতোতি তথাগতো, তথা গতোতি তথাগতো, তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো, তথধম্মে যাথাৰতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো, তথদস্সিতায তথাগতো, তথৰাদিতায তথাগতো, তথাকারিতায তথাগতো, অভিভৰনট্ঠেন তথাগতো.
কথং ভগৰা তথা আগতোতি তথাগতো? যথা সব্বলোকহিতায উস্সুক্কমাপন্না পুরিমকা সম্মাসম্বুদ্ধা আগতাতি. কিং ৰুত্তং হোতি? যেন অভিনীহারেন তে ভগৰন্তো আগতা, তেন অট্ঠগুণসমন্নাগতেন অযম্পি ভগৰা আগতো. যথা চ তে ভগৰন্তো দানপারমিং পূরেত্ৰা সীলনেক্খম্মপঞ্ঞাৰীরিযখন্তিসচ্চঅধিট্ঠানমেত্তাউপেক্খাপারমীতি ইমা দস পারমিযো, দস উপপারমিযো, দস পরমত্থপারমিযোতি সমতিংস পারমিযো পূরেত্ৰা পঞ্চ মহাপরিচ্চাগে পরিচ্চজিত্ৰা পুব্বযোগপুব্বচরিযধম্মক্খানঞাতত্থচরিযাদযো পূরেত্ৰা বুদ্ধিচরিযায কোটিং পত্ৰা আগতা, তথা অযম্পি ভগৰা আগতো. যথা চ তে ভগৰন্তো চত্তারো সতিপট্ঠানে…পে… অরিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং ভাৰেত্ৰা ব্রূহেত্ৰা আগতা, তথা অযম্পি ভগৰা আগতো. এৰং তথা আগতোতি তথাগতো.
কথং তথা গতোতি তথাগতো? যথা সম্পতিজাতা তে ভগৰন্তো সমেহি পাদেহি পথৰিযং পতিট্ঠায উত্তরাভিমুখা সত্তপদৰীতিহারেন গতা, সেতচ্ছত্তে ধারিযমানে সব্বাৰ দিসা অনুৰিলোকেসুং, আসভিঞ্চ ৰাচং ভাসিংসু লোকে অত্তনো জেট্ঠসেট্ঠভাৰং পকাসেন্তা, তঞ্চ নেসং গমনং তথং অহোসি অৰিতথং অনেকেসং ৰিসেসাধিগমানং পুব্বনিমিত্তভাৰেন, তথা অযম্পি ভগৰা গতো, তঞ্চস্স গমনং কথং অহোসি অৰিতথং তেসঞ্ঞেৰ ৰিসেসাধিগমানং পুব্বনিমিত্তভাৰেন. এৰং তথা গতোতি তথাগতো.
যথা ৰা তে ভগৰন্তো নেক্খম্মেন কামচ্ছন্দং পহায গতা, অব্যাপাদেন ব্যাপাদং, আলোকসঞ্ঞায থিনমিদ্ধং, অৰিক্খেপেন উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং, ধম্মৰৰত্থানেন ৰিচিকিচ্ছং পহায গতা, ঞাণেন অৰিজ্জং পদালেত্ৰা, পামোজ্জেন অরতিং ৰিনোদেত্ৰা, অট্ঠসমাপত্তীহি অট্ঠারসহি মহাৰিপস্সনাহি চতূহি চ অরিযমগ্গেহি তং তং পটিপক্খং পহায গতা, এৰং অযম্পি ভগৰা গতো. এৰম্পি তথা গতোতি তথাগতো.
কথং তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো? পথৰীধাতুযা কক্খল়লক্খণং, আপোধাতুযা পগ্ঘরণলক্খণং, তেজোধাতুযা উণ্হত্তলক্খণং, ৰাযোধাতুযা ৰিত্থম্ভনলক্খণং, আকাসধাতুযা অসম্ফুট্ঠলক্খণং, রূপস্স রুপ্পনলক্খণং, ৰেদনায ৰেদযিতলক্খণং, সঞ্ঞায সঞ্জাননলক্খণং, সঙ্খারানং অভিসঙ্খরণলক্খণং, ৰিঞ্ঞাণস্স ৰিজাননলক্খণন্তি এৰং পঞ্চন্নং খন্ধানং, দ্ৰাদসন্নং আযতনানং, অট্ঠারসন্নং ধাতূনং, বাৰীসতিযা ইন্দ্রিযানং, চতুন্নং সচ্চানং, দ্ৰাদসপদিকস্স পচ্চযাকারস্স, চতুন্নং সতিপট্ঠানানং, চতুন্নং সম্মপ্পধানানং, চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং, পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং, পঞ্চন্নং বলানং, সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং, অরিযস্স অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স, সত্তন্নং ৰিসুদ্ধীনং, অমতোগধস্স নিব্বানস্সাতি এৰং তস্স তস্স ধম্মস্স যং সভাৰসরসলক্খণং, তং তথং অৰিতথং অনঞ্ঞথং লক্খণং ঞাণগতিযা আগতো অৰিরজ্ঝিত্ৰা পত্তো অধিগতোতি তথাগতো. এৰং তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো.
কথং তথধম্মে যাথাৰতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো? তথধম্মা নাম চত্তারি অরিযসচ্চানি. যথাহ – ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি. কতমানি চত্তারি? ইদং দুক্খন্তি, ভিক্খৰে, তথমেতং অৰিতথমেতং অনঞ্ঞথমেত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১০৯০) ৰিত্থারো. তানি চ ভগৰা অভিসম্বুদ্ধো, তস্মা তথানং অভিসম্বুদ্ধত্তা তথাগতো.
অপিচ জরামরণস্স জাতিপচ্চযসম্ভূতসমুদাগতট্ঠো তথো অৰিতথো অনঞ্ঞথো…পে… সঙ্খারানং অৰিজ্জাপচ্চযসম্ভূতসমুদাগতট্ঠো তথো অৰিতথো অনঞ্ঞথো, তথা অৰিজ্জায সঙ্খারানং পচ্চযট্ঠো…পে... জাতিযা জরামরণস্স পচ্চযট্ঠো তথো অৰিতথো অনঞ্ঞথো, তং সব্বং ভগৰা অভিসম্বুদ্ধো, তস্মাপি তথানং অভিসম্বুদ্ধত্তা তথাগতো. অভিসম্বুদ্ধত্থো হি এত্থ গতসদ্দোতি. এৰং তথধম্মে যাথাৰতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো.
কথং তথদস্সিতায তথাগতো? যং সদেৰকে…পে… সদেৰমনুস্সায পজায অপরিমাণাসু লোকধাতূসু অপরিমাণানং সত্তানং চক্খুদ্ৰারে আপাথমাগচ্ছন্তং রূপারম্মণং নাম অত্থি, তং ভগৰা সব্বাকারতো জানাতি পস্সতি. এৰং জানতা পস্সতা চ তেন তং ইট্ঠানিট্ঠাদিৰসেন ৰা দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতেসু লব্ভমানকপদৰসেন ৰা ‘‘কতমং তং রূপং রূপাযতনং, যং রূপং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায ৰণ্ণনিভা সনিদস্সনং সপ্পটিঘং নীলং পীতক’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ৬১৬) নযেন অনেকেহি নামেহি তেরসহি ৰারেহি দ্ৰিপঞ্ঞাসায নযেহি ৰিভজ্জমানং তথমেৰ হোতি, ৰিতথং নত্থি. এস নযো সোতদ্ৰারাদীসু আপাথমাগচ্ছন্তেসু সদ্দাদীসু. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –
‘‘যং, ভিক্খৰে, সদেৰকস্স লোকস্স…পে… সদেৰমনুস্সায দিট্ঠং সুতং মুতং ৰিঞ্ঞাতং পত্তং পরিযেসিতং অনুৰিচরিতং মনসা, তমহং জানামি, তমহং অব্ভঞ্ঞাসিং, তং তথাগতস্স ৰিদিতং, তং তথাগতো ন উপট্ঠাসী’’তি (অ. নি. ৪.২৪).
এৰং তথদস্সিতায তথাগতো. তত্থ তথদস্সীঅত্থে তথাগতোতি পদসম্ভৰো ৰেদিতব্বো.
কথং তথৰাদিতায তথাগতো? যং রত্তিং ভগৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো, যঞ্চ রত্তিং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযি, এত্থন্তরে পঞ্চচত্তালীসৰস্সপরিমাণকালং যং ভগৰতা ভাসিতং লপিতং সুত্তগেয্যাদি, সব্বং তং পরিসুদ্ধং পরিপুণ্ণং রাগমদাদিনিম্মথনং একসদিসং তথং অৰিতথং. তেনাহ –
‘‘যঞ্চ, চুন্দ, রত্তিং তথাগতো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝতি, যঞ্চ রত্তিং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযতি, যং এতস্মিং অন্তরে ভাসতি লপতি নিদ্দিসতি, সব্বং তং তথেৰ হোতি, নো অঞ্ঞথা, তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতী’’তি (দী. নি. ৩.১৮৮).
গদঅত্থো এত্থ গতসদ্দো. এৰং তথৰাদিতায তথাগতো.
অপিচ আগদনং আগদো, ৰচনন্তি অত্থো. তথো অৰিতথো অৰিপরীতো আগদো অস্সাতি দকারস্স তকারং কত্ৰা তথাগতোতি এৰমেত্থ পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা.
কথং তথাকারিতায তথাগতো? ভগৰতো হি ৰাচায কাযো অনুলোমেতি, কাযস্সপি ৰাচা, তস্মা যথাৰাদী তথাকারী, যথাকারী তথাৰাদী চ হোতি. এৰংভূতস্স চস্স যথাৰাচা, কাযোপি তথা গতো পৰত্তোতি অত্থো. যথা চ কাযো, ৰাচাপি তথা গতা পৰত্তাতি তথাগতো. তেনাহ –
‘‘যথাৰাদী, ভিক্খৰে, তথাগতো তথাকারী, যথাকারী তথাৰাদী. ইতি যথাৰাদী তথাকারী, যথাকারী তথাৰাদী. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৪.২৩).
এৰং তথাকারিতায তথাগতো.
কথং অভিভৰনট্ঠেন তথাগতো? যস্মা উপরি ভৰগ্গং হেট্ঠা অৰীচিং পরিযন্তং করিত্ৰা তিরিযং অপরিমাণাসু লোকধাতূসু সব্বসত্তে অভিভৰতি সীলেনপি সমাধিনাপি পঞ্ঞাযপি ৰিমুত্তিযাপি ৰিমুত্তিঞাণদস্সনেনপি, ন তস্স তুলা ৰা পমাণং ৰা অত্থি, অথ খো অতুলো অপ্পমেয্যো অনুত্তরো দেৰদেৰো সক্কানং অতিসক্কো, ব্রহ্মানং অতিব্রহ্মা সব্বসত্তুত্তমো, তস্মা তথাগতো. তেনাহ –
‘‘সদেৰকে, ভিক্খৰে, লোকে…পে… সদেৰমনুস্সায তথাগতো অভিভূ অনভিভূতো অঞ্ঞদত্থুদসো ৰসৰত্তি, তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৪.২৩).
তত্রাযং পদসিদ্ধি – অগদো ৰিয অগদো, দেসনাৰিলাসো চেৰ পুঞ্ঞুস্সযো চ. তেন সো মহানুভাৰো ভিসক্কো ৰিয দিব্বাগদেন সপ্পে সব্বপরপ্পৰাদিনো সদেৰকঞ্চ লোকং অভিভৰতি. ইতি সব্বলোকাভিভৰনে তথো অৰিতথো অৰিপরীতো যথাৰুত্তোৰ অগদো এতস্সাতি দকারস্স তকারং কত্ৰা তথাগতোতি ৰেদিতব্বো. এৰং অভিভৰনট্ঠেন তথাগতো.
অপিচ তথায গতোতি তথাগতো, তথং গতোতি তথাগতো. তত্থ সকললোকং তীরণপরিঞ্ঞায তথায গতো অৰগতোতি তথাগতো. লোকসমুদযং পহানপরিঞ্ঞায তথায গতো অতীতোতি তথাগতো. লোকনিরোধং সচ্ছিকিরিযায তথায গতো অধিগতোতি তথাগতো. লোকনিরোধগামিনিং পটিপদং তথং গতো পটিপন্নোতি তথাগতো. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –
‘‘লোকো, ভিক্খৰে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো, লোকস্মা তথাগতো ৰিসংযুত্তো. লোকসমুদযো, ভিক্খৰে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো, লোকসমুদযো তথাগতস্স পহীনো, লোকনিরোধো, ভিক্খৰে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো, লোকনিরোধো তথাগতস্স সচ্ছিকতো. লোকনিরোধগামিনী পটিপদা, ভিক্খৰে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা, লোকনিরোধগামিনী পটিপদা তথাগতস্স ভাৰিতা. যং, ভিক্খৰে, সদেৰকস্স লোকস্স…পে… সব্বং তং তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধং. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৪.২৩).
অপরেহিপি অট্ঠহি কারণেহি ভগৰা তথাগতো – তথায আগতোতি তথাগতো, তথায গতোতি তথাগতো, তথানি আগতোতি তথাগতো, তথা গতোতি তথাগতো, তথাৰিধোতি তথাগতো, তথা পৰত্তিতোতি তথাগতো, তথেহি অগতোতি তথাগতো, তথা গতভাৰেন তথাগতো.
কথং তথায আগতোতি তথাগতো? যা সা ভগৰতা সুমেধভূতেন দীপঙ্করদসবলস্স পাদমূলে –
‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, হেতু সত্থারদস্সনং,
পব্বজ্জা গুণসম্পত্তি, অধিকারো চ ছন্দতা;
অট্ঠধম্মসমোধানা, অভিনীহারো সমিজ্ঝতী’’তি. (বু. ৰং. ২.৫৯) –
এৰং ৰুত্তং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং অভিনীহারং সম্পাদেন্তেন ‘‘অহং সদেৰকং লোকং তিণ্ণো তারেস্সামি, মুত্তো মোচেস্সামি, দন্তো দমেস্সামি, সন্তো সমেস্সামি, অস্সত্থো অস্সাসেস্সামি, পরিনিব্বুতো পরিনিব্বাপেস্সামি, বুদ্ধো বোধেস্সামী’’তি মহাপটিঞ্ঞা পৰত্তিতা. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘কিং মে একেন তিণ্ণেন, পুরিসেন থামদস্সিনা;
সব্বঞ্ঞুতং পাপুণিত্ৰা, সন্তারেস্সং সদেৰকং.
‘‘ইমিনা মে অধিকারেন, কতেন পুরিসুত্তমে;
সব্বঞ্ঞুতং পাপুণিত্ৰা, তারেমি জনতং বহুং.
‘‘সংসারসোতং ছিন্দিত্ৰা, ৰিদ্ধংসেত্ৰা তযো ভৰে;
ধম্মনাৰং সমারুয্হ, সন্তারেস্সং সদেৰকং.
‘‘কিং মে অঞ্ঞাতৰেসেন, ধম্মং সচ্ছিকতেনিধ;
সব্বঞ্ঞুতং পাপুণিত্ৰা, বুদ্ধো হেস্সং সদেৰকে’’তি. (বু. ৰং. ২.৫৫-৫৮);
তং পনেতং মহাপটিঞ্ঞং সকলস্সাপি বুদ্ধকরধম্মসমুদাযস্স পৰিচয পচ্চৰেক্খণসমাদানানং কারণভূতং অৰিসংৰাদেত্ৰা লোকনাযকো যস্মা মহাকপ্পানং সতসহস্সাধিকানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি সক্কচ্চং নিরন্তরং নিরৰসেসতো দানপারমিআদযো সমতিংসপারমিযো পূরেত্ৰা, অঙ্গপরিচ্চাগাদযো পঞ্চ মহাপরিচ্চাগে পরিচ্চজিত্ৰা, সচ্চাধিট্ঠানাদীনি চত্তারি অধিট্ঠানানি পরিব্রূহেত্ৰা, পুঞ্ঞঞাণসম্ভারে সম্ভরিত্ৰা, পুব্বযোগপুব্বচরিযধম্মক্খানঞাতত্থচরিযাদযো উক্কংসাপেত্ৰা, বুদ্ধিচরিযং পরমকোটিং পাপেত্ৰা, অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝি, তস্মা তস্সেৰ সা মহাপটিঞ্ঞা তথা অৰিতথা অনঞ্ঞথা, ন তস্স ৰালগ্গমত্তম্পি ৰিতথং অত্থি. তথা হি দীপঙ্করদসবলো কোণ্ডঞ্ঞো মঙ্গলো…পে… কস্সপো ভগৰাতি ইমে চতুৰীসতি সম্মাসম্বুদ্ধা পটিপাটিযা উপ্পন্না ‘‘বুদ্ধো ভৰিস্সতী’’তি ব্যাকরিংসু. এৰং চতুৰীসতিযা বুদ্ধানং সন্তিকে লদ্ধব্যাকরণো যে তে কতাভিনীহারেহি বোধিসত্তেহি লদ্ধব্বা আনিসংসা, তে লভিত্ৰাৰ আগতোতি তায যথাৰুত্তায মহাপটিঞ্ঞায তথায অভিসম্বুদ্ধভাৰং আগতো অধিগতোতি তথাগতো. এৰং তথায আগতোতি তথাগতো.
কথং তথায গতোতি তথাগতো? যায মহাকরুণায লোকনাথো মহাদুক্খসম্বাধপ্পটিপন্নং সত্তনিকাযং দিস্ৰা ‘‘তস্স নত্থঞ্ঞো কোচি পটিস্সরণং, অহমেৰ নমিতো সংসারদুক্খতো মুত্তো মোচেস্সামী’’তি সমুস্সাহিতমানসো মহাভিনীহারমকাসি. কত্ৰা চ যথাপণিধানং সকললোকহিতসম্পাদনায উস্সুক্কমাপন্নো অত্তনো কাযজীৰিতনিরপেক্খো পরেসং সোতপথাগমনমত্তেনপি চিত্তুত্রাসসমুপ্পাদিকা অতিদুক্করা দুক্করচরিযা সমাচরন্তো যথা মহাবোধিযা পটিপত্তি হানভাগিযা সংকিলেসভাগিযা ঠিতিভাগিযা ৰা ন হোতি, অথ খো উত্তরুত্তরি ৰিসেসভাগিযাৰ হোতি, তথা পটিপজ্জমানো অনুপুব্বেন নিরৰসেসে বোধিসম্ভারে সম্পাদেত্ৰা অভিসম্বোধিং পাপুণি. ততো পরঞ্চ তাযেৰ মহাকরুণায সঞ্চোদিতমানসো পৰিৰেকরতিং পরমঞ্চ সন্তং ৰিমোক্খসুখং পহায বালজনবহুলে লোকে তেহি সমুপ্পাদিতং সম্মানাৰমানৰিপ্পকারং অগণেত্ৰা ৰিনেয্যজনস্স ৰিনযনেন নিরৰসেসং বুদ্ধকিচ্চং নিট্ঠপেসি. তত্থ যো ভগৰতো সত্তেসু মহাকরুণায সমোক্কমনাকারো, সো পরতো আৰিভৰিস্সতি. যথা চ বুদ্ধভূতস্স লোকনাথস্স সত্তেসু মহাকরুণা, এৰং বোধিসত্তভূতস্সপি মহাভিনীহারকালাদীসূতি সব্বত্থ সব্বদা চ একসদিসতায তথা অৰিতথা অনঞ্ঞথা, তস্মা তীসুপি অৰত্থাসু সব্বসত্তেসু সমানরসায তথায মহাকরুণায সকললোকহিতায গতো পটিপন্নোতি তথাগতো. এৰং তথায গতোতি তথাগতো.
কথং তথানি আগতোতি তথাগতো? তথানি নাম চত্তারি অরিযমগ্গঞাণানি. তানি হি ইদং দুক্খং, অযং দুক্খসমুদযো, অযং দুক্খনিরোধো, অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদাতি এৰং সব্বঞেয্যধম্মসঙ্গাহকানং পৰত্তিনিৰত্তিতদুভযহেতুভূতানং চতুন্নং অরিযসচ্চানং দুক্খস্স পীল়নট্ঠো সঙ্খতট্ঠো সন্তাপট্ঠো ৰিপরিণামট্ঠো, সমুদযস্স আযূহনট্ঠো নিদানট্ঠো সংযোগট্ঠো পলিবোধট্ঠো, নিরোধস্স নিস্সরণট্ঠো ৰিৰেকট্ঠো অসঙ্খতট্ঠো অমতট্ঠো, মগ্গস্স নিয্যানট্ঠো হেত্ৰট্ঠো দস্সনট্ঠো আধিপতেয্যট্ঠোতিআদীনং তব্বিভাগানঞ্চ যথাভূতসভাৰাৰবোধৰিবন্ধকস্স সংকিলেসপক্খস্স সমুচ্ছিন্দনেন পটিলদ্ধায তত্থ অসম্মোহাভিসমযসঙ্খাতায অৰিপরীতাকারপ্পৰত্তিযা ধম্মানং সভাৰসরসলক্খণস্স অৰিসংৰাদনতো তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি, তানি ভগৰা অনঞ্ঞনেয্যো সযমেৰ আগতো অধিগতো, তস্মা তথানি আগতোতি তথাগতো.
যথা চ মগ্গঞাণানি, এৰং ভগৰতো তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণানি চতুপটিসম্ভিদাঞাণানি চতুৰেসারজ্জঞাণানি পঞ্চগতিপরিচ্ছেদঞাণানি ছঅসাধারণঞাণানি সত্তবোজ্ঝঙ্গৰিভাৰনঞাণানি অট্ঠমগ্গঙ্গৰিভাৰনঞাণানি নৰানুপুব্বৰিহারসমাপত্তিঞাণানি দসবলঞাণানি চ তথভাৰে ৰেদিতব্বানি.
তত্রাযং ৰিভাৰনা – যঞ্হি কিঞ্চি অপরিমাণাসু লোকধাতূসু অপরিমাণানং সত্তানং হীনাদিভেদভিন্নাসু অতীতাসু খন্ধাযতনধাতূসু সভাৰকিচ্চাদি অৰত্থাৰিসেসাদি খন্ধপ্পটিবদ্ধনামগোত্তাদি চ জানিতব্বং. অনিন্দ্রিযবদ্ধেসু চ অতিসুখুমতিরোহিতৰিদূরদেসেসুপি রূপধম্মেসু যো তংতংপচ্চযৰিসেসেহি সদ্ধিং পচ্চযুপ্পন্নানং ৰণ্ণসণ্ঠানগন্ধরসফস্সাদিৰিসেসো, তত্থ সব্বত্থেৰ হত্থতলে ঠপিতআমলকে ৰিয পচ্চক্খতো অপ্পটিহতং ভগৰতো ঞাণং পৰত্ততি, তথা অনাগতাসু পচ্চুপ্পন্নাসু চাতি ইমানি তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণানি নাম. যথাহ –
‘‘অতীতংসে বুদ্ধস্স ভগৰতো অপ্পটিহতং ঞাণং, অনাগতংসে বুদ্ধস্স ভগৰতো অপ্পটিহতং ঞাণং, পচ্চুপ্পন্নংসে বুদ্ধস্স ভগৰতো অপ্পটিহতং ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ৩.৫).
তানি পনেতানি তত্থ তত্থ ধম্মানং সভাৰসরসলক্খণস্স অৰিসংৰাদনতো তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি, তানি ভগৰা সযম্ভূঞাণেন অধিগঞ্ছীতি. এৰম্পি তথানি আগতোতি তথাগতো.
তথা অত্থপ্পটিসম্ভিদা ধম্মপ্পটিসম্ভিদা নিরুত্তিপ্পটিসম্ভিদা পটিভানপ্পটিসম্ভিদাতি চতস্সো পটিসম্ভিদা. তত্থ অত্থপ্পভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং অত্থপ্পভেদগতং ঞাণং অত্থপ্পটিসম্ভিদা. ধম্মপ্পভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং ধম্মপ্পভেদগতং ঞাণং ধম্মপ্পটিসম্ভিদা. নিরুত্তিপ্পভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং নিরুত্তাভিলাপে পভেদগতং ঞাণং নিরুত্তিপ্পটিসম্ভিদা. পটিভানপ্পভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং পটিভানপ্পভেদগতং ঞাণং পটিভানপ্পটিসম্ভিদা. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘অত্থে ঞাণং অত্থপ্পটিসম্ভিদা, ধম্মে ঞাণং ধম্মপ্পটিসম্ভিদা, তত্র ধম্মনিরুত্তাভিলাপে ঞাণং নিরুত্তিপ্পটিসম্ভিদা, ঞাণেসু ঞাণং পটিভানপ্পটিসম্ভিদা’’তি (ৰিভ. ৭১৮-৭২১).
এত্থ চ হেতুঅনুসারেন অরণীযতো অধিগন্তব্বতো চ সঙ্খেপতো হেতুফলং অত্থো নাম. পভেদতো পন যং কিঞ্চি পচ্চযুপ্পন্নং, নিব্বানং, ভাসিতত্থো, ৰিপাকো, কিরিযাতি ইমে পঞ্চ ধম্মা অত্থো. তং অত্থং পচ্চৰেক্খন্তস্স তস্মিং অত্থে পভেদগতং ঞাণং অত্থপ্পটিসম্ভিদা. ধম্মোতি সঙ্খেপতো পচ্চযো. সো হি যস্মা তং তং অত্থং ৰিদহতি পৰত্তেতি চেৰ পাপেতি চ, তস্মা ধম্মোতি ৰুচ্চতি, পভেদতো পন যো কোচি ফলনিব্বত্তনকো হেতু অরিযমগ্গো ভাসিতং কুসলং অকুসলন্তি ইমে পঞ্চ ধম্মা ধম্মো, তং ধম্মং পচ্চৰেক্খন্তস্স তস্মিং ধম্মে পভেদগতং ঞাণং ধম্মপ্পটিসম্ভিদা. ৰুত্তম্পি চেতং –
‘‘দুক্খে ঞাণং অত্থপ্পটিসম্ভিদা, দুক্খসমুদযে ঞাণং ধম্মপ্পটিসম্ভিদা, দুক্খনিরোধে ঞাণং অত্থপ্পটিসম্ভিদা, দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং ধম্মপ্পটিসম্ভিদা’’তি (ৰিভ. ৭১৯).
অথ ৰা হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপ্পটিসম্ভিদা, হেতুফলে ঞাণং অত্থপ্পটিসম্ভিদা. যে ধম্মা জাতা ভূতা সঞ্জাতা নিব্বত্তা অভিনিব্বত্তা পাতুভূতা, ইমেসু ধম্মেসু ঞাণং অত্থপ্পটিসম্ভিদা. যম্হা ধম্মা তে ধম্মা জাতা ভূতা সঞ্জাতা নিব্বত্তা অভিনিব্বত্তা পাতুভূতা, তেসু ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপ্পটিসম্ভিদা. জরামরণে ঞাণং অত্থপ্পটিসম্ভিদা, জরামরণসমুদযে ঞাণং ধম্মপ্পটিসম্ভিদা. জরামরণনিরোধে ঞাণং অত্থপ্পটিসম্ভিদা, জরামরণনিরোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং ধম্মপ্পটিসম্ভিদা. জাতিযা, ভৰে, উপাদানে, তণ্হায, ৰেদনায, ফস্সে, সল়াযতনে, নামরূপে, ৰিঞ্ঞাণে, সঙ্খারেসু ঞাণং অত্থপ্পটিসম্ভিদা, সঙ্খারসমুদযে ঞাণং ধম্মপ্পটিসম্ভিদা. সঙ্খারনিরোধে ঞাণং অত্থপ্পটিসম্ভিদা, সঙ্খারনিরোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং ধম্মপ্পটিসম্ভিদা.
‘‘ইধ ভিক্খু ধম্মং জানাতি সুত্তং গেয্যং…পে… ৰেদল্লং, অযং ৰুচ্চতি ধম্মপ্পটিসম্ভিদা. সো তস্স তস্সেৰ ভাসিতস্স অত্থং জানাতি ‘অযং ইমস্স ভাসিতস্স অত্থো, অযং ইমস্স ভাসিতস্স অত্থো’তি, অযং ৰুচ্চতি অত্থপ্পটিসম্ভিদা.
‘‘কতমে ধম্মা কুসলা? যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং রূপারম্মণং ৰা…পে… ধম্মারম্মণং ৰা যং যং ৰা পনারব্ভ, তস্মিং সমযে ফস্সো হোতি…পে… অৰিক্খেপো হোতি…পে… ইমে ধম্মা কুসলা. ইমেসু ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপ্পটিসম্ভিদা, তেসং ৰিপাকে ঞাণং অত্থপ্পটিসম্ভিদা’’তিআদি (ৰিভ. ৭২৪-৭২৫) ৰিত্থারো.
যা পনেতস্মিং অত্থে চ ধম্মে চ সভাৰনিরুত্তি অব্যভিচারৰোহারো অভিলাপো, তস্মিং সভাৰনিরুত্তাভিলাপে মাগধিকায সব্বসত্তানং মূলভাসায ‘‘অযং সভাৰনিরুত্তি, অযং অসভাৰনিরুত্তী’’তি পভেদগতং ঞাণং নিরুত্তিপ্পটিসম্ভিদা. যথাৰুত্তেসু তেসু ঞাণেসু গোচরকিচ্চতো ৰিত্থারতো পৰত্তং সব্বম্পি তং ঞাণং আরম্মণং কত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তস্স তস্মিং ঞাণে পভেদগতং ঞাণং পটিভানপ্পটিসম্ভিদা. ইতি ইমানি চত্তারি পটিসম্ভিদাঞাণানি সযমেৰ ভগৰতা অধিগতানি অত্থধম্মাদিকে তস্মিং তস্মিং অত্তনো ৰিসযে অৰিসংৰাদনৰসেন অৰিপরীতাকারপ্পৰত্তিযা তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি. এৰম্পি ভগৰা তথানি আগতোতি তথাগতো.
তথা যংকিঞ্চি ঞেয্যং নাম, সব্বং তং ভগৰতা সব্বাকারেন ঞাতং দিট্ঠং অধিগতং অভিসম্বুদ্ধং. তথা হিস্স অভিঞ্ঞেয্যা ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যতো বুদ্ধা, পরিঞ্ঞেয্যা ধম্মা পরিঞ্ঞেয্যতো, পহাতব্বা ধম্মা পহাতব্বতো, সচ্ছিকাতব্বা ধম্মা সচ্ছিকাতব্বতো, ভাৰেতব্বা ধম্মা ভাৰেতব্বতো, যতো নং কোচি সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা দেৰো ৰা মারো ৰা ব্রহ্মা ৰা ‘‘ইমে নাম তে ধম্মা অনভিসম্বুদ্ধা’’তি সহ ধম্মেন অনুযুঞ্জিতুং সমত্থো নত্থি.
যংকিঞ্চি পহাতব্বং নাম, সব্বং তং ভগৰতো অনৰসেসতো বোধিমূলেযেৰ পহীনং অনুপ্পত্তিধম্মং, ন তস্স পহানায উত্তরি করণীযং অত্থি. তথা হিস্স লোভদোসমোহৰিপরীতমনসিকারঅহিরিকানোত্তপ্পথিনমিদ্ধকোধূপনাহ- মক্খপলাসইস্সামচ্ছরিযমাযাসাঠেয্যথম্ভসারম্ভমানাতিমানমদপ্পমাদতিৰিধা- কুসলমূলদুচ্চরিতৰিসমৰিপরীতসঞ্ঞা- মলৰিতক্কপপঞ্চএসনাতণ্হাচতুব্বিধৰিপরিযেসআসৰগন্থ- ওঘযোগাগতিতণ্হুপাদানপঞ্চাভিনন্দননীৰরণচেতোখিলচেতসোৰিনিবন্ধ- ছৰিৰাদমূলসত্তানুসযঅট্ঠমিচ্ছত্তনৰআঘাতৰত্থুতণ্হা- মূলকদসঅকুসলকম্মপথএকৰীসতি অনেসনদ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিগতঅট্ঠসততণ্হাৰিচরিতাদিপ্পভেদং দিযড্ঢকিলেসসহস্সং সহ ৰাসনায পহীনং সমুচ্ছিন্নং সমূহতং, যতো নং কোচি সমণো ৰা…পে… ব্রহ্মা ৰা ‘‘ইমে নাম তে কিলেসা অপ্পহীনা’’তি সহ ধম্মেন অনুযুঞ্জিতুং সমত্থো নত্থি.
যে চিমে ভগৰতা কম্মৰিপাককিলেসূপৰাদআণাৰীতিক্কমপ্পভেদা অন্তরাযিকা ৰুত্তা, অলমেৰ তে পটিসেৰতো একন্তেন অন্তরাযায. যতো নং কোচি সমণো ৰা…পে… ব্রহ্মা ৰা ‘‘নালং তে পটিসেৰতো অন্তরাযাযা’’তি সহ ধম্মেন অনুযুঞ্জিতুং সমত্থো নত্থি.
যো চ ভগৰতা নিরৰসেসৰট্টদুক্খনিস্সরণায সীলসমাধিপঞ্ঞায সঙ্গহো সত্তকোট্ঠাসিকো সত্ততিংসপ্পভেদো অরিযমগ্গপুব্বঙ্গমো অনুত্তরো নিয্যানিকো ধম্মো দেসিতো, সো একন্তেনেৰ নিয্যাতি, পটিপন্নস্স ৰট্টদুক্খতো মোক্খায হোতি, যতো নং কোচি সমণো ৰা…পে… ব্রহ্মা ৰা ‘‘নিয্যানিকো ধম্মোতি তযা দেসিতো ন নিয্যাতী’’তি সহ ধম্মেন অনুযুঞ্জিতুং সমত্থো নত্থীতি. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধস্স তে পটিজানতো ইমে ধম্মা অনভিসম্বুদ্ধা’’তি (ম. নি. ১.১৫০) ৰিত্থারো. এৰমেতানি অত্তনো ঞাণপ্পহানদেসনাৰিসেসানং অৰিতথভাৰাৰবোধনতো অৰিপরীতাকারপ্পৰত্তিতানি ভগৰতো চতুৰেসারজ্জঞাণানি তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি. এৰম্পি ভগৰা তথানি আগতোতি তথাগতো.
তথা নিরযগতি, তিরচ্ছানগতি, পেতগতি, মনুস্সগতি, দেৰগতীতি পঞ্চ গতিযো, তাসু সঞ্জীৰাদযো অট্ঠ মহানিরযা, কুক্কুল়াদযো সোল়স উস্সদনিরযা, লোকন্তরিকনিরযোতি সব্বেপিমে একন্তদুক্খতায নিরস্সাদট্ঠেন নিরযা, যথাকম্মুনা গন্তব্বতো গতি চাতি নিরযগতি, তিব্বন্ধকারসীতনরকাপি এতেস্ৰেৰ অন্তোগধা. কিমিকীটসরীসপপক্খিসোণসিঙ্গালাদযো তিরিযং অঞ্ছিতভাৰেন তিরচ্ছানা, তে এৰ গতীতি তিরচ্ছানগতি. খুপ্পিপাসিতত্তা পরদত্তূপজীৰিনিজ্ঝামতণ্হিকাদযো দুক্খবহুলতায পাকটসুখতো ইতা ৰিগতাতি পেতা, তে এৰ গতীতি পেতগতি, কালকঞ্চিকাদিঅসুরাপি এতেস্ৰেৰন্তোগধা. পরিত্তদীপৰাসীহি সদ্ধিং জম্বুদীপাদিচতুমহাদীপৰাসিনো মনসো উস্সন্নতায মনুস্সা, তে এৰ গতীতি মনুস্সগতি. চাতুমহারাজিকতো পট্ঠায যাৰ নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপগাতি ইমে ছব্বীসতি দেৰনিকাযা দিব্বন্তি অত্তনো ইদ্ধানুভাৰেন কীল়ন্তি জোতন্তি চাতি দেৰা, তে এৰ গতীতি দেৰগতি.
তা পনেতা গতিযো যস্মা তংতংকম্মনিব্বত্তো উপপত্তিভৰৰিসেসো, তস্মা অত্থতো ৰিপাকক্খন্ধা কটত্তা চ রূপং. তত্থ ‘‘অযং নাম গতি ইমিনা নাম কম্মুনা জাযতি, তস্স চ কম্মস্স পচ্চযৰিসেসেহি এৰং ৰিভাগভিন্নত্তা ৰিসুং এতে সত্তনিকাযা এৰং ৰিভাগভিন্না’’তি যথাসকং হেতুফলৰিভাগপরিচ্ছিন্দনৰসেন ঠানসো হেতুসো ভগৰতো ঞাণং পৰত্ততি. তেনাহ ভগৰা –
‘‘পঞ্চ খো ইমা, সারিপুত্ত, গতিযো. কতমা পঞ্চ? নিরযো, তিরচ্ছানযোনি, পেত্তিৰিসযো, মনুস্সা, দেৰা. নিরযঞ্চাহং, সারিপুত্ত, পজানামি নিরযগামিঞ্চ মগ্গং নিরযগামিনিঞ্চ পটিপদং, যথা পটিপন্নো চ কাযস্স ভেদা পরম্মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জতি, তঞ্চ পজানামী’’তিআদি (ম. নি. ১.১৫৩).
তানি পনেতানি ভগৰতো ঞাণানি তস্মিং তস্মিং ৰিসযে অৰিপরীতাকারপ্পৰত্তিযা অৰিসংৰাদনতো তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি. এৰম্পি ভগৰা তথানি আগতোতি তথাগতো.
তথা যং সত্তানং সদ্ধাদিযোগৰিকলাৰিকলভাৰাৰবোধনেন অপ্পরজক্খমহারজক্খতাদিৰিসেসৰিভাৰনং পঞ্ঞাসায আকারেহি পৰত্তং ভগৰতো ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণং. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘সদ্ধো পুগ্গলো অপ্পরজক্খো, অস্সদ্ধো পুগ্গলো মহারজক্খো’’তি (পটি. ম. ১.১১১) ৰিত্থারো.
যঞ্চ ‘‘অযং পুগ্গলো অপ্পরজক্খো, অযং সস্সতদিট্ঠিকো, অযং উচ্ছেদদিট্ঠিকো, অযং অনুলোমিকাযং খন্তিযং ঠিতো, অযং যথাভূতঞাণে ঠিতো, অযং কামাসযো, ন নেক্খম্মাদিআসযো, অযং নেক্খম্মাসযো, ন কামাদিআসযো’’তিআদিনা ‘‘ইমস্স কামরাগো অতিৰিয থামগতো, ন পটিঘাদিকো, ইমস্স পটিঘো অতিৰিয থামগতো, ন কামরাগাদিকো’’তিআদিনা ‘‘ইমস্স পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো অধিকো, ন অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো ন আনেঞ্জাভিসঙ্খারো, ইমস্স অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো অধিকো, ন পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো ন আনেঞ্জাভিসঙ্খারো, ইমস্স আনেঞ্জাভিসঙ্খারো অধিকো, ন পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো ন অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো. ইমস্স কাযসুচরিতং অধিকং, ইমস্স ৰচীসুচরিতং, ইমস্স মনোসুচরিতং, অযং হীনাধিমুত্তিকো, অযং পণীতাধিমুত্তিকো, অযং কম্মাৰরণেন সমন্নাগতো, অযং কিলেসাৰরণেন সমন্নাগতো, অযং ৰিপাকাৰরণেন সমন্নাগতো, অযং ন কম্মাৰরণেন সমন্নাগতো, ন কিলেসাৰরণেন সমন্নাগতো, ন ৰিপাকাৰরণেন সমন্নাগতো’’তিআদিনা চ সত্তানং আসযাদীনং যথাভূতং ৰিভাৰনাকারপ্পৰত্তং ভগৰতো আসযানুসযঞাণং. যং সন্ধায ৰুত্তং –
‘‘ইধ তথাগতো সত্তানং আসযং জানাতি, অনুসযং জানাতি, চরিতং জানাতি, অধিমুত্তিং জানাতি, ভব্বাভব্বে সত্তে জানাতী’’তিআদি (পটি. ম. ১.১১৩).
যঞ্চ উপরিমহেট্ঠিমপুরিমপচ্ছিমকাযেহি দক্খিণৰামঅক্খিকণ্ণসোতনাসিকসোতঅংসকূটহত্থপাদেহি অঙ্গুলিঅঙ্গুলন্তরেহি লোমকূপেহি চ অগ্গিক্খন্ধূদকধারাপৰত্তনং অনঞ্ঞসাধারণং ৰিৰিধৰিকুব্বনিদ্ধিনিম্মাপনকং ভগৰতো যমকপাটিহারিযঞাণং. যং সন্ধায ৰুত্তং –
‘‘ইধ তথাগতো যমকপাটিহারিযং করোতি অসাধারণং সাৰকেহি, উপরিমকাযতো অগ্গিক্খন্ধো পৰত্ততি, হেট্ঠিমকাযতো উদকধারা পৰত্ততি. হেট্ঠিমকাযতো অগ্গিক্খন্ধো পৰত্ততি, উপরিমকাযতো উদকধারা পৰত্ততী’’তিআদি (পটি. ম. ১.১১৬).
যঞ্চ রাগাদীহি জাতিআদীহি চ অনেকেহি দুক্খধম্মেহি উপদ্দুতং সত্তনিকাযং ততো নীহরিতুকামতাৰসেন নানানযেহি পৰত্তস্স ভগৰতো মহাকরুণোক্কমনস্স পচ্চযভূতং মহাকরুণাসমাপত্তিঞাণং. যথাহ (পটি. ম. ১.১১৭-১১৮) –
‘‘কতমং তথাগতস্স মহাকরুণাসমাপত্তিযা ঞাণং? বহুকেহি আকারেহি পস্সন্তানং বুদ্ধানং ভগৰন্তানং সত্তেসু মহাকরুণা ওক্কমতি, আদিত্তো লোকসন্নিৰাসোতি পস্সন্তানং বুদ্ধানং ভগৰন্তানং সত্তেসু মহাকরুণা ওক্কমতি. উয্যুত্তো, পযাতো, কুম্মগ্গপ্পটিপন্নো, উপনীযতি লোকো অদ্ধুৰো, অতাণো লোকো অনভিস্সরো, অস্সকো লোকো, সব্বং পহায গমনীযং, ঊনো লোকো অতিত্তো তণ্হাদাসোতি পস্সন্তানং বুদ্ধানং ভগৰন্তানং সত্তেসু মহাকরুণা ওক্কমতি.
‘‘অতাযনো লোকসন্নিৰাসো, অলেণো, অসরণো, অসরণীভূতো. উদ্ধতো লোকো অৰূপসন্তো, সসল্লো লোকসন্নিৰাসো ৰিদ্ধো পুথুসল্লেহি, অৰিজ্জন্ধকারাৰরণো কিলেসপঞ্জরপক্খিত্তো, অৰিজ্জাগতো লোকসন্নিৰাসো অণ্ডভূতো পরিযোনদ্ধো তন্তাকুলকজাতো কুলগুণ্ডিকজাতো মুঞ্জপব্বজভূতো অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং সংসারং নাতিৰত্ততি, অৰিজ্জাৰিসদোসসংলিত্তো, কিলেসকললীভূতো, রাগদোসমোহজটাজটিতো.
‘‘তণ্হাসঙ্ঘাটপটিমুক্কো, তণ্হাজালেন ওত্থটো, তণ্হাসোতেন ৰুয্হতি, তণ্হাসঞ্ঞোজনেন সংযুত্তো, তণ্হানুসযেন অনুসটো, তণ্হাসন্তাপেন সন্তপ্পতি, তণ্হাপরিল়াহেন পরিডয্হতি.
‘‘দিট্ঠিসঙ্ঘাটপটিমুক্কো, দিট্ঠিজালেন ওত্থটো, দিট্ঠিসোতেন ৰুয্হতি, দিট্ঠিসঞ্ঞোজনেন সংযুত্তো, দিট্ঠানুসযেন অনুসটো, দিট্ঠিসন্তাপেন সন্তপ্পতি, দিট্ঠিপরিল়াহেন পরিডয্হতি.
‘‘জাতিযা অনুগতো, জরায অনুসটো, ব্যাধিনা অভিভূতো, মরণেন অব্ভাহতো, দুক্খে পতিট্ঠিতো.
‘‘তণ্হায উড্ডিতো, জরাপাকারপরিক্খিত্তো, মচ্চুপাসেন পরিক্খিত্তো, মহাবন্ধনবদ্ধো, রাগবন্ধনেন দোসমোহমানদিট্ঠিকিলেসদুচ্চরিতবন্ধনেন বদ্ধো, মহাসম্বাধপ্পটিপন্নো, মহাপলিবোধেন পলিবুদ্ধো, মহাপপাতে পতিতো, মহাকন্তারপ্পটিপন্নো, মহাসংসারপ্পটিপন্নো, মহাৰিদুগ্গে সম্পরিৰত্ততি, মহাপলিপে পলিপন্নো.
‘‘অব্ভাহতো লোকসন্নিৰাসো, আদিত্তো লোকসন্নিৰাসো রাগগ্গিনা দোসগ্গিনা মোহগ্গিনা জাতিযা জরায মরণেন সোকেহি পরিদেৰেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি, উন্নীতকো লোকসন্নিৰাসো হঞ্ঞতি নিচ্চমতাণো পত্তদণ্ডো তক্করো, ৰজ্জবন্ধনবদ্ধো আঘাতনপচ্চুপট্ঠিতো, অনাথো লোকসন্নিৰাসো পরমকারুঞ্ঞপ্পত্তো, দুক্খাভিতুন্নো চিররত্তং পীল়িতো, গধিতো নিচ্চং পিপাসিতো.
‘‘অন্ধো অচক্খুকো, হতনেত্তো অপরিণাযকো, ৰিপথপক্খন্দো অঞ্জসাপরদ্ধো, মহোঘপক্খন্দো.
‘‘দ্ৰীহি দিট্ঠিগতেহি পরিযুট্ঠিতো, তীহি দুচ্চরিতেহি ৰিপ্পটিপন্নো, চতূহি যোগেহি যোজিতো, চতূহি গন্থেহি গন্থিতো, চতূহি উপাদানেহি উপাদিযতি, পঞ্চগতিসমারুল়্হো, পঞ্চহি কামগুণেহি রজ্জতি, পঞ্চহি নীৰরণেহি ওত্থটো, ছহি ৰিৰাদমূলেহি ৰিৰদতি, ছহি তণ্হাকাযেহি রজ্জতি, ছহি দিট্ঠিগতেহি পরিযুট্ঠিতো, সত্তহি অনুসযেহি অনুসটো, সত্তহি সঞ্ঞোজনেহি সংযুত্তো, সত্তহি মানেহি উন্নতো, অট্ঠহি লোকধম্মেহি সম্পরিৰত্ততি, অট্ঠহি মিচ্ছত্তেহি নিয্যাতো, অট্ঠহি পুরিসদোসেহি দুস্সতি, নৰহি আঘাতৰত্থূহি আঘাতিতো, নৰৰিধমানেহি উন্নতো, নৰহি তণ্হামূলকেহি ধম্মেহি রজ্জতি, দসহি কিলেসৰত্থূহি কিলিস্সতি, দসহি আঘাতৰত্থূহি আঘাতিতো, দসহি অকুসলকম্মপথেহি সমন্নাগতো, দসহি সংযোজনেহি সংযুত্তো, দসহি মিচ্ছত্তেহি নিয্যাতো, দসৰত্থুকায মিচ্ছাদিট্ঠিযা সমন্নাগতো, দসৰত্থুকায অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা সমন্নাগতো, অট্ঠসততণ্হাপপঞ্চেহি পপঞ্চিতো, দ্ৰাসট্ঠিযা দিট্ঠিগতেহি পরিযুট্ঠিতো, লোকসন্নিৰাসোতি পস্সন্তানং বুদ্ধানং ভগৰন্তানং সত্তেসু মহাকরুণা ওক্কমতি.
‘‘অহঞ্চম্হি তিণ্ণো, লোকো চ অতিণ্ণো. অহঞ্চম্হি মুত্তো, লোকো চ অমুত্তো. অহঞ্চম্হি দন্তো, লোকো চ অদন্তো. অহঞ্চম্হি সন্তো, লোকো চ অসন্তো. অহঞ্চম্হি অস্সত্থো, লোকো চ অনস্সত্থো. অহঞ্চম্হি পরিনিব্বুতো, লোকো চ অপরিনিব্বুতো. পহোমি খ্ৰাহং তিণ্ণো তারেতুং, মুত্তো মোচেতুং, দন্তো দমেতুং, সন্তো সমেতুং, অস্সত্থো অস্সাসেতুং, পরিনিব্বুতো পরিনিব্বাপেতুন্তি পস্সন্তানং বুদ্ধানং ভগৰন্তানং সত্তেসু মহাকরুণা ওক্কমতী’’তি (পটি. ম. ১.১১৭-১১৮).
এৰং একূননৰুতিযা আকারেহি ৰিভজনং কতং.
যং পন যাৰতা ধম্মধাতুযা যত্তকং ঞাতব্বং সঙ্খতাসঙ্খতাদিকস্স সব্বস্স পরোপদেসনিরপেক্খং সব্বাকারেন পটিৰিজ্ঝনসমত্থং আকঙ্খমত্তপ্পটিবদ্ধৰুত্তিঅনঞ্ঞসাধারণং ভগৰতো ঞাণং সব্বথা অনৰসেসসঙ্খতাসঙ্খতসম্মুতিসচ্চাৰবোধতো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং তত্থাৰরণাভাৰতো নিস্সঙ্গপ্পৰত্তিমুপাদায অনাৰরণঞাণন্তি ৰুচ্চতি. একমেৰ হি তং ঞাণং ৰিসযপ্পৰত্তিমুখেন অঞ্ঞেহি অসাধারণভাৰদস্সনত্থং দুৰিধেন উদ্দিট্ঠং. অঞ্ঞথা সব্বঞ্ঞুতানাৰরণঞাণানং সাধারণতা সব্বৰিসযতা আপজ্জেয্যুং, ন চ তং যুত্তং কিঞ্চাপি ইমায যুত্তিযা. অযঞ্হেত্থ পাল়ি –
‘‘সব্বং সঙ্খতমসঙ্খতং অনৰসেসং জানাতীতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, তত্থ আৰরণং নত্থীতি অনাৰরণঞাণং. অতীতং সব্বং জানাতীতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, তত্থ আৰরণং নত্থীতি অনাৰরণঞাণং. অনাগতং সব্বং জানাতীতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, তত্থ আৰরণং নত্থীতি অনাৰরণঞাণং. পচ্চুপ্পন্নং সব্বং জানাতীতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, তত্থ আৰরণং নত্থীতি অনাৰরণঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ১.১১৯-১২০) ৰিত্থারো.
এৰমেতানি ভগৰতো ছঅসাধারণঞাণানি অৰিপরীতাকারপ্পৰত্তিযা যথাসকৰিসযস্স অৰিসংৰাদনতো তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি. এৰম্পি ভগৰা তথানি আগতোতি তথাগতো.
তথা –
‘‘সত্তিমে, ভিক্খৰে, বোজ্ঝঙ্গা – সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো, ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গো, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো’’তি (পটি. ম. ২.১৭; সং. নি. ৫.১৮৫) এৰং সরূপতো, ‘‘যাযং লোকুত্তরমগ্গক্খণে উপ্পজ্জমানা লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহনকামসুখল্লিকত্তকিলমথানুযোগউচ্ছেদসস্সতাভিনিৰেসাদীনং অনেকেসং উপদ্দৰানং পটিপক্খভূতা সতিআদিভেদা ধম্মসামগ্গী, যায অরিযসাৰকো বুজ্ঝতি কিলেসনিদ্দায উট্ঠহতি, চত্তারি ৰা অরিযসচ্চানি পটিৰিজ্ঝতি, নিব্বানমেৰ ৰা সচ্ছিকরোতীতি, সা ধম্মসামগ্গী বোধীতি ৰুচ্চতি. তস্সা ‘বোধিযা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা, অরিযসাৰকো ৰা যথাৰুত্তায ধম্মসামগ্গিযা বুজ্ঝতীতি কত্ৰা বোধীতি ৰুচ্চতি, তস্স বোধিস্স অঙ্গাতিপি বোজ্ঝঙ্গা’’তি এৰং সামঞ্ঞলক্খণতো. ‘‘উপট্ঠানলক্খণো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, পৰিচযলক্খণো ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো, পগ্গহলক্খণো ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গো, ফরণলক্খণো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, উপসমলক্খণো পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, অৰিক্খেপলক্খণো সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, পটিসঙ্খানলক্খণো উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো’’তি এৰং ৰিসেসলক্খণতো.
‘‘তত্থ কতমো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো? ইধ, ভিক্খু, সতিমা হোতি পরমেন সতিনেপক্কেন সমন্নাগতো, চিরকতম্পি চিরভাসিতম্পি সরিতা হোতি অনুস্সরিতা’’তিআদিনা (ৰিভ. ৪৬৭) সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং অঞ্ঞমঞ্ঞোপকারৰসেন একক্খণে পৰত্তিদস্সনতো, ‘‘তত্থ কতমো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো? অত্থি অজ্ঝত্তং, ভিক্খৰে, ধম্মেসু সতি, অত্থি বহিদ্ধা ধম্মেসু সতী’’তিআদিনা তেসং ৰিসযৰিভাগেন পৰত্তিদস্সনতো. ‘‘তত্থ কতমো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামি’’ন্তিআদিনা (ৰিভ. ৪৭১) ভাৰনাৰিধিদস্সনতো. ‘‘তত্থ কতমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা? ইধ ভিক্খু যস্মিং সমযে লোকুত্তরং ঝানং ভাৰেতি…পে… তস্মিং সমযে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা হোন্তি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো. তত্থ কতমো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো? যা সতি…পে… অনুস্সতী’’তিআদিনা (ৰিভ. ৪৭৮-৪৭৯) ছন্নৰুতিযা নযসহস্সৰিভাগেহীতি এৰং নানাকারতো পৰত্তানি ভগৰতো সম্বোজ্ঝঙ্গৰিভাৰনঞাণানি তস্স তস্স অত্থস্স অৰিসংৰাদনতো তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি. এৰম্পি ভগৰা তথানি আগতোতি তথাগতো.
তথা –
‘‘তত্থ কতমং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা অরিযসচ্চং? অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো. সেয্যথিদং, সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধী’’তি (ৰিভ. ২০৫) এৰং সরূপতো. সব্বকিলেসেহি আরকত্তা অরিযভাৰকরত্তা অরিযফলপ্পটিলাভকরত্তা চ অরিযো, অট্ঠৰিধত্তা নিব্বানাধিগমায একন্তকারণত্তা চ অট্ঠঙ্গিকো. কিলেসে মারেন্তো গচ্ছতি, নিব্বানত্থিকেহি মগ্গীযতি, সযং ৰা নিব্বানং মগ্গতীতি মগ্গোতি এৰং সামঞ্ঞলক্খণতো. ‘‘সম্মা দস্সনলক্খণা সম্মাদিট্ঠি, সম্মা অভিনিরোপনলক্খণো সম্মাসঙ্কপ্পো, সম্মা পরিগ্গহণলক্খণা সম্মাৰাচা, সম্মা সমুট্ঠানলক্খণো সম্মাকম্মন্তো, সম্মা ৰোদানলক্খণো সম্মাআজীৰো, সম্মা পগ্গহলক্খণো সম্মাৰাযামো, সম্মা উপট্ঠানলক্খণা সম্মাসতি, সম্মা অৰিক্খেপলক্খণো সম্মাসমাধী’’তি এৰং ৰিসেসলক্খণতো. সম্মাদিট্ঠি অঞ্ঞেহিপি অত্তনো পচ্চনীককিলেসেহি সদ্ধিং মিচ্ছাদিট্ঠিং পজহতি, নিব্বানং আরম্মণং করোতি, তপ্পটিচ্ছাদকমোহৰিধমনেন অসম্মোহতো সম্পযুত্তধম্মে চ পস্সতি. তথা সম্মাসঙ্কপ্পাদযোপি মিচ্ছাসঙ্কপ্পাদীনি পজহন্তি, নিব্বানঞ্চ আরম্মণং করোন্তি, সহজাতধম্মানং সম্মাঅভিনিরোপনপরিগ্গহণসমুট্ঠানৰোদানপগ্গহউপট্ঠানসমাদহনানি চ করোন্তীতি এৰং কিচ্চৰিভাগতো. সম্মাদিট্ঠি পুব্বভাগে নানক্খণা ৰিসুং ৰিসুং দুক্খাদিআরম্মণা হুত্ৰা মগ্গকালে একক্খণা নিব্বানমেৰ আরম্মণং কত্ৰা কিচ্চতো ‘‘দুক্খে ঞাণ’’ন্তিআদীনি চত্তারি নামানি লভতি, সম্মাসঙ্কপ্পাদযোপি পুব্বভাগে নানক্খণা নানারম্মণা মগ্গকালে একক্খণা একারম্মণা.
তেসু সম্মাসঙ্কপ্পো কিচ্চতো নেক্খম্মসঙ্কপ্পোতিআদীনি তীণি নামানি লভতি, সম্মাৰাচাদযো তযো পুব্বভাগে মুসাৰাদাৰেরমণীতিআদিৰিভাগা ৰিরতিযোপি চেতনাযোপি হুত্ৰা মগ্গক্খণে ৰিরতিযোৰ, সম্মাৰাযামসতিযো কিচ্চতো সম্মপ্পধানসতিপট্ঠানৰসেন চত্তারি নামানি লভন্তি. সম্মাসমাধি পন মগ্গক্খণেপি পঠমজ্ঝানাদিৰসেন নানা এৰাতি এৰং পুব্বভাগপরভাগেসু পৰত্তিৰিভাগতো, ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সম্মাদিট্ঠিং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিত’’ন্তিআদিনা (ৰিভ. ৪৮৯) ভাৰনাৰিধিতো, ‘‘তত্থ কতমো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো? ইধ, ভিক্খু, যস্মিং সমযে লোকুত্তরং ঝানং ভাৰেতি…পে… দুক্খাপটিপদং দন্ধাভিঞ্ঞং, তস্মিং সমযে অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো হোতি সম্মাদিট্ঠি সম্মাসঙ্কপ্পো’’তিআদিনা (ৰিভ. ৪৯৯) চতুরাসীতিযা নযসহস্সৰিভাগেহীতি এৰং অনেকাকারতো পৰত্তানি ভগৰতো অরিযমগ্গৰিভাৰনঞাণানি অত্থস্স অৰিসংৰাদনতো সব্বানিপি তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি. এৰম্পি ভগৰা তথানি আগতোতি তথাগতো.
তথা পঠমজ্ঝানসমাপত্তি যা চ নিরোধসমাপত্তীতি এতাসু অনুপটিপাটিযা ৰিহরিতব্বট্ঠেন সমাপজ্জিতব্বট্ঠেন চ অনুপুব্বৰিহারসমাপত্তীসু সম্পাদনপচ্চৰেক্খণাদিৰসেন যথারহং সম্পযোগৰসেন চ পৰত্তানি ভগৰতো ঞাণানি তদত্থসিদ্ধিযা তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি. তথা ‘‘ইদং ইমস্স ঠানং, ইদং অট্ঠান’’ন্তি অৰিপরীতং তস্স তস্স ফলস্স কারণাকারণজাননং, তেসং তেসং সত্তানং অতীতাদিভেদভিন্নস্স কম্মসমাদানস্স অনৰসেসতো যথাভূতং ৰিপাকন্তরজাননং, আযূহনক্খণেযেৰ তস্স তস্স সত্তস্স ‘‘অযং নিরযগামিনী পটিপদা…পে… অযং নিব্বানগামিনী পটিপদা’’তি যাথাৰতো সাসৰানাসৰকম্মৰিভাগজাননং, ০.খন্ধাযতনাদীনং উপাদিন্নানুপাদিন্নাদিঅনেকসভাৰং নানাসভাৰঞ্চ তস্স লোকস্স ‘‘ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নত্তা ইমস্মিং ধম্মপ্পবন্ধে অযং ৰিসেসো জাযতী’’তিআদিনা নযেন যথাভূতং ধাতুনানত্তজাননং, অনৰসেসতো সত্তানং হীনাদিঅজ্ঝাসযাধিমুত্তিজাননং, সদ্ধাদিইন্দ্রিযানং তিক্খমুদুতাজাননং, সংকিলেসাদীহি সদ্ধিং ঝানৰিমোক্খাদিৰিসেসজাননং, সত্তানং অপরিমাণাসু জাতীসু তপ্পটিবন্ধেন সদ্ধিং অনৰসেসতো পুব্বেনিৰুত্থক্খন্ধসন্ততিজাননং, হীনাদিৰিভাগেহি সদ্ধিং চুতিপটিসন্ধিজাননং, ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তিআদিনা হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ চতুসচ্চজাননন্তি ইমানি ভগৰতো দসবলঞাণানি অৰিরজ্ঝিত্ৰা যথাসকং ৰিসযাৰগাহনতো যথাধিপ্পেতত্থসাধনতো চ যথাভূতৰুত্তিযা তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘ইধ তথাগতো ঠানঞ্চ ঠানতো অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং পজানাতী’’তিআদি (ৰিভ. ৮০৯; অ. নি. ১০.২১).
এৰম্পি ভগৰা তথানি আগতোতি তথাগতো.
যথা চেতেসং ঞাণানং ৰসেন, এৰং যথাৰুত্তানং সতিপট্ঠানসম্মপ্পধানৰিভাৰনঞাণাদীনং অনন্তাপরিমেয্যভেদানং অনঞ্ঞসাধারণানং পঞ্ঞাৰিসেসানং ৰসেন ভগৰা তথানি ঞাণানি আগতো অধিগতোতি তথাগতো. এৰম্পি তথানি আগতোতি তথাগতো.
কথং তথা গতোতি তথাগতো? যা সা ভগৰতো অভিজাতি অভিসম্বোধি ধম্মৰিনযপঞ্ঞাপনা অনুপাদিসেসনিব্বানধাতু, সা তথা. কিং ৰুত্তং হোতি? যদত্থং লোকনাথেন অভিসম্বোধি পত্থিতা পৰত্তিতা চ, তদত্থস্স একন্তসিদ্ধিযা অৰিসংৰাদনতো অৰিপরীতত্থৰুত্তিযা তথা অৰিতথা অনঞ্ঞথা. তথা হি অযং ভগৰা বোধিসত্তভূতো সমতিংসপারমিপরিপূরণাদিকং ৰুত্তপ্পভেদং সব্বং বুদ্ধত্তহেতুং সম্পাদেত্ৰা তুসিতপুরে ঠিতোৰ বুদ্ধকোলাহলং সুত্ৰা দসসহস্সচক্কৰাল়দেৰতাহি একতো সন্নিপতিতাহি উপসঙ্কমিত্ৰা –
‘‘কালো দেৰ মহাৰীর, উপ্পজ্জ মাতুকুচ্ছিযং;
সদেৰকং তারযন্তো, বুজ্ঝস্সু অমতং পদ’’ন্তি. (বু. ৰং. ১.৬৭) –
আযাচিতো উপ্পন্নপুব্বনিমিত্তো পঞ্চ মহাৰিলোকনানি ৰিলোকেত্ৰা ‘‘ইদানাহং মনুস্সযোনিযং উপ্পজ্জিত্ৰা অভিসম্বুজ্ঝিস্সামী’’তি আসাল়্হিপুণ্ণমায সক্যরাজকুলে মহামাযায দেৰিযা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গহেত্ৰা দস মাসে দেৰমনুস্সেহি মহতা পরিহারেন পরিহরিযমানো ৰিসাখপুণ্ণমায পচ্চূসসমযে অভিজাতিং পাপুণি.
অভিজাতিক্খণে পনস্স পটিসন্ধিগ্গহণক্খণে ৰিয দ্ৰত্তিংসপুব্বনিমিত্তানি পাতুরহেসুং. অযঞ্হি দসসহস্সী লোকধাতু কম্পি সঙ্কম্পি সম্পকম্পি সম্পৰেধি, দসসু চক্কৰাল়সহস্সেসু অপ্পমাণো ওভাসো ফরি, তস্স তং সিরিং দট্ঠুকামা ৰিয জচ্চন্ধা চক্খূনি পটিলভিংসু, বধিরা সদ্দং সুণিংসু. মূগা সমালপিংসু, খুজ্জা উজুগত্তা অহেসুং, পঙ্গুলা পদসা গমনং পটিলভিংসু, বন্ধনগতা সব্বসত্তা অন্দুবন্ধনাদীহি মুচ্চিংসু, সব্বনিরযেসু অগ্গি নিব্বাযি, পেত্তিৰিসযে খুপ্পিপাসা ৰূপসমি, তিরচ্ছানানং ভযং নাহোসি, সব্বসত্তানং রোগো ৰূপসমি, সব্বসত্তা পিযংৰদা অহেসুং, মধুরেনাকারেন অস্সা হসিংসু, ৰারণা গজ্জিংসু, সব্বতূরিযানি সকং সকং নিন্নাদং মুঞ্চিংসু, অঘট্টিতানি এৰ মনুস্সানং হত্থূপগাদীনি আভরণানি মধুরেনাকারেন রৰিংসু, সব্বদিসা ৰিপ্পসন্না অহেসুং, সত্তানং সুখং উপ্পাদযমানো মুদুসীতলৰাতো ৰাযি, অকালমেঘো ৰস্সি, পথৰিতোপি উদকং উব্ভিজ্জিত্ৰা ৰিস্সন্দি, পক্খিনো আকাসগমনং ৰিজহিংসু, নদিযো অসন্দমানা অট্ঠংসু, মহাসমুদ্দে মধুরং উদকং অহোসি, উপক্কিলেসৰিমুত্তে সূরিযে দিস্সমানে এৰ আকাসগতা সব্বা জোতিযো জলিংসু, ঠপেত্ৰা অরূপাৰচরে দেৰে অৰসেসা সব্বে দেৰা সব্বেপি নেরযিকা দিস্সমানরূপা অহেসুং, তরুকুট্টকৰাটসেলাদযো অনাৰরণভূতা অহেসুং, সত্তানং চুতূপপাতা নাহেসুং, সব্বং অনিট্ঠগন্ধং অভিভৰিত্ৰা দিব্বগন্ধো ৰাযি, সব্বে ফলূপগা রুক্খা ফলধরা সম্পজ্জিংসু, মহাসমুদ্দো সব্বত্থকমেৰ পঞ্চৰণ্ণেহি পদুমেহি সঞ্ছন্নতলো অহোসি, থলজজলজাদীনি সব্বপুপ্ফানি পুপ্ফিংসু, রুক্খানং খন্ধেসু খন্ধপদুমানি, সাখাসু সাখপদুমানি, লতাসু লতাপদুমানি পুপ্ফিংসু, মহীতলে সিলাতলানি ভিন্দিত্ৰা উপরূপরি সত্ত সত্ত হুত্ৰা দণ্ডপদুমানি নাম নিক্খমিংসু, আকাসে ওলম্বকপদুমানি নিব্বত্তিংসু, সমন্ততো পুপ্ফৰস্সং ৰস্সি, আকাসে দিব্বতূরিযানি ৰজ্জিংসু, সকলদসসহস্সী লোকধাতু ৰট্টেত্ৰা ৰিস্সট্ঠমালাগুল়ং ৰিয উপ্পীল়েত্ৰা বদ্ধমালাকলাপো ৰিয অলঙ্কতপ্পটিযত্তং মালাসনং ৰিয চ একমালামালিনী ৰিপ্ফুরন্তৰাল়বীজনী পুপ্ফধূপগন্ধপরিৰাসিতা পরমসোভগ্গপ্পত্তা অহোসি, তানি চ পুব্বনিমিত্তানি উপরি অধিগতানং অনেকেসং ৰিসেসাধিগমানং নিমিত্তভূতানি এৰ অহেসুং. এৰং অনেকচ্ছরিযপাতুভাৰপ্পটিমণ্ডিতা চাযং অভিজাতি যদত্থং অনেন অভিসম্বোধি পত্থিতা, তস্সা অভিসম্বোধিযা একন্তসিদ্ধিযা তথাৰ অহোসি অৰিতথা অনঞ্ঞথা.
তথা যে বুদ্ধৰেনেয্যা বোধনেয্যবন্ধৰা, তে সব্বেপি অনৰসেসতো সযমেৰ ভগৰতা ৰিনীতা. যে চ সাৰকৰেনেয্যা ধম্মৰেনেয্যা চ, তেপি সাৰকাদীহি ৰিনীতা ৰিনযং গচ্ছন্তি গমিস্সন্তি চাতি যদত্থং ভগৰতা অভিসম্বোধি অভিপত্থিতা, তদত্থস্স একন্তসিদ্ধিযা অভিসম্বোধি তথা অৰিতথা অনঞ্ঞথা.
অপিচ যস্স যস্স ঞেয্যধম্মস্স যো যো সভাৰো বুজ্ঝিতব্বো, সো সো হত্থতলে ঠপিতআমলকং ৰিয আৰজ্জনমত্তপ্পটিবদ্ধেন অত্তনো ঞাণেন অৰিপরীতং অনৰসেসতো ভগৰতা অভিসম্বুদ্ধোতি এৰম্পি অভিসম্বোধি তথা অৰিতথা অনঞ্ঞথা.
তথা তেসং তেসং ধম্মানং তথা তথা দেসেতব্বপ্পকারং তেসং তেসঞ্চ সত্তানং আসযানুসযচরিতাধিমুত্তিং সম্মদেৰ ওলোকেত্ৰা ধম্মতং অৰিজহন্তেনেৰ পঞ্ঞত্তিনযৰোহারমগ্গং অনতিধাৰন্তেনেৰ চ ধম্মতং ৰিভাৰন্তেন যথাপরাধং যথাজ্ঝাসযং যথাধম্মঞ্চ অনুসাসন্তেন ভগৰতা ৰেনেয্যা ৰিনীতা অরিযভূমিং সম্পাপিতাতি ধম্মৰিনযপঞ্ঞাপনাপিস্স তদত্থসিদ্ধিযা যথাভূতৰুত্তিযা চ তথা অৰিতথা অনঞ্ঞথা.
তথা যা সা ভগৰতা অনুপ্পত্তা পথৰিযাদিফস্সৰেদনাদিরূপারূপসভাৰৰিনিমুত্তা লুজ্জনভাৰাভাৰতো লোকসভাৰাতীতা তমসা ৰিসংসট্ঠত্তা কেনচি অনোভাসনীযা লোকসভাৰাভাৰতো এৰ গতিআদিভাৰরহিতা অপ্পতিট্ঠা অনারম্মণা অমতমহানিব্বানধাতু খন্ধসঙ্খাতানং উপাদীনং লেসমত্তস্সপি অভাৰতো অনুপাদিসেসাতি ৰুচ্চতি, যং সন্ধায ৰুত্তং –
‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, তদাযতনং, যত্থ নেৰ পথৰী ন আপো ন তেজো ন ৰাযো ন আকাসানঞ্চাযতনং ন ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং ন আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং ন নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং নাযং লোকো ন পরো লোকো ন চ উভো চন্দিমসূরিযা, তত্রাপাহং, ভিক্খৰে, নেৰ আগতিং ৰদামি ন গতিং ন ঠিতিং ন চুতিং ন উপপত্তিং, অপ্পতিট্ঠং অপ্পৰত্তং অনারম্মণমেৰেতং, এসেৰন্তো দুক্খস্সা’’তি (উদা. ৭১).
সা সব্বেসম্পি উপাদানক্খন্ধানং অত্থঙ্গমো, সব্বসঙ্খারানং সমথো, সব্বূপধীনং পটিনিস্সগ্গো, সব্বদুক্খানং ৰূপসমো, সব্বালযানং সমুগ্ঘাতো, সব্বৰট্টানং উপচ্ছেদো, অচ্চন্তসন্তিলক্খণোতি যথাৰুত্তসভাৰস্স কদাচিপি অৰিসংৰাদনতো তথা অৰিতথা অনঞ্ঞথা. এৰমেতা অভিজাতিআদিকা তথা গতো উপগতো অধিগতো পটিপন্নো পত্তোতি তথাগতো. এৰং ভগৰা তথা গতোতি তথাগতো.
কথং তথাৰিধোতি তথাগতো? যথাৰিধা পুরিমকা সম্মাসম্বুদ্ধা, অযম্পি ভগৰা তথাৰিধো. কিং ৰুত্তং হোতি? যথাৰিধা তে ভগৰন্তো মগ্গসীলেন ফলসীলেন সব্বেনপি লোকিযলোকুত্তরসীলেন, মগ্গসমাধিনা ফলসমাধিনা সব্বেনপি লোকিযলোকুত্তরসমাধিনা, মগ্গপঞ্ঞায ফলপঞ্ঞায সব্বাযপি লোকিযলোকুত্তরপঞ্ঞায, দেৰসিকং ৰলঞ্জিতব্বেহি চতুৰীসতিকোটিসতসহস্সসমাপত্তিৰিহারেহি, তদঙ্গৰিমুত্তিযা, ৰিক্খম্ভনৰিমুত্তিযা, সমুচ্ছেদৰিমুত্তিযা, পটিপ্পস্সদ্ধিৰিমুত্তিযা, নিস্সরণৰিমুত্তিযাতি সঙ্খেপতো. ৰিত্থারতো পন অনন্তাপরিমাণভেদেহি অচিন্তেয্যানুভাৰেহি সকলসব্বঞ্ঞুগুণেহি, অযম্পি অম্হাকং ভগৰা তথাৰিধো. সব্বেসঞ্হি সম্মাসম্বুদ্ধানং আযুৰেমত্তং, সরীরপ্পমাণৰেমত্তং, কুলৰেমত্তং, দুক্করচরিযাৰেমত্তং, রস্মিৰেমত্তন্তি, ইমেহি পঞ্চহি ৰেমত্তেহি সিযা ৰেমত্তং, ন পন সীলৰিসুদ্ধিযাদীসু ৰিসুদ্ধীসু সমথৰিপস্সনাপটিপত্তিযং অত্তনা পটিলদ্ধগুণেসু চ কিঞ্চি নানাকরণং অত্থি. অথ খো মজ্ঝে ভিন্নসুৰণ্ণং ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞং নিব্বিসেসা তে বুদ্ধা ভগৰন্তো. তস্মা যথাৰিধা পুরিমকা সম্মাসম্বুদ্ধা, অযম্পি ভগৰা তথাৰিধো. এৰং তথাৰিধোতি তথাগতো. ৰিধত্থো চেত্থ গতসদ্দো, তথা হি লোকিযা ৰিধযুত্তগতসদ্দে পকারত্থে ৰদন্তি.
কথং তথা পৰত্তিতোতি তথাগতো? অনঞ্ঞসাধারণেন ইদ্ধানুভাৰেন সমন্নাগতত্তা অত্থপ্পটিসম্ভিদাদীনং উক্কংসপারমিপ্পত্তিযা অনাৰরণঞাণপ্পটিলাভেন চ ভগৰতো কাযপ্পৰত্তিযাদীনং কত্থচি পটিঘাতাভাৰতো যথা রুচি তথা গতং গতি গমনং কাযৰচীচিত্তপ্পৰত্তি এতস্সাতি তথাগতো. এৰং তথা পৰত্তিতোতি তথাগতো.
কথং তথেহি অগতোতি তথাগতো? বোধিসম্ভারসম্ভরণে তপ্পটিপক্খপ্পৰত্তিসঙ্খাতং নত্থি এতস্স গতন্তি অগতো. সো পনস্স অগতভাৰো মচ্ছেরদানপারমিআদীসু অৰিপরীতং আদীনৰানিসংসপচ্চৰেক্খণাদিনযপ্পৰত্তেহি ঞাণেহীতি তথেহি ঞাণেহি অগতোতি তথাগতো.
অথ ৰা কিলেসাভিসঙ্খারপ্পৰত্তিসঙ্খাতং খন্ধপ্পৰত্তিসঙ্খাতমেৰ ৰা পঞ্চসুপি গতীসু গতং গমনং এতস্স নত্থীতি অগতো. সউপাদিসেসঅনুপাদিসেসনিব্বানপ্পত্তিযা স্ৰাযমস্স অগতভাৰো তথেহি অরিযমগ্গঞাণেহীতি এৰম্পি ভগৰা তথেহি অগতোতি তথাগতো.
কথং তথা গতভাৰেন তথাগতো? তথা গতভাৰেনাতি চ তথাগতস্স সব্ভাৰেন অত্থিতাযাতি অত্থো. কো পনেস তথাগতো, যস্স অত্থিতায ভগৰা তথাগতোতি ৰুচ্চতীতি? সদ্ধম্মো. সদ্ধম্মো হি অরিযমগ্গো তাৰ যথা যুগনদ্ধসমথৰিপস্সনাবলেন অনৰসেসতো কিলেসপক্খং সমূহনন্তেন সমুচ্ছেদপ্পহানৰসেন গন্তব্বং, তথা গতো. ফলধম্মো যথা অত্তনো মগ্গানুরূপং পটিপ্পস্সদ্ধিপহানৰসেন গন্তব্বং, তথা গতো পৰত্তো. নিব্বানধম্মো পন যথা গতো পঞ্ঞায পটিৰিদ্ধো সকলৰট্টদুক্খৰূপসমায সম্পজ্জতি, বুদ্ধাদীহি তথা গতো সচ্ছিকতোতি তথাগতো. পরিযত্তিধম্মোপি যথা পুরিমবুদ্ধেহি সুত্তগেয্যাদিৰসেন পৰত্তিআদিপ্পকাসনৰসেন চ ৰেনেয্যানং আসযাদিঅনুরূপং পৰত্তিতো, অম্হাকম্পি ভগৰতা তথা গতো গদিতো পৰত্তিতোতি ৰা তথাগতো. যথা ভগৰতা দেসিতো, তথা ভগৰতো সাৰকেহি গতো অৰগতোতি তথাগতো. এৰং সব্বোপি সদ্ধম্মো তথাগতো. তেনাহ সক্কো দেৰানমিন্দো – ‘‘তথাগতং দেৰমনুস্সপূজিতং, ধম্মং নমস্সাম সুৰত্থি হোতূ’’তি (খু. পা. ৬.১৭; সু. নি. ২৪০). স্ৰাস্স অত্থীতি ভগৰা তথাগতো.
যথা চ ধম্মো, এৰং অরিযসঙ্ঘোপি যথা অত্তহিতায পরহিতায চ পটিপন্নেহি সুৰিসুদ্ধং পুব্বভাগসমথৰিপস্সনাপটিপদং পুরক্খত্ৰা তেন তেন মগ্গেন গন্তব্বং, তং তং তথা গতোতি তথাগতো. যথা ৰা ভগৰতা সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদযো দেসিতা, তথাৰ বুদ্ধত্তা তথা গদনতো চ তথাগতো. তেনাহ সক্কো দেৰরাজা – ‘‘তথাগতং দেৰমনুস্সপূজিতং, সঙ্ঘং নমস্সাম সুৰত্থি হোতূ’’তি. স্ৰাস্স সাৰকভূতো অত্থীতি ভগৰা তথাগতো. এৰং তথাগতভাৰেন তথাগতোতি.
ইদম্পি চ তথাগতস্স তথাগতভাৰদীপনে মুখমত্তকমেৰ, সব্বাকারেন পন তথাগতোৰ তথাগতস্স তথাগতভাৰং ৰণ্ণেয্য. ইদঞ্হি তথাগতপদং মহত্থং মহাগতিকং মহাৰিসযং, তস্স অপ্পমাদপদস্স ৰিয তেপিটকম্পি বুদ্ধৰচনং যুত্তিতো অত্থভাৰেন আহরন্তো ‘‘অতিত্থেন ধম্মকথিকো পক্খন্দো’’তি ন ৰত্তব্বোতি.
তত্থেতং ৰুচ্চতি –
‘‘যথেৰ লোকে পুরিমা মহেসিনো,
সব্বঞ্ঞুভাৰং মুনযো ইধাগতা;
তথা অযং সক্যমুনীপি আগতো,
তথাগতো ৰুচ্চতি তেন চক্খুমা.
‘‘পহায কামাদিমলে অসেসতো,
সমাধিঞাণেহি যথা গতা জিনা;
পুরাতনা সক্যমুনী জুতিন্ধরো,
তথা গতো তেন তথাগতো মতো.
‘‘তথঞ্চ ধাতাযতনাদিলক্খণং,
সভাৰসামঞ্ঞৰিভাগভেদতো;
সযম্ভুঞাণেন জিনোযমাগতো,
তথাগতো ৰুচ্চতি সক্যপুঙ্গৰো.
‘‘তথানি সচ্চানি সমন্তচক্খুনা,
তথা ইদপ্পচ্চযতা চ সব্বসো;
অনঞ্ঞনেয্যা নযতো ৰিভাৰিতা,
তথা গতো তেন জিনো তথাগতো.
‘‘অনেকভেদাসুপি লোকধাতুসু,
জিনস্স রূপাযতনাদিগোচরে;
ৰিচিত্তভেদে তথমেৰ দস্সনং,
তথাগতো তেন সমন্তলোচনো.
‘‘যতো চ ধম্মং তথমেৰ ভাসতি,
করোতি ৰাচায নুরূপমত্তনো;
গুণেহি লোকং অভিভুয্যিরীযতি,
তথাগতো তেনপি লোকনাযকো.
‘‘তথা পরিঞ্ঞায তথায সব্বসো,