২. মুচলিন্দৰগ্গো

১. মুচলিন্দসুত্তৰণ্ণনা

১১. মুচলিন্দৰগ্গস্স পঠমে মুচলিন্দমূলেতি এত্থ মুচলিন্দো ৰুচ্চতি নীপরুক্খো. সো ‘‘নিচুলো’’তিপি ৰুচ্চতি, তস্স সমীপে. কেচি পন ‘‘মুচলোতি তস্স রুক্খস্স নামং, তং ৰনজেট্ঠকতায পন মুচলিন্দোতি ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি. মহা অকালমেঘোতি অসম্পত্তে ৰস্সকালে উপ্পন্নমহামেঘো. সো হি গিম্হানং পচ্ছিমে মাসে সকলচক্কৰাল়গব্ভং পূরেন্তো উদপাদি. সত্তাহৰদ্দলিকাতি তস্মিং উপ্পন্নে সত্তাহং অৰিচ্ছিন্নৰুট্ঠিকা অহোসি. সীতৰাতদুদ্দিনীতি সা চ সত্তাহৰদ্দলিকা উদকফুসিতসম্মিস্সেন সীতৰাতেন সমন্ততো পরিব্ভমন্তেন দুসিতদিৰসত্তা দুদ্দিনী নাম অহোসি. মুচলিন্দো নাম নাগরাজাতি তস্সেৰ মুচলিন্দরুক্খস্স সমীপে পোক্খরণিযা হেট্ঠা নাগভৰনং অত্থি, তত্থ নিব্বত্তো মহানুভাৰো নাগরাজা. সকভৰনাতি অত্তনো নাগভৰনতো. সত্তক্খত্তুং ভোগেহি পরিক্খিপিত্ৰাতি সত্তৰারে অত্তনো সরীরভোগেহি ভগৰতো কাযং পরিৰারেত্ৰা. উপরিমুদ্ধনি মহন্তং ফণং ৰিহচ্চাতি ভগৰতো মুদ্ধপ্পদেসস্স উপরি অত্তনো মহন্তং ফণং পসারেত্ৰা. ‘‘ফণং করিত্ৰা’’তিপি পাঠো, সো এৰত্থো.

তস্স কির নাগরাজস্স এতদহোসি ‘‘ভগৰা চ ময্হং ভৰনসমীপে রুক্খমূলে নিসিন্নো, অযঞ্চ সত্তাহৰদ্দলিকা ৰত্ততি, ৰাসাগারমস্স লদ্ধুং ৰট্টতী’’তি. সো সত্তরতনমযং পাসাদং নিম্মিনিতুং সক্কোন্তোপি ‘‘এৰং কতে কাযসারো গহিতো ন ভৰিস্সতি, দসবলস্স কাযৰেয্যাৰচ্চং করিস্সামী’’তি মহন্তং অত্তভাৰং কত্ৰা সত্থারং সত্তক্খত্তুং ভোগেহি পরিক্খিপিত্ৰা উপরি ফণং কত্ৰা ধারেসি. ‘‘পরিক্খেপব্ভন্তরং লোহপাসাদে ভণ্ডাগারগব্ভপ্পমাণং অহোসী’’তি খন্ধকট্ঠকথাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ৫) ৰুত্তং. মজ্ঝিমট্ঠকথাযং পন ‘‘হেট্ঠালোহপাসাদপ্পমাণ’’ন্তি (ম. নি. অট্ঠ. ১.২৮৪). ‘‘ইচ্ছিতিচ্ছিতেন ইরিযাপথেন সত্থা ৰিহরিস্সতী’’তি কির নাগরাজস্স অজ্ঝাসযো. ভগৰা পন যথানিসিন্নোৰ সত্তাহং ৰীতিনামেসি. তঞ্চ ঠানং সুপিহিতৰাতপানং সুফুসিতঅগ্গল়দ্ৰারং কূটাগারং ৰিয অহোসি. মা ভগৰন্তং সীতন্তিআদি তস্স তথা করিত্ৰা ঠানকারণপরিদীপনং. সো হি ‘‘মা ভগৰন্তং সীতং বাধযিত্থ, মা উণ্হং, মা ডংসাদিসম্ফস্সো বাধযিত্থা’’তি তথা করিত্ৰা অট্ঠাসি.

তত্থ কিঞ্চাপি সত্তাহৰদ্দলিকায উণ্হমেৰ নত্থি, সচে পন অন্তরন্তরা মেঘো ৰিগচ্ছেয্য, উণ্হং ভৰেয্য, তম্পি মা বাধযিত্থাতি এৰং তস্স চিন্তেতুং যুত্তং. কেচি পনেত্থ ৰদন্তি ‘‘উণ্হগ্গহণং ভোগপরিক্খেপস্স ৰিপুলভাৰকরণে কারণকিত্তনং. খুদ্দকে হি তস্মিং ভগৰন্তং নাগস্স সরীরসম্ভূতা উস্মা বাধেয্য, ৰিপুলভাৰকরণেন পন তাদিসং ‘মা উণ্হং বাধযিত্থা’তি তথা করিত্ৰা অট্ঠাসী’’তি.

ৰিদ্ধন্তি উব্বিদ্ধং, মেঘৰিগমেন দূরীভূতন্তি অত্থো. ৰিগতৰলাহকন্তি অপগতমেঘং. দেৰন্তি আকাসং. ৰিদিত্ৰাতি ‘‘ইদানি ৰিগতৰলাহকো আকাসো, নত্থি ভগৰতো সীতাদিউপদ্দৰো’’তি ঞত্ৰা. ৰিনিৰেঠেত্ৰাতি অপনেত্ৰা. সকৰণ্ণন্তি অত্তনো নাগরূপং. পটিসংহরিত্ৰাতি অন্তরধাপেত্ৰা. মাণৰকৰণ্ণন্তি কুমারকরূপং.

এতমত্থন্তি ৰিৰেকসুখপ্পটিসংৰেদিনো যত্থ কত্থচি সুখমেৰ হোতীতি এতমত্থং সব্বাকারেন জানিত্ৰা. ইমং উদানন্তি ইমং ৰিৰেকসুখানুভাৰদীপকং উদানং উদানেসি.

তত্থ সুখো ৰিৰেকোতি নিব্বানসঙ্খাতো উপধিৰিৰেকো সুখো. তুট্ঠস্সাতি চতুমগ্গঞাণসন্তোসেন তুট্ঠস্স. সুতধম্মস্সাতি পকাসিতধম্মস্স ৰিস্সুতধম্মস্স. পস্সতোতি তং ৰিৰেকং, যং ৰা কিঞ্চি পস্সিতব্বং নাম, তং সব্বং অত্তনো ৰীরিযবলাধিগতেন ঞাণচক্খুনা পস্সন্তস্স. অব্যাপজ্জন্তি অকুপ্পনভাৰো, এতেন মেত্তাপুব্বভাগো দস্সিতো. পাণভূতেসু সংযমোতি সত্তেসু চ সংযমো অৰিহিংসনভাৰো সুখোতি অত্থো. এতেন করুণাপুব্বভাগো দস্সিতো.

সুখা ৰিরাগতা লোকেতি ৰিগতরাগতাপি লোকে সুখা. কীদিসী? কামানং সমতিক্কমোতি, যা কামানং সমতিক্কমোতি ৰুচ্চতি, সা ৰিগতরাগতাপি সুখাতি অত্থো, এতেন অনাগামিমগ্গো কথিতো. অস্মিমানস্স যো ৰিনযোতি ইমিনা পন অরহত্তং কথিতং. অরহত্তঞ্হি অস্মিমানস্স পটিপ্পস্সদ্ধিৰিনযোতি ৰুচ্চতি, ইতো পরঞ্চ সুখং নাম নত্থি, তেনাহ ‘‘এতং ৰে পরমং সুখ’’ন্তি. এৰং অরহত্তেন দেসনায কূটং গণ্হীতি.

পঠমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. রাজসুত্তৰণ্ণনা

১২. দুতিযে সম্বহুলানন্তি ৰিনযপরিযাযেন তযো জনা ‘‘সম্বহুলা’’তি ৰুচ্চন্তি, ততো পরং সঙ্ঘো. সুত্তন্তপরিযাযেন পন তযো তযো এৰ, ততো উদ্ধং সম্বহুলা. তস্মা ইধাপি সুত্তন্তপরিযাযেন সম্বহুলাতি ৰেদিতব্বা. উপট্ঠানসালাযন্তি ধম্মসভামণ্ডপে. সা হি ধম্মং দেসেতুং আগতস্স তথাগতস্স ভিক্খূনং উপট্ঠানকরণট্ঠানন্তি ‘‘উপট্ঠানসালা’’তি ৰুচ্চতি. অথ ৰা যত্থ ভিক্খূ ৰিনযং ৰিনিচ্ছিনন্তি, ধম্মং কথেন্তি, সাকচ্ছং সমাপজ্জন্তি, সন্নিপতনৰসেন পকতিযা উপতিট্ঠন্তি, সা সালাপি মণ্ডপোপি ‘‘উপট্ঠানসালা’’ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. তত্থাপি হি বুদ্ধাসনং নিচ্চং পঞ্ঞত্তমেৰ হোতি. ইদঞ্হি বুদ্ধানং ধরমানকালে ভিক্খূনং চারিত্তং. সন্নিসিন্নানন্তি নিসজ্জনৰসেন সঙ্গম্ম নিসিন্নানং. সন্নিপতিতানন্তি ততো ততো আগন্ত্ৰা সন্নিপতনৰসেন সন্নিপতিতানং. অথ ৰা বুদ্ধাসনং পুরতো কত্ৰা সত্থু সম্মুখে ৰিয আদরুপ্পত্তিযা সক্কচ্চং নিসীদনৰসেন সন্নিসিন্নানং, সমানজ্ঝাসযত্তা অঞ্ঞমঞ্ঞস্মিং অজ্ঝাসযেন সুট্ঠু সম্মা চ নিপতনৰসেন সন্নিপতিতানং. অযন্তি ইদানি ৰুচ্চমানং নিদ্দিসতি. অন্তরাকথাতি কম্মট্ঠানমনসিকারউদ্দেসপরিপুচ্ছাদীনং অন্তরা অঞ্ঞা একা কথা, অথ ৰা মজ্ঝন্হিকে লদ্ধস্স সুগতোৰাদস্স, সাযং লভিতব্বস্স ধম্মস্সৰনস্স চ অন্তরা পৰত্তত্তা অন্তরাকথা, সমণসমাচারস্সেৰ ৰা অন্তরা পৰত্তা অঞ্ঞা একা কথাতি অন্তরাকথা. উদপাদীতি উপ্পন্না.

ইমেসং দ্ৰিন্নং রাজূনন্তি নিদ্ধারণে সামিৰচনং. মহদ্ধনতরো ৰাতিআদীসু পথৰিযং নিখণিত্ৰা ঠপিতং সত্তরতননিচযসঙ্খাতং মহন্তং ধনং এতস্সাতি মহদ্ধনো, দ্ৰীসু অযং অতিসযেন মহদ্ধনোতি মহদ্ধনতরো. ৰাসদ্দো ৰিকপ্পত্থো. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. অযং পন ৰিসেসো – নিচ্চপরিব্বযৰসেন মহন্তো ভোগো এতস্সাতি মহাভোগো. দেৰসিকং পৰিসনআযভূতো মহন্তো কোসো এতস্সাতি মহাকোসো. অপরে পন ‘‘দেৰসিকং পৰিসনআযভূতং মণিসারফেগ্গুগুম্বাদিভেদভিন্নং পরিগ্গহৰত্থু ধনং, তদেৰ সারগব্ভাদীসু নিহিতং কোসো’’তি ৰদন্তি. ৰজিরো, মহানীলো, ইন্দনীলো, মরকতো, ৰেল়ুরিযো, পদুমরাগো, ফুস্সরাগো, কক্কেতনো, পুলাকো, ৰিমলো, লোহিতঙ্কো, ফলিকো, পৰাল়ো, জোতিরসো, গোমুত্তকো, গোমেদকো, সোগন্ধিকো, মুত্তা, সঙ্খো, অঞ্জনমূলো, রাজপট্টো, অমতংসকো, পিযকো, ব্রাহ্মণী চাতি চতুব্বীসতি মণি নাম. সত্ত লোহানি কহাপণো চ সারো নাম. সযনচ্ছাদনপাৰুরণগজদন্তসিলাদীনি ফেগ্গু নাম. চন্দনাগরুকুঙ্কুমতগরকপ্পূরাদি গুম্বা নাম. তত্থ পুরিমেন আদিসদ্দেন সালিৰীহিআদিমুগ্গমাসাদিপুব্বণ্ণাপরণ্ণভেদং ধঞ্ঞৰিকতিং আদিং কত্ৰা যং সত্তানং উপভোগপরিভোগভূতং ৰত্থু, তং সব্বং সঙ্গয্হতি. মহন্তং ৰিজিতং রট্ঠং এতস্সাতি মহাৰিজিতো. মহন্তো হত্থিঅস্সাদিৰাহনো এতস্সাতি মহাৰাহনো. মহন্তং সেনাবলঞ্চেৰ থামবলঞ্চ এতস্সাতি মহব্বলো. ইচ্ছিতনিব্বত্তিসঙ্খাতা পুঞ্ঞকম্মনিপ্ফন্না মহতী ইদ্ধি এতস্সাতি মহিদ্ধিকো. তেজসঙ্খাতো উস্সাহমন্তপভুসত্তিসঙ্খাতো ৰা মহন্তো আনুভাৰো এতস্সাতি মহানুভাৰো.

এত্থ চ পঠমেন আযসম্পদা, দুতিযেন ৰিত্তূপকরণসম্পদা, ততিযেন ৰিভৰসম্পদা, চতুত্থেন জনপদসম্পদা, পঞ্চমেন যানসম্পদা, ছট্ঠেন পরিৰারসম্পদায সদ্ধিং অত্তসম্পদা, সত্তমেন পুঞ্ঞকম্মসম্পদা, অট্ঠমেন পভাৰসম্পদা তেসং রাজূনং পকাসিতা হোতি. তেন যা সা সামিসম্পত্তি, অমচ্চসম্পত্তি, সেনাসম্পত্তি, রট্ঠসম্পত্তি, ৰিভৰসম্পত্তি, মিত্তসম্পত্তি, দুগ্গসম্পত্তীতি সত্ত পকতিসম্পদা রাজূনং ইচ্ছিতব্বা. তা সব্বা যথারহং পরিদীপিতাতি ৰেদিতব্বা.

দানাদীহি চতূহি সঙ্গহৰত্থূহি পরিসং রঞ্জেতীতি রাজা. মগধানং ইস্সরোতি মাগধো. মহতিযা সেনায সমন্নাগতত্তা সেনিযগোত্তত্তা ৰা সেনিযো. বিম্বি ৰুচ্চতি সুৰণ্ণং, তস্মা সারবিম্বিৰণ্ণতায বিম্বিসারো. কেচি পন ‘‘নামমেৰেতং তস্স রঞ্ঞো’’তি ৰদন্তি. পচ্চামিত্তং পরসেনং জিনাতীতি পসেনদি. কোসলরট্ঠস্স অধিপতীতি কোসলো. অযঞ্চরহীতি এত্থ চরহীতি নিপাতমত্তং. ৰিপ্পকতাতি অপরিযোসিতা. অযং তেসং ভিক্খূনং অন্তরাকথা অনিট্ঠিতাতি অত্থো.

সাযন্হসমযন্তি সাযন্হে একং সমযং. পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতোতি ততো ততো রূপাদিআরম্মণতো চিত্তস্স পটিসংহরণতো পটিসল্লানসঙ্খাতায ফলসমাপত্তিতো যথাকালপরিচ্ছেদং ৰুট্ঠিতো. ভগৰা হি পুব্বণ্হসমযং ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো সাৰত্থিং পৰিসিত্ৰা ভিক্খূনং সুলভপিণ্ডপাতং কত্ৰা কতভত্তকিচ্চো ভিক্খূহি সদ্ধিং সাৰত্থিতো নিক্খমিত্ৰা ৰিহারং পৰিসিত্ৰা গন্ধকুটিপ্পমুখে ঠত্ৰা ৰত্তং দস্সেত্ৰা ঠিতানং ভিক্খূনং যথাসমুট্ঠিতং সুগতোৰাদং দত্ৰা তেসু অরঞ্ঞরুক্খমূলাদিদিৰাট্ঠানং উদ্দিস্স গতেসু গন্ধকুটিং পৰিসিত্ৰা ফলসমাপত্তিসুখেন দিৰসভাগং ৰীতিনামেত্ৰা যথাকালপরিচ্ছেদে সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায, ‘‘ময্হং উপগমনং আগমযমানা চতস্সো পরিসা সকলৰিহারং পরিপূরেন্তিযো নিসিন্না, ইদানি মে ধম্মদেসনত্থং ধম্মসভামণ্ডলং উপগন্তুং কালো’’তি আসনতো ৰুট্ঠায, কেসরসীহো ৰিয কঞ্চনগুহায সুরভিগন্ধকুটিতো নিক্খমিত্ৰা যূথং উপসঙ্কমন্তো মত্তৰরৰারণো ৰিয অকাযচাপল্লেন চারুৰিক্কন্তগমনো অসীতিঅনুব্যঞ্জনপ্পটিমণ্ডিতবাত্তিংসমহাপুরিসলক্খণসমুজ্জলায ব্যামপ্পভায পরিক্খেপৰিলাসসম্পন্নায পভস্সরকেতুমালালঙ্কতায নীলপীতলোহিতোদাতমঞ্জিট্ঠপভস্সরানং ৰসেন ছব্বণ্ণবুদ্ধরংসিযো ৰিস্সজ্জেন্তিযা অচিন্তেয্যানুভাৰায অনুপমায বুদ্ধলীলায সমন্নাগতায রূপকাযসম্পত্তিযা সকলৰিহারং একালোকং কুরুমানো উপট্ঠানসালং উপসঙ্কমি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো ভগৰা…পে… তেনুপসঙ্কমী’’তি.

এৰং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰত্তং দস্সেত্ৰা নিসিন্নে তে ভিক্খূ তুণ্হীভূতে দিস্ৰা ‘‘মযি অকথেন্তে ইমে ভিক্খূ বুদ্ধগারৰেন কপ্পম্পি ন কথেস্সন্তী’’তি কথাসমুট্ঠাপনত্থং ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে’’তিআদিমাহ. তত্থ কায নুত্থাতি কতমায নু ভৰথ. ‘‘কায নোত্থা’’তিপি পাল়ি, সো এৰত্থো, ‘‘কায ন্ৰেত্থা’’তিপি পঠন্তি, তস্স কতমায নু এত্থাতি অত্থো. তত্রাযং সঙ্খেপত্থো – ভিক্খৰে, কতমায নাম কথায ইধ সন্নিসিন্না ভৰথ, কতমা চ তুম্হাকং কথা মমাগমনপচ্চযা অনিট্ঠিতা, তং নিট্ঠাপেস্সামীতি এৰং সব্বঞ্ঞুপৰারণায পৰারেসি.

ন খ্ৰেতন্তি ন খো এতং, অযমেৰ ৰা পাঠো. ‘‘ন খোত’’ন্তিপি পঠন্তি, ন খো এতং ইচ্চেৰ পদৰিভাগো. কুলপুত্তানন্তি জাতিআচারকুলপুত্তানং. সদ্ধাতি সদ্ধায, কম্মফলসদ্ধায রতনত্তযসদ্ধায চ. অগারস্মাতি ঘরতো, গহট্ঠভাৰাতি অত্থো. অনগারিযন্তি পব্বজ্জং. পব্বজিতানন্তি উপগতানং. যন্তি কিরিযাপরামসনং. তত্থাযং পদযোজনা – ‘‘ভিক্খৰে, তুম্হে নেৰ রাজাভিনীতা ন চোরাভিনীতা ন ইণট্টা ন জীৰিতপকতা পব্বজিতা, অথ খো সদ্ধায অগারতো নিক্খমিত্ৰা মম সাসনে পব্বজিতা, তুম্হে এতরহি এৰরূপিং রাজপ্পটিসংযুত্তং তিরচ্ছানকথং কথেয্যাথ, যং এৰরূপায কথায কথনং, এতং তুম্হাকং ন খো পতিরূপং ন যুত্তমেৰা’’তি.

এৰং সন্নিপতিতানং পব্বজিতানং অপ্পতিরূপং পটিক্খিপিত্ৰা ইদানি নেসং পতিরূপং পটিপত্তিং অনুজানন্তো ‘‘সন্নিপতিতানং ৰো, ভিক্খৰে, দ্ৰযং করণীযং ধম্মী ৰা কথা অরিযো ৰা তুণ্হীভাৰো’’তি আহ. তত্থ ৰোতি তুম্হাকং. করণীযন্তি হি পদং অপেক্খিত্ৰা কত্তরি সামিৰচনমেতং, তস্মা তুম্হেহীতি অত্থো. দ্ৰযং করণীযন্তি দ্ৰে কাতব্বা. ধম্মী কথাতি চতুসচ্চধম্মতো অনপেতা কথা, পৰত্তিনিৰত্তিপরিদীপিনী ধম্মদেসনাতি অত্থো. দসকথাৰত্থুসঙ্খাতাপি হি ধম্মকথা তদেকদেসা এৰাতি. অরিযোতি একন্তহিতাৰহত্তা অরিযো, ৰিসুদ্ধো উত্তমোতি ৰা অরিযো. তুণ্হীভাৰোতি সমথৰিপস্সনাভাৰনাভূতং অকথনং. কেচি পন ‘‘ৰচীসঙ্খারপটিপক্খভাৰতো দুতিযজ্ঝানং অরিযো তুণ্হীভাৰো’’তি ৰদন্তি. অপরে ‘‘চতুত্থজ্ঝানং অরিযো তুণ্হীভাৰো’’তি ৰদন্তি. অযং পনেত্থ অত্থো – ‘‘ভিক্খৰে, চিত্তৰিৰেকস্স পরিব্রূহনত্থং ৰিৰেকট্ঠকাযা সুঞ্ঞাগারে ৰিহরন্তা সচে কদাচি সন্নিপতথ, এৰং সন্নিপতিতেহি তুম্হেহি ‘অস্সুতং সাৰেতি সুতং ৰা পরিযোদপেতী’তি ৰুত্তনযেন অঞ্ঞমঞ্ঞস্সূপকারায খন্ধাদীনং অনিচ্চতাদিপটিসংযুত্তা ধম্মকথা ৰা পৰত্তেতব্বা, অঞ্ঞমঞ্ঞং অব্যাবাধনত্থং ঝানসমাপত্তিযা ৰা ৰিহরিতব্ব’’ন্তি.

তত্থ পুরিমেন করণীযৰচনেন অনোতিণ্ণানং সাসনে ওতরণূপাযং দস্সেতি, পচ্ছিমেন ওতিণ্ণানং সংসারতো নিস্সরণূপাযং. পুরিমেন ৰা আগমৰেয্যত্তিযে নিযোজেতি, পচ্ছিমেন অধিগমৰেয্যত্তিযে. অথ ৰা পুরিমেন সম্মাদিট্ঠিযা পঠমং উপ্পত্তিহেতুং দীপেতি, দুতিযেন দুতিযং. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, হেতূ দ্ৰে পচ্চযা সম্মাদিট্ঠিযা উপ্পাদায পরতো চ ঘোসো, পচ্চত্তঞ্চ যোনিসো মনসিকারো’’তি (অ. নি. ২.১২৭).

পুরিমেন ৰা লোকিযসম্মাদিট্ঠিযা মূলকারণং ৰিভাৰেতি, পচ্ছিমেন লোকুত্তরসম্মাদিট্ঠিযা মূলকারণন্তি এৰমাদিনা এত্থ যোজনা ৰেদিতব্বা.

এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি তেহি ভিক্খূহি কিত্তিতকামসম্পত্তিতো ঝানাদিসম্পত্তি সন্ততরা চেৰ পণীততরা চাতি এতমত্থং সব্বাকারতো ৰিদিত্ৰা. ইমং উদানন্তি ইমং অরিযৰিহারসুখানুভাৰদীপকং উদানং উদানেসি.

তত্থ যঞ্চ কামসুখং লোকেতি লোকসদ্দো ‘‘খন্ধলোকো আযতনলোকো ধাতুলোকো’’তিআদীসু (মহানি. ৩, ৭; চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ২) সঙ্খারেসু আগতো.

‘‘যাৰতা চন্দিমসূরিযা পরিহরন্তি,

দিসা ভন্তি ৰিরোচনা;

তাৰ সহস্সধা লোকো,

এত্থ তে ৰত্ততী ৰসো’’তি. –

আদীসু (ম. নি. ১.৫০৩) ওকাসে আগতো. ‘‘অদ্দসা খো ভগৰা বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো’’তিআদীসু (মহাৰ. ৯; ম. নি. ১.২৮৩) সত্তেসু. ইধ পন সত্তলোকে ওকাসলোকে চ ৰেদিতব্বো. তস্মা অৰীচিতো পট্ঠায উপরি ব্রহ্মলোকতো হেট্ঠা এতস্মিং লোকে যং ৰত্থুকামে পটিচ্চ কিলেসকামৰসেন উপ্পজ্জনতো কামসহগতং সুখং. যঞ্চিদং দিৰিযং সুখন্তি যঞ্চ ইদং দিৰি ভৰং দিব্বৰিহারৰসেন চ লদ্ধব্বং ব্রহ্মানং মনুস্সানঞ্চ রূপসমাপত্তিসুখং. তণ্হক্খযসুখস্সাতি যং আগম্ম তণ্হা খীযতি, তং নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা তণ্হায চ পটিপস্সম্ভনৰসেন পৰত্তফলসমাপত্তিসুখং তণ্হক্খযসুখং নাম, তস্স তণ্হক্খযসুখস্স. এতেতি লিঙ্গৰিপল্লাসেন নিদ্দেসো, এতানি সুখানীতি অত্থো. কেচি উভযম্পি সুখসামঞ্ঞেন গহেত্ৰা ‘‘এত’’ন্তি পঠন্তি, তেসং ‘‘কলং নাগ্ঘতী’’তি পাঠেন ভৰিতব্বং.

সোল়সিন্তি সোল়সন্নং পূরণিং. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – চক্কৰত্তিসুখং আদিং কত্ৰা সব্বস্মিং মনুস্সলোকে মনুস্সসুখং, নাগসুপণ্ণাদিলোকে নাগাদীহি অনুভৰিতব্বং সুখং, চাতুমহারাজিকাদিদেৰলোকে ছব্বিধং কামসুখন্তি যং একাদসৰিধে কামলোকে উপ্পজ্জন্তং কামসুখং, যঞ্চ ইদং রূপারূপদেৰেসু দিব্বৰিহারভূতেসু রূপারূপজ্ঝানেসু চ উপ্পন্নত্তা ‘‘দিৰিয’’ন্তি লদ্ধনামং লোকিযজ্ঝানসুখং, সকলম্পি তদুভযং তণ্হক্খযসুখসঙ্খাতং ফলসমাপত্তিসুখং সোল়স ভাগে কত্ৰা ততো একভাগং সোল়সভাগগুণে লদ্ধং একভাগসঙ্খাতং কলং ন অগ্ঘতীতি.

অযঞ্চ অত্থৰণ্ণনা ফলসমাপত্তিসামঞ্ঞেন ৰুত্তা. পাল়িযং অৰিসেসেন তণ্হক্খযস্স আগতত্তা পঠমফলসমাপত্তিসুখস্সাপি কলং লোকিযং ন অগ্ঘতি এৰ. তথা হি ৰুত্তং –

‘‘পথব্যা একরজ্জেন, সগ্গস্স গমনেন ৰা;

সব্বলোকাধিপচ্চেন, সোতাপত্তিফলং ৰর’’ন্তি. (ধ. প. ১৭৮);

সোতাপত্তিসংযুত্তেপি ৰুত্তং –

‘‘কিঞ্চাপি, ভিক্খৰে, রাজা চক্কৰত্তী চতুন্নং দীপানং ইস্সরিযাধিপচ্চং রজ্জং কারেত্ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জতি দেৰানং তাৰতিংসানং সহব্যতং, সো তত্থ নন্দনে ৰনে অচ্ছরাসঙ্ঘপরিৰুতো দিব্বেহি চ পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গীভূতো পরিচারেতি, সো চতূহি ধম্মেহি অসমন্নাগতো. অথ খো সো অপরিমুত্তোৰ নিরযা, অপরিমুত্তো তিরচ্ছানযোনিযা, অপরিমুত্তো পেত্তিৰিসযা, অপরিমুত্তো অপাযদুগ্গতিৰিনিপাতা. কিঞ্চাপি, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো পিণ্ডিযালোপেন যাপেতি, নন্তকানি চ ধারেতি, সো চতূহি ধম্মেহি সমন্নাগতো, অথ খো সো পরিমুত্তো নিরযা, পরিমুত্তো তিরচ্ছানযোনিযা, পরিমুত্তো পেত্তিৰিসযা, পরিমুত্তো অপাযদুগ্গতিৰিনিপাতা.

‘‘কতমেহি চতূহি? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি ‘ইতিপি সো ভগৰা অরহং…পে... বুদ্ধো ভগৰা’তি. ধম্মে অৰেচ্চপ্পসাদেন…পে… ৰিঞ্ঞূহী’তি. সঙ্ঘে অৰেচ্চপ্পসাদেন…পে… পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সা’তি. অরিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতো হোতি অখণ্ডেহি…পে… সমাধিসংৰত্তনিকেহি. ইমেহি চতূহি ধম্মেহি সমন্নাগতো হোতি. যো চ, ভিক্খৰে, চতুন্নং দীপানং পটিলাভো, যো চতুন্নং ধম্মানং পটিলাভো, চতুন্নং দীপানং পটিলাভো চতুন্নং ধম্মানং পটিলাভস্স কলং নাগ্ঘতি সোল়সি’’ন্তি (সং. নি. ৫.৯৯৭).

এৰং ভগৰা সব্বত্থ লোকিযসুখং সউত্তরং সাতিসযং, লোকুত্তরসুখমেৰ অনুত্তরন্তি অতিসযন্তি ভাজেসীতি.

দুতিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. দণ্ডসুত্তৰণ্ণনা

১৩. ততিযে কুমারকাতি দারকা. অন্তরা চ সাৰত্থিং অন্তরা চ জেতৰনন্তি অন্তরাসদ্দো ‘‘তদন্তরং কো জানেয্য, অঞ্ঞত্র তথাগতা’’তি (অ. নি. ৬.৪৪; ১০.৭৫), ‘‘জনা সঙ্গম্ম মন্তেন্তি, মঞ্চ ত্ৰঞ্চ কিমন্তর’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ১.২২৮) কারণে আগতো. ‘‘অদ্দসা মং, ভন্তে, অঞ্ঞতরা ইত্থী ৰিজ্জন্তরিকায ভাজনং ধোৰন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৪৯) খণে. ‘‘যস্সন্তরতো ন সন্তি কোপা’’তিআদীসু (উদা. ২০) চিত্তে. ‘‘অন্তরা ৰোসানমাপাদী’’তিআদীসু ৰেমজ্ঝে. ‘‘অপিচাযং, ভিক্খৰে, তপোদা দ্ৰিন্নং মহানিরযানং অন্তরিকায আগচ্ছতী’’তিআদীসু (পারা. ২৩১) ৰিৰরে. স্ৰাযমিধাপি ৰিৰরে ৰেদিতব্বো. তস্মা সাৰত্থিযা চ জেতৰনস্স চ ৰিৰরেতি, এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. অন্তরাসদ্দযোগতো চেত্থ উপযোগৰচনং ‘‘অন্তরা চ সাৰত্থিং অন্তরা চ জেতৰন’’ন্তি. ঈদিসেসু ঠানেসু অক্খরচিন্তকা ‘‘অন্তরা গামঞ্চ নদিঞ্চ গচ্ছতী’’তি একমেৰ অন্তরাসদ্দং পযুজ্জন্তি, সো দুতিযপদেনপি যোজেতব্বো হোতি. ইধ পন যোজেত্ৰা ৰুত্তো.

অহিং দণ্ডেন হনন্তীতি বিলতো নিক্খমিত্ৰা গোচরায গচ্ছন্তং কণ্হসপ্পং ছাতজ্ঝত্তং অনুবন্ধিত্ৰা যট্ঠীহি পোথেন্তি. তেন চ সমযেন ভগৰা সাৰত্থিং পিণ্ডায গচ্ছন্তো অন্তরামগ্গে তে দারকে অহিং দণ্ডেন হনন্তে দিস্ৰা ‘‘কস্মা কুমারকা ইমং অহিং দণ্ডেন হনথা’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ডংসনভযেন, ভন্তে’’তি চ ৰুত্তে ‘‘ইমে অত্তনো সুখং করিস্সামাতি ইমং পহরন্তা নিব্বত্তট্ঠানে দুক্খং অনুভৰিস্সন্তি, অহো অৰিজ্জায নিকতিকোসল্ল’’ন্তি ধম্মসংৰেগং উপ্পাদেসি. তেনেৰ চ ধম্মসংৰেগেন উদানং উদানেসি. তেন ৰুত্তং ‘‘অথ খো ভগৰা’’তিআদি.

তত্থ এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি ‘‘ইমে দারকা অত্তসুখায পরদুক্খং করোন্তা সযং পরত্থ সুখং ন লভিস্সন্তী’’তি এতমত্থং জানিত্ৰাতি এৰমেকে ৰণ্ণেন্তি. অঞ্ঞেসং দুপ্পটিপন্নানং সুখপরিযেসনং আযতিং দুক্খায সংৰত্ততি, সুপ্পটিপন্নানং একন্তেন সুখায সংৰত্ততি. তস্মা ‘‘পরৰিহেসাৰিনিমুত্তা অচ্চন্তমেৰ সুখভাগিনো ৰত ময্হং ওৰাদপ্পটিকরা’’তি সোমনস্সৰসেনেৰেতম্পি সত্থা উদানং উদানেসীতি ৰদন্তি. অপরে পন ভণন্তি ‘‘এৰং তেহি কুমারকেহি পৰত্তিতং পরৰিহেঠনং সব্বাকারেন আদীনৰতো ৰিদিত্ৰা পরৰিহেসায পরানুকম্পায চ যথাক্কমং আদীনৰানিসংসৰিভাৰনং ইমং উদানং উদানেসী’’তি.

তত্থ সুখকামানীতি একন্তেনেৰ অত্তনো সুখস্স ইচ্ছনতো সুখানুগিদ্ধানি. ভূতানীতি পাণিনো. যো দণ্ডেন ৰিহিংসতীতি এত্থ দণ্ডেনাতি দেসনামত্তং, দণ্ডেন ৰা লেড্ডুসত্থপাণিপ্পহারাদীহি ৰাতি অত্থো. অথ ৰা দণ্ডেনাতি দণ্ডনেন. ইদং ৰুত্তং হোতি – যো সুখকামানি সব্বভূতানি জাতিআদিনা ঘট্টনৰসেন ৰচীদণ্ডেন ৰা পাণিমুগ্গরসত্থাদীহি পোথনতাল়নচ্ছেদনাদিৰসেন সরীরদণ্ডেন ৰা সতং ৰা সহস্সং ৰা ঠাপনৰসেন ধনদণ্ডেন ৰাতি ইমেসু দণ্ডেসু যেন কেনচি দণ্ডেন ৰিহিংসতি ৰিহেঠেতি দুক্খং পাপেতি, অত্তনো সুখমেসানো, পেচ্চ সো ন লভতে সুখন্তি সো পুগ্গলো অত্তনো সুখং এসন্তো গৰেসন্তো পত্থেন্তো পেচ্চ পরলোকে মনুস্সসুখং দিব্বসুখং নিব্বানসুখন্তি তিৰিধম্পি সুখং ন লভতি, অঞ্ঞদত্থু তেন দণ্ডেন দুক্খমেৰ লভতীতি অত্থো.

পেচ্চ সো লভতে সুখন্তি যো খন্তিমেত্তানুদ্দযসম্পন্নো ‘‘যথাহং সুখকামো দুক্খপ্পটিকূলো, এৰং সব্বেপী’’তি চিন্তেত্ৰা সম্পত্তৰিরতিআদীসু ঠিতো ৰুত্তনযেন কেনচি দণ্ডেন সব্বানিপি ভূতানি ন হিংসতি ন বাধতি, সো পুগ্গলো পরলোকে মনুস্সভূতো মনুস্সসুখং, দেৰভূতো দিব্বসুখং, উভযং অতিক্কমন্তো নিব্বানসুখং লভতীতি. এত্থ চ তাদিসস্স পুগ্গলস্স অৰস্সংভাৰিতায তং সুখং পচ্চুপ্পন্নং ৰিয হোতীতি দস্সনত্থং ‘‘লভতে’’তি ৰুত্তং. পুরিমগাথাযপি এসেৰ নযো.

ততিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. সক্কারসুত্তৰণ্ণনা

১৪. চতুত্থে তেন খো পন সমযেন ভগৰা সক্কতো হোতীতি কপ্পানং সতসহস্সাধিকেসু চতূসু অসঙ্খ্যেয্যেসু পরিপূরিতস্স পুঞ্ঞসম্ভারৰিসেসস্স ফলভূতেন ‘‘ইতো পরং ময্হং ওকাসো নত্থী’’তি উস্সহজাতেন ৰিয উপরূপরি ৰড্ঢমানেন সক্কারাদিনা ভগৰা সক্কতো হোতি. সব্বদিসাসু হি যমকমহামেঘো ৰুট্ঠহিত্ৰা মহোঘং ৰিয সব্বপারমিযো ‘‘একস্মিং অত্তভাৰে ৰিপাকং দস্সামা’’তি সম্পিণ্ডিতা ৰিয ভগৰতো লাভসক্কারমহোঘং নিব্বত্তযিংসু. ততো অন্নপানৰত্থযানমালাগন্ধৰিলেপনাদিহত্থা খত্তিযব্রাহ্মণাদযো আগন্ত্ৰা ‘‘কহং বুদ্ধো, কহং ভগৰা, কহং দেৰদেৰো, কহং নরাসভো, কহং পুরিসসীহো’’তি ভগৰন্তং পরিযেসন্তি. সকটসতেহি পচ্চযে আহরিত্ৰা ওকাসং অলভমানা সমন্তা গাৰুতপ্পমাণেপি সকটধুরেন সকটধুরং আহচ্চ তিট্ঠন্তি চেৰ অনুবন্ধন্তি চ অন্ধকৰিন্দব্রাহ্মণাদযো ৰিয. সব্বং তং খন্ধকে (মহাৰ. ২৮২) তেসু তেসু চ সুত্তেসু আগতনযেন ৰেদিতব্বং. যথা চ ভগৰতো, এৰং ভিক্খুসঙ্ঘস্সাতি. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘যাৰতা খো, চুন্দ, এতরহি সঙ্ঘা ৰা গণা ৰা লোকে উপ্পন্না, নাহং, চুন্দ, অঞ্ঞং একসঙ্ঘম্পি সমনুপস্সামি এৰং লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তং, যথরিৰাযং, চুন্দ, ভিক্খুসঙ্ঘো’’তি (দী. নি. ৩.১৭৬).

স্ৰাযং ভগৰতো চ ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ উপ্পন্নো লাভসক্কারো একতো হুত্ৰা দ্ৰিন্নং মহানদীনং উদকোঘো ৰিয অপ্পমেয্যো অহোসি. তেন ৰুত্তং – ‘‘তেন খো পন সমযেন ভগৰা সক্কতো হোতি…পে… পরিক্খারানং, ভিক্খুসঙ্ঘোপি সক্কতো…পে… পরিক্খারান’’ন্তি.

তিত্থিযা পন পুব্বে অকতপুঞ্ঞতায চ দুপ্পটিপন্নতায চ অসক্কতা অগরুকতা, বুদ্ধুপ্পাদেন পন ৰিসেসতো ৰিপন্নসোভা সূরিযুগ্গমনে খজ্জোপনকা ৰিয নিপ্পভা নিত্তেজা হতলাভসক্কারা অহেসুং. তে তাদিসং ভগৰতো সঙ্ঘস্স চ লাভসক্কারং অসহমানা ইস্সাপকতা ‘‘এৰং ইমে ফরুসাহি ৰাচাহি ঘট্টেত্ৰাৰ পলাপেস্সামা’’তি উসূযা ৰিসুগ্গারং উগ্গিরন্তা তত্থ তত্থ ভিক্খূ অক্কোসন্তা পরিভাসন্তা ৰিচরিংসু. তেন ৰুত্তং – ‘‘অঞ্ঞতিত্থিযা পন পরিব্বাজকা অসক্কতা হোন্তি…পে… পরিক্খারানং. অথ খো তে অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা ভগৰতো সক্কারং অসহমানা ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ গামে চ অরঞ্ঞে চ ভিক্খূ দিস্ৰা অসব্ভাহি ফরুসাহি ৰাচাহি অক্কোসন্তি পরিভাসন্তি রোসেন্তি ৰিহেসেন্তী’’তি.

তত্থ অসব্ভাহীতি অসভাযোগ্গাহি সভাযং সাধুজনসমূহে ৰত্তুং অযুত্তাহি, দুট্ঠুল্লাহীতি অত্থো. ফরুসাহীতি কক্খল়াহি মম্মচ্ছেদিকাহি. অক্কোসন্তীতি জাতিআদীহি অক্কোসৰত্থূহি খুংসেন্তি. পরিভাসন্তীতি ভণ্ডনৰসেন ভযং উপ্পাদেন্তা তজ্জেন্তি. রোসেন্তীতি যথা পরস্স রোসো হোতি, এৰং অনুদ্ধংসনৰসেন রোসং উপ্পাদেন্তি. ৰিহেসেন্তীতি ৰিহেঠেন্তি, ৰিৰিধেহি আকারেহি অফাসুং করোন্তি.

কথং পনেতে সমন্তপাসাদিকে ভগৰতি ভিক্খুসঙ্ঘে চ অক্কোসাদীনি পৰত্তেসুন্তি? ভগৰতো উপ্পাদতো পহীনলাভসক্কারতায উপহতচিত্তা পথৰিং খণিত্ৰা পক্খলন্তা ৰিয অৰণে ৰেল়ুরিযমণিম্হি ৰণং উপ্পাদেন্তা ৰিয চ সুন্দরিকং নাম পরিব্বাজিকং সঞ্ঞাপেত্ৰা তায সত্থু ভিক্খূনঞ্চ অৰণ্ণং ৰুট্ঠাপেত্ৰা অক্কোসাদীনি পৰত্তেসুং. তং পনেতং সুন্দরীৰত্থু পরতো সুন্দরীসুত্তে (উদা. ৩৮) পাল়িযংযেৰ আগমিস্সতি, তস্মা যমেত্থ ৰত্তব্বং, তং তত্থেৰ ৰণ্ণযিস্সাম.

ভিক্খূ ভগৰতো সন্তিকং উপসঙ্কমিত্ৰা তং পৰত্তিমারোচেসুং. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু…পে… ৰিহেসেন্তী’’তি. তং ৰুত্তত্থমেৰ.

এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এতং ইস্সাপকতানং তিত্থিযানং ৰিপ্পটিপত্তিং সব্বাকারতো ৰিদিত্ৰা. ইমং উদানন্তি ইমং তেহি কতে ৰিপ্পকারে পসন্নচিত্তেহি চ পরেহি কতে উপকারে তাদিভাৰানুভাৰদীপকং উদানং উদানেসি.

তত্থ গামে অরঞ্ঞে সুখদুক্খফুট্ঠোতি গামে ৰা অরঞ্ঞে ৰা যত্থ কত্থচি সুখেন দুক্খেন চ ফুট্ঠো সুখদুক্খানি অনুভৰন্তো, তেসং ৰা পচ্চযেহি সমঙ্গীভূতো. নেৰত্ততো নো পরতো দহেথাতি ‘‘অহং সুখিতো, অহং দুক্খিতো, মম সুখং, মম দুক্খং, পরেনিদং ময্হং সুখদুক্খং উপ্পাদিত’’ন্তি চ নেৰ অত্ততো ন পরতো তং সুখদুক্খং ঠপেথ. কস্মা? ন হেত্থ খন্ধপঞ্চকে অহন্তি ৰা মমন্তি ৰা পরোতি ৰা পরস্সাতি ৰা পস্সিতব্বযুত্তকং কিঞ্চি অত্থি, কেৰলং সঙ্খারা এৰ পন যথাপচ্চযং উপ্পজ্জিত্ৰা খণে খণে ভিজ্জন্তীতি. সুখদুক্খগ্গহণঞ্চেত্থ দেসনাসীসং, সব্বস্সাপি লোকধম্মস্স ৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বো. ইতি ভগৰা ‘‘নাহং ক্ৰচনি, কস্সচি কিঞ্চনতস্মিং, ন চ মম ক্ৰচনি, কত্থচি কিঞ্চনতত্থী’’তি চতুকোটিকং সুঞ্ঞতং ৰিভাৰেসি.

ইদানি তস্স অত্ততো পরতো চ অদহনস্স কারণং দস্সেতি ‘‘ফুসন্তি ফস্সা উপধিং পটিচ্চা’’তি. এতে সুখৰেদনীযা দুক্খৰেদনীযা চ ফস্সা নাম খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতং উপধিং পটিচ্চ তস্মিং সতি যথাসকং ৰিসযং ফুসন্তি, তত্থ পৰত্তন্তিযেৰ. অদুক্খমসুখা হি ৰেদনা সন্তসভাৰতায সুখে এৰ সঙ্গহং গচ্ছতীতি দুৰিধসম্ফস্সৰসেনেৰাযং অত্থৰণ্ণনা কতা.

যথা পন তে ফস্সা ন ফুসন্তি, তং দস্সেতুং ‘‘নিরুপধিং কেন ফুসেয্যুং ফস্সা’’তি ৰুত্তং. সব্বসো হি খন্ধূপধিযা অসতি কেন কারণেন তে ফস্সা ফুসেয্যুং, ন তং কারণং অত্থি. যদি হি তুম্হে অক্কোসাদিৰসেন উপ্পজ্জনসুখদুক্খং ন ইচ্ছথ, সব্বসো নিরুপধিভাৰেযেৰ যোগং করেয্যাথাতি অনুপাদিসেসনিব্বানধাতুযা গাথং নিট্ঠপেসি. এৰং ইমিনা উদানেন ৰট্টৰিৰট্টং কথিতং.

চতুত্থসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. উপাসকসুত্তৰণ্ণনা

১৫. পঞ্চমে ইচ্ছানঙ্গলকোতি ইচ্ছানঙ্গলনামকো কোসলেসু একো ব্রাহ্মণগামো, তংনিৰাসিতায তত্থ ৰা জাতো ভৰোতি ৰা ইচ্ছানঙ্গলকো. উপাসকোতি তীহি সরণগমনেহি ভগৰতো সন্তিকে উপাসকভাৰস্স পৰেদিতত্তা উপাসকো পঞ্চসিক্খাপদিকো বুদ্ধমামকো, ধম্মমামকো, সঙ্ঘমামকো. কেনচিদেৰ করণীযেনাতি উদ্ধারসোধাপনাদিনা কেনচিদেৰ কত্তব্বেন. তীরেত্ৰাতি নিট্ঠাপেত্ৰা. অযং কির উপাসকো পুব্বে অভিণ্হং ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা পযিরুপাসতি, সো কতিপযং কালং বহুকরণীযতায সত্থু দস্সনং নাভিসম্ভোসি. তেনাহ ভগৰা – ‘‘চিরস্সং খো ত্ৰং, উপাসক, ইমং পরিযাযমকাসি, যদিদং ইধাগমনাযা’’তি.

তত্থ চিরস্সন্তি চিরেন. পরিযাযন্তি ৰারং. যদিদন্তি নিপাতো, যো অযন্তি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – ইধ মম সন্তিকে আগমনায যো অযং অজ্জ কতো ৰারো, তং ইমং চিরেন পপঞ্চং কত্ৰা অকাসীতি. চিরপটিকাহন্তি চিরপটিকো অহং, চিরকালতো পট্ঠায অহং উপসঙ্কমিতুকামোতি সম্বন্ধো. কেহিচি কেহিচীতি একচ্চেহি একচ্চেহি. অথ ৰা কেহিচি কেহিচীতি যেহি ৰা তেহি ৰা. তত্থ গারৰং দস্সেতি. সত্থরি অভিপ্পসন্নস্স হি সত্থুদস্সনধম্মস্সৰনেসু ৰিয ন অঞ্ঞত্থ আদরো হোতি. কিচ্চকরণীযেহীতি এত্থ অৰস্সং কাতব্বং কিচ্চং, ইতরং করণীযং. পঠমং ৰা কাতব্বং কিচ্চং, পচ্ছা কাতব্বং করণীযং. খুদ্দকং ৰা কিচ্চং, মহন্তং করণীযং. ব্যাৰটোতি উস্সুক্কো. এৰাহন্তি এৰং ইমিনা পকারেন অহং নাসক্খিং উপসঙ্কমিতুং, ন অগারৰাদিনাতি অধিপ্পাযো.

এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি দুল্লভে বুদ্ধুপ্পাদে মনুস্সত্তলাভে চ সত্তানং সকিঞ্চনভাৰেন কিচ্চপসুততায কুসলন্তরাযো হোতি, ন অকিঞ্চনস্সাতি এতমত্থং সব্বাকারতো ৰিদিত্ৰা. ইমং উদানন্তি তদত্থপরিদীপনমেৰ ইমং উদানং উদানেসি.

তত্থ সুখং ৰত তস্স ন হোতি কিঞ্চীতি যস্স পুগ্গলস্স কিঞ্চি রূপাদীসু একৰত্থুম্পি ‘‘মমেত’’ন্তি তণ্হায পরিগ্গহিতভাৰেন ন হোতি নত্থি ন ৰিজ্জতি, সুখং ৰত তস্স পুগ্গলস্স, অহো সুখমেৰাতি অত্থো. ‘‘ন হোসী’’তিপি পাঠো, তস্স অতীতকালৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বো. কেচি পন ন হোতি কিঞ্চীতি পদস্স ‘‘রাগাদিকিঞ্চনং যস্স ন হোতী’’তি অত্থং ৰণ্ণেন্তি, তং ন সুন্দরং পরিগ্গহধম্মৰসেন দেসনায আগতত্তা. রাগাদিকিঞ্চনন্তি পরিগ্গহেতব্বস্সাপি সঙ্গহে সতি যুত্তমেৰ ৰুত্তং সিযা অথ ৰা যস্স পুগ্গলস্স কিঞ্চি অপ্পম্পি কিঞ্চনং পলিবোধজাতং রাগাদিকিঞ্চনাভাৰতো এৰ ন হোতি, তং তস্স অকিঞ্চনত্তং সুখস্স পচ্চযভাৰতো সুখং ৰতং, অহো সুখন্তি অত্থো. কস্স পন ন হোতি কিঞ্চনন্তি চে, আহ ‘‘সঙ্খাতধম্মস্স বহুস্সুতস্সা’’তি. যো চতূহিপি মগ্গসঙ্খাহি সোল়সকিচ্চনিপ্ফত্তিযা সঙ্খাতধম্মো কতকিচ্চো, ততো এৰ পটিৰেধবাহুসচ্চেন বহুস্সুতো, তস্স.

ইতি ভগৰা অকিঞ্চনভাৰে আনিসংসং দস্সেত্ৰা সকিঞ্চনভাৰে আদীনৰং দস্সেতুং ‘‘সকিঞ্চনং পস্সা’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো – রাগাদিকিঞ্চনানং আমিসকিঞ্চনানঞ্চ অত্থিতায সকিঞ্চনং, সকিঞ্চনত্তা এৰ অলদ্ধানঞ্চ লদ্ধানঞ্চ কামানং পরিযেসনারক্খণহেতু কিচ্চকরণীযৰসেন ‘‘অহং মমা’’তি গহণৰসেন চ ৰিহঞ্ঞমানং ৰিঘাতং আপজ্জমানং পস্সাতি ধম্মসংৰেগপ্পত্তো সত্থা অত্তনো চিত্তং ৰদতি. জনো জনস্মিং পটিবন্ধরূপোতি সযং অঞ্ঞো জনো সমানো অঞ্ঞস্মিং জনে ‘‘অহং ইমস্স, মম অয’’ন্তি তণ্হাৰসেন পটিবন্ধসভাৰো হুত্ৰা ৰিহঞ্ঞতি ৰিঘাতং আপজ্জতি. ‘‘পটিবদ্ধচিত্তো’’তিপি পাঠো. অযঞ্চ অত্থো –

‘‘পুত্তা মত্থি ধনম্মত্থি, ইতি বালো ৰিহঞ্ঞতি;

অত্তা হি অত্তনো নত্থি, কুতো পুত্তা কুতো ধন’’ন্তি. (ধ. প. ৬২) –

আদীহি সুত্তপদেহি দীপেতব্বোতি.

পঞ্চমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. গব্ভিনীসুত্তৰণ্ণনা

১৬. ছট্ঠে অঞ্ঞতরস্স পরিব্বাজকস্সাতি একস্স কুটুম্বিকস্স পরিব্বাজকস্স. দহরাতি তরুণী. মাণৰিকাতি ব্রাহ্মণধীতায ৰোহারো. পজাপতীতি ভরিযা. গব্ভিনীতি আপন্নসত্তা. উপৰিজঞ্ঞাতি অজ্জ সুৰেতি পচ্চুপট্ঠিতৰিজাযনকালা হোতীতি সম্বন্ধো. সো কির ব্রাহ্মণজাতিকো সভরিযো ৰাদপত্থস্সমে ঠিতো, তেন নং সপজাপতিকং পরিব্বাজকৰোহারেন সমুদাচরন্তি. ভরিযা পনস্স ব্রাহ্মণজাতিকত্তা ব্রাহ্মণাতি আলপতি. তেলন্তি তিলতেলং. তেলসীসেন চেত্থ যং যং ৰিজাতায পসৰদুক্খপ্পটিকারত্থং ইচ্ছিতব্বং, তং সব্বং সপ্পিলোণাদিং আহরাতি আণাপেতি. যং মে ৰিজাতায ভৰিস্সতীতি যং তেলাদি ময্হং ৰিজাতায বহিনিক্খন্তগব্ভায উপকারায ভৰিস্সতি. ‘‘পরিব্বাজিকাযা’’তিপি পাঠো. কুতোতি কস্মা ঠানা, যতো ঞাতিকুলা ৰা মিত্তকুলা ৰা তেলাদিং আহরেয্যং, তং ঠানং মে নত্থীতি অধিপ্পাযো. তেলং আহরামীতি ৰত্তমানসমীপতায ৰত্তমানং কত্ৰা ৰুত্তং, তেলং আহরিস্সামীতি অত্থো. সমণস্স ৰা ব্রাহ্মণস্স ৰা সপ্পিস্স ৰা তেলস্স ৰাতি চ সমুচ্চযত্থো ৰা-সদ্দো ‘‘অগ্গিতো ৰা উদকতো ৰা মিথুভেদা ৰা’’তিআদীসু (মহাৰ. ২৮৬; দী. নি. ২.১৫২; উদা. ৭৬) ৰিয. সপ্পিস্স ৰা তেলস্স ৰাতি পচ্চত্তে সামিৰচনং, সপ্পি চ তেলঞ্চ যাৰদত্থং পাতুং পিৰিতুং দীযতীতি অত্থো. অপরে পন ‘‘সপ্পিস্স ৰা তেলস্স ৰাতি অৰযৰসম্বন্ধে সামিৰচনং. সপ্পিতেলসমুদাযস্স হি অৰযৰো ইধ যাৰদত্থসদ্দেন ৰুচ্চতী’’তি ৰদন্তি. নো নীহরিতুন্তি ভাজনেন ৰা হত্থেন ৰা বহি নেতুং নো দীযতি, উচ্ছদ্দিত্ৰানাতি ৰমিত্ৰা, যংনূন দদেয্যন্তি সম্বন্ধো. এৰং কিরস্স অহোসি ‘‘অহং রঞ্ঞো কোট্ঠাগারং গন্ত্ৰা তেলং কণ্ঠমত্তং পিৰিত্ৰা তাৰদেৰ ঘরং আগন্ত্ৰা একস্মিং ভাজনে যথাপীতং ৰমিত্ৰা উদ্ধনং আরোপেত্ৰা পচিস্সামি, যং পিত্তসেম্হাদিমিস্সিতং, তং অগ্গিনা ঝাযিস্সতি, তেলং পন গহেত্ৰা ইমিস্সা পরিব্বাজিকায কম্মে উপনেস্সামী’’তি.

উদ্ধং কাতুন্তি ৰমনৰসেন উদ্ধং নীহরিতুং. ন পন অধোতি ৰিরিঞ্চনৰসেন হেট্ঠা নীহরিতুং ন পন সক্কোতি. সো হি ‘‘অধিকং পীতং সযমেৰ মুখতো নিগ্গমিস্সতী’’তি পিৰিত্ৰা আসযস্স অরিত্ততায অনিগ্গতে ৰমনৰিরেচনযোগং অজানন্তো অলভন্তো ৰা কেৰলং দুক্খাহি ৰেদনাহি ফুট্ঠো আৰট্টতি চ পরিৰট্টতি চ. দুক্খাহীতি দুক্খমাহি. তিব্বাহীতি বহলাহি তিখিণাহি ৰা. খরাহীতি কক্খল়াহি. কটুকাহীতি অতিৰিয অনিট্ঠভাৰেন দারুণাহি. আৰট্টতীতি একস্মিংযেৰ ঠানে অনিপজ্জিত্ৰা অত্তনো সরীরং ইতো চিতো আকড্ঢন্তো আৰট্টতি. পরিৰট্টতীতি একস্মিং পদেসে নিপন্নোপি অঙ্গপচ্চঙ্গানি পরিতো খিপন্তো ৰট্টতি, অভিমুখং ৰা ৰট্টন্তো আৰট্টতি, সমন্ততো ৰট্টন্তো পরিৰট্টতি.

এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি ‘‘সকিঞ্চনস্স অপ্পটিসঙ্খাপরিভোগহেতুকা অযং দুক্খুপ্পত্তি, অকিঞ্চনস্স পন সব্বসো অযং নত্থী’’তি এতমত্থং সব্বাকারতো জানিত্ৰা তদত্থপ্পকাসনং ইমং উদানং উদানেসি.

তত্থ সুখিনো ৰতাতি সুখিনো ৰত সপ্পুরিসা. কে পন তেতি? যে অকিঞ্চনা, যে রাগাদিকিঞ্চনস্স পরিগ্গহকিঞ্চনস্স চ অভাৰেন অকিঞ্চনা, কেসং পনিদং কিঞ্চনং নত্থীতি আহ – ‘‘ৰেদগুনো হি জনা অকিঞ্চনা’’তি, যে অরিযমগ্গঞাণসঙ্খাতং ৰেদং গতা অধিগতা, তেন ৰা ৰেদেন নিব্বানং গতাতি ৰেদগুনো, তে অরিযজনা খীণাসৰপুগ্গলা অনৰসেসরাগাদিকিঞ্চনানং অগ্গমগ্গেন সমুচ্ছিন্নত্তা অকিঞ্চনা নাম. অসতি হি রাগাদিকিঞ্চনে কুতো পরিগ্গহকিঞ্চনস্স সম্ভৰো. এৰং গাথায পুরিমভাগেন অরহন্তে পসংসিত্ৰা অপরভাগেন অন্ধপুথুজ্জনে গরহন্তো ‘‘সকিঞ্চনং পস্সা’’তিআদিমাহ. তং পুরিমসুত্তে ৰুত্তত্থমেৰ. এৰং ইমাযপি গাথায ৰট্টৰিৰট্টং কথিতং.

ছট্ঠসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. একপুত্তকসুত্তৰণ্ণনা

১৭. সত্তমে একপুত্তকোতি একো পুত্তো, সো চ অনুকম্পিতব্বট্ঠেন একপুত্তকো, পিযাযিতব্বট্ঠেন পিযো, মনস্স ৰড্ঢনট্ঠেন মনাপো. সরীরসোভাসম্পত্তিযা ৰা দস্সনীযট্ঠেন পিযো, সীলাচারসম্পত্তিযা কল্যাণধম্মতায মনাপো. কলেতি সত্তে খেপেতীতি কালো, মরণং. তং কতো পত্তোতি কালঙ্কতো, কালেন ৰা মচ্চুনা কতো নট্ঠো অদস্সনং গতোতি কালঙ্কতো, মতোতি অত্থো.

সম্বহুলা উপাসকাতি সাৰত্থিৰাসিনো বহূ উপাসকা মতপুত্তউপাসকস্স সহসোকীভাৰেন যাৰ আল়াহনা পচ্ছতো গন্ত্ৰা মতসরীরস্স কত্তব্বং কারেত্ৰা পটিনিৰত্তা যথানিৰত্থাৰ উদকং ওতরিত্ৰা সীসংন্হাতা ৰত্থানি পীল়েত্ৰা অনোতাপেত্ৰাৰ একং নিৰাসেত্ৰা একং উত্তরাসঙ্গং কত্ৰা উপাসকং পুরতো কত্ৰা ‘‘সোকৰিনোদনং ধম্মং সত্থু সন্তিকে সোস্সামা’’তি ভগৰন্তং উপসঙ্কমিংসু. তেন ৰুত্তং ‘‘অল্লকেসা’’তিআদি.

তত্থ অল্লৰত্থাতি উদকেন তিন্তৰত্থা. দিৰা দিৰস্সাতি দিৰসস্সপি দিৰা, মজ্ঝন্হিকে কালেতি অত্থো. যস্মা জানন্তাপি তথাগতা পুচ্ছন্তি, জানন্তাপি ন পুচ্ছন্তি. কালং ৰিদিত্ৰা পুচ্ছন্তি, কালং ৰিদিত্ৰা ন পুচ্ছন্তি, তস্মা জানন্তোযেৰ ভগৰা কথাসমুট্ঠাপনত্থং পুচ্ছন্তো ‘‘কিং নু খো তুম্হে উপাসকা’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো – তুম্হে উপাসকা অঞ্ঞেসু দিৰসেসু মম সন্তিকং আগচ্ছন্তা ওতাপিতসুদ্ধৰত্থা সাযন্হে আগচ্ছথ, অজ্জ পন অল্লৰত্থা অল্লকেসা ঠিতমজ্ঝন্হিকে কালে ইধাগতা, তং কিং কারণন্তি. তেন মযন্তি তেন পুত্তৰিযোগজনিতচিত্তসন্তাপেন বলৰসোকাভিভূততায এৰংভূতা মযং ইধূপসঙ্কমন্তাতি.

এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি পিযৰত্থুসম্ভৰা সোকদুক্খদোমনস্সাদযো, অসতি পিযৰত্থুস্মিং সব্বসো এতে ন সন্তীতি এতমত্থং সব্বাকারতো জানিত্ৰা তদত্থপ্পকাসনং ইমং উদানং উদানেসি.

তত্থ পিযরূপস্সাদগধিতাসেতি পিযসভাৰেসু রূপক্খন্ধাদীসু সুখৰেদনস্সাদেন গধিতা পটিবদ্ধচিত্তা. গধিতাসেতি হি গধিতাইচ্চেৰত্থো. সেতি ৰা নিপাতমত্তং. পিযরূপা নাম চক্খাদযো পুত্তদারাদযো চ. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘কিঞ্চ লোকে পিযরূপং সাতরূপং চক্খু লোকে …পে… ধম্মতণ্হা লোকে পিযরূপং সাতরূপ’’ন্তি (চূল়নি. হেমকমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৫৫).

‘‘খেত্তং ৰত্থুং হিরঞ্ঞং ৰা, গৰস্সং দাসপোরিসং;

থিযো বন্ধূ পুথু কামে, যো নরো অনুগিজ্ঝতী’’তি চ. (সু. নি. ৭৭৫);

তস্মা তেসু পিযরূপেসু অস্সাদেন গিদ্ধা মুচ্ছিতা অজ্ঝাপন্নাতি অত্থো. কে পন তে পিযরূপস্সাদগধিতাতি তে দস্সেতি ‘‘দেৰকাযা পুথুমনুস্সা চা’’তি, চাতুমহারাজিকাদযো বহুদেৰসমূহা চেৰ জম্বুদীপকাদিকা বহুমনুস্সা চ. অঘাৰিনোতি কাযিকচেতসিকদুক্খেন দুক্খিতা. পরিজুন্নাতি জরারোগাদিৰিপত্তিযা যোব্বনারোগ্যাদিসম্পত্তিতো পরিহীনা. যথালাভৰসেন ৰাযমত্থো দেৰমনুস্সেসু ৰেদিতব্বো. অথ ৰা কামঞ্চেকন্তসুখসমপ্পিতানং দেৰানং দুক্খজরারোগা ন সম্ভৰন্তি, তদনতিৰত্তসভাৰতায পন তেপি ‘‘অঘাৰিনো’’তি ‘‘পরিজুন্না’’তি চ ৰুত্তা. তেসম্পি ৰা পুব্বনিমিত্তুপ্পত্তিযা পটিচ্ছন্নজরায চেতসিকরোগস্স চ ৰসেন দুক্খাদীনং সম্ভৰো ৰেদিতব্বো. মচ্চুরাজস্স ৰসং গচ্ছন্তীতি পিযৰত্থুৰিসযায তণ্হায অপ্পহীনত্তা পুনপ্পুনং গব্ভূপগমনতো ধাতুত্তযিস্সরতায মচ্চুরাজসঙ্খাতস্স মরণস্স ৰসং হত্থমেৰ গচ্ছন্তি.

এত্তাৰতা ৰট্টং দস্সেত্ৰা ইদানি ‘‘যে ৰে দিৰা’’তিআদিনা ৰিৰট্টং দস্সেতি. তত্থ যে ৰে দিৰা চ রত্তো চ অপ্পমত্তাতি ‘‘দিৰসং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেতী’’তিআদিনা ৰুত্তনযেন দিৰসভাগে রত্তিভাগে চ দল়্হং অপ্পমত্তা অপ্পমাদপ্পটিপদং পূরেন্তি. জহন্তি পিযরূপন্তি চতুসচ্চকম্মট্ঠানভাৰনং উস্সুক্কাপেত্ৰা অরিযমগ্গাধিগমেন পিযরূপং পিযজাতিকং চক্খাদিপিযৰত্থুং তপ্পটিবদ্ধছন্দরাগজহনেন জহন্তি. তে ৰে খণন্তি অঘমূলং, মচ্চুনো আমিসং দুরতিৰত্তন্তি তে অরিযপুগ্গলা অঘস্স ৰট্টদুক্খস্স মূলভূতং, মচ্চুনা মরণেন আমসিতব্বতো আমিসং, ইতো বহিদ্ধা কেহিচিপি সমণব্রাহ্মণেহি নিৰত্তিতুং অসক্কুণেয্যতায দুরতিৰত্তং, সহ অৰিজ্জায তণ্হং অরিযমগ্গঞাণকুদালেন খণন্তি, লেসমত্তম্পি অনৰসেসন্তা উম্মূলযন্তীতি. স্ৰাযমত্থো –

‘‘অপ্পমাদো অমতপদং, পমাদো মচ্চুনো পদং;

অপ্পমত্তা ন মীযন্তি, যে পমত্তা যথা মতা’’তি. (ধ. প. ২১) –

আদীহি সুত্তপদেহি ৰিত্থারেতব্বোতি.

সত্তমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. সুপ্পৰাসাসুত্তৰণ্ণনা

১৮. অট্ঠমে কুণ্ডিকাযন্তি এৰংনামকে কোলিযানং নগরে. কুণ্ডধানৰনেতি তস্স নগরস্স অৰিদূরে কুণ্ডধানসঙ্খাতে ৰনে.

পুব্বে কির কুণ্ডো নাম একো যক্খো তস্মিং ৰনসণ্ডে ৰাসং কপ্পেসি, কুণ্ডধানমিস্সকেন চ বলিকম্মেন তুস্সতীতি তস্স তথা তত্থ বলিং উপহরন্তি, তেনেতং ৰনসণ্ডং কুণ্ডধানৰনন্ত্ৰেৰ পঞ্ঞাযিত্থ. তস্স অৰিদূরে একা গামপতিকা অহোসি, সাপি তস্স যক্খস্স আণাপৰত্তিট্ঠানে নিৰিট্ঠত্তা তেনেৰ পরিপালিতত্তা কুণ্ডিকাতি ৰোহরীযিত্থ. অপরভাগে তত্থ কোলিযরাজানো নগরং কারেসুং, তম্পি পুরিমৰোহারেন কুণ্ডিকাত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. তস্মিঞ্চ ৰনসণ্ডে কোলিযরাজানো ভগৰতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ ৰসনত্থায ৰিহারং পতিট্ঠাপেসুং, তম্পি কুণ্ডধানৰনন্ত্ৰেৰ পঞ্ঞাযিত্থ. অথ ভগৰা জনপদচারিকং চরন্তো অনুক্কমেন তং ৰিহারং পত্ৰা তত্থ ৰিহাসি. তেন ৰুত্তং – ‘‘একং সমযং ভগৰা কুণ্ডিকাযং ৰিহরতি কুণ্ডধানৰনে’’তি.

সুপ্পৰাসাতি তস্সা উপাসিকায নামং. কোলিযধীতাতি কোলিযরাজপুত্তী. সা হি ভগৰতো অগ্গুপট্ঠাযিকা পণীতদাযিকানং সাৰিকানং এতদগ্গে ঠপিতা সোতাপন্না অরিযসাৰিকা. যঞ্হি কিঞ্চি ভগৰতো যুত্তরূপং খাদনীযং ভোজনীযং ভেসজ্জং ৰা ন তত্থ অঞ্ঞাহি সংৰিধাতব্বং অত্থি, সব্বং তং সযমেৰ অত্তনো পঞ্ঞায ৰিচারেত্ৰা সক্কচ্চং সম্পাদেত্ৰা উপনেতি. দেৰসিকঞ্চ অট্ঠসতং সঙ্ঘভত্তপাটিপুগ্গলিকভত্তানি দেতি. যো কোচি ভিক্খু ৰা ভিক্খুনী ৰা তং কুলং পিণ্ডায পৰিট্ঠো রিত্তহত্থো ন গচ্ছতি. এৰং মুত্তচাগা পযতপাণী ৰোস্সগ্গরতা যাচযোগা দানসংৰিভাগরতা. অস্সা কুচ্ছিযং পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো পচ্ছিমভৰিকো সাৰকবোধিসত্তো পটিসন্ধিং গণ্হি. সা তং গব্ভং কেনচিদেৰ পাপকম্মেন সত্ত ৰস্সানি কুচ্ছিনা পরিহরি, সত্তাহঞ্চ মূল়্হগব্ভা অহোসি. তেন ৰুত্তং – ‘‘সত্ত ৰস্সানি গব্ভং ধারেতি সত্তাহং মূল়্হগব্ভা’’তি.

তত্থ সত্ত ৰস্সানীতি সত্ত সংৰচ্ছরানি, অচ্চন্তসংযোগে চ ইদং উপযোগৰচনং. গব্ভং ধারেতীতি গব্ভং ৰহতি, গব্ভিনী হোতীতি অত্থো. সত্তাহং মূল়্হগব্ভাতি সত্ত অহানি ব্যাকুলগব্ভা. গব্ভো হি পরিপক্কো সম্পজ্জমানো ৰিজাযনকালে কম্মজৰাতেহি সঞ্চালেত্ৰা পরিৰত্তিতো উদ্ধংপাদো অধোসিরো হুত্ৰা যোনিমুখাভিমুখো হোতি, এৰং সো কত্থচি অলগ্গো বহি নিক্খমতি. ৰিপজ্জমানো পন ৰিপরিৰত্তনৰসেন যোনিমগ্গং পিদহিত্ৰা তিরিযং নিপজ্জতি, সযমেৰ ৰা যোনিমগ্গো পিদহতি, সো তত্থ কম্মজৰাতেহি অপরাপরং পরিৰত্তমানো ব্যাকুলো মূল়্হগব্ভোতি ৰুচ্চতি. তস্সাপি সত্ত দিৰসে এৰং অহোসি, তেন ৰুত্তং ‘‘সত্তাহং মূল়্হগব্ভা’’তি.

অযঞ্চ গব্ভো সীৰলিত্থেরো. তস্স কথং সত্ত ৰস্সানি গব্ভৰাসদুক্খং, সত্তাহং মূল়্হগব্ভভাৰপ্পত্তি, মাতু চস্সাপি সোতাপন্নায অরিযসাৰিকায তথা দুক্খানুভৰনং জাতন্তি? ৰুচ্চতে – অতীতে কাসিকরাজে বারাণসিযং রজ্জং কারেন্তে একো কোসলরাজা মহন্তেন বলেনাগন্ত্ৰা বারাণসিং গহেত্ৰা তং রাজানং মারেত্ৰা তস্স অগ্গমহেসিং অত্তনো অগ্গমহেসিং অকাসি. বারাণসিরঞ্ঞো পন পুত্তো পিতু মরণকালে নিদ্ধমনদ্ৰারেন পলাযিত্ৰা অত্তনো ঞাতিমিত্তবন্ধৰে একজ্ঝং কত্ৰা অনুক্কমেন বলং সংহরিত্ৰা বারাণসিং আগন্ত্ৰা অৰিদূরে মহন্তং খন্ধাৰারং বন্ধিত্ৰা তস্স রঞ্ঞো পণ্ণং পেসেসি ‘‘রজ্জং ৰা দেতু, যুদ্ধং ৰা’’তি. রাজকুমারস্স মাতা সাসনং সুত্ৰা ‘‘যুদ্ধেন কম্মং নত্থি, সব্বদিসাসু সঞ্চারং পচ্ছিন্দিত্ৰা বারাণসিনগরং পরিৰারেতু, ততো দারূদকভত্তপরিক্খযেন কিলন্তা নগরে মনুস্সা ৰিনাৰ যুদ্ধেন রাজানং গহেত্ৰা দস্সন্তী’’তি পণ্ণং পেসেসি. সো মাতু সাসনং সুত্ৰা চত্তারি মহাদ্ৰারানি রক্খন্তো সত্ত ৰস্সানি নগরং উপরুন্ধি, নগরে মনুস্সা চূল়দ্ৰারেন নিক্খমিত্ৰা দারূদকানি আহরন্তি, সব্বকিচ্চানি করোন্তি.

অথ রাজকুমারস্স মাতা তং পৰত্তিং সুত্ৰা ‘‘বালো মম পুত্তো উপাযং ন জানাতি, গচ্ছথ, অস্স চূল়দ্ৰারানি পিধায নগরং উপরুন্ধতূতি ৰদেথা’’তি পুত্তস্স গূল়্হসাসনং পহিণি. সো মাতু সাসনং সুত্ৰা সত্ত দিৰসে তথা অকাসি. নাগরা বহি নিক্খমিতুং অলভন্তা সত্তমে দিৰসে তস্স রঞ্ঞো সীসং গহেত্ৰা কুমারস্স অদংসু. কুমারো নগরং পৰিসিত্ৰা রজ্জং অগ্গহেসি. সো তদা সত্ত ৰস্সানি নগররুন্ধনকম্মনিস্সন্দেন এতরহি সত্ত ৰস্সানি মাতুকুচ্ছিসঙ্খাতায লোহিতকুম্ভিযা ৰসি, অৰসেসতো পন সত্তাহং নগরূপরুন্ধনেন সত্তাহং মূল়্হগব্ভভাৰং আপজ্জি. জাতকট্ঠকথাযং পন ‘‘সত্ত দিৰসানি নগরং রুন্ধিত্ৰা গহিতকম্মনিস্সন্দেন সত্তৰস্সানি লোহিতকুম্ভিযং ৰসিত্ৰা সত্তাহং মূল়্হগব্ভভাৰং আপজ্জী’’তি ৰুত্তং. যং পন সো পদুমুত্তরসম্মাসম্বুদ্ধপাদমূলে ‘‘লাভীনং অগ্গো ভৰেয্য’’ন্তি মহাদানং দত্ৰা পত্থনং অকাসি, যঞ্চ ৰিপস্সিস্স ভগৰতো কালে নাগরেহি সদ্ধিং সহস্সগ্ঘনিকং গুল়দধিং দত্ৰা পত্থনং অকাসি, তস্সানুভাৰেন লাভীনং অগ্গো জাতো. সুপ্পৰাসাপি ‘‘নগরং রুন্ধিত্ৰা গণ্হ, তাতা’’তি পেসিতভাৰেন সত্ত ৰস্সানি কুচ্ছিনা গব্ভং পরিহরিত্ৰা সত্তাহং মূল়্হগব্ভাজাতা. এৰং তে মাতাপুত্তা অত্তনো কম্মস্স অনুরূপং ঈদিসং দুক্খং পটিসংৰেদিংসু.

তীহি ৰিতক্কেহীতি রতনত্তযগুণানুস্সতিপটিসংযুত্তেহি তীহি সম্মাৰিতক্কেহি. অধিৰাসেতীতি মূল়্হগব্ভতায উপ্পন্নদুক্খং সহতি. সা হি ভগৰতো সম্বুদ্ধভাৰং, অরিযসঙ্ঘস্স সুপ্পটিপত্তিং, নিব্বানস্স চ দুক্খনিস্সরণভাৰং অনুস্সরন্তী অত্তনো উপ্পজ্জমানদুক্খং অমনসিকরণেনেৰ অভিভৰিত্ৰা খমতি. তেন ৰুত্তং ‘‘তীহি ৰিতক্কেহি অধিৰাসেতী’’তি.

সম্মাসম্বুদ্ধো ৰতাতিআদি তেসং ৰিতক্কানং পৰত্তিআকারদস্সনং. তস্সত্থো – যো ভগ্যৰন্ততাদীহি কারণেহি ভগৰা লোকনাথো সম্মা অৰিপরীতং সামং সযমেৰ সব্বধম্মে অহো ৰত বুদ্ধো, সো ভগৰা এৰরূপস্স এতরহি মযা অনুভৰিযমানস্স অঞ্ঞস্স চ এৰংজাতিকস্স সকলস্স ৰট্টদুক্খস্স পহানায অচ্চন্তং অনুপ্পাদনিরোধায ধম্মং কথেতি, অৰিপরীতধম্মং কথেতি. অৰিপরীতধম্মদেসনতায হি সত্থু সম্মাসম্বোধিসিদ্ধি. তস্স যথাৰুত্তগুণস্স ভগৰতো ধম্মস্সৰনন্তে জাতত্তা সীলদিট্ঠিসামঞ্ঞেন সংহতত্তা চ সাৰকসঙ্ঘোতি লদ্ধনামো অট্ঠঅরিযপুগ্গলসমূহো সুপ্পটিপন্নো ৰত অহো ৰত সম্মা পটিপন্নো, যো অরিযসঙ্ঘো এৰরূপস্স ঈদিসস্স ৰট্টদুক্খস্স পহানায অনুপ্পাদনিরোধায অনিৰত্তিপটিপদং পটিপন্নো. সুসুখং ৰত অহো ৰত সুট্ঠু সুখং সব্বসঙ্খতনিস্সটং নিব্বানং, যস্মিং নিব্বানে ঈদিসং ৰট্টদুক্খং ন উপলব্ভতীতি. এত্থ চ পটিপজ্জমানাপি পটিপন্না ইচ্চেৰ ৰুত্তা পটিপত্তিযা অনিৰত্তিভাৰতো. অথ ৰা উপ্পন্নসদ্দো ৰিয পটিপন্নসদ্দো ৰত্তমানত্থোপি ৰেদিতব্বো. তেনেৰাহ ‘‘সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নো’’তি.

সামিকন্তি অত্তনো পতিং কোলিযরাজপুত্তং. আমন্তেসীতি অভাসি. মম ৰচনেন ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দাহীতি ময্হং ৰচনেন চক্কলক্খণপ্পটিমণ্ডিতানি ৰিকসিতপদুমসস্সিরীকানি ভগৰতো চরণানি তৰ সিরসা ৰন্দাহি, উত্তমঙ্গেন অভিৰাদনং করোহীতি অত্থো. অপ্পাবাধন্তিআদীসু আবাধোতি ৰিসভাগৰেদনা ৰুচ্চতি, যা একদেসে উপ্পজ্জিত্ৰাপি সকলসরীরং অযপট্টেন আবন্ধিত্ৰা ৰিয গণ্হতি. আতঙ্কোতি কিচ্ছজীৰিতকরো রোগো. অথ ৰা যাপেতব্বরোগো আতঙ্কো, ইতরো আবাধো. খুদ্দকো ৰা রোগো আতঙ্কো, বলৰা আবাধো. কেচি পন ‘‘অজ্ঝত্তসমুট্ঠানো আবাধো, বহিদ্ধাসমুট্ঠানো আতঙ্কো’’তি ৰদন্তি. তদুভযস্সাপি অভাৰং পুচ্ছাতি ৰদতি. গিলানস্সেৰ চ উট্ঠানং নাম গরুকং হোতি, কাযে বলং ন হোতি, তস্মা নিগ্গেলঞ্ঞতায লহুপরিৰত্তিসঙ্খাতং কাযস্স লহুট্ঠানং সরীরবলঞ্চ পুচ্ছাতি ৰদতি. ফাসুৰিহারন্তি ঠাননিসিন্নগমনসযনসঙ্খাতেসু চতূসু ইরিযাপথেসু সুখৰিহারঞ্চ পুচ্ছাতি ৰদতি. অথস্স পুচ্ছিতব্বাকারং দস্সেন্তী ‘‘সুপ্পৰাসা, ভন্তে’’তিআদিমাহ. এৰঞ্চ ৰদেহীতি ইদানি ৰত্তব্বাকারং নিদস্সেতি.

পরমন্তি ৰচনসম্পটিচ্ছনং. তেন সাধু, ভদ্দে, যথা ৰুত্তং, তথা পটিপজ্জামীতি দস্সেতি. কোলিযপুত্তোতি সুপ্পৰাসায সামিকো কোলিযরাজপুত্তো. সুখিনী হোতূতি সদেৰকে লোকে অগ্গদক্খিণেয্যো সত্থা সুপ্পৰাসায পেসিতৰন্দনং সম্পটিচ্ছিত্ৰা তদনন্তরং অত্তনো মেত্তাৰিহারসংসূচকং বুদ্ধাচিণ্ণং সুখূপসংহারং তস্সা সামঞ্ঞতো পকাসেত্ৰা পুন তস্সা পুত্তস্স চ গব্ভৰিপত্তিমূলকদুক্খুপ্পত্তিপটিক্খেপমুখেন সুখূপসংহারং নিদস্সেন্তো ‘‘সুখিনী…পে… অরোগা, অরোগং পুত্তং ৰিজাযতূ’’তি আহ.

সহ ৰচনাতি ভগৰতো ৰচনেন সহেৰ. যস্মিং কালে ভগৰা তথা অৰোচ, তস্মিংযেৰ কালে তম্পি কম্মং পরিক্খযং অগমাসি. তস্স পরিক্খীণভাৰং ওলোকেত্ৰা সত্থা তথা অভাসি. অপরে পন ৰদন্তি – সচে তথা সত্থা নাচিক্খিস্সা, ততো পরম্পি কিঞ্চি কালং তস্সা তং দুক্খং অনুবন্ধিস্সা. যস্মা পন ভগৰতা ‘‘সুখিনী অরোগা অরোগঞ্চ পুত্তং ৰিজাযতূ’’তি ৰুত্তং, তস্মা তস্স ৰচনসমকালমেৰ সো গব্ভো ব্যাকুলভাৰং ৰিজহিত্ৰা সুখেনেৰ বহি নিক্খমি, এৰং তেসং মাতাপুত্তানং সোত্থি অহোসি. অচিন্তেয্যো হি বুদ্ধানং বুদ্ধানুভাৰো. যথা হি পটাচারায পিযৰিপ্পযোগসম্ভূতেন সোকেন উম্মাদং পত্ৰা –

‘‘উভো পুত্তা কালকতা, পন্থে ময্হং পতী মতো;

মাতা পিতা চ ভাতা চ, একচিতকম্হি ঝাযরে’’তি. (অপ. থেরী ২.২.৪৯৮) –

ৰত্ৰা জাতরূপেনেৰ চরন্তিযা ‘‘সতিং পটিলভাহি ভগিনী’’তি ভগৰতো ৰচনসমনন্তরমেৰ উম্মাদো ৰূপসমি, তথা সুপ্পিযাপি উপাসিকা অত্তনাৰ অত্তনো ঊরুযং কতেন মহাৰণেন ৰুট্ঠাতুং অসক্কোন্তী সযনপিট্ঠে নিপন্না ‘‘আগন্ত্ৰা মং ৰন্দতূ’’তি ৰচনসমনন্তরমেৰ ৰণে পাকতিকে জাতে সযমেৰ গন্ত্ৰা ভগৰন্তং ৰন্দীতি এৰমাদীনি ৰত্থূনি ইধ উদাহরিতব্বানীতি.

এৰং, ভন্তেতি, ভন্তে, যথা ভগৰা সপুত্তায মাতুযা অরোগভাৰং আসীসন্তো আহ – ‘‘সুখিনী অরোগা অরোগং পুত্তং ৰিজাযতূ’’তি, তং এৰমেৰ. ন হি কদাচি বুদ্ধানং ভগৰন্তানং ৰচনস্স অঞ্ঞথাভাৰোতি অধিপ্পাযো. কেচি পন ‘‘এৰমত্থূ’’তি ৰদন্তি, অপরে ‘‘হোতূ’’তি পদস্স অত্থং আনেত্ৰা ৰণ্ণযন্তি. অভিনন্দিত্ৰাতি করৰীকরুতমঞ্জুনা ব্রহ্মস্সরেন ভগৰতা ৰুচ্চমানে তস্মিং ৰচনে পীতিসোমনস্সপটিলাভতো অভিমুখভাৰেন নন্দিত্ৰা. অনুমোদিত্ৰাতি ততো পচ্ছাপি সম্মোদনং উপ্পাদেত্ৰা, চিত্তেন ৰা অভিনন্দিত্ৰা ৰাচায অনুমোদিত্ৰা, ৰচনসম্পত্তিযা ৰা অভিনন্দিত্ৰা অত্থসম্পত্তিযা অনুমোদিত্ৰা. সকং ঘরং পচ্চাযাসীতি অত্তনো ঘরং পটিগচ্ছি. যে পন ‘‘যেন সকং ঘর’’ন্তি পঠন্তি, তেসং যদিপি য-ত-সদ্দানং সম্বন্ধভাৰতো ‘‘তেনা’’তি পদং ৰুত্তমেৰ হোতি, তথাপি ‘‘পটিযাযিত্ৰা’’তি পাঠসেসো যোজেতব্বো হোতি.

ৰিজাতন্তি পজাতং, পসুতন্তি অত্থো. অচ্ছরিযন্তি অন্ধস্স পব্বতারোহনং ৰিয নিচ্চং ন হোতীতি অচ্ছরিযং, অযং তাৰ সদ্দনযো. অট্ঠকথাসু পন ‘‘অচ্ছরাযোগ্গং অচ্ছরিয’’ন্তি ৰুত্তং, অচ্ছরং পহরিতুং যুত্তন্তি অত্থো. ৰতাতি সম্ভাৰনে, অহো অচ্ছরিযন্তি অত্থো. ভোতি ধম্মালপনং. অভূতপুব্বং ভূতন্তি অব্ভুতং.

তথাগতস্সাতি অট্ঠহি কারণেহি ভগৰা তথাগতো – তথা আগতোতি তথাগতো, তথা গতোতি তথাগতো, তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো, তথধম্মে যাথাৰতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো, তথদস্সিতায তথাগতো, তথৰাদিতায তথাগতো, তথাকারিতায তথাগতো, অভিভৰনট্ঠেন তথাগতো.

কথং ভগৰা তথা আগতোতি তথাগতো? যথা সব্বলোকহিতায উস্সুক্কমাপন্না পুরিমকা সম্মাসম্বুদ্ধা আগতাতি. কিং ৰুত্তং হোতি? যেন অভিনীহারেন তে ভগৰন্তো আগতা, তেন অট্ঠগুণসমন্নাগতেন অযম্পি ভগৰা আগতো. যথা চ তে ভগৰন্তো দানপারমিং পূরেত্ৰা সীলনেক্খম্মপঞ্ঞাৰীরিযখন্তিসচ্চঅধিট্ঠানমেত্তাউপেক্খাপারমীতি ইমা দস পারমিযো, দস উপপারমিযো, দস পরমত্থপারমিযোতি সমতিংস পারমিযো পূরেত্ৰা পঞ্চ মহাপরিচ্চাগে পরিচ্চজিত্ৰা পুব্বযোগপুব্বচরিযধম্মক্খানঞাতত্থচরিযাদযো পূরেত্ৰা বুদ্ধিচরিযায কোটিং পত্ৰা আগতা, তথা অযম্পি ভগৰা আগতো. যথা চ তে ভগৰন্তো চত্তারো সতিপট্ঠানে…পে… অরিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং ভাৰেত্ৰা ব্রূহেত্ৰা আগতা, তথা অযম্পি ভগৰা আগতো. এৰং তথা আগতোতি তথাগতো.

কথং তথা গতোতি তথাগতো? যথা সম্পতিজাতা তে ভগৰন্তো সমেহি পাদেহি পথৰিযং পতিট্ঠায উত্তরাভিমুখা সত্তপদৰীতিহারেন গতা, সেতচ্ছত্তে ধারিযমানে সব্বাৰ দিসা অনুৰিলোকেসুং, আসভিঞ্চ ৰাচং ভাসিংসু লোকে অত্তনো জেট্ঠসেট্ঠভাৰং পকাসেন্তা, তঞ্চ নেসং গমনং তথং অহোসি অৰিতথং অনেকেসং ৰিসেসাধিগমানং পুব্বনিমিত্তভাৰেন, তথা অযম্পি ভগৰা গতো, তঞ্চস্স গমনং কথং অহোসি অৰিতথং তেসঞ্ঞেৰ ৰিসেসাধিগমানং পুব্বনিমিত্তভাৰেন. এৰং তথা গতোতি তথাগতো.

যথা ৰা তে ভগৰন্তো নেক্খম্মেন কামচ্ছন্দং পহায গতা, অব্যাপাদেন ব্যাপাদং, আলোকসঞ্ঞায থিনমিদ্ধং, অৰিক্খেপেন উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং, ধম্মৰৰত্থানেন ৰিচিকিচ্ছং পহায গতা, ঞাণেন অৰিজ্জং পদালেত্ৰা, পামোজ্জেন অরতিং ৰিনোদেত্ৰা, অট্ঠসমাপত্তীহি অট্ঠারসহি মহাৰিপস্সনাহি চতূহি চ অরিযমগ্গেহি তং তং পটিপক্খং পহায গতা, এৰং অযম্পি ভগৰা গতো. এৰম্পি তথা গতোতি তথাগতো.

কথং তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো? পথৰীধাতুযা কক্খল়লক্খণং, আপোধাতুযা পগ্ঘরণলক্খণং, তেজোধাতুযা উণ্হত্তলক্খণং, ৰাযোধাতুযা ৰিত্থম্ভনলক্খণং, আকাসধাতুযা অসম্ফুট্ঠলক্খণং, রূপস্স রুপ্পনলক্খণং, ৰেদনায ৰেদযিতলক্খণং, সঞ্ঞায সঞ্জাননলক্খণং, সঙ্খারানং অভিসঙ্খরণলক্খণং, ৰিঞ্ঞাণস্স ৰিজাননলক্খণন্তি এৰং পঞ্চন্নং খন্ধানং, দ্ৰাদসন্নং আযতনানং, অট্ঠারসন্নং ধাতূনং, বাৰীসতিযা ইন্দ্রিযানং, চতুন্নং সচ্চানং, দ্ৰাদসপদিকস্স পচ্চযাকারস্স, চতুন্নং সতিপট্ঠানানং, চতুন্নং সম্মপ্পধানানং, চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং, পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং, পঞ্চন্নং বলানং, সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং, অরিযস্স অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স, সত্তন্নং ৰিসুদ্ধীনং, অমতোগধস্স নিব্বানস্সাতি এৰং তস্স তস্স ধম্মস্স যং সভাৰসরসলক্খণং, তং তথং অৰিতথং অনঞ্ঞথং লক্খণং ঞাণগতিযা আগতো অৰিরজ্ঝিত্ৰা পত্তো অধিগতোতি তথাগতো. এৰং তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো.

কথং তথধম্মে যাথাৰতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো? তথধম্মা নাম চত্তারি অরিযসচ্চানি. যথাহ – ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি. কতমানি চত্তারি? ইদং দুক্খন্তি, ভিক্খৰে, তথমেতং অৰিতথমেতং অনঞ্ঞথমেত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১০৯০) ৰিত্থারো. তানি চ ভগৰা অভিসম্বুদ্ধো, তস্মা তথানং অভিসম্বুদ্ধত্তা তথাগতো.

অপিচ জরামরণস্স জাতিপচ্চযসম্ভূতসমুদাগতট্ঠো তথো অৰিতথো অনঞ্ঞথো…পে… সঙ্খারানং অৰিজ্জাপচ্চযসম্ভূতসমুদাগতট্ঠো তথো অৰিতথো অনঞ্ঞথো, তথা অৰিজ্জায সঙ্খারানং পচ্চযট্ঠো…পে... জাতিযা জরামরণস্স পচ্চযট্ঠো তথো অৰিতথো অনঞ্ঞথো, তং সব্বং ভগৰা অভিসম্বুদ্ধো, তস্মাপি তথানং অভিসম্বুদ্ধত্তা তথাগতো. অভিসম্বুদ্ধত্থো হি এত্থ গতসদ্দোতি. এৰং তথধম্মে যাথাৰতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো.

কথং তথদস্সিতায তথাগতো? যং সদেৰকে…পে… সদেৰমনুস্সায পজায অপরিমাণাসু লোকধাতূসু অপরিমাণানং সত্তানং চক্খুদ্ৰারে আপাথমাগচ্ছন্তং রূপারম্মণং নাম অত্থি, তং ভগৰা সব্বাকারতো জানাতি পস্সতি. এৰং জানতা পস্সতা চ তেন তং ইট্ঠানিট্ঠাদিৰসেন ৰা দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতেসু লব্ভমানকপদৰসেন ৰা ‘‘কতমং তং রূপং রূপাযতনং, যং রূপং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায ৰণ্ণনিভা সনিদস্সনং সপ্পটিঘং নীলং পীতক’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ৬১৬) নযেন অনেকেহি নামেহি তেরসহি ৰারেহি দ্ৰিপঞ্ঞাসায নযেহি ৰিভজ্জমানং তথমেৰ হোতি, ৰিতথং নত্থি. এস নযো সোতদ্ৰারাদীসু আপাথমাগচ্ছন্তেসু সদ্দাদীসু. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘যং, ভিক্খৰে, সদেৰকস্স লোকস্স…পে… সদেৰমনুস্সায দিট্ঠং সুতং মুতং ৰিঞ্ঞাতং পত্তং পরিযেসিতং অনুৰিচরিতং মনসা, তমহং জানামি, তমহং অব্ভঞ্ঞাসিং, তং তথাগতস্স ৰিদিতং, তং তথাগতো ন উপট্ঠাসী’’তি (অ. নি. ৪.২৪).

এৰং তথদস্সিতায তথাগতো. তত্থ তথদস্সীঅত্থে তথাগতোতি পদসম্ভৰো ৰেদিতব্বো.

কথং তথৰাদিতায তথাগতো? যং রত্তিং ভগৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো, যঞ্চ রত্তিং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযি, এত্থন্তরে পঞ্চচত্তালীসৰস্সপরিমাণকালং যং ভগৰতা ভাসিতং লপিতং সুত্তগেয্যাদি, সব্বং তং পরিসুদ্ধং পরিপুণ্ণং রাগমদাদিনিম্মথনং একসদিসং তথং অৰিতথং. তেনাহ –

‘‘যঞ্চ, চুন্দ, রত্তিং তথাগতো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝতি, যঞ্চ রত্তিং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযতি, যং এতস্মিং অন্তরে ভাসতি লপতি নিদ্দিসতি, সব্বং তং তথেৰ হোতি, নো অঞ্ঞথা, তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতী’’তি (দী. নি. ৩.১৮৮).

গদঅত্থো এত্থ গতসদ্দো. এৰং তথৰাদিতায তথাগতো.

অপিচ আগদনং আগদো, ৰচনন্তি অত্থো. তথো অৰিতথো অৰিপরীতো আগদো অস্সাতি দকারস্স তকারং কত্ৰা তথাগতোতি এৰমেত্থ পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা.

কথং তথাকারিতায তথাগতো? ভগৰতো হি ৰাচায কাযো অনুলোমেতি, কাযস্সপি ৰাচা, তস্মা যথাৰাদী তথাকারী, যথাকারী তথাৰাদী চ হোতি. এৰংভূতস্স চস্স যথাৰাচা, কাযোপি তথা গতো পৰত্তোতি অত্থো. যথা চ কাযো, ৰাচাপি তথা গতা পৰত্তাতি তথাগতো. তেনাহ –

‘‘যথাৰাদী, ভিক্খৰে, তথাগতো তথাকারী, যথাকারী তথাৰাদী. ইতি যথাৰাদী তথাকারী, যথাকারী তথাৰাদী. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৪.২৩).

এৰং তথাকারিতায তথাগতো.

কথং অভিভৰনট্ঠেন তথাগতো? যস্মা উপরি ভৰগ্গং হেট্ঠা অৰীচিং পরিযন্তং করিত্ৰা তিরিযং অপরিমাণাসু লোকধাতূসু সব্বসত্তে অভিভৰতি সীলেনপি সমাধিনাপি পঞ্ঞাযপি ৰিমুত্তিযাপি ৰিমুত্তিঞাণদস্সনেনপি, ন তস্স তুলা ৰা পমাণং ৰা অত্থি, অথ খো অতুলো অপ্পমেয্যো অনুত্তরো দেৰদেৰো সক্কানং অতিসক্কো, ব্রহ্মানং অতিব্রহ্মা সব্বসত্তুত্তমো, তস্মা তথাগতো. তেনাহ –

‘‘সদেৰকে, ভিক্খৰে, লোকে…পে… সদেৰমনুস্সায তথাগতো অভিভূ অনভিভূতো অঞ্ঞদত্থুদসো ৰসৰত্তি, তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৪.২৩).

তত্রাযং পদসিদ্ধি – অগদো ৰিয অগদো, দেসনাৰিলাসো চেৰ পুঞ্ঞুস্সযো চ. তেন সো মহানুভাৰো ভিসক্কো ৰিয দিব্বাগদেন সপ্পে সব্বপরপ্পৰাদিনো সদেৰকঞ্চ লোকং অভিভৰতি. ইতি সব্বলোকাভিভৰনে তথো অৰিতথো অৰিপরীতো যথাৰুত্তোৰ অগদো এতস্সাতি দকারস্স তকারং কত্ৰা তথাগতোতি ৰেদিতব্বো. এৰং অভিভৰনট্ঠেন তথাগতো.

অপিচ তথায গতোতি তথাগতো, তথং গতোতি তথাগতো. তত্থ সকললোকং তীরণপরিঞ্ঞায তথায গতো অৰগতোতি তথাগতো. লোকসমুদযং পহানপরিঞ্ঞায তথায গতো অতীতোতি তথাগতো. লোকনিরোধং সচ্ছিকিরিযায তথায গতো অধিগতোতি তথাগতো. লোকনিরোধগামিনিং পটিপদং তথং গতো পটিপন্নোতি তথাগতো. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘লোকো, ভিক্খৰে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো, লোকস্মা তথাগতো ৰিসংযুত্তো. লোকসমুদযো, ভিক্খৰে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো, লোকসমুদযো তথাগতস্স পহীনো, লোকনিরোধো, ভিক্খৰে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো, লোকনিরোধো তথাগতস্স সচ্ছিকতো. লোকনিরোধগামিনী পটিপদা, ভিক্খৰে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা, লোকনিরোধগামিনী পটিপদা তথাগতস্স ভাৰিতা. যং, ভিক্খৰে, সদেৰকস্স লোকস্স…পে… সব্বং তং তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধং. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৪.২৩).

অপরেহিপি অট্ঠহি কারণেহি ভগৰা তথাগতো – তথায আগতোতি তথাগতো, তথায গতোতি তথাগতো, তথানি আগতোতি তথাগতো, তথা গতোতি তথাগতো, তথাৰিধোতি তথাগতো, তথা পৰত্তিতোতি তথাগতো, তথেহি অগতোতি তথাগতো, তথা গতভাৰেন তথাগতো.

কথং তথায আগতোতি তথাগতো? যা সা ভগৰতা সুমেধভূতেন দীপঙ্করদসবলস্স পাদমূলে –

‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, হেতু সত্থারদস্সনং,

পব্বজ্জা গুণসম্পত্তি, অধিকারো চ ছন্দতা;

অট্ঠধম্মসমোধানা, অভিনীহারো সমিজ্ঝতী’’তি. (বু. ৰং. ২.৫৯) –

এৰং ৰুত্তং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং অভিনীহারং সম্পাদেন্তেন ‘‘অহং সদেৰকং লোকং তিণ্ণো তারেস্সামি, মুত্তো মোচেস্সামি, দন্তো দমেস্সামি, সন্তো সমেস্সামি, অস্সত্থো অস্সাসেস্সামি, পরিনিব্বুতো পরিনিব্বাপেস্সামি, বুদ্ধো বোধেস্সামী’’তি মহাপটিঞ্ঞা পৰত্তিতা. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘কিং মে একেন তিণ্ণেন, পুরিসেন থামদস্সিনা;

সব্বঞ্ঞুতং পাপুণিত্ৰা, সন্তারেস্সং সদেৰকং.

‘‘ইমিনা মে অধিকারেন, কতেন পুরিসুত্তমে;

সব্বঞ্ঞুতং পাপুণিত্ৰা, তারেমি জনতং বহুং.

‘‘সংসারসোতং ছিন্দিত্ৰা, ৰিদ্ধংসেত্ৰা তযো ভৰে;

ধম্মনাৰং সমারুয্হ, সন্তারেস্সং সদেৰকং.

‘‘কিং মে অঞ্ঞাতৰেসেন, ধম্মং সচ্ছিকতেনিধ;

সব্বঞ্ঞুতং পাপুণিত্ৰা, বুদ্ধো হেস্সং সদেৰকে’’তি. (বু. ৰং. ২.৫৫-৫৮);

তং পনেতং মহাপটিঞ্ঞং সকলস্সাপি বুদ্ধকরধম্মসমুদাযস্স পৰিচয পচ্চৰেক্খণসমাদানানং কারণভূতং অৰিসংৰাদেত্ৰা লোকনাযকো যস্মা মহাকপ্পানং সতসহস্সাধিকানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি সক্কচ্চং নিরন্তরং নিরৰসেসতো দানপারমিআদযো সমতিংসপারমিযো পূরেত্ৰা, অঙ্গপরিচ্চাগাদযো পঞ্চ মহাপরিচ্চাগে পরিচ্চজিত্ৰা, সচ্চাধিট্ঠানাদীনি চত্তারি অধিট্ঠানানি পরিব্রূহেত্ৰা, পুঞ্ঞঞাণসম্ভারে সম্ভরিত্ৰা, পুব্বযোগপুব্বচরিযধম্মক্খানঞাতত্থচরিযাদযো উক্কংসাপেত্ৰা, বুদ্ধিচরিযং পরমকোটিং পাপেত্ৰা, অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝি, তস্মা তস্সেৰ সা মহাপটিঞ্ঞা তথা অৰিতথা অনঞ্ঞথা, ন তস্স ৰালগ্গমত্তম্পি ৰিতথং অত্থি. তথা হি দীপঙ্করদসবলো কোণ্ডঞ্ঞো মঙ্গলো…পে… কস্সপো ভগৰাতি ইমে চতুৰীসতি সম্মাসম্বুদ্ধা পটিপাটিযা উপ্পন্না ‘‘বুদ্ধো ভৰিস্সতী’’তি ব্যাকরিংসু. এৰং চতুৰীসতিযা বুদ্ধানং সন্তিকে লদ্ধব্যাকরণো যে তে কতাভিনীহারেহি বোধিসত্তেহি লদ্ধব্বা আনিসংসা, তে লভিত্ৰাৰ আগতোতি তায যথাৰুত্তায মহাপটিঞ্ঞায তথায অভিসম্বুদ্ধভাৰং আগতো অধিগতোতি তথাগতো. এৰং তথায আগতোতি তথাগতো.

কথং তথায গতোতি তথাগতো? যায মহাকরুণায লোকনাথো মহাদুক্খসম্বাধপ্পটিপন্নং সত্তনিকাযং দিস্ৰা ‘‘তস্স নত্থঞ্ঞো কোচি পটিস্সরণং, অহমেৰ নমিতো সংসারদুক্খতো মুত্তো মোচেস্সামী’’তি সমুস্সাহিতমানসো মহাভিনীহারমকাসি. কত্ৰা চ যথাপণিধানং সকললোকহিতসম্পাদনায উস্সুক্কমাপন্নো অত্তনো কাযজীৰিতনিরপেক্খো পরেসং সোতপথাগমনমত্তেনপি চিত্তুত্রাসসমুপ্পাদিকা অতিদুক্করা দুক্করচরিযা সমাচরন্তো যথা মহাবোধিযা পটিপত্তি হানভাগিযা সংকিলেসভাগিযা ঠিতিভাগিযা ৰা ন হোতি, অথ খো উত্তরুত্তরি ৰিসেসভাগিযাৰ হোতি, তথা পটিপজ্জমানো অনুপুব্বেন নিরৰসেসে বোধিসম্ভারে সম্পাদেত্ৰা অভিসম্বোধিং পাপুণি. ততো পরঞ্চ তাযেৰ মহাকরুণায সঞ্চোদিতমানসো পৰিৰেকরতিং পরমঞ্চ সন্তং ৰিমোক্খসুখং পহায বালজনবহুলে লোকে তেহি সমুপ্পাদিতং সম্মানাৰমানৰিপ্পকারং অগণেত্ৰা ৰিনেয্যজনস্স ৰিনযনেন নিরৰসেসং বুদ্ধকিচ্চং নিট্ঠপেসি. তত্থ যো ভগৰতো সত্তেসু মহাকরুণায সমোক্কমনাকারো, সো পরতো আৰিভৰিস্সতি. যথা চ বুদ্ধভূতস্স লোকনাথস্স সত্তেসু মহাকরুণা, এৰং বোধিসত্তভূতস্সপি মহাভিনীহারকালাদীসূতি সব্বত্থ সব্বদা চ একসদিসতায তথা অৰিতথা অনঞ্ঞথা, তস্মা তীসুপি অৰত্থাসু সব্বসত্তেসু সমানরসায তথায মহাকরুণায সকললোকহিতায গতো পটিপন্নোতি তথাগতো. এৰং তথায গতোতি তথাগতো.

কথং তথানি আগতোতি তথাগতো? তথানি নাম চত্তারি অরিযমগ্গঞাণানি. তানি হি ইদং দুক্খং, অযং দুক্খসমুদযো, অযং দুক্খনিরোধো, অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদাতি এৰং সব্বঞেয্যধম্মসঙ্গাহকানং পৰত্তিনিৰত্তিতদুভযহেতুভূতানং চতুন্নং অরিযসচ্চানং দুক্খস্স পীল়নট্ঠো সঙ্খতট্ঠো সন্তাপট্ঠো ৰিপরিণামট্ঠো, সমুদযস্স আযূহনট্ঠো নিদানট্ঠো সংযোগট্ঠো পলিবোধট্ঠো, নিরোধস্স নিস্সরণট্ঠো ৰিৰেকট্ঠো অসঙ্খতট্ঠো অমতট্ঠো, মগ্গস্স নিয্যানট্ঠো হেত্ৰট্ঠো দস্সনট্ঠো আধিপতেয্যট্ঠোতিআদীনং তব্বিভাগানঞ্চ যথাভূতসভাৰাৰবোধৰিবন্ধকস্স সংকিলেসপক্খস্স সমুচ্ছিন্দনেন পটিলদ্ধায তত্থ অসম্মোহাভিসমযসঙ্খাতায অৰিপরীতাকারপ্পৰত্তিযা ধম্মানং সভাৰসরসলক্খণস্স অৰিসংৰাদনতো তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি, তানি ভগৰা অনঞ্ঞনেয্যো সযমেৰ আগতো অধিগতো, তস্মা তথানি আগতোতি তথাগতো.

যথা চ মগ্গঞাণানি, এৰং ভগৰতো তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণানি চতুপটিসম্ভিদাঞাণানি চতুৰেসারজ্জঞাণানি পঞ্চগতিপরিচ্ছেদঞাণানি ছঅসাধারণঞাণানি সত্তবোজ্ঝঙ্গৰিভাৰনঞাণানি অট্ঠমগ্গঙ্গৰিভাৰনঞাণানি নৰানুপুব্বৰিহারসমাপত্তিঞাণানি দসবলঞাণানি চ তথভাৰে ৰেদিতব্বানি.

তত্রাযং ৰিভাৰনা – যঞ্হি কিঞ্চি অপরিমাণাসু লোকধাতূসু অপরিমাণানং সত্তানং হীনাদিভেদভিন্নাসু অতীতাসু খন্ধাযতনধাতূসু সভাৰকিচ্চাদি অৰত্থাৰিসেসাদি খন্ধপ্পটিবদ্ধনামগোত্তাদি চ জানিতব্বং. অনিন্দ্রিযবদ্ধেসু চ অতিসুখুমতিরোহিতৰিদূরদেসেসুপি রূপধম্মেসু যো তংতংপচ্চযৰিসেসেহি সদ্ধিং পচ্চযুপ্পন্নানং ৰণ্ণসণ্ঠানগন্ধরসফস্সাদিৰিসেসো, তত্থ সব্বত্থেৰ হত্থতলে ঠপিতআমলকে ৰিয পচ্চক্খতো অপ্পটিহতং ভগৰতো ঞাণং পৰত্ততি, তথা অনাগতাসু পচ্চুপ্পন্নাসু চাতি ইমানি তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণানি নাম. যথাহ –

‘‘অতীতংসে বুদ্ধস্স ভগৰতো অপ্পটিহতং ঞাণং, অনাগতংসে বুদ্ধস্স ভগৰতো অপ্পটিহতং ঞাণং, পচ্চুপ্পন্নংসে বুদ্ধস্স ভগৰতো অপ্পটিহতং ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ৩.৫).

তানি পনেতানি তত্থ তত্থ ধম্মানং সভাৰসরসলক্খণস্স অৰিসংৰাদনতো তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি, তানি ভগৰা সযম্ভূঞাণেন অধিগঞ্ছীতি. এৰম্পি তথানি আগতোতি তথাগতো.

তথা অত্থপ্পটিসম্ভিদা ধম্মপ্পটিসম্ভিদা নিরুত্তিপ্পটিসম্ভিদা পটিভানপ্পটিসম্ভিদাতি চতস্সো পটিসম্ভিদা. তত্থ অত্থপ্পভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং অত্থপ্পভেদগতং ঞাণং অত্থপ্পটিসম্ভিদা. ধম্মপ্পভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং ধম্মপ্পভেদগতং ঞাণং ধম্মপ্পটিসম্ভিদা. নিরুত্তিপ্পভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং নিরুত্তাভিলাপে পভেদগতং ঞাণং নিরুত্তিপ্পটিসম্ভিদা. পটিভানপ্পভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং পটিভানপ্পভেদগতং ঞাণং পটিভানপ্পটিসম্ভিদা. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘অত্থে ঞাণং অত্থপ্পটিসম্ভিদা, ধম্মে ঞাণং ধম্মপ্পটিসম্ভিদা, তত্র ধম্মনিরুত্তাভিলাপে ঞাণং নিরুত্তিপ্পটিসম্ভিদা, ঞাণেসু ঞাণং পটিভানপ্পটিসম্ভিদা’’তি (ৰিভ. ৭১৮-৭২১).