৩. নন্দৰগ্গো

১. কম্মৰিপাকজসুত্তৰণ্ণনা

২১. নন্দৰগ্গস্স পঠমে অঞ্ঞতরো ভিক্খূতি নামগোত্তেন অপাকটো একো খীণাসৰভিক্খু. সো কির রাজগহৰাসী কুলপুত্তো মোগ্গল্লানত্থেরেন সংৰেজিতো সংসারদোসং দিস্ৰা সত্থু সন্তিকে পব্বজিত্ৰা সীলানি সোধেত্ৰা চতুসচ্চকম্মট্ঠানং গহেত্ৰা ন চিরস্সেৰ ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. তস্স অপরভাগে খরো আবাধো উপ্পজ্জি, সো পচ্চৰেক্খণায অধিৰাসেন্তো ৰিহরতি. খীণাসৰানঞ্হি চেতসিকদুক্খং নাম নত্থি, কাযিকদুক্খং পন হোতিযেৰ. সো একদিৰসং ভগৰতো ধম্মং দেসেন্তস্স নাতিদূরে ঠানে দুক্খং অধিৰাসেন্তো পল্লঙ্কেন নিসীদি. তেন ৰুত্তং ‘‘ভগৰতো অৰিদূরে নিসিন্নো হোতী’’তিআদি.

তত্থ পল্লঙ্কন্তি সমন্ততো ঊরুবদ্ধাসনং. আভুজিত্ৰাতি বন্ধিত্ৰা. উজুং কাযং পণিধাযাতি উপরিমং সরীরং উজুকং ঠপেত্ৰা অট্ঠারস পিট্ঠিকণ্টকে কোটিযা কোটিং পটিপাদেত্ৰা. এৰঞ্হি নিসিন্নস্স চম্মমংসন্হারূনি ন নমন্তি, তস্মা সো তথা নিসিন্নো হোতি. পুরাণকম্মৰিপাকজন্তি পুব্বে কতস্স কম্মস্স ৰিপাকভাৰেন জাতং, পুরাণকম্মৰিপাকে ৰা সুখদুক্খপ্পকারে ৰিপাকৰট্টসমুদাযে তদেকদেসভাৰেন জাতং. কিং তং? দুক্খং. পুরাণকম্মৰিপাকজন্তি চ ইমিনা তস্স আবাধস্স কম্মসমুট্ঠানতং দস্সেন্তো ওপক্কমিকউতুৰিপরিণামজাদিভাৰং পটিক্খিপতি. দুক্খন্তি পচুরজনেহি খমিতুং অসক্কুণেয্যং. তিব্বন্তি তিখিণং, অভিভৰিত্ৰা পৰত্তিযা বহলং ৰা. খরন্তি কক্খল়ং. কটুকন্তি অসাতং. অধিৰাসেন্তোতি উপরি ৰাসেন্তো সহন্তো খমন্তো.

সতো সম্পজানোতি ৰেদনাপরিগ্গাহকানং সতিসম্পজঞ্ঞানং ৰসেন সতিমা সম্পজানন্তো চ. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘অযং ৰেদনা নাম হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন অনিচ্চা, অনিট্ঠারম্মণাদিপচ্চযে পটিচ্চ উপ্পন্নত্তা পটিচ্চসমুপ্পন্না, উপ্পজ্জিত্ৰা একন্তেন ভিজ্জনসভাৰত্তা খযধম্মা ৰযধম্মা ৰিরাগধম্মা নিরোধধম্মা’’তি ৰেদনায অনিচ্চতাসল্লক্খণৰসেন সতোকারিতায সতো, অৰিপরীতসভাৰপটিৰিজ্ঝনৰসেন সম্পজানো চ হুত্ৰা. অথ ৰা সতিৰেপুল্লপত্তিযা সব্বত্থেৰ কাযৰেদনাচিত্তধম্মেসু সুট্ঠু উপট্ঠিতসতিতায সতো, তথা পঞ্ঞাৰেপুল্লপ্পত্তিযা পরিগ্গহিতসঙ্খারতায সম্পজানো. অৰিহঞ্ঞমানোতি ‘‘অস্সুতৰা, ভিক্খৰে, পুথুজ্জনো অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন দুক্খধম্মেন ফুট্ঠো সমানো সোচতি কিলমতি পরিদেৰতি উরত্তাল়িং কন্দতি সম্মোহং আপজ্জতী’’তি ৰুত্তনযেন অন্ধপুথুজ্জনো ৰিয ন ৰিহঞ্ঞমানো মগ্গেনেৰ সমুগ্ঘাতিতত্তা চেতোদুক্খং অনুপ্পাদেন্তো কেৰলং কম্মৰিপাকজং সরীরদুক্খং অধিৰাসেন্তো সমাপত্তিং সমাপন্নো ৰিয নিসিন্নো হোতি. অদ্দসাতি তং আযস্মন্তং অধিৰাসনখন্তিযা তথা নিসিন্নং অদ্দক্খি.

এতমত্থন্তি এতং তাদিসস্সপি রোগস্স ৰেজ্জাদীহি তিকিচ্ছনত্থং অনুস্সুক্কাপজ্জনকারণং খীণাসৰানং লোকধম্মেহি অনুপলেপিতসঙ্খাতং অত্থং সব্বাকারতো ৰিদিত্ৰা. ইমং উদানন্তি ইমং সঙ্খতধম্মানং যেহি কেহিচি দুক্খধম্মেহি অৰিঘাতপত্তিৰিভাৰনং উদানং উদানেসি.

তত্থ সব্বকম্মজহস্সাতি পহীনসব্বকম্মস্স. অগ্গমগ্গস্স হি উপ্পন্নকালতো পট্ঠায অরহতো সব্বানি কুসলাকুসলকম্মানি পহীনানি নাম হোন্তি পটিসন্ধিং দাতুং অসমত্থভাৰতো, যতো অরিযমগ্গঞাণং কম্মক্খযকরন্তি ৰুচ্চতি. ভিক্খুনোতি ভিন্নকিলেসতায ভিক্খুনো. ধুনমানস্স পুরে কতং রজন্তি অরহত্তপ্পত্তিতো পুব্বে কতং রাগরজাদিমিস্সতায রজন্তি লদ্ধনামং দুক্খৰেদনীযং কম্মং ৰিপাকপটিসংৰেদনেন তং ধুনন্তস্স ৰিদ্ধংসেন্তস্স, অরহত্তপ্পত্তিযা পরতো পন সাৰজ্জকিরিযায সম্ভৰোযেৰ নত্থি, অনৰজ্জকিরিযা চ ভৰমূলস্স সমুচ্ছিন্নত্তা সমুচ্ছিন্নমূলতায পুপ্ফং ৰিয ফলদানসমত্থতায অভাৰতো কিরিযমত্তাৰ হোতি.

অমমস্সাতি রূপাদীসু কত্থচি মমন্তি গহণাভাৰতো অমমস্স মমঙ্কাররহিতস্স. যস্স হি মমঙ্কারো অত্থি, সো অত্তসিনেহেন ৰেজ্জাদীহি সরীরং পটিজগ্গাপেতি. অরহা পন অমমো, তস্মা সো সরীরজগ্গনেপি উদাসীনধাতুকোৰ. ঠিতস্সাতি চতুব্বিধম্পি ওঘং তরিত্ৰা নিব্বানথলে ঠিতস্স, পটিসন্ধিগ্গহণৰসেন ৰা সন্ধাৰনস্স অভাৰেন ঠিতস্স. সেক্খপুথুজ্জনা হি কিলেসাভিসঙ্খারানং অপ্পহীনত্তা চুতিপটিসন্ধিৰসেন সংসারে ধাৰন্তি নাম, অরহা পন তদভাৰতো ঠিতোতি ৰুচ্চতি. অথ ৰা দসৰিধে খীণাসৰসঙ্খাতে অরিযধম্মে ঠিতস্স. তাদিনোতি ‘‘পটিকূলে অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরতী’’তিআদিনা (পটি. ম. ৩.১৭) নযেন ৰুত্তায পঞ্চৰিধায অরিযিদ্ধিযা অট্ঠহি লোকধম্মেহি অকম্পনিযায ছল়ঙ্গুপেক্খায চ সমন্নাগতেন ইট্ঠাদীসু একসদিসতাসঙ্খাতেন তাদীভাৰেন তাদিনো. অত্থো নত্থি জনং লপেতৰেতি ‘‘মম ভেসজ্জাদীনি করোথা’’তি জনং লপিতুং কথেতুং পযোজনং নত্থি সরীরে নিরপেক্খভাৰতো. পণ্ডুপলাসো ৰিয হি বন্ধনা পৰুত্তো সযমেৰাযং কাযো ভিজ্জিত্ৰা পততূতি খীণাসৰানং অজ্ঝাসযো. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘নাভিকঙ্খামি মরণং, নাভিকঙ্খামি জীৰিতং;

কালঞ্চ পটিকঙ্খামি, নিব্বিসং ভতকো যথা’’তি. (থেরগা. ৬০৬);

অথ ৰা যংকিঞ্চি নিমিত্তং দস্সেত্ৰা ‘‘কিং অয্যস্স ইচ্ছিতব্ব’’ন্তি জনং লপেতৰে পচ্চযেহি নিমন্তনৰসেন লপাপেতুং খীণাসৰস্স অত্থো নত্থি তাদিসস্স মিচ্ছাজীৰস্স মগ্গেনেৰ সমুগ্ঘাতিতত্তাতি অত্থো. ইতি ভগৰা ‘‘কিস্সাযং থেরো অত্তনো রোগং ৰেজ্জেহি অতিকিচ্ছাপেত্ৰা ভগৰতো অৰিদূরে নিসীদতী’’তি চিন্তেন্তানং তস্স অতিকিচ্ছাপনে কারণং পকাসেসি.

পঠমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. নন্দসুত্তৰণ্ণনা

২২. দুতিযে নন্দোতি তস্স নামং. সো হি চক্কৰত্তিলক্খণূপেতত্তা মাতাপিতরো সপরিজনং সকলঞ্চ ঞাতিপরিৰট্টং নন্দযন্তো জাতোতি ‘‘নন্দো’’তি নামং লভি. ভগৰতো ভাতাতি ভগৰতো একপিতুপুত্ততায ভাতা. ন হি ভগৰতো সহোদরা উপ্পজ্জন্তি, তেন ৰুত্তং ‘‘মাতুচ্ছাপুত্তো’’তি, চূল়মাতুপুত্তোতি অত্থো. মহাপজাপতিগোতমিযা হি সো পুত্তো. অনভিরতোতি ন অভিরতো. ব্রহ্মচরিযন্তি ব্রহ্মং সেট্ঠং উত্তমং চরিযং একাসনং একসেয্যং মেথুনৰিরতিং. সন্ধারেতুন্তি পঠমচিত্ততো যাৰচরিমকচিত্তং সম্মা পরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ধারেতুং পৰত্তেতুং. দুতিযেন চেত্থ ব্রহ্মচরিযপদেন মগ্গব্রহ্মচরিযস্সাপি সঙ্গহো ৰেদিতব্বো. সিক্খং পচ্চক্খাযাতি উপসম্পদকালে ভিক্খুভাৰেন সদ্ধিং সমাদিন্নং নিব্বত্তেতব্বভাৰেন অনুট্ঠিতং তিৰিধম্পি সিক্খং পটিক্খিপিত্ৰা, ৰিস্সজ্জেত্ৰাতি অত্থো. হীনাযাতি গিহিভাৰায. আৰত্তিস্সামীতি নিৰত্তিস্সামি.

কস্মা পনাযং এৰমারোচেসীতি? এত্থাযং অনুপুব্বিকথা – ভগৰা পৰত্তৰরধম্মচক্কো রাজগহং গন্ত্ৰা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো ‘‘পুত্তং মে আনেত্ৰা দস্সেথা’’তি সুদ্ধোদনমহারাজেন পেসিতেসু সহস্সসহস্সপরিৰারেসু দসসু দূতেসু সহ পরিৰারেন অরহত্তং পত্তেসু সব্বপচ্ছা গন্ত্ৰা অরহত্তপ্পত্তেন কাল়ুদাযিত্থেরেন গমনকালং ঞত্ৰা মগ্গৰণ্ণনং ৰণ্ণেত্ৰা জাতিভূমিগমনায যাচিতো ৰীসতিসহস্সখীণাসৰপরিৰুত্তো কপিলৰত্থুনগরং গন্ত্ৰা ঞাতিসমাগমে পোক্খরৰস্সং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৰা ৰেস্সন্তরজাতকং (জা. ২.২২.১৬৫৫ আদযো) কথেত্ৰা পুনদিৰসে পিণ্ডায পৰিট্ঠো ‘‘উত্তিট্ঠে নপ্পমজ্জেয্যা’’তি (ধ. প. ১৬৮) গাথায পিতরং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাপেত্ৰা নিৰেসনং গন্ত্ৰা ‘‘ধম্মঞ্চরে’’তি (ধ. প. ১৬৯) গাথায মহাপজাপতিং সোতাপত্তিফলে, রাজানং সকদাগামিফলে পতিট্ঠাপেসি.

ভত্তকিচ্চাৰসানে পন রাহুলমাতুগুণকথং নিস্সায চন্দকিন্নরীজাতকং (জা. ১.১৪.১৮ আদযো) কথেত্ৰা ততিযদিৰসে নন্দকুমারস্স অভিসেকগেহপ্পৰেসনৰিৰাহমঙ্গলেসু ৰত্তমানেসু পিণ্ডায পৰিসিত্ৰা নন্দকুমারস্স হত্থে পত্তং দত্ৰা মঙ্গলং ৰত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কমন্তো কুমারস্স হত্থতো পত্তং ন গণ্হি. সোপি তথাগতে গারৰেন ‘‘পত্তং তে, ভন্তে, গণ্হথা’’তি ৰত্তুং নাসক্খি. এৰং পন চিন্তেসি, ‘‘সোপানসীসে পত্তং গণ্হিস্সতী’’তি, সত্থা তস্মিং ঠানে ন গণ্হি. ইতরো ‘‘সোপানমূলে গণ্হিস্সতী’’তি চিন্তেসি, সত্থা তত্থপি ন গণ্হি. ইতরো ‘‘রাজঙ্গণে গণ্হিস্সতী’’তি চিন্তেসি, সত্থা তত্থপি ন গণ্হি. কুমারো নিৰত্তিতুকামো অনিচ্ছায গচ্ছন্তো গারৰেন ‘‘পত্তং গণ্হথা’’তি ৰত্তুং ন সক্কোতি, ‘‘ইধ গণ্হিস্সতি, এত্থ গণ্হিস্সতী’’তি চিন্তেন্তো গচ্ছতি.

তস্মিং খণে জনপদকল্যাণিযা আচিক্খিংসু, ‘‘অয্যে ভগৰা, নন্দরাজানং গহেত্ৰা গচ্ছতি, তুম্হেহি ৰিনা করিস্সতী’’তি. সা উদকবিন্দূহি পগ্ঘরন্তেহি অড্ঢুল্লিখিতেহি কেসেহি ৰেগেন পাসাদং আরুয্হ সীহপঞ্জরদ্ৰারে ঠত্ৰা ‘‘তুৰটং খো, অয্যপুত্ত, আগচ্ছেয্যাসী’’তি আহ. তং তস্সা ৰচনং তস্স হদযে তিরিযং পতিত্ৰা ৰিয ঠিতং. সত্থাপিস্স হত্থতো পত্তং অগ্গহেত্ৰাৰ তং ৰিহারং নেত্ৰা ‘‘পব্বজিস্সসি নন্দা’’তি আহ. সো বুদ্ধগারৰেন ‘‘ন পব্বজিস্সামী’’তি অৰত্ৰা, ‘‘আম, পব্বজিস্সামী’’তি আহ. সত্থা তেন হি নন্দং পব্বাজেথাতি কপিলৰত্থুপুরং গন্ত্ৰা ততিযদিৰসে তং পব্বাজেসি. সত্তমে দিৰসে মাতরা অলঙ্করিত্ৰা পেসিতং ‘‘দাযজ্জং মে, সমণ, দেহী’’তি ৰত্ৰা অত্তনা সদ্ধিং আরামাগতং রাহুলকুমারং পব্বাজেসি. পুনেকদিৰসং মহাধম্মপালজাতকং (জা. ১.১০.৯২ আদযো) কথেত্ৰা রাজানং অনাগামিফলে পতিট্ঠাপেসি.

ইতি ভগৰা মহাপজাপতিং সোতাপত্তিফলে, পিতরং তীসু ফলেসু পতিট্ঠাপেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো পুনদেৰ রাজগহং গন্ত্ৰা ততো অনাথপিণ্ডিকেন সাৰত্থিং আগমনত্থায গহিতপটিঞ্ঞো নিট্ঠিতে জেতৰনমহাৰিহারে তত্থ গন্ত্ৰা ৰাসং কপ্পেসি. এৰং সত্থরি জেতৰনে ৰিহরন্তে আযস্মা নন্দো অত্তনো অনিচ্ছায পব্বজিতো কামেসু অনাদীনৰদস্সাৰী জনপদকল্যাণিযা ৰুত্তৰচনমনুস্সরন্তো উক্কণ্ঠিতো হুত্ৰা ভিক্খূনং অত্তনো অনভিরতিং আরোচেসি. তেন ৰুত্তং ‘‘তেন খো পন সমযেন আযস্মা নন্দো…পে… হীনাযাৰত্তিস্সামী’’তি.

কস্মা পন নং ভগৰা এৰং পব্বাজেসীতি? ‘‘পুরেতরমেৰ আদীনৰং দস্সেত্ৰা কামেহি নং ৰিৰেচেতুং ন সক্কা, পব্বাজেত্ৰা পন উপাযেন ততো ৰিৰেচেত্ৰা উপরিৰিসেসং নিব্বত্তেস্সামী’’তি ৰেনেয্যদমনকুসলো সত্থা এৰং নং পঠমং পব্বাজেসি.

সাকিযানীতি সক্যরাজধীতা. জনপদকল্যাণীতি জনপদম্হি কল্যাণী রূপেন উত্তমা ছসরীরদোসরহিতা, পঞ্চকল্যাণসমন্নাগতা. সা হি যস্মা নাতিদীঘা নাতিরস্সা নাতিকিসা নাতিথূলা নাতিকাল়িকা নচ্চোদাতা অতিক্কন্তা মানুসকৰণ্ণং অপ্পত্তা দিব্বৰণ্ণং, তস্মা ছসরীরদোসরহিতা. ছৰিকল্যাণং মংসকল্যাণং নখকল্যাণং অট্ঠিকল্যাণং ৰযকল্যাণন্তি ইমেহি পঞ্চহি কল্যাণেহি সমন্নাগতা.

তত্থ অত্তনো সরীরোভাসেন দসদ্ৰাদসহত্থে ঠানে আলোকং করোতি, পিযঙ্গুসমা ৰা সুৰণ্ণসমা ৰা হোতি, অযমস্সা ছৰিকল্যাণতা. চত্তারো পনস্সা হত্থপাদা মুখপরিযোসানঞ্চ লাখারসপরিকম্মকতং ৰিয রত্তপৰাল়রত্তকম্বলেন সদিসং হোতি, অযমস্সা মংসকল্যাণতা. ৰীসতি নখপত্তানি মংসতো অমুত্তট্ঠানে লাখারসপরিকিতানি ৰিয মুত্তট্ঠানে খীরধারাসদিসানি হোন্তি, অযমস্সা নখকল্যাণতা. দ্ৰত্তিংসদন্তা সুফুসিতা পরিসুদ্ধপৰাল়পন্তিসদিসা ৰজিরপন্তী ৰিয খাযন্তি, অযমস্সা অট্ঠিকল্যাণতা. ৰীসতিৰস্সসতিকাপি সমানা সোল়সৰস্সুদ্দেসিকা ৰিয হোতি নিপ্পলিতা, অযমস্সা ৰযকল্যাণতা. সুন্দরী চ হোতি এৰরূপগুণসমন্নাগতা, তেন ৰুত্তং ‘‘জনপদকল্যাণী’’তি.

ঘরা নিক্খমন্তস্সাতি অনাদরে সামিৰচনং, ঘরতো নিক্খমতোতি অত্থো. ‘‘ঘরা নিক্খমন্ত’’ন্তিপি পঠন্তি. উপড্ঢুল্লিখিতেহি কেসেহীতি ইত্থম্ভূতলক্খণে করণৰচনং, ৰিপ্পকতুল্লিখিতেহি কেসেহি উপলক্খিতাতি অত্থো. ‘‘অড্ঢুল্লিখিতেহী’’তিপি পঠন্তি. উল্লিখনন্তি চ ফণকাদীহি কেসসণ্ঠাপনং, ‘‘অড্ঢকারৰিধান’’ন্তিপি ৰদন্তি. অপলোকেত্ৰাতি সিনেহরসৰিপ্ফারসংসূচকেন অড্ঢক্খিনা আবন্ধন্তী ৰিয ওলোকেত্ৰা. মং, ভন্তেতি পুব্বেপি ‘‘ম’’ন্তি ৰত্ৰা উক্কণ্ঠাকুলচিত্ততায পুন ‘‘মং এতদৰোচা’’তি আহ. তুৰটন্তি সীঘং. তমনুস্সরমানোতি তং তস্সা ৰচনং, তং ৰা তস্সা আকারসহিতং ৰচনং অনুস্সরন্তো.

ভগৰা তস্স ৰচনং সুত্ৰা ‘‘উপাযেনস্স রাগং ৰূপসমেস্সামী’’তি ইদ্ধিবলেন নং তাৰতিংসভৰনং নেন্তো অন্তরামগ্গে একস্মিং ঝামখেত্তে ঝামখাণুমত্থকে নিসিন্নং ছিন্নকণ্ণনাসানঙ্গুট্ঠং একং পলুট্ঠমক্কটিং দস্সেত্ৰা তাৰতিংসভৰনং নেসি. পাল়িযং পন একক্খণেনেৰ সত্থারা তাৰতিংসভৰনং গতং ৰিয ৰুত্তং, তং গমনং অৰত্ৰা তাৰতিংসভৰনং সন্ধায ৰুত্তং. গচ্ছন্তোযেৰ হি ভগৰা আযস্মতো নন্দস্স অন্তরামগ্গে তং পলুট্ঠমক্কটিং দস্সেতি. যদি এৰং কথং সমিঞ্জনাদিনিদস্সনং? তং অন্তরধাননিদস্সনন্তি গহেতব্বং. এৰং সত্থা তং তাৰতিংসভৰনং নেত্ৰা সক্কস্স দেৰরঞ্ঞো উপট্ঠানং আগতানি ককুটপাদানি পঞ্চ অচ্ছরাসতানি অত্তানং ৰন্দিত্ৰা ঠিতানি দস্সেত্ৰা জনপদকল্যাণিযা তাসং পঞ্চন্নং অচ্ছরাসতানং রূপসম্পত্তিং পটিচ্চ ৰিসেসং পুচ্ছি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং নন্দং বাহাযং গহেত্ৰা…পে… ককুটপাদানী’’তি.

তত্থ বাহাযং গহেত্ৰাতি বাহুম্হি গহেত্ৰা ৰিয. ভগৰা হি তদা তাদিসং ইদ্ধাভিসঙ্খারং অভিসঙ্খারেসি, যথা আযস্মা নন্দো ভুজে গহেত্ৰা ভগৰতা নীযমানো ৰিয অহোসি. তত্থ চ ভগৰতা সচে তস্স আযস্মতো তাৰতিংসদেৰলোকস্স দস্সনং পৰেসনমেৰ ৰা ইচ্ছিতং সিযা, যথানিসিন্নস্সেৰ তস্স তং দেৰলোকং দস্সেয্য লোকৰিৰরণিদ্ধিকালে ৰিয, তমেৰ ৰা ইদ্ধিযা তত্থ পেসেয্য. যস্মা পনস্স দিব্বত্তভাৰতো মনুস্সত্তভাৰস্স যো নিহীনজিগুচ্ছনীযভাৰো, তস্স সুখগ্গহণত্থং অন্তরামগ্গে তং মক্কটিং দস্সেতুকামো, দেৰলোকসিরিৰিভৰসম্পত্তিযো চ ওগাহেত্ৰা দস্সেতুকামো অহোসি, তস্মা তং গহেত্ৰা তত্থ নেসি. এৰঞ্হিস্স তদত্থং ব্রহ্মচরিযৰাসে ৰিসেসতো অভিরতি ভৰিস্সতীতি.

ককুটপাদানীতি রত্তৰণ্ণতায পারাৰতসদিসপাদানি. তা কির সব্বাপি কস্সপস্স ভগৰতো সাৰকানং পাদমক্খনতেলদানেন তাদিসা সুকুমারপাদা অহেসুং. পস্সসি নোতি পস্সসি নু. অভিরূপতরাতি ৰিসিট্ঠরূপতরা. দস্সনীযতরাতি দিৰসম্পি পস্সন্তানং অতিত্তিকরণট্ঠেন পস্সিতব্বতরা. পাসাদিকতরাতি সব্বাৰযৰসোভায সমন্ততো পসাদাৰহতরা.

কস্মা পন ভগৰা অৰস্সুতচিত্তং আযস্মন্তং নন্দং অচ্ছরাযো ওলোকাপেসি? সুখেনেৰস্স কিলেসে নীহরিতুং. যথা হি কুসলো ৰেজ্জো উস্সন্নদোসং পুগ্গলং তিকিচ্ছন্তো সিনেহপানাদিনা পঠমং দোসে উক্কিলেদেত্ৰা পচ্ছা ৰমনৰিরেচনেহি সম্মদেৰ নীহরাপেতি, এৰং ৰিনেয্যদমনকুসলো ভগৰা উস্সন্নরাগং আযস্মন্তং নন্দং দেৰচ্ছরাযো দস্সেত্ৰা উক্কিলেদেসি অরিযমগ্গভেসজ্জেন অনৰসেসতো নীহরিতুকামোতি ৰেদিতব্বং.

পলুট্ঠমক্কটীতি ঝামঙ্গপচ্চঙ্গমক্কটী. এৰমেৰ খোতি যথা সা, ভন্তে, তুম্হেহি ময্হং দস্সিতা ছিন্নকণ্ণনাসা পলুট্ঠমক্কটী জনপদকল্যাণিং উপাদায, এৰমেৰ জনপদকল্যাণী ইমানি পঞ্চ অচ্ছরাসতানি উপাদাযাতি অত্থো. পঞ্চন্নং অচ্ছরাসতানন্তি উপযোগে সামিৰচনং, পঞ্চ অচ্ছরাসতানীতি অত্থো. অৰযৰসম্বন্ধে ৰা এতং সামিৰচনং, তেন পঞ্চন্নং অচ্ছরাসতানং রূপসম্পত্তিং উপনিধাযাতি অধিপ্পাযো. উপনিধাযাতি চ সমীপে ঠপেত্ৰা, উপাদাযাতি অত্থো. সঙ্খ্যন্তি ইত্থীতি গণনং. কলভাগন্তি কলাযপি ভাগং, একং সোল়সকোট্ঠাসে কত্ৰা ততো এককোট্ঠাসং গহেত্ৰা সোল়সধা গণিতে তত্থ যো একেকো কোট্ঠাসো, সো কলভাগোতি অধিপ্পেতো, তম্পি কলভাগং ন উপেতীতি ৰদতি. উপনিধিন্তি ‘‘ইমায অযং সদিসী’’তি উপমাভাৰেন গহেত্ৰা সমীপে ঠপনম্পি.

যত্থাযং অনভিরতো, তং ব্রহ্মচরিযং পুব্বে ৰুত্তং পাকটঞ্চাতি তং অনামসিত্ৰা তত্থ অভিরতিযং আদরজননত্থং অভিরম, নন্দ, অভিরম, নন্দা’’তি আমেডিতৰসেন ৰুত্তং. অহং তে পাটিভোগোতি কস্মা ভগৰা তস্স ব্রহ্মচরিযৰাসং ইচ্ছন্তো অব্রহ্মচরিযৰাসস্স পাটিভোগং উপগঞ্ছি? যত্থস্স আরম্মণে রাগো দল়্হং নিপতি, তং আগন্তুকারম্মণে সঙ্কামেত্ৰা সুখেন সক্কা জহাপেতুন্তি পাটিভোগং উপগঞ্ছি. অনুপুব্বিকথাযং সগ্গকথা ইমস্স অত্থস্স নিদস্সনং.

অস্সোসুন্তি কথমস্সোসুং? ভগৰা হি তদা আযস্মন্তে নন্দে ৰত্তং দস্সেত্ৰা অত্তনো দিৰাট্ঠানং গতে উপট্ঠানং আগতানং ভিক্খূনং তং পৰত্তিং কথেত্ৰা যথা নাম কুসলো পুরিসো অনিক্খন্তং আণিং অঞ্ঞায আণিযা নীহরিত্ৰা পুন তং হত্থাদীহি সঞ্চালেত্ৰা অপনেতি, এৰমেৰ আচিণ্ণৰিসযে তস্স রাগং আগন্তুকৰিসযেন নীহরিত্ৰা পুন তদপি ব্রহ্মচরিযমগ্গহেতুং কত্ৰা অপনেতুকামো ‘‘এথ তুম্হে, ভিক্খৰে, নন্দং ভিক্খুং ভতকৰাদেন চ উপক্কিতকৰাদেন চ সমুদাচরথা’’তি আণাপেসি, এৰং ভিক্খূ অস্সোসুং. কেচি পন ‘‘ভগৰা তথারূপং ইদ্ধাভিসঙ্খারং অভিসঙ্খারেসি, যথা তে ভিক্খূ তমত্থং জানিংসূ’’তি ৰদন্তি.

ভতকৰাদেনাতি ভতকোতি ৰাদেন. যো হি ভতিযা কম্মং করোতি, সো ভতকোতি ৰুচ্চতি, অযম্পি আযস্মা অচ্ছরাসম্ভোগনিমিত্তং ব্রহ্মচরিযং চরন্তো ভতকো ৰিয হোতীতি ৰুত্তং ‘‘ভতকৰাদেনা’’তি. উপক্কিতকৰাদেনাতি যো কহাপণাদীহি কিঞ্চি কিণাতি, সো উপক্কিতকোতি ৰুচ্চতি, অযম্পি আযস্মা অচ্ছরানং হেতু অত্তনো ব্রহ্মচরিযং কিণাতি, তস্মা ‘‘উপক্কিতকো’’তি এৰং ৰচনেন. অথ ৰা ভগৰতো আণায অচ্ছরাসম্ভোগসঙ্খাতায ভতিযা ব্রহ্মচরিযৰাসসঙ্খাতং জীৰিতং পৰত্তেন্তো তায ভতিযা যাপনে ভগৰতা ভরিযমানো ৰিয হোতীতি ‘‘ভতকো’’তি ৰুত্তো, তথা অচ্ছরাসম্ভোগসঙ্খাতং ৰিক্কযং আদাতব্বং কত্ৰা ভগৰতো আণত্তিযং তিট্ঠন্তো তেন ৰিক্কযেন ভগৰতা উপক্কিতো ৰিয হোতীতি ৰুত্তং ‘‘উপক্কিতকো’’তি.

অট্টীযমানোতি পীল়িযমানো দুক্খাপিযমানো. হরাযমানোতি লজ্জমানো. জিগুচ্ছমানোতি পাটিকুল্যতো দহন্তো. একোতি অসহাযো. ৰূপকট্ঠোতি ৰত্থুকামেহি কিলেসকামেহি চ কাযেন চেৰ চিত্তেন চ ৰূপকট্ঠো. অপ্পমত্তোতি কম্মট্ঠানে সতিং অৰিজহন্তো. আতাপীতি কাযিকচেতসিকৰীরিযাতাপেন আতাপৰা, আতাপেতি কিলেসেতি আতাপো, ৰীরিযং. পহিতত্তোতি কাযে চ জীৰিতে চ অনপেক্খতায পেসিতত্তো ৰিস্সট্ঠঅত্তভাৰো, নিব্বানে ৰা পেসিতচিত্তো. ন চিরস্সেৰাতি কম্মট্ঠানারম্ভতো ন চিরেনেৰ. যস্সত্থাযাতি যস্স অত্থায. কুলপুত্তাতি দুৰিধা কুলপুত্তা জাতিকুলপুত্তা চ আচারকুলপুত্তা চ, অযং পন উভযথাপি কুলপুত্তো. সম্মদেৰাতি হেতুনা চ কারণেন চ. অগারস্মাতি ঘরতো. অনগারিযন্তি পব্বজ্জং. কসিৰণিজ্জাদিকম্মঞ্হি অগারস্স হিতন্তি অগারিযং নাম, তং এত্থ নত্থীতি পব্বজ্জা অনগারিযাতি ৰুচ্চতি. পব্বজন্তীতি উপগচ্ছন্তি. তদনুত্তরন্তি তং অনুত্তরং. ব্রহ্মচরিযপরিযোসানন্তি মগ্গব্রহ্মচরিযস্স পরিযোসানভূতং অরহত্তফলং. তস্স হি অত্থায কুলপুত্তা ইধ পব্বজন্তি. দিট্ঠেৰ ধম্মেতি তস্মিংযেৰ অত্তভাৰে. সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰাতি অত্তনাযেৰ পঞ্ঞায পচ্চক্খং কত্ৰা, অপরপ্পচ্চযেন ঞত্ৰাতি অত্থো. উপসম্পজ্জ ৰিহাসীতি পাপুণিত্ৰা সম্পাদেত্ৰা ৰা ৰিহাসি. এৰং ৰিহরন্তোৰ খীণা জাতি…পে… অব্ভঞ্ঞাসীতি. ইমিনা অস্স পচ্চৰেক্খণভূমি দস্সিতা.

তত্থ খীণা জাতীতি ন তাৰস্স অতীতা জাতি খীণা পুব্বেৰ খীণত্তা, ন অনাগতা অনাগতত্তা এৰ, ন পচ্চুপ্পন্না ৰিজ্জমানত্তা. মগ্গস্স পন অভাৰিতত্তা যা একচতুপঞ্চৰোকারভৰেসু একচতুপঞ্চক্খন্ধপ্পভেদা জাতি উপ্পজ্জেয্য, সা মগ্গস্স ভাৰিতত্তা অনুপ্পাদধম্মতং আপজ্জনেন খীণা. তং সো মগ্গভাৰনায পহীনকিলেসে পচ্চৰেক্খিত্ৰা কিলেসাভাৰেন ৰিজ্জমানম্পি কম্মং আযতিং অপ্পটিসন্ধিকং হোতীতি জাননেন অব্ভঞ্ঞাসি. ৰুসিতন্তি ৰুত্থং পরিৰুত্থং কতং চরিতং, নিট্ঠাপিতন্তি অত্থো. ব্রহ্মচরিযন্তি মগ্গব্রহ্মচরিযং. পুথুজ্জনকল্যাণকেন হি সদ্ধিং সত্ত সেক্খা ব্রহ্মচরিযৰাসং ৰসন্তি নাম, খীণাসৰো ৰুত্থৰাসো, তস্মা সো অত্তনো ব্রহ্মচরিযৰাসং পচ্চৰেক্খন্তো ‘‘ৰুসিতং ব্রহ্মচরিয’’ন্তি অব্ভঞ্ঞাসি. কতং করণীযন্তি চতূসু সচ্চেসু চতূহি মগ্গেহি পরিঞ্ঞাপহানসচ্ছিকিরিযাভাৰনাৰসেন সোল়সৰিধম্পি কিচ্চং নিট্ঠাপিতং. পুথুজ্জনকল্যাণকাদযো হি তং কিচ্চং করোন্তি নাম, খীণাসৰো কতকরণীযো, তস্মা সো অত্তনো করণীযং পচ্চৰেক্খন্তো ‘‘কতং করণীয’’ন্তি অব্ভঞ্ঞাসি. নাপরং ইত্থত্তাযাতি ‘‘ইদানি পুন ইত্থভাৰায এৰং সোল়সকিচ্চভাৰায কিলেসক্খযায ৰা মগ্গভাৰনায কিচ্চং মে নত্থী’’তি অব্ভঞ্ঞাসি. নাপরং ইত্থত্তাযাতি ৰা ‘‘ইত্থভাৰতো ইমস্মা এৰংপকারা ৰত্তমানক্খন্ধসন্তানা অপরং খন্ধসন্তানং ময্হং নত্থি, ইমে পন পঞ্চক্খন্ধা পরিঞ্ঞাতা তিট্ঠন্তি ছিন্নমূলকা ৰিয রুক্খা, তে চরিমকচিত্তনিরোধেন অনুপাদানো ৰিয জাতৰেদো নিব্বাযিস্সন্তি, অপণ্ণত্তিকভাৰং গমিস্সন্তী’’তি অব্ভঞ্ঞাসি. অঞ্ঞতরোতি একো. অরহতন্তি ভগৰতো সাৰকানং অরহন্তানং অব্ভন্তরো একো মহাসাৰকো অহোসীতি অত্থো.

অঞ্ঞতরা দেৰতাতি অধিগতমগ্গা একা ব্রহ্মদেৰতা. সা হি সযং অসেক্খত্তা অসেক্খৰিসযং অব্ভঞ্ঞাসি. সেক্খা হি তং তং সেক্খৰিসযং, পুথুজ্জনা চ অত্তনো পুথুজ্জনৰিসযমেৰ জানন্তি. অভিক্কন্তায রত্তিযাতি পরিক্খীণায রত্তিযা, মজ্ঝিমযামেতি অত্থো. অভিক্কন্তৰণ্ণাতি অতিউত্তমৰণ্ণা. কেৰলকপ্পন্তি অনৰসেসেন সমন্ততো. ওভাসেত্ৰাতি অত্তনো পভায চন্দো ৰিয সূরিযো ৰিয চ জেতৰনং একোভাসং কত্ৰা. তেনুপসঙ্কমীতি আযস্মতো নন্দস্স অরহত্তপ্পত্তিং ৰিদিত্ৰা পীতিসোমনস্সজাতা ‘‘তং ভগৰতো পটিৰেদেস্সামী’’তি উপসঙ্কমি.

আসৰানং খযাতি এত্থ আসৰন্তীতি আসৰা, চক্খুদ্ৰারাদীহি পৰত্তন্তীতি অত্থো. অথ ৰা আগোত্রভুং আভৰগ্গং ৰা সৰন্তীতি আসৰা, এতে ধম্মে এতঞ্চ ওকাসং অন্তো করিত্ৰা পৰত্তন্তীতি অত্থো. চিরপারিৰাসিযট্ঠেন মদিরাদিআসৰা ৰিযাতি আসৰা. ‘‘পুরিমা, ভিক্খৰে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৰিজ্জাযা’’তিআদিৰচনেহি (অ. নি. ১০.৬১) নেসং চিরপারিৰাসিযতা ৰেদিতব্বা. অথ ৰা আযতং সংসারদুক্খং সৰন্তি পসৰন্তীতিপি, আসৰা. পুরিমো চেত্থ অত্থো কিলেসেসু যুজ্জতি, পচ্ছিমো কম্মেপি. ন কেৰলঞ্চ কম্মকিলেসা এৰ আসৰা, অথ খো নানপ্পকারা উপদ্দৰাপি. তথা হি ‘‘নাহং, চুন্দ, দিট্ঠধম্মিকানংযেৰ আসৰানং সংৰরায ধম্মং দেসেমী’’তি এত্থ (দী. নি. ৩.১৮২) ৰিৰাদমূলভূতা কিলেসা আসৰাতি আগতা.

‘‘যেন দেৰূপপত্যস্স, গন্ধব্বো ৰা ৰিহঙ্গমো;

যক্খত্তং যেন গচ্ছেয্য, মনুস্সত্তঞ্চ অব্বজে;

তে ময্হং আসৰা খীণা, ৰিদ্ধস্তা ৰিনলীকতা’’তি. (অ. নি. ৪.৩৬) –

এত্থ তেভূমিকং কম্মং অৰসেসা চ অকুসলা ধম্মা আসৰাতি আগতা. ‘‘দিট্ঠধম্মিকানং আসৰানং সংৰরায, সম্পরাযিকানং আসৰানং পটিঘাতাযা’’তি (পারা. ৩৯) পরূপঘাতৰিপ্পটিসারৰধবন্ধাদযো চেৰ অপাযদুক্খভূতা চ নানপ্পকারা উপদ্দৰা.

তে পনেতে আসৰা ৰিনযে – ‘‘দিট্ঠধম্মিকানং আসৰানং সংৰরায সম্পরাযিকানং আসৰানং পটিঘাতাযা’’তি (পারা. ৩৯) দ্ৰিধা আগতা. সল়াযতনে ‘‘তযোমে, আৰুসো, আসৰা – কামাসৰো, ভৰাসৰো, অৰিজ্জাসৰো’’তি (দী. নি. ৩.৩০৫) তিধা আগতা, তথা অঞ্ঞেসু চ সুত্তন্তেসু. অভিধম্মে তেযেৰ দিট্ঠাসৰেন সদ্ধিং চতুধা আগতা. নিব্বেধিকপরিযাযে ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, আসৰা নিরযগামিনিযা’’তিআদিনা (অ. নি. ৬.৬৩) পঞ্চধা আগতা. ছক্কনিপাতে ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, আসৰা সংৰরায পহাতব্বা’’তিআদিনা (অ. নি. ৬.৫৮) নযেন ছধা আগতা. সব্বাসৰপরিযাযে (ম. নি. ১.২২) তেযেৰ দস্সনপহাতব্বেহি সদ্ধিং সত্তধা আগতা. ইধ পন অভিধম্মনযেন চত্তারো আসৰা ৰেদিতব্বা.

খযাতি এত্থ পন ‘‘যো আসৰানং খযো ভেদো পরিভেদো’’তিআদীসু আসৰানং সরসভেদো আসৰক্খযোতি ৰুত্তো. ‘‘জানতো অহং, ভিক্খৰে, পস্সতো আসৰানং খযং ৰদামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৫) আসৰানং আযতিং অনুপ্পাদো আসৰক্খযোতি ৰুত্তো.

‘‘সেক্খস্স সিক্খমানস্স, উজুমগ্গানুসারিনো;

খযস্মিং পঠমং ঞাণং, ততো অঞ্ঞা অনন্তরা’’তি. (ইতিৰু. ৬২) –

আদীসু মগ্গো আসৰক্খযোতি ৰুত্তো. ‘‘আসৰানং খযা সমণো হোতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৪৩৮) ফলং.

‘‘পরৰজ্জানুপস্সিস্স, নিচ্চং উজ্ঝানসঞ্ঞিনো;

আসৰা তস্স ৰড্ঢন্তি, আরা সো আসৰক্খযা’’তি. –

আদীসু (ধ. প. ২৫৩) নিব্বানং. ইধ পন আসৰানং অচ্চন্তখযো অনুপ্পাদো ৰা মগ্গো ৰা ‘‘আসৰানং খযো’’তি ৰুত্তো.

অনাসৰন্তি পটিপস্সদ্ধিৰসেন সব্বসো পহীনাসৰং. চেতোৰিমুত্তিন্তি অরহত্তফলসমাধিং. পঞ্ঞাৰিমুত্তিন্তি অরহত্তফলপঞ্ঞং. উভযৰচনং মগ্গে ৰিয ফলেপি সমথৰিপস্সনানং যুগনন্ধভাৰদস্সনত্থং. ঞাণন্তি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. দেৰতায ৰচনসমনন্তরমেৰ ‘‘কথং নু খো’’তি আৰজ্জেন্তস্স ভগৰতো ঞাণং উপ্পজ্জি ‘‘নন্দেন অরহত্তং সচ্ছিকত’’ন্তি. সো হি আযস্মা সহাযভিক্খূহি তথা উপ্পণ্ডিযমানো ‘‘ভারিযং ৰত মযা কতং, যোহং এৰং স্ৰাক্খাতে ধম্মৰিনযে পব্বজিত্ৰা অচ্ছরানং পটিলাভায সত্থারং পাটিভোগং অকাসি’’ন্তি উপ্পন্নসংৰেগো হিরোত্তপ্পং পচ্চুপট্ঠপেত্ৰা ঘটেন্তো ৰাযমন্তো অরহত্তং পত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘যংনূনাহং ভগৰন্তং এতস্মা পটিস্সৰা মোচেয্য’’ন্তি. সো ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা অত্তনো অধিপ্পাযং সত্থু আরোচেসি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো আযস্মা নন্দো…পে… এতস্মা পটিস্সৰা’’তি. তত্থ পটিস্সৰাতি পাটিভোগপ্পটিস্সৰা, ‘‘অচ্ছরানং পটিলাভায অহং পটিভূতো’’তি পটিঞ্ঞায.

অথস্স ভগৰা ‘‘যস্মা তযা অঞ্ঞা আরাধিতাতি ঞাতমেতং মযা, দেৰতাপি মে আরোচেসি, তস্মা নাহং পটিস্সৰা ইদানি মোচেতব্বো অরহত্তপ্পত্তিযাৰ মোচিতত্তা’’তি আহ. তেন ৰুত্তং ‘‘যদেৰ খো তে নন্দা’’তিআদি. তত্থ যদেৰাতি যদা এৰ. তেতি তৰ. মুত্তোতি পমুত্তো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যস্মিংযেৰ কালে আসৰেহি তৰ চিত্তং ৰিমুত্তং, অথ অনন্তরমেৰাহং ততো পাটিভোগতো মুত্তোতি.

সোপি আযস্মা ৰিপস্সনাকালেযেৰ ‘‘যদেৰাহং ইন্দ্রিযাসংৰরং নিস্সায ইমং ৰিপ্পকারং পত্তো, তমেৰ সুট্ঠু নিগ্গহেস্সামী’’তি উস্সাহজাতো বলৰহিরোত্তপ্পো তত্থ চ কতাধিকারত্তা ইন্দ্রিযসংৰরে উক্কট্ঠপটিপদম্পি অগমাসি. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘সচে, ভিক্খৰে, নন্দস্স পুরত্থিমা দিসা আলোকেতব্বা হোতি, সব্বং চেতসো সমন্নাহরিত্ৰা নন্দো পুরত্থিমং দিসং আলোকেতি ‘এৰং মে পুরত্থিমং দিসং আলোকযতো ন অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যু’ন্তি, ইতিহ তত্থ সম্পজানো হোতি.

‘‘সচে, ভিক্খৰে, নন্দস্স পচ্ছিমা…পে… উত্তরা… দক্খিণা… উদ্ধং… অধো… অনুদিসা আলোকেতব্বা হোতি, সব্বং চেতসো সমন্নাহরিত্ৰা নন্দো অনুদিসং আলোকেতি ‘এৰং মে…পে… সম্পজানো হোতী’’’তি (অ. নি. ৮.৯).

তেনেৰ তং আযস্মন্তং সত্থা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারানং যদিদং নন্দো’’তি (অ. নি. ১.২৩০) এতদগ্গে ঠপেসি.

এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এতং আযস্মতো নন্দস্স সব্বাসৰে খেপেত্ৰা সুখাদীসু তাদিভাৰপ্পত্তিসঙ্খাতং অত্থং সব্বাকারতো ৰিদিত্ৰা. ইমং উদানন্তি তদত্থৰিভাৰনং ইমং উদানং উদানেসি.

তত্থ যস্স নিত্তিণ্ণো পঙ্কোতি যেন অরিযপুগ্গলেন অরিযমগ্গসেতুনা সব্বো দিট্ঠিপঙ্কো সংসারপঙ্কো এৰ ৰা নিব্বানপারগমনেন তিণ্ণো. মদ্দিতো কামকণ্ডকোতি যেন সত্তানং ৰিজ্ঝনতো. ‘‘কামকণ্ডকো’’তি লদ্ধনামো সব্বো কিলেসকামো সব্বো কামৰিসূকো অগ্গঞাণদণ্ডেন মদ্দিতো ভগ্গো অনৰসেসতো মথিতো. মোহক্খযং অনুপ্পত্তোতি এৰংভূতো চ দুক্খাদিৰিসযস্স সব্বস্স সম্মোহস্স খেপনেন মোহক্খযং পত্তো, অরহত্তফলং নিব্বানঞ্চ অনুপ্পত্তো. সুখদুক্খেসু ন ৰেধতী স ভিক্খূতি সো ভিন্নকিলেসো ভিক্খু ইট্ঠারম্মণসমাযোগতো উপ্পন্নেসু সুখেসু অনিট্ঠারম্মণসমাযোগতো উপ্পন্নেসু দুক্খেসু চ ন ৰেধতি ন কম্পতি, তং নিমিত্তং চিত্তৰিকারং নাপজ্জতি. ‘‘সুখদুক্খেসূ’’তি চ দেসনামত্তং, সব্বেসুপি লোকধম্মেসু ন ৰেধতীতি ৰেদিতব্বং.

দুতিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. যসোজসুত্তৰণ্ণনা

২৩. ততিযে যসোজপ্পমুখানীতি এত্থ যসোজোতি তস্স থেরস্স নামং, তং পুব্বঙ্গমং কত্ৰা পব্বজিতত্তা ৰিচরণতো চ তানি পঞ্চ ভিক্খুসতানি ‘‘যসোজপ্পমুখানী’’তি ৰুত্তানি.

তেসং অযং পুব্বযোগো – অতীতে কির কস্সপদসবলস্স সাসনে অঞ্ঞতরো ভিক্খু আরঞ্ঞকো অরঞ্ঞে পিট্ঠিপাসাণে কতপণ্ণকুটিযং ৰিহরতি. তস্মিঞ্চ সমযে পঞ্চসতা চোরা গামঘাতকাদীনি কত্ৰা চোরিকায জীৰন্তা চোরকম্মং কত্ৰা জনপদমনুস্সেহি অনুবদ্ধা পলাযমানা অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা তত্থ কিঞ্চি গহণং ৰা পটিসরণং ৰা অপস্সন্তা অৰিদূরে তং ভিক্খুং পাসাণে নিসিন্নং দিস্ৰা ৰন্দিত্ৰা তং পৰত্তিং আচিক্খিত্ৰা ‘‘অম্হাকং, ভন্তে, পটিসরণং হোথা’’তি যাচিংসু. থেরো ‘‘তুম্হাকং সীলসদিসং পটিসরণং নত্থি, সব্বে পঞ্চ সীলানি সমাদিযথা’’তি আহ. তে ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা সীলানি সমাদিযিংসু. থেরো ‘‘তুম্হে ইদানি সীলেসু পতিট্ঠিতা, অত্তনো জীৰিতং ৰিনাসযন্তেসুপি মা মনং পদোসযিত্থা’’তি ককচূপমৰিধিং (ম. নি. ১.২২২ আদযো) আচিক্খি. তে ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিংসু. অথ তে জানপদা তং সম্পত্তা ইতো চিতো চ গৰেসন্তা তে চোরে দিস্ৰা সব্বেৰ জীৰিতা ৰোরোপেসুং. তে তেসু মনোপদোসমত্তম্পি অকত্ৰা অক্খণ্ডসীলা কালং কত্ৰা কামাৰচরদেৰেসু নিব্বত্তিংসু. তেসু জেট্ঠচোরো জেট্ঠদেৰপুত্তো অহোসি, ইতরে তস্সেৰ পরিৰারা.

তে অপরাপরং সংসরন্তা একং বুদ্ধন্তরং দেৰলোকে খেপেত্ৰা অম্হাকং ভগৰতো কালে দেৰলোকতো চৰিত্ৰা জেট্ঠদেৰপুত্তো সাৰত্থিনগরদ্ৰারে কেৰট্টগামে পঞ্চসতকুলগামজেট্ঠকস্স কেৰট্টস্স পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি, যসোজোতিস্স নামং অকংসু. ইতরেপি অৰসেসকেৰট্টানং পুত্তা হুত্ৰা নিব্বত্তিংসু. তে পুব্বসন্নিৰাসেন সব্বেপি সহাযকা হুত্ৰা সহপংসুকীল়িতং কীল়ন্তা অনুপুব্বেন ৰযপ্পত্তা অহেসুং, যসোজো তেসং অগ্গো অহোসি. তে সব্বেৰ একতো হুত্ৰা জালানি গহেত্ৰা নদিতল়াকাদীসু মচ্ছে বন্ধন্তা ৰিচরন্তি.

অথেকদিৰসং অচিরৰতিযা নদিযা জালে খিত্তে সুৰণ্ণৰণ্ণো মচ্ছো অন্তোজালে পাৰিসি. তং দিস্ৰা সব্বেপি কেৰট্টা ‘‘অম্হাকং পুত্তা মচ্ছে বন্ধন্তা সুৰণ্ণৰণ্ণং মচ্ছং বন্ধিংসূ’’তি হট্ঠতুট্ঠা অহেসুং. অথ তে পঞ্চসতাপি সহাযকা মচ্ছং নাৰায পক্খিপিত্ৰা নাৰং উক্খিপিত্ৰা রঞ্ঞো দস্সেসুং. রাজা তং দিস্ৰা ‘‘ভগৰা এতস্স সুৰণ্ণৰণ্ণকারণং জানিস্সতী’’তি মচ্ছং গাহাপেত্ৰা ভগৰতো দস্সেসি. সত্থা ‘‘অযং কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধস্স সাসনে ওসক্কমানে পব্বজিত্ৰা মিচ্ছা পটিপজ্জন্তো সাসনং ওসক্কাপেত্ৰা নিরযে নিব্বত্তো একং বুদ্ধন্তরং নিরযে পচ্চিত্ৰা ততো চুতো অচিরৰতিযং মচ্ছো হুত্ৰা নিব্বত্তো’’তি ৰত্ৰা তস্স মাতুভগিনীনঞ্চ নিরযে নিব্বত্তভাৰং, তস্স ভাতিকত্থেরস্স পরিনিব্বুতভাৰঞ্চ তেনেৰ কথাপেত্ৰা ইমিস্সা অট্ঠুপ্পত্তিযা কপিলসুত্তং দেসেসি.

সত্থু দেসনং সুত্ৰা তে পঞ্চসতা কেৰট্টপুত্তা সংৰেগজাতা হুত্ৰা ভগৰতো সন্তিকে পব্বজিত্ৰা, উপসম্পন্না হুত্ৰা ৰিৰেকৰাসং ৰসন্তা ভগৰন্তং দস্সনায আগমংসু. তেন ৰুত্তং – ‘‘তেন খো পন সমযেন যসোজপ্পমুখানি পঞ্চমত্তানি ভিক্খুসতানী’’তিআদি.

তত্থ তেধাতি তে ইধ. নেৰাসিকেহীতি নিবদ্ধৰাসং ৰসমানেহি. পটিসম্মোদমানাতি নেৰাসিকভিক্খূহি ‘‘কচ্চাৰুসো, খমনীয’’ন্তিআদিনা পটিসন্থারৰসেন সম্মোদনায কতায ‘‘আমাৰুসো, খমনীয’’ন্তিআদিনা, পুন সম্মোদমানা তেহি সদ্ধিং সমপ্পৰত্তমোদা. সেনাসনানি পঞ্ঞাপযমানাতি আচরিযুপজ্ঝাযানং অত্তনো চ পাপুণকানি সেনাসনানি পুচ্ছিত্ৰা তেহি নেৰাসিকেহি তেসং ‘‘ইদং তুম্হাকং আচরিযানং, ইদং তুম্হাকং উপজ্ঝাযানং, ইদং তুম্হাকং পাপুণাতী’’তি সেনাসনানি সংৰিধাপেত্ৰা অত্তনা চ তত্থ গন্ত্ৰা, দ্ৰারকৰাটানি ৰিৰরিত্ৰা, মঞ্চপীঠকটসারকাদীনি নীহরিত্ৰা পপ্ফোটেত্ৰা যথাঠানং ঠপনাদিৰসেন পঞ্ঞাপেন্তা চ.

পত্তচীৰরানি পটিসামযমানাতি, ‘‘ভন্তে, ইমং মে পত্তং ঠপেথ, ইদং চীৰরং, ইদং থালকং, ইদং উদকতুম্বং, ইদং মে কত্তরযট্ঠি’’ন্তি এৰং সমণপরিক্খারং সংগোপযমানা. উচ্চাসদ্দা মহাসদ্দাতি উদ্ধং গতট্ঠেন উচ্চো সদ্দো যেসন্তে উচ্চাসদ্দা অকারস্স আকারং কত্ৰা. সমন্ততো পত্থটট্ঠেন মহন্তো সদ্দো যেসন্তে মহাসদ্দা. কেৰট্টা মঞ্ঞে মচ্ছৰিলোপেতি কেৰট্টা ৰিয মচ্ছৰিলুম্পনে. যথা নাম কেৰট্টা উদকে ৰট্টনতো মচ্ছগ্গহণত্থং পৰত্তনতো ‘‘কেৰট্টা’’তি লদ্ধনামা মচ্ছবন্ধা মচ্ছগ্গহণত্থং জলে জালং পক্খিপিত্ৰা ‘‘পৰিট্ঠো ন পৰিট্ঠো, গহিতো ন গহিতো’’তিআদিনা উচ্চাসদ্দমহাসদ্দা হোন্তি. যথা চ তে মচ্ছপচ্ছিআদীনি ঠপিতট্ঠানে মহাজনে গন্ত্ৰা ‘‘ময্হং একং মচ্ছং দেথ, ময্হং একং মচ্ছফালং দেথ, অমুকস্স দিন্নো মহন্তো, ময্হং খুদ্দকো’’তিআদীনি ৰত্ৰা ৰিলুম্পমানে তেসং পটিসেধনাদিৰসেন উচ্চাসদ্দমহাসদ্দা চ হোন্তি, এৰমেতে ভিক্খূতি দস্সেতি. তেতেতি তে এতে. কিংনূতি কিস্স নু, কিমত্থং নূতি অত্থো. তেমেতি তে ইমে. পণামেমীতি নীহরামি. ৰোতি তুম্হে. ন ৰো মম সন্তিকে ৰত্থব্বন্তি তুম্হেহি ময্হং সন্তিকে ন ৰসিতব্বং. যে তুম্হে মাদিসস্স বুদ্ধস্স ৰসনট্ঠানং আগন্ত্ৰা এৰং মহাসদ্দং করোথ, অত্তনো ধম্মতায ৰসন্তা কিং নাম সারুপ্পং করিস্সথ, তুম্হাদিসানং মম সন্তিকে ৰসনকিচ্চং নত্থীতি দীপেতি. এৰং পণামিতেসু চ ভগৰতা তেসু একভিক্খুপি ‘‘ভগৰা তুম্হে মহাসদ্দমত্তকেন অম্হে পণামেথা’’তি ৰা অঞ্ঞং ৰা কিঞ্চি পটিৰচনং অৰত্ৰা বুদ্ধগারৰেন সব্বে ভগৰতো ৰচনং সম্পটিচ্ছন্তা ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি ৰত্ৰা নিক্খমিংসু. এৰং পন তেসং অহোসি ‘‘মযং সত্থারং পস্সিস্সাম, ধম্মং সোস্সাম, সত্থু সন্তিকে ৰসিস্সামাতি আগতা, এৰরূপস্স পন গরুনো সত্থু সন্তিকং আগন্ত্ৰা মহাসদ্দং করিম্হা, অম্হাকমেৰ দোসোযং, পণামিতম্হা ততো, ন লদ্ধং সত্থু সন্তিকে ৰত্থুং, সমন্তপাসাদিকং সুৰণ্ণৰণ্ণং সরীরং ওলোকেতুং, মধুরস্সরেন দেসিতং ধম্মং সোতু’’ন্তি. তে বলৰদোমনস্সজাতা হুত্ৰা পক্কমিংসু.

সংসামেত্ৰাতি সুগুত্তং কত্ৰা. ৰজ্জীতি এৰংনামকো জনপদো, ৰজ্জী নাম জানপদিনো রাজকুমারা, তেসং নিৰাসো একোপি জনপদো রুল়্হীৰসেন ‘‘ৰজ্জী’’ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. তেন ৰুত্তং ‘‘ৰজ্জীসূ’’তি. ৰগ্গুমুদাতি এৰংনাম লোকস্স পুঞ্ঞসম্মতা একা নদী. ‘‘ৰগ্গমুদা’’তিপি পাঠো. অত্থকামেনাতি কিঞ্চি পযোজনং অনপেক্খিত্ৰা অত্থমেৰ ইচ্ছন্তেন. হিতেসিনাতি অত্থং ইচ্ছন্তেন, ‘‘কিন্তি মে সাৰকা ৰট্টদুক্খা পরিমুচ্চেয্যু’’ন্তি তস্স অত্থসঙ্খাতস্স অত্থস্স ৰা হেতুভূতস্স হিতস্স এসনসীলেন. ততো এৰ অত্তনো সরীরখেদং অগণেত্ৰা দূরেপি ৰেনেয্যসন্তিকং গন্ত্ৰা অনুকম্পনতো অনুকম্পকেন. তমেৰ অনুকম্পং উপাদায মযং পণামিতা, ন অত্তনো ৰেয্যাৰচ্চাদিপচ্চাসীসায. যস্মা ধম্মগরুনো বুদ্ধা ভগৰন্তো সম্মাপটিপত্তিযাৰ পূজেতব্বা, যে উচ্চাসদ্দকরণমত্তেপি পণামেন্তি, তস্মা হন্দ মযং, আৰুসো, তথা ৰিহারং কপ্পেম সব্বত্থ সতিসম্পজঞ্ঞযোগেন অপণ্ণকপ্পটিপদং পূরেন্তা যথাগহিতকম্মট্ঠানং মত্থকং পাপেন্তা চতুইরিযাপথৰিহারং কপ্পেম ৰিহরাম. যথা নো ৰিহরতন্তি যথা অম্হেসু ৰিহরন্তেসু, ভগৰা অত্তমনো অস্স, সম্মাপটিপত্তিযা পূজায আরাধিতো ভৰেয্যাতি অত্থো.

তেনেৰন্তরৰস্সেনাতি তস্মিংযেৰ অন্তরৰস্সে মহাপৰারণং অনতিক্কমিত্ৰাৰ. সব্বেৰ তিস্সো ৰিজ্জা সচ্ছাকংসূতি সব্বেযেৰ তে পঞ্চসতা ভিক্খূ পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণং দিব্বচক্খুঞাণং আসৰক্খযঞাণন্তি ইমা তিস্সো পুব্বেনিৰুত্থক্খন্ধপ্পটিচ্ছাদকমোহক্খন্ধাদীনং ৰিনিৰিজ্ঝনট্ঠেন ৰিজ্জা অত্তপচ্চক্খা অকংসু. লোকিযাভিঞ্ঞাসু ইমাযেৰ দ্ৰে অভিঞ্ঞা আসৰক্খযঞাণস্স বহূপকারা, ন তথা দিব্বসোতচেতোপরিযইদ্ধিৰিধঞাণানীতি দস্সনত্থং ৰিজ্জত্তযমেৰেত্থ তেসং ভিক্খূনং অধিগমদস্সনৰসেন উদ্ধটং. তথা হি ৰেরঞ্জসুত্তে (অ. নি. ৮.১১) ভগৰা ৰেরঞ্জব্রাহ্মণস্স অত্তনো অধিগমং দস্সেন্তো ৰিজ্জত্তযমেৰ দেসেসি, ন দিব্বসোতঞাণাদীনং অভাৰতো. এৰং তেসম্পি ভিক্খূনং ৰিজ্জমানানিপি দিব্বসোতঞাণাদীনি ন উদ্ধটানি. ছল়ভিঞ্ঞা হি তে ভিক্খূ. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘ৰগ্গুমুদায নদিযা তীরে অন্তরহিতা মহাৰনে কূটাগারসালাযং ভগৰতো সম্মুখে পাতুরহেসু’’ন্তি তেসং ভিক্খূনং ইদ্ধিৰল়ঞ্জনং ৰক্খতি.

যথাভিরন্তন্তি যথাভিরতিং যথাজ্ঝাসযং. বুদ্ধানঞ্হি একস্মিং ঠানে ৰসন্তানং ছাযূদকৰিপত্তিং ৰা অফাসুকসেনাসনং ৰা মনুস্সানং অস্সদ্ধাদিভাৰং ৰা আগম্ম অনভিরতি নাম নত্থি, তেসং সম্পত্তিযা ‘‘ফাসুং ৰিহরামা’’তি চিরৰিহারোপি নত্থি. যত্থ পন ভগৰতি ৰিহরন্তে মনুস্সা সরণেসু ৰা পতিট্ঠহন্তি, সীলানি ৰা সমাদিযন্তি পব্বজন্তি, সোতাপত্তিমগ্গাদীনি ৰা পাপুণন্তি, সত্থা তাসু সম্পত্তীসু তেসং পতিট্ঠাপনত্থং ৰসতি, তদভাৰে পক্কমতি. তদা হি সাৰত্থিযং কত্তব্ববুদ্ধকিচ্চং নাহোসি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো ভগৰা সাৰত্থিযং যথাভিরন্তং ৰিহরিত্ৰা যেন ৰেসালী তেন চারিকং পক্কামী’’তি.

চারিকং চরমানোতি অদ্ধানগমনং গচ্ছন্তো. চারিকা চ নামেসা ভগৰতো দুৰিধা তুরিতচারিকা অতুরিতচারিকাতি. তত্থ দূরেপি বোধনেয্যপুগ্গলং দিস্ৰা তস্স বোধনত্থং সহসা গমনং তুরিতচারিকা নাম, সা মহাকস্সপপচ্চুগ্গমনাদীসু দট্ঠব্বা. যা পন গামনিগমরাজধানীপটিপাটিযা দেৰসিকং যোজনদ্ধযোজনৰসেন পিণ্ডপাতচরিযাদীহি লোকং অনুগ্গণ্হন্তো গচ্ছতি, অযং অতুরিতচারিকা নাম, অযমেৰ ইধাধিপ্পেতা. তদৰসরীতি তেন অৰসরি, তং ৰা অৰসরি, তত্থ অৰসরি, পাৰিসীতি অত্থো.

তত্রাতি তস্সং. সুদন্তি নিপাতমত্তং. ৰেসালিযন্তি তিক্খত্তুং ৰিসালীভূতত্তা ‘‘ৰেসালী’’তি লদ্ধনামে লিচ্ছৰিরাজূনং নগরে. মহাৰনেতি মহাৰনং নাম সযংজাতং অরোপিমং সপরিচ্ছেদং মহন্তং ৰনং. কপিলৰত্থুসামন্তা পন মহাৰনং হিমৰন্তেন সহ একাবদ্ধং অপরিচ্ছেদং হুত্ৰা মহাসমুদ্দং আহচ্চ ঠিতং. ইদং তাদিসং ন হোতি, সপরিচ্ছেদং মহন্তং ৰনন্তি মহাৰনং. কূটাগারসালাযন্তি তস্মিং মহাৰনে ভগৰন্তং উদ্দিস্স কতে আরামে কূটাগারং অন্তো কত্ৰা হংসৰট্টকচ্ছন্নেন কতা সব্বাকারসম্পন্না বুদ্ধস্স ভগৰতো গন্ধকুটি কূটাগারসালা নাম, তস্সং কূটাগারসালাযং. ৰগ্গুমুদাতীরিযানন্তি ৰগ্গুমুদাতীরৰাসীনং. চেতসা চেতো পরিচ্চ মনসি করিত্ৰাতি অত্তনো চিত্তেন তেসং চিত্তং পরিচ্ছিজ্জ মনসি করিত্ৰা, চেতোপরিযঞাণেন ৰা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন ৰা তেহি অধিগতৰিসেসং জানিত্ৰাতি অত্থো.

আলোকজাতা ৰিযাতি সঞ্জাতালোকা ৰিয. ইতরং তস্সেৰ ৰেৰচনং, চন্দসহস্সসূরিযসহস্সেহি ওভাসিতা ৰিযাতি অত্থো. যস্মা তে যসোজপ্পমুখা পঞ্চসতা ভিক্খূ সব্বসো অৰিজ্জন্ধকারৰিধমনেন আলোকভূতা ওভাসভূতা হুত্ৰা ৰিহরন্তি, তস্মা ভগৰা তেহি ঠিতদিসায ‘‘আলোকজাতা ৰিয মে, আনন্দ, এসা দিসা’’তিআদিনা ৰণ্ণভণনাপদেসেন তে ভিক্খূ পসংসতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘যস্সং দিসাযং ৰগ্গুমুদাতীরিযা ভিক্খূ ৰিহরন্তী’’তি. অপ্পটিকূলাতি ন পটিকূলা, মনাপা মনোহরাতি অত্থো. যস্মিঞ্হি পদেসে সীলাদিগুণসম্পন্না মহেসিনো ৰিহরন্তি, তং কিঞ্চাপি উক্কূলৰিকূলৰিসমদুগ্গাকারং, অথ খো মনুঞ্ঞং রমণীযমেৰ. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘গামে ৰা যদি ৰারঞ্ঞে, নিন্নে ৰা যদি ৰা থলে;

যত্থ অরহন্তো ৰিহরন্তি, তং ভূমিরামণেয্যক’’ন্তি. (ধ. প. ৯৮);

পহিণেয্যাসীতি পেসেয্যাসি. সত্থা আযস্মন্তানং দস্সনকামোতি তেসং ভিক্খূনং সন্তিকে পহেণাকারদস্সনং. ইতি ভগৰা যদত্থং তে ভিক্খূ পণামেসি, তমত্থং মত্থকপ্পত্তং দিস্ৰা আরদ্ধচিত্তো তেসং দস্সনকামতং থেরস্স আরোচেসি. এৰং কিরস্স অহোসি ‘‘অহং ইমে উচ্চাসদ্দমহাসদ্দকরণে পণামেস্সামি, অথ তে ভদ্রো অস্সাজানীযো ৰিয কসাভিঘাতেন, তেন চোদিতা সংৰেগপ্পত্তা মমারাধনত্থং অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা ঘটেন্তা ৰাযমন্তা খিপ্পমেৰ অরহত্তং সচ্ছিকরিস্সন্তী’’তি. ইদানি তে অগ্গফলপ্পত্তে দিস্ৰা তায অরহত্তপ্পত্তিযা আরাধিতচিত্তো তেসং দস্সনকামো হুত্ৰা এৰং ধম্মভণ্ডাগারিকং আণাপেসি.

সো ভিক্খূতি আনন্দত্থেরেন তথা আণত্তো ছল়ভিঞ্ঞো একো ভিক্খু. পমুখেতি সম্মুখে. আনেঞ্জসমাধিনাতি চতুত্থজ্ঝানপাদকেন অগ্গফলসমাধিনা, ‘‘অরূপজ্ঝানপাদকেনা’’তিপি ৰদন্তি. ‘‘আনেঞ্জেন সমাধিনা’’তিপি পাঠো. কস্মা পন ভগৰা তেসং ভিক্খূনং আগমনং জানন্তো পটিসন্থারং অকত্ৰা সমাপত্তিংযেৰ সমাপজ্জি? তেসং অত্তনা সমাপন্নসমাপত্তিং জানিত্ৰা সমাপজ্জনত্থং, তেসং পুব্বে পণামিতানং ইদানি অত্তনা সমানসম্ভোগদস্সনত্থং, আনুভাৰদীপনত্থং, ৰিনা ৰচীভেদেন অঞ্ঞব্যাকরণদীপনত্থঞ্চ. অপরে পনাহু ‘‘পুব্বে পণামিতানং ইদানি অত্তনো সন্তিকং আগতানং অনুত্তরসুখুপ্পাদনেন অনঞ্ঞসাধারণপটিসন্থারকরণত্থ’’ন্তি. তেপি আযস্মন্তো ভগৰতো অজ্ঝাসযং ঞত্ৰা তংযেৰ সমাপত্তিং সমাপজ্জিংসু. তেন ৰুত্তং – ‘‘কতমেন নু খো ভগৰা ৰিহারেন এতরহি ৰিহরতী’’তিআদি.

এত্থ চ রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানং কোসজ্জাদীনং পারিপন্তিকধম্মানং সুৰিদূরভাৰতো ইদ্ধিযা মূলভূতেহি অনোণমনাদীহি সোল়সহি ৰোদানধম্মেহি সমন্নাগমনতো আনেঞ্জপ্পত্তং সযং অনিঞ্জনট্ঠেন আনেঞ্জন্তি ৰুচ্চতি. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘অনোণতং চিত্তং কোসজ্জে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং. অনুণ্ণতং চিত্তং উদ্ধচ্চে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং. অনভিরতং চিত্তং রাগে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং. অনপনতং চিত্তং ব্যাপাদে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং. অনিস্সিতং চিত্তং দিট্ঠিযা ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং. অপ্পটিবদ্ধং চিত্তং ছন্দরাগে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং. ৰিপ্পমুত্তং চিত্তং কামরাগে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং. ৰিসংযুত্তং চিত্তং কিলেসে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং. ৰিমরিযাদিকতং চিত্তং কিলেসমরিযাদায ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং. একত্তগতং চিত্তং নানত্তকিলেসে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং. সদ্ধায পরিগ্গহিতং চিত্তং অস্সদ্ধিযে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং. ৰীরিযেন পরিগ্গহিতং চিত্তং কোসজ্জে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং. সতিযা পরিগ্গহিতং চিত্তং পমাদে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং. সমাধিনা পরিগ্গহিতং চিত্তং উদ্ধচ্চে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং. পঞ্ঞায পরিগ্গহিতং চিত্তং অৰিজ্জায ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং. ওভাসগতং চিত্তং অৰিজ্জন্ধকারে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জ’’ন্তি.

রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানমেৰ চ রূপৰিরাগভাৰনাৰসেন পৰত্তিতং, আরম্মণৰিভাগেন চতুব্বিধং অরূপাৰচরজ্ঝানন্তি এতেসং পঞ্চন্নং ঝানানং আনেঞ্জৰোহারো. তেসং যং কিঞ্চি পাদকং কত্ৰা সমাপন্না অরহত্তফলসমাপত্তি আনেঞ্জসমাধীতি পোরাণা.

অভিক্কন্তাযাতি অতীতায. নিক্খন্তেতি নিগ্গতে, অপগতেতি অত্থো. তুণ্হী অহোসীতি ভগৰা অরিযেন তুণ্হীভাৰেন তুণ্হী অহোসি. উদ্ধস্তে অরুণেতি উগ্গতে অরুণে, অরুণো নাম পুরত্থিমদিসায সূরিযোদযতো পুরেতরমেৰ উট্ঠিতোভাসো. নন্দিমুখিযাতি রত্তিযা অরুণস্স উগ্গতত্তা এৰ অরুণপ্পভায সূরিযালোকূপজীৰিনো সত্তে নন্দাপনমুখিযা ৰিয রত্তিযা জাতায, ৰিভাযমানাযাতি অত্থো.

তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠহিত্ৰাতি যথাপরিচ্ছেদং ততো আনেঞ্জসমাধিতো অরহত্তফলসমাপত্তিতো উট্ঠায. সচে খো ত্ৰং, আনন্দ, জানেয্যাসীতি ভগৰা ‘‘ইমে চ ভিক্খূ এত্তকং কালং ইমিনা নাম সমাপত্তিসুখেন ৰীতিনামেন্তী’’তি, আনন্দ, যদি ত্ৰং জানেয্যাসি. এত্তকম্পি তে নপ্পটিভাসেয্যাতি লোকিযপটিসম্মোদনং সন্ধায যদিদং তে ‘‘অভিক্কন্তা, ভন্তে, রত্তী’’তিআদিনা তিক্খত্তুং পটিভানং উপট্ঠিতং, তযিদং এত্তকম্পি তে ন উপট্ঠহেয্য. যস্মা চ খো ত্ৰং, আনন্দ, সেক্খো অসেক্খং সমাপত্তিৰিহারং ন জানাসি, তস্মা মং ইমেসং ভিক্খূনং লোকিযপটিসম্মোদনং কারেতুং উস্সুক্কং আপজ্জি. অহং পন ইমেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং লোকুত্তরপটিসম্মোদনেনেৰ তিযামরত্তিং ৰীতিনামেসিন্তি দস্সেন্তো ভগৰা আহ – ‘‘অহঞ্চ, আনন্দ, ইমানি চ পঞ্চ ভিক্খুসতানি সব্বেৰ আনেঞ্জসমাধিনা নিসীদিম্হা’’তি.

এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এতং তেসং ভিক্খূনং অত্তনা সমং আনেঞ্জসমাধিসমাপজ্জনসমত্থতাসঙ্খাতং ৰসীভাৰত্থং সব্বাকারতো ৰিদিত্ৰা. ইমং উদানন্তি ইমং তেসং ভিক্খূনং অনৰসেসরাগাদিপ্পহানসংসিদ্ধিতাদিসভাৰদীপনং উদানং উদানেসি.

তত্থ যস্স জিতো কামকণ্ডকোতি কুসলপক্খৰিজ্ঝনট্ঠেন কণ্ডকভূতো কিলেসকামো যেন অরিযপুগ্গলেন অনৰসেসং জিতো পহীনো, এতেনস্স অনুনযাভাৰং দস্সেতি. ‘‘গামকণ্টকো’’তিপি পাঠো. তস্সত্থো – গামে কণ্টকো কণ্টকট্ঠানিযো সকলো ৰত্থুকামো যস্স জিতোতি. জযো চস্স তপ্পটিবদ্ধছন্দরাগপ্পহানেনেৰ ৰেদিতব্বো, তেন তেসং অনাগামিমগ্গো ৰুত্তো হোতি. অক্কোসো চ জিতোতি সম্বন্ধো. ৰধো চ বন্ধনঞ্চাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. তেসু অক্কোসজযেন ৰচীদুচ্চরিতাভাৰো, ইতরেন কাযদুচ্চরিতাভাৰো দস্সিতো. তেন তংনিমিত্তকস্স ব্যাপাদস্স অনৰসেসপ্পহানেন ততিযমগ্গো ৰুত্তো হোতি. অথ ৰা অক্কোসাদিজযৰচনেন ততিযমগ্গো ৰুত্তো হোতি, অক্কোসাদীনং অচ্চন্তখমনং তত্থ পকাসিতং হোতি, উভযথাপি নেসং ৰিরোধাভাৰং দস্সেতি. পব্বতো ৰিয সো ঠিতো অনেজোতি এজা ৰুচ্চতি চলনকিলেসপরিপন্থো, এজাহেতূনং অৰসেসকিলেসানং অভাৰেন অনেজো, অনেজত্তাযেৰ সব্বকিলেসেহি পরৰাদৰাতেহি চ অকম্পনীযত্তা ঠিতো একগ্ঘনপব্বতসদিসো. সুখদুক্খেসু ন ৰেধতি স ভিক্খূতি সো ভিন্নকিলেসো ভিক্খু সুখদুক্খনিমিত্তং ন কম্পতীতি হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. ইতি ভগৰা তেসং পঞ্চসতানং ভিক্খূনং অরহত্তাধিগমেন তাদিভাৰপ্পত্তিং একজ্ঝং কত্ৰা একপুগ্গলাধিট্ঠানং উদানং উদানেসীতি.

ততিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. সারিপুত্তসুত্তৰণ্ণনা

২৪. চতুত্থে পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰাতি আরম্মণাভিমুখং সতিং ঠপযিত্ৰা মুখসমীপে কত্ৰা. তথা হি ৰিভঙ্গে ৰুত্তং –

‘‘অযং সতি উপট্ঠিতা হোতি সুপট্ঠিতা নাসিকগ্গে ৰা মুখনিমিত্তে ৰা, তেন ৰুচ্চতি পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা’’তি (ৰিভ. ৫৩৭).

অথ ৰা ‘‘পরীতি পরিগ্গহট্ঠো, মুখন্তি নিয্যানট্ঠো, সতীতি উপট্ঠানট্ঠো, তেন ৰুচ্চতি ‘পরিমুখং সতি’’’ন্তি. এৰং পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ১.১৬৪) ৰুত্তনযেনপেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. তত্রাযং সঙ্খেপত্থো – পরিগ্গহিতনিয্যানসতিং কত্ৰাতি. নিয্যানন্তি চ সতিযা ওগাহিতব্বং আরম্মণং দট্ঠব্বং. এত্থ চ পুরিমো পচ্ছিমো চ অত্থো সব্বসঙ্গাহকৰসেন, ইতরো সমাপত্তিযা পুব্বভাগসমন্নাহারৰসেন দট্ঠব্বো. সতীতি ৰা সতিসীসেন ঝানং ৰুত্তং ‘‘যে কাযগতাসতিং পরিভুঞ্জন্তী’’তিআদীসু (অ. নি. ১.৬০০) ৰিয. কতমং পন তং ঝানন্তি? রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানং পাদকং কত্ৰা সমাপন্নং অরহত্তফলজ্ঝানং. কথং পনেতং জানিতব্বন্তি? আনেঞ্জসমাধিযোগেন থেরস্স সৰিসেসং নিচ্চলভাৰং কেনচি অকম্পনীযতঞ্চ পব্বতোপমায পকাসেন্তো ভগৰা ইমং উদানং অভাসীতি গাথায এৰ অযমত্থো ৰিঞ্ঞাযতি. ন চাযং নিসজ্জা থেরস্স সচ্চপ্পটিৰেধায, অথ খো দিট্ঠধম্মসুখৰিহারায. পুব্বেযেৰ হি সূকরখতলেণে (ম. নি. ২.২০১) অত্তনো ভাগিনেয্যস্স দীঘনখপরিব্বাজকস্স ভগৰতি ধম্মং দেসেন্তে অযং মহাথেরো সচ্চপ্পটিৰেধকিচ্চং মত্থকং পাপেসীতি.

এতমত্থন্তি এতং থেরস্স আনেঞ্জসমাধিযোগেন তাদিভাৰপ্পত্তিযা চ কেনচি অকম্পনীযতাসঙ্খাতং অত্থং সব্বাকারতো ৰিদিত্ৰা তদত্থৰিভাৰনং ইমং উদানং উদানেসি.

তত্থ যথাপি পব্বতো সেলোতি যথা সিলামযো একগ্ঘনসিলাপব্বতো, ন পংসুপব্বতো ন মিস্সকপব্বতোতি অত্থো. অচলো সুপ্পতিট্ঠিতোতি সুপ্পতিট্ঠিতমূলো পকতিৰাতেহি অচলো অকম্পনীযো হোতি. এৰং মোহক্খযা ভিক্খু, পব্বতোৰ ন ৰেধতীতি মোহস্স অনৰসেসপ্পহানা মোহমূলকত্তা চ সব্বাকুসলানং পহীনসব্বাকুসলো ভিক্খু, যথা সো পব্বতো পকতিৰাতেহি, এৰং লোকধম্মেহি ন ৰেধতি ন কম্পতি. মোহক্খযোতি ৰা যস্মা নিব্বানং অরহত্তঞ্চ ৰুচ্চতি, তস্মা মোহক্খযস্স হেতু নিব্বানস্স অরহত্তস্স ৰা অধিগতত্তা চতূসু অরিযসচ্চেসু সুপ্পতিট্ঠিতো অসমাপন্নকালেপি যথাৰুত্তপব্বতো ৰিয ন কেনচি ৰেধতি, পগেৰ সমাপন্নকালেতি অধিপ্পাযো.

চতুত্থসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. মহামোগ্গল্লানসুত্তৰণ্ণনা

২৫. পঞ্চমে কাযগতায সতিযাতি কাযানুপস্সনাৰসেন কাযে গতায কাযারম্মণায সতিযা, ইত্থম্ভূতলক্খণে ইদং করণৰচনং. অজ্ঝত্তন্তি ইধ অজ্ঝত্তং নাম নিযকজ্ঝত্তং, তস্মা অত্তনি অত্তসন্তানেতি অত্থো. অথ ৰা যস্মা কম্মট্ঠানভূতো কেসাদিকো দ্ৰত্তিংসকোট্ঠাসসমুদাযো ইধ কাযোতি অধিপ্পেতো, তস্মা অজ্ঝত্তন্তি পদস্স গোচরজ্ঝত্তন্তি অত্থো ৰেদিতব্বো. সূপট্ঠিতাযাতি নিযকজ্ঝত্তভূতে গোচরজ্ঝত্তভূতে ৰা কাযে সুট্ঠু উপট্ঠিতায. কা পনাযং সতি, যা ‘‘অজ্ঝত্তং সূপট্ঠিতা’’তি ৰুত্তা? য্ৰাযং ভগৰতা ‘‘অত্থি ইমস্মিং কাযে কেসা লোমা’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৩৭৭; ম. নি. ১.১১০; খু. পা. ৩.দ্ৰত্তিংসাকার) অজ্ঝত্তকেসাদিকো দ্ৰত্তিংসাকারো কাযো ৰুত্তো, তত্থ যা পটিকূলমনসিকারং পৰত্তেন্তস্স উপচারপ্পনাৰসেন কাযে উপট্ঠিতা সতি, সা ‘‘কাযগতা সতী’’তি ৰুচ্চতি. যথা চাযং, এৰং আনাপানচতুইরিযাপথসতিসম্পজঞ্ঞানং ৰসেন উদ্ধুমাতকৰিনীলকাদিৰসেন চ মনসিকারং পৰত্তেন্তস্স যথারহং উপচারপ্পনাৰসেন কাযে উপট্ঠিতা সতি ‘‘কাযগতা সতী’’তি ৰুচ্চতি. ইধ পন অজ্ঝত্তং কাযগতা সতি পথৰীআদিকা চতস্সো ধাতুযো সসম্ভারসঙ্খেপাদীসু চতূসু যেন কেনচি একেনাকারেন ৰৰত্থপেত্ৰা তেসং অনিচ্চাদিলক্খণসল্লক্খণৰসেন উপট্ঠিতা ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা সতি ‘‘কাযগতা সতী’’তি অধিপ্পেতা. থেরো পন তথা ৰিপস্সিত্ৰা অত্তনো ফলসমাপত্তিমেৰ সমাপজ্জিত্ৰা নিসীদি. ইধাপি গাথায এৰং ইমস্স অত্থস্স ৰিঞ্ঞাতব্বতা ‘‘ন চাযং নিসজ্জা’’তিআদিনা ৰুত্তনযানুসারেন যোজেতব্বা.

এতমত্থন্তি এতং থেরস্স চতুধাতুৰৰত্থানমুখেন কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানেন ৰিপস্সনং ওগাহেত্ৰা ফলসমাপত্তিসমাপজ্জনসঙ্খাতং অত্থং ৰিদিত্ৰা. ইমং উদানন্তি ইমং সতিপট্ঠানভাৰনায নিব্বানাধিগমদীপকং উদানং উদানেসি.

তত্থ সতি কাযগতা উপট্ঠিতাতি পুব্বে ৰুত্তলক্খণা সতি সদ্ধাপুব্বঙ্গমানং সমাধিৰীরিযপঞ্ঞানং যথাসকং কিচ্চনিপ্ফাদনেন সহাযভাৰং আপন্নত্তা পহীনপ্পটিপক্খা ততো এৰ তিক্খৰিসদভূতা চ যথাৰুত্তকাযসংৰরণৰসেন একত্থসমোসরণৰসেন চ অৰিপরীতসভাৰং সল্লক্খেন্তী উপগন্ত্ৰা ঠিতা হোতি, এতেন কাযসঙ্খাতানং চতুন্নং ধাতূনং তন্নিস্সিতানঞ্চ উপাদারূপানং সল্লক্খণৰসেন, পচ্চযে ৰৰত্থপেত্ৰা ততো পরং তেসং অনিচ্চাদিলক্খণসল্লক্খণৰসেন চ পৰত্তং ঞাণপরম্পরাগতং সতিং দস্সেতি, সতিসীসেন ৰা তংসম্পযুত্তং পরিঞ্ঞাত্তযপরিযাপন্নঞাণপরম্পরমেৰ দস্সেতি. ছসু ফস্সাযতনেসু সংৰুতোতি যথাৰুত্তায কাযে উপট্ঠিতায সতিযা সমন্নাগতো চক্খাদীসু ফস্সস্স কারণভূতেসু ছসু দ্ৰারেসু কাযানুপস্সনায অভাৰিতায উপ্পজ্জনারহানং অভিজ্ঝাদীনং তস্সা ভাৰিতত্তা ঞাণপ্পৰত্তিং পটিৰেধেন্তো তে পিদহন্তো ‘‘তত্থ সংৰুতো’’তি ৰুচ্চতি, এতেন ঞাণসংৰরং দস্সেতি.

সততং ভিক্খু সমাহিতোতি সো ভিক্খু এৰং উপট্ঠিতস্সতি সব্বত্থ চ সংৰুতো পুথুত্তারম্মণে চিত্তং অৰিস্সজ্জেত্ৰা অনিচ্চাদিৰসেন সম্মসন্তো ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা ঞাণে তিক্খে সূরে ৰহন্তে ৰিপস্সনাসমাধিনা তাৰ সততং নিরন্তরং সমাহিতো অনুলোমঞাণানন্তরং গোত্রভুঞাণোদযতো পট্ঠায. জঞ্ঞা নিব্বানমত্তনোতি অঞ্ঞেসং পুথুজ্জনানং সুপিনন্তেপি অগোচরভাৰতো, অরিযানং পন তস্স তস্সেৰ আৰেণিকত্তা অত্তসদিসত্তা চ ‘‘অত্তা’’তি লদ্ধৰোহারস্স মগ্গফলঞাণস্স সাতিসযৰিসযভাৰতো একন্তসুখাৰহং নিব্বানং অসঙ্খতধাতু ‘‘অত্তনো’’তি ৰুত্তং, তং নিব্বানং জঞ্ঞা জানেয্য, মগ্গফলঞাণেহি পটিৰিজ্ঝেয্য, সচ্ছিকরেয্যাতি অত্থো. এতেন অরিযানং নিব্বানে অধিমুত্ততং দস্সেতি. অরিযা হি অধিচিত্তপ্পৰত্তিকালেপি একন্তেনেৰ নিব্বানে নিন্নপোণপব্ভারভাৰেন ৰিহরন্তি. এত্থ চ যস্স সতি কাযগতা উপট্ঠিতা, সো ভিক্খু ছসু ফস্সাযতনেসু সংৰুতো, ততো এৰ সততং সমাহিতো অত্তপচ্চক্খকরণেন নিব্বানং অত্তনো জানেয্যাতি এৰং গাথাপদানং সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. এৰং কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানমুখেন যাৰ অরহত্তা একস্স ভিক্খুনো নিয্যানমগ্গং দস্সেতি ধম্মরাজা.

অপরো নযো – সতি কাযগতা উপট্ঠিতাতি এতেন কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং দস্সেতি. ছসু ফস্সাযতনেসু সংৰুতোতি ফস্সো আযতনং কারণং এতেসন্তি ফস্সাযতনানি, তেসু ফস্সাযতনেসু. ফস্সহেতুকেসু ফস্সপচ্চযা নিব্বত্তেসু ছসু চক্খুসম্ফস্সজাদিৰেদযিতেসু তণ্হাদীনং অপ্পৰত্তিযা সংৰুতো, এতেন ৰেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানং দস্সেতি. সততং ভিক্খু সমাহিতোতি সততং নিচ্চকালং নিরন্তরং ৰিক্খেপাভাৰতো সমাহিতো ভিক্খু. সো চাযং অৰিক্খেপো সব্বসো সতিপট্ঠানভাৰনায মত্থকপ্পত্তায হোতি. সম্মসন্তো হি অতীতাদিভেদভিন্নেসু পঞ্চুপাদানক্খন্ধেসু অনৰসেসতোৰ পরিগ্গহেত্ৰা সম্মসতীতি. এতেন সেসসতিপট্ঠানে দস্সেতি. জঞ্ঞা নিব্বানমত্তনোতি এৰং চতুসতিপট্ঠানভাৰনং মত্থকং পাপেত্ৰা ঠিতো ভিন্নকিলেসো ভিক্খু অত্তনো কিলেসনিব্বানং পচ্চৰেক্খণঞাণেন সযমেৰ জানেয্যাতি অত্থো.

অথ ৰা সতি কাযগতা উপট্ঠিতাতি অত্তনো পরেসঞ্চ কাযস্স যথাসভাৰপরিঞ্ঞাদীপনেন থেরস্স সতিৰেপুল্লপ্পত্তি দীপিতা. ছসু ফস্সাযতনেসু সংৰুতোতি চক্খাদীসু ছসু দ্ৰারেসু অচ্চন্তসংৰরদীপনেন সততৰিহারিৰসেন থেরস্স সম্পজঞ্ঞপ্পকাসিনী পঞ্ঞাৰেপুল্লপ্পত্তি দীপিতা. সততং ভিক্খু সমাহিতোতি সমাপত্তিবহুলতাদস্সনেন নৰানুপুব্বৰিহারসমাপত্তিযো দস্সিতা. এৰংভূতো পন ভিক্খু জঞ্ঞা নিব্বানমত্তনোতি কতকিচ্চত্তা উত্তরি করণীযাভাৰতো কেৰলং অত্তনো অনুপাদিসেসনিব্বানমেৰ জানেয্য চিন্তেয্য, অঞ্ঞম্পি তস্স চিন্তেতব্বং নত্থীতি অধিপ্পাযো.

পঞ্চমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. পিলিন্দৰচ্ছসুত্তৰণ্ণনা

২৬. ছট্ঠে পিলিন্দৰচ্ছোতি পিলিন্দাতিস্স নামং, ৰচ্ছোতি গোত্তৰসেন থেরং সঞ্জানন্তি. ৰসলৰাদেন সমুদাচরতীতি ‘‘এহি, ৰসল, অপেহি, ৰসলা’’তিআদিনা ভিক্খূ ৰসলৰাদেন ৰোহরতি আলপতি. সম্বহুলা ভিক্খূতি বহূ ভিক্খূ. তে থেরং তথা সমুদাচরন্তং দিস্ৰা ‘‘অরহাৰ সমানো অপ্পহীনৰাসনত্তা এৰং ভণতী’’তি অজানন্তা ‘‘দোসন্তরো মঞ্ঞে অযং থেরো এৰং সমুদাচরতী’’তি চিন্তেত্ৰা উল্লপনাধিপ্পাযা তং ততো ৰুট্ঠাপেতুং ভগৰতো আরোচেসুং. তেন ৰুত্তং – ‘‘আযস্মা, ভন্তে, পিলিন্দৰচ্ছো ভিক্খূ ৰসলৰাদেন সমুদাচরতী’’তি. কেচি পনাহু – ‘‘ইমং থেরং ভিক্খূ ‘অরহা’তি সঞ্জানন্তি, অযঞ্চ ভিক্খূ ফরুসৰচনেন এৰং সমুদাচরতি, ‘অভূতো এৰ নু খো ইমস্মিং উত্তরিমনুস্সধম্মো’তি ৰাসনাৰসেন তস্স তথা সমুদাচারং অজানন্তা অরিযভাৰঞ্চস্স অসদ্দহন্তা উজ্ঝানসঞ্ঞিনো ভগৰতো তমত্থং আরোচেসু’’ন্তি. ভগৰা থেরস্স দোসন্তরাভাৰং পকাসেতুকামো একেন ভিক্খুনা তং পক্কোসাপেত্ৰা সম্মুখা তস্স ‘‘পুব্বাচিণ্ণৰসেনাযং তথা সমুদাচরতি, ন ফরুসৰচনাধিপ্পাযো’’তি আহ. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো ভগৰা অঞ্ঞতরং ভিক্খুং আমন্তেসী’’তিআদি.

তত্থ পুব্বেনিৰাসং মনসি করিত্ৰাতি সত্থা ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং, ৰচ্ছ, ভিক্খূ ৰসলৰাদেন সমুদাচরসী’’তি থেরং পুচ্ছিত্ৰা তেন ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি ৰুত্তে ‘‘অযং ৰচ্ছো কিলেসৰাসনায ৰসলৰাদং ন পরিচ্চজতি, কিং নু খো অতীতেসুপি অত্তভাৰেসু ব্রাহ্মণজাতিকো অহোসী’’তি আৰজ্জেন্তো পুব্বেনিৰাসঞাণেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন ৰা তস্স পুব্বেনিৰাসং অতীতাসু জাতীসু নিৰুত্থক্খন্ধসন্তানং মনসি করিত্ৰা হত্থতলে ঠপিতং আমলকং ৰিয পচ্চক্খকরণৰসেন অত্তনো মনসি কত্ৰা. ভিক্খূ আমন্তেসীতি তে ভিক্খূ সঞ্ঞাপেতুং আলপি, অভাসি. তেন ৰুত্তং ‘‘মা খো তুম্হে, ভিক্খৰে’’তিআদি.

তত্থ মাতি পটিসেধে নিপাতো, তস্স ‘‘উজ্ঝাযিত্থা’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. মা উজ্ঝাযিত্থাতি মা হেট্ঠা কত্ৰা চিন্তযিত্থ, ওলোকযিত্থাতি অত্থো. ৰচ্ছস্স ভিক্খুনোতি চ উজ্ঝাযনস্স উসূযনত্থত্তা সম্পদানৰচনং. ইদানিস্স অনুজ্ঝাযিতব্বে কারণং দস্সেন্তো ‘‘ন, ভিক্খৰে, ৰচ্ছো দোসন্তরো ভিক্খূ ৰসলৰাদেন সমুদাচরতী’’তি আহ. তস্সত্থো – ভিক্খৰে, অযং ৰচ্ছো দোসন্তরো দোসচিত্তো দোসেন ব্যাপাদেন দূসিতচিত্তো হুত্ৰা ভিক্খূ ৰসলৰাদেন ন সমুদাচরতি, মগ্গেনেৰ চস্স ব্যাপাদো সমুগ্ঘাতিতো. এৰং অদোসন্তরত্তেপি তস্স তথা সমুদাচারস্স পুরিমজাতিসিদ্ধং কারণং দস্সেন্তো ‘‘ৰচ্ছস্স, ভিক্খৰে’’তিআদিমাহ.

তত্থ অব্বোকিণ্ণানীতি খত্তিযাদিজাতিঅন্তরেহি অৰোমিস্সানি অনন্তরিতানি. পঞ্চ জাতিসতানি ব্রাহ্মণকুলে পচ্চাজাতানীতি সব্বানি তানি ৰচ্ছস্স পঞ্চ জাতিসতানি পটিপাটিযা ব্রাহ্মণকুলে এৰ জাতানি, অহেসুন্তি অত্থো. সো তস্স ৰসলৰাদো দীঘরত্তং সমুদাচিণ্ণোতি যো এতরহি খীণাসৰেনপি সতা পৰত্তিযতি, সো তস্স ৰচ্ছস্স ভিক্খুনো ৰসলৰাদো দীঘরত্তং ইতো জাতিতো পট্ঠায উদ্ধং আরোহনৰসেন পঞ্চজাতিসতমত্তং কালং ব্রাহ্মণজাতিকত্তা সমুদাচিণ্ণো সমুদাচরিতো অহোসি. ব্রাহ্মণা হি জাতিসিদ্ধেন মানেন থদ্ধা অঞ্ঞং ৰসলৰাদেন সমুদাচরন্তি. ‘‘অজ্ঝাচিণ্ণো’’তিপি পঠন্তি, সো এৰ অত্থো. তেনাতি তেন দীঘরত্তং তথা সমুদাচিণ্ণভাৰেন, এতেনস্স তথা সমুদাচারস্স কারণং ৰাসনাতি দস্সেতি. কা পনাযং ৰাসনা নাম? যং কিলেসরহিতস্সাপি সন্তানে অপ্পহীনকিলেসানং সমাচারসদিসসমাচারহেতুভূতং, অনাদিকালভাৰিতেহি কিলেসেহি আহিতং সামত্থিযমত্তং, তথারূপা অধিমুত্তীতি ৰদন্তি. তং পনেতং অভিনীহারসম্পত্তিযা ঞেয্যাৰরণপ্পহানৰসেন যত্থ কিলেসা পহীনা, তত্থ ভগৰতো সন্তানে নত্থি. যত্থ পন তথা কিলেসা ন পহীনা, তত্থ সাৰকানং পচ্চেকবুদ্ধানঞ্চ সন্তানে অত্থি, ততো তথাগতোৰ অনাৰরণঞাণদস্সনো.

এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এতং আযস্মতো পিলিন্দৰচ্ছস্স সতিপি ৰসলসমুদাচারে দোসন্তরাভাৰসঙ্খাতং অত্থং ৰিদিত্ৰা. ইমং উদানন্তি তস্স অগ্গফলাধিগমৰিভাৰনং ইমং উদানং উদানেসি.

তত্থ যম্হি ন মাযা ৰসতি ন মানোতি যস্মিং অরিযপুগ্গলে সন্তদোসপ্পটিচ্ছাদনলক্খণা মাযা, ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদিনা সম্পগ্গহৰসেন পৰত্তো উণ্ণতিলক্খণো মানো চ ন ৰসতি, মগ্গেন সমুগ্ঘাতিতত্তা ন পৰত্ততি ন উপ্পজ্জতি. যো ৰীতলোভো অমমো নিরাসোতি যো চ রাগাদিপরিযাযৰসেন পৰত্তস্স আরম্মণগ্গহণলক্খণস্স লোভস্স সব্বথা ৰিগতত্তা ৰীতলোভো, ততো এৰ রূপাদীসু কত্থচি মমাযনাভাৰতো অমমো অপরিগ্গহো, অনাগতানম্পি ভৰাদীনং অনাসীসনতো নিরাসো. পনুণ্ণকোধোতি কুজ্ঝনলক্খণস্স কোধস্স অনাগামিমগ্গেন সব্বসো পহীনত্তা পনুণ্ণকোধো সমুচ্ছিন্নাঘাতো. অভিনিব্বুতত্তোতি যো এৰং মাযামানলোভকোধানং সমুগ্ঘাতেন তদেকট্ঠতায সব্বস্স সংকিলেসপক্খস্স সুপ্পহীনত্তা সব্বসো কিলেসপরিনিব্বানেন অভিনিব্বুতচিত্তো সীতিভূতো. সো ব্রাহ্মণো সো সমণো স ভিক্খূতি সো এৰরূপো খীণাসৰো সব্বসো বাহিতপাপত্তা ব্রাহ্মণো, সো এৰ সমিতপাপত্তা সমচরিযায চ সমণো, সো এৰ চ সব্বসো ভিন্নকিলেসত্তা ভিক্খু নাম. এৰংভূতো চ, ভিক্খৰে, ৰচ্ছো সো কথং দোসন্তরো কিঞ্চি কাযকম্মাদিং পৰত্তেয্য, কেৰলং পন ৰাসনায অপ্পহীনত্তা ৰসলৰাদেন সমুদাচরতীতি.

ছট্ঠসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. সক্কুদানসুত্তৰণ্ণনা

২৭. সত্তমে সত্তাহং একপল্লঙ্কেন নিসিন্নো হোতি অঞ্ঞতরং সমাধিং সমাপজ্জিত্ৰাতি এত্থ কেচি তাৰ আহু ‘‘অরহত্তফলসমাধি ইধ ‘অঞ্ঞতরো সমাধী’তি অধিপ্পেতো’’তি. তঞ্হি সো আযস্মা বহুলং সমাপজ্জতি দিট্ঠধম্মসুখৰিহারত্থং, পহোতি চ সত্তাহম্পি ফলসমাপত্তিযা ৰীতিনামেতুং. তথা হি ভগৰতা –

‘‘অহং, ভিক্খৰে, যাৰদে আকঙ্খামি ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি, ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি…পে… ৰিহরামি. কস্সপোপি, ভিক্খৰে, যাৰদে আকঙ্খতি ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… ৰিহরতী’’তি (সং. নি. ২.১৫২) –

আদিনা নৰানুপুব্বৰিহারছল়ভিঞ্ঞাদিভেদে উত্তরিমনুস্সধম্মে অত্তনা সমসমট্ঠানে ঠপিতো, ন চেত্থ ‘‘যদি এৰং থেরো যমকপাটিহারিযম্পি করেয্যা’’তি ৰত্তব্বং সাৰকসাধারণানংযেৰ ঝানাদীনং অধিপ্পেতত্তাতি.

পোরাণা পনাহু – অঞ্ঞতরং সমাধিং সমাপজ্জিত্ৰাতি নিরোধসমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা. কথং পন নিরোধসমাপত্তি সমাধীতি ৰুত্তা? সমাধানট্ঠেন. কো পনাযং সমাধানট্ঠো? সম্মদেৰ আধাতব্বতা. যা হি এসা পচ্চনীকধম্মেহি অকম্পনীযা বলপ্পত্তিযা সমথবলং ৰিপস্সনাবলন্তি ইমেহি দ্ৰীহি বলেহি, অনিচ্চদুক্খানত্তনিব্বিদাৰিরাগনিরোধপটিনিস্সগ্গৰিৰট্টানুপস্সনা চত্তারি মগ্গঞাণানি চত্তারি চ ফলঞাণানীতি ইমেসং সোল়সন্নং ঞাণানং ৰসেন সোল়সহি ঞাণচরিযাহি, পঠমজ্ঝানসমাধিআদযো অট্ঠ সমাধী একজ্ঝং কত্ৰা গহিতো তেসং উপচারসমাধি চাতি ইমেসং নৰন্নং সমাধীনং ৰসেন নৰহি সমাধিচরিযাহি কাযসঙ্খারো ৰচীসঙ্খারো চিত্তসঙ্খারোতি ইমেসং তিণ্ণং সঙ্খারানং তত্থ তত্থ পটিপ্পস্সদ্ধিযা তথা ৰিহরিতুকামেন যথাৰুত্তেসু ঠানেসু ৰসীভাৰপ্পত্তেন অরহতা অনাগামিনা ৰা যথাধিপ্পেতং কালং চিত্তচেতসিকসন্তানস্স সম্মদেৰ অপ্পৰত্তি আধাতব্বা, তস্সা তথা সমাধাতব্বতা ইধ সমাধানট্ঠো, তেনাযং ৰিহারো সমাধীতি ৰুত্তো, ন অৰিক্খেপট্ঠেন. এতেনস্স সমাপত্তিঅত্থোপি ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. ইমঞ্হি নিরোধসমাপত্তিং সন্ধায পটিসম্ভিদামগ্গে –

‘‘কথং দ্ৰীহি বলেহি সমন্নাগতত্তা তিণ্ণং সঙ্খারানং পটিপ্পস্সদ্ধিযা সোল়সহি ঞাণচরিযাহি নৰহি সমাধিচরিযাহি ৰসীভাৰতায সঞ্ঞানিরোধসমাপত্তিযা ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ১.৮৩) –

পুচ্ছিত্ৰা ‘‘দ্ৰীহি বলেহী’’তি দ্ৰে বলানি সমথবলং ৰিপস্সনাবলন্তি ৰিত্থারো. সাযং নিরোধসমাপত্তিকথা ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৮৬৭ আদযো) সংৰণ্ণিতাৰ. কস্মা পনাযং থেরো ফলসমাপত্তিং অসমাপজ্জিত্ৰা নিরোধং সমাপজ্জি? সত্তেসু অনুকম্পায. অযঞ্হি মহাথেরো সব্বাপি সমাপত্তিযো ৰল়ঞ্জেতি, সত্তানুগ্গহেন পন যেভুয্যেন নিরোধং সমাপজ্জতি. তঞ্হি সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠিতস্স কতো অপ্পকোপি সক্কারো ৰিসেসতো মহপ্ফলো মহানিসংসো হোতীতি.

ৰুট্ঠাসীতি অরহত্তফলচিত্তুপ্পত্তিযা ৰুট্ঠাসি. নিরোধং সমাপন্নো হি অরহা চে অরহত্তফলস্স, অনাগামী চে অনাগামিফলস্স উপ্পাদেন ৰুট্ঠিতো নাম হোতি.

তেন খো পন সমযেন সক্কো দেৰানমিন্দো আযস্মতো মহাকস্সপস্স পিণ্ডপাতং দাতুকামো হোতীতি কথং তস্স দাতুকামতা জাতা? যানি ‘‘তানি পঞ্চমত্তানি দেৰতাসতানী’’তি ৰুত্তানি, তা সক্কস্স দেৰরঞ্ঞো পরিচারিকা ককুটপাদিনিযো পুব্বে ‘‘অয্যো মহাকস্সপো রাজগহং পিণ্ডায পৰিসতি, গচ্ছথ থেরস্স দানং দেথা’’তি সক্কেন পেসিতা উপগন্ত্ৰা দিব্বাহারং দাতুকামা ঠিতা থেরেন পটিক্খিত্তা দেৰলোকমেৰ গতা. ইদানি পুরিমপ্পটিক্খেপং চিন্তেত্ৰা ‘‘কদাচি গণ্হেয্যা’’তি সমাপত্তিতো ৰুট্ঠিতস্স থেরস্স দানং দাতুকামা সক্কস্স অনারোচেত্ৰা সযমেৰ আগন্ত্ৰা দিব্বভোজনানি উপনেন্তিযো পুরিমনযেনেৰ থেরেন পটিক্খিত্তা দেৰলোকং গন্ত্ৰা সক্কেন ‘‘কহং গতত্থা’’তি পুট্ঠা তমত্থং আরোচেত্ৰা ‘‘দিন্নো ৰো থেরস্স পিণ্ডপাতো’’তি সক্কেন ৰুত্তে ‘‘গণ্হিতুং ন ইচ্ছতী’’তি. ‘‘কিং কথেসী’’তি? ‘‘‘দুগ্গতানং সঙ্গহং করিস্সামী’তি আহ, দেৰা’’তি. ‘‘তুম্হে কেনাকারেন গতা’’তি? ‘‘ইমিনাৰ, দেৰা’’তি. সক্কো ‘‘তুম্হাদিসিযো থেরস্স পিণ্ডপাতং কিং দস্সন্তী’’তি? সযং দাতুকামো, জরাজিণ্ণো খণ্ডদন্তো পলিতকেসো ওভগ্গসরীরো মহল্লকো তন্তৰাযো হুত্ৰা, সুজম্পি অসুরধীতরং তথারূপিমেৰ মহল্লিকং কত্ৰা, একং পেসকারৰীথিং মাপেত্ৰা তন্তং পসারেন্তো অচ্ছি, সুজা তসরং পূরেতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘তেন খো পন সমযেন সক্কো দেৰানমিন্দো…পে… তসরং পূরেতী’’তি.

তত্থ তন্তং ৰিনাতীতি পসারিততন্তং ৰিনন্তো ৰিয হোতি. তসরং পূরেতীতি তসরৰট্টিং ৰড্ঢেন্তী ৰিয. যেন সক্কস্স দেৰানমিন্দস্স নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমীতি থেরো নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায ‘‘দুগ্গতজনসঙ্গহং করিস্সামী’’তি নগরাভিমুখো গচ্ছন্তো বহিনগরে সক্কেন মাপিতং পেসকারৰীথিং পটিপজ্জিত্ৰা ওলোকেন্তো অদ্দস ওলুগ্গৰিলুগ্গজিণ্ণসালং তত্থ চ তে জাযম্পতিকে যথাৰুত্তরূপে তন্তৰাযকম্মং করোন্তে দিস্ৰা চিন্তেসি – ‘‘ইমে মহল্লককালেপি কম্মং করোন্তি. ইমস্মিং নগরে ইমেহি দুগ্গততরা নত্থি মঞ্ঞে. ইমেহি দিন্নং সাকমত্তম্পি গহেত্ৰা ইমেসং সঙ্গহং করিস্সামী’’তি. সো তেসং গেহাভিমুখো অগমাসি. সক্কো তং আগচ্ছন্তং দিস্ৰা সুজং আহ – ‘‘ভদ্দে, ময্হং অয্যো ইতো আগচ্ছতি, তং ত্ৰং অপস্সন্তী ৰিয তুণ্হী হুত্ৰা নিসীদ. খণেনেৰ ৰঞ্চেত্ৰা পিণ্ডপাতং দস্সামা’’তি থেরো গন্ত্ৰা গেহদ্ৰারে অট্ঠাসি. তেপি অপস্সন্তা ৰিয অত্তনো কম্মমেৰ করোন্তা থোকং আগমযিংসু. অথ সক্কো ‘‘গেহদ্ৰারে ঠিতো একো থেরো ৰিয খাযতি, উপধারেহি তাৰা’’তি আহ. ‘‘তুম্হে গন্ত্ৰা উপধারেথ, সামী’’তি. সো গেহা নিক্খমিত্ৰা থেরং পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা উভোহি হত্থেহি জণ্ণুকানি ওলুম্বিত্ৰা নিত্থুনন্তো উট্ঠায ‘‘কতরত্থেরো নু খো অয্যো’’তি থোকং ওসক্কিত্ৰা ‘‘অক্খীনি মে ধূমাযন্তী’’তি ৰত্ৰা নলাটে হত্থং ঠপেত্ৰা উদ্ধং উল্লোকেত্ৰা ‘‘অহো দুক্খং অয্যো নো মহাকস্সপত্থেরোৰ চিরস্সং মে কুটিদ্ৰারং আগতো. অত্থি নু খো কিঞ্চি গেহে’’তি আহ. সুজা থোকং আকুলা ৰিয হুত্ৰা ‘‘অত্থি, সামী’’তি পটিৰচনং অদাসি. সক্কো, ‘‘ভন্তে, লূখং ৰা পণীতং ৰাতি অচিন্তেত্ৰা সঙ্গহং নো করোথা’’তি পত্তং গণ্হি. থেরো পত্তং দেন্তো ‘‘ইমেসং এৰ দুগ্গতানং জরাজিণ্ণানং মযা সঙ্গহো কাতব্বো’’তি চিন্তেসি. সো অন্তো পৰিসিত্ৰা ঘটিওদনং নাম ঘটিতো উদ্ধরিত্ৰা, পত্তং পূরেত্ৰা, থেরস্স হত্থে ঠপেসি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অদ্দসা খো সক্কো দেৰানমিন্দো…পে… অদাসী’’তি.

তত্থ ঘটিযাতি ভত্তঘটিতো. ‘‘ঘটিওদন’’ন্তিপি পাঠো, তস্স ঘটিওদনং নাম দেৰানং কোচি আহারৰিসেসোতি অত্থং ৰদন্তি. উদ্ধরিত্ৰাতি কুতোচি ভাজনতো উদ্ধরিত্ৰা. অনেকসূপো সো এৰ আহারো পত্তে পক্খিপিত্ৰা থেরস্স হত্থে ঠপনকালে কপণানং উপকপ্পনকলূখাহারো ৰিয পঞ্ঞাযিত্থ, হত্থে ঠপিতমত্তে পন অত্তনো দিব্বসভাৰেনেৰ অট্ঠাসি. অনেকসূপোতি মুগ্গমাসাদিসূপেহি চেৰ খজ্জৰিকতীহি চ অনেকৰিধসূপো. অনেকব্যঞ্জনোতি নানাৰিধউত্তরিভঙ্গো. অনেকরসব্যঞ্জনোতি অনেকেহি সূপেহি চেৰ ব্যঞ্জনেহি চ মধুরাদিমূলরসানঞ্চেৰ সম্ভিন্নরসানঞ্চ অভিব্যঞ্জকো, নানগ্গরসসূপব্যঞ্জনোতি অত্থো.

সো কির পিণ্ডপাতো থেরস্স হত্থে ঠপিতকালে রাজগহনগরং অত্তনো দিব্বগন্ধেন অজ্ঝোত্থরি, ততো থেরো চিন্তেসি – ‘‘অযং পুরিসো অপ্পেসক্খো, পিণ্ডপাতো অতিৰিয পণীতো সক্কস্স ভোজনসদিসো. কো নু খো এসো’’তি? অথ নং ‘‘সক্কো’’তি ঞত্ৰা আহ – ‘‘ভারিযং তে, কোসিয, কম্মং কতং দুগ্গতানং সম্পত্তিং ৰিলুম্পন্তেন, অজ্জ ময্হং দানং দত্ৰা কোচিদেৰ দুগ্গতো সেনাপতিট্ঠানং ৰা সেট্ঠিট্ঠানং ৰা লভেয্যা’’তি. ‘‘কো মযা দুগ্গততরো অত্থি, ভন্তে’’তি? ‘‘কথং ত্ৰং দুগ্গতো দেৰরজ্জসিরিং অনুভৰন্তো’’তি? ‘‘ভন্তে, এৰং নামেতং, মযা পন অনুপ্পন্নে বুদ্ধে কল্যাণকম্মং কতং, বুদ্ধুপ্পাদে পন ৰত্তমানে পুঞ্ঞকম্মং কত্ৰা চূল়রথদেৰপুত্তো মহারথদেৰপুত্তো অনেকৰণ্ণদেৰপুত্তোতি ইমে তযো দেৰপুত্তা মমাসন্নট্ঠানে নিব্বত্তা মহাতেজৰন্ততরা. অহং তেসু দেৰপুত্তেসু ‘নক্খত্তং কীল়িস্সামা’তি পরিচারিকাযো গহেত্ৰা অন্তরৰীথিং ওতিণ্ণেসু পলাযিত্ৰা গেহং পৰিসামি. তেসঞ্হি সরীরতো তেজো মম সরীরং ওত্থরতি, মম সরীরতো তেজো তেসং সরীরং ন ওত্থরতি. কো মযা দুগ্গততরো, ভন্তে’’তি? ‘‘এৰং সন্তেপি ইতো পট্ঠায ময্হং মা এৰং ৰঞ্চেত্ৰা দানমদাসী’’তি. ‘‘ৰঞ্চেত্ৰা তুম্হাকং দানে দিন্নে ময্হং কুসলং অত্থি নত্থী’’তি? ‘‘অত্থি, আৰুসো’’তি. ‘‘এৰং সন্তে কুসলকরণং নাম ময্হং ভারো, ভন্তে’’তি ৰত্ৰা থেরং ৰন্দিত্ৰা সুজং আদায থেরং পদক্খিণং কত্ৰা, ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা ‘‘অহো দানং পরমদানং, কস্সপে সুপ্পতিট্ঠিত’’ন্তি তিক্খত্তুং উদানং উদানেসি. তেন ৰুত্তং ‘‘অথ খো আযস্মতো মহাকস্সপস্স এতদহোসী’’তিআদি.

তত্থ কোসিযাতি সক্কং দেৰানমিন্দং গোত্তেন আলপতি. পুঞ্ঞেন অত্থোতি পুঞ্ঞেন পযোজনং. অত্থীতি ৰচনসেসো. ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰাতি পথৰিতো ৰেহাসং অভিউগ্গন্ত্ৰা. আকাসে অন্তলিক্খেতি আকাসমেৰ পরিযাযসদ্দেন অন্তলিক্খেতি ৰদন্তি. অথ ৰা অন্তলিক্খসঙ্খাতে আকাসে ন কসিণুগ্ঘাটিমাদিআকাসেতি ৰিসেসেন্তো ৰদতি. অহো দানন্তি এত্থ অহোতি অচ্ছরিযত্থে নিপাতো. সক্কো হি দেৰানমিন্দো, ‘‘যস্মা নিরোধা ৰুট্ঠিতস্স অয্যস্স মহাকস্সপত্থেরস্স সক্কচ্চং সহত্থেন চিত্তীকত্ৰা অনপৰিদ্ধং কালেন পরেসং অনুপহচ্চ, সম্মাদিট্ঠিং পুরক্খত্ৰা ইদমীদিসং মযা দিব্বভোজনদানং দিন্নং, তস্মা খেত্তসম্পত্তি দেয্যধম্মসম্পত্তি চিত্তসম্পত্তীতি, তিৰিধাযপি সম্পত্তিযা সমন্নাগতত্তা সব্বঙ্গসম্পন্নং ৰত মযা দানং পৰত্তিত’’ন্তি অচ্ছরিযব্ভুতচিত্তজাতো তদা অত্তনো হদযব্ভন্তরগতং পীতিসোমনস্সং সমুগ্গিরন্তো ‘‘অহো দান’’ন্তি ৰত্ৰা তস্স দানস্স ৰুত্তনযেন উত্তমদানভাৰং খেত্তঙ্গতভাৰঞ্চ পকাসেন্তো ‘‘পরমদানং কস্সপে সুপ্পতিট্ঠিত’’ন্তি উদানং উদানেসি.

এৰং পন সক্কস্স উদানেন্তস্স ভগৰা ৰিহারে ঠিতোযেৰ দিব্বসোতেন সদ্দং সুত্ৰা ‘‘পস্সথ, ভিক্খৰে, সক্কং দেৰানমিন্দং উদানং উদানেত্ৰা আকাসেন গচ্ছন্ত’’ন্তি ভিক্খূনং ৰত্ৰা তেহি ‘‘কিং পন, ভন্তে, তেন কত’’ন্তি পুট্ঠো ‘‘মম পুত্তস্স কস্সপস্স ৰঞ্চেত্ৰা দানং অদাসি, তেন চ অত্তমনো উদানেসী’’তি আহ. তেন ৰুত্তং ‘‘অস্সোসি খো ভগৰা দিব্বায সোতধাতুযা’’তিআদি.

তত্থ দিব্বায সোতধাতুযাতি দিব্বসদিসত্তা দিব্বা. দেৰতানঞ্হি সুচরিতকম্মনিব্বত্তা পিত্তসেম্হরুহিরাদীহি অপলিবুদ্ধা উপক্কিলেসৰিনিমুত্ততায দূরেপি আরম্মণং গহেতুং সমত্থা দিব্বপসাদসোতধাতু হোতি. অযঞ্চাপি ভগৰতো ৰীরিযভাৰনাবলনিব্বত্তা ঞাণমযা সোতধাতু তাদিসা এৰাতি দিব্বসদিসত্তা দিব্বা. অপি চ দিব্বৰিহারৰসেন পটিলদ্ধত্তা অত্তনা চ দিব্বৰিহারসন্নিস্সিতত্তাপি দিব্বা. সৰনট্ঠেন চ সভাৰধারণট্ঠেন চ সোতধাতু, সোতধাতুযাপি কিচ্চকরণেন সোতধাতু ৰিযাতি সোতধাতু, তায দিব্বায সোতধাতুযা. ৰিসুদ্ধাযাতি পরিসুদ্ধায নিরুপক্কিলেসায. অতিক্কন্তমানুসিকাযাতি মনুস্সূপচারং অতিক্কমিত্ৰা সদ্দস্সৰনেন মানুসিকমংসসোতধাতুং অতিক্কমিত্ৰা ঠিতায.

এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি ‘‘সম্মাপটিপত্তিযা গুণৰিসেসে পতিট্ঠিতং পুরিসাতিসযং দেৰাপি মনুস্সাপি আদরজাতা অতিৰিয পিহযন্তী’’তি ইমমত্থং ৰিদিত্ৰা তদত্থদীপনং ইমং উদানং উদানেসি.

তত্র পিণ্ডপাতিকঙ্গসঙ্খাতং ধুতঙ্গং সমাদায তস্স পরিপূরণেন পিণ্ডপাতিকস্স. ননু চাযং গাথা আযস্মন্তং মহাকস্সপং নিমিত্তং কত্ৰা ভাসিতা, থেরো চ সব্বেসং ধুতৰাদানং অগ্গো তেরসধুতঙ্গধরো, সো কস্মা একেনেৰ ধুতঙ্গেন কিত্তিতোতি? অট্ঠুপ্পত্তিৰসেনাযং নিদ্দেসো. অথ ৰা দেসনামত্তমেতং, ইমিনা দেসনাসীসেন সব্বেপিস্স ধুতঙ্গা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. অথ ৰা ‘‘যথাপি ভমরো পুপ্ফ’’ন্তি (ধ. প. ৪৯) গাথায ৰুত্তনযেন পরমপ্পিচ্ছতায কুলানুদ্দযতায চস্স সব্বং পিণ্ডপাতিকৰত্তং অক্খণ্ডেত্ৰা তত্থ সাতিসযং পটিপত্তিযা পকাসনত্থং ‘‘পিণ্ডপাতিকস্সা’’তি ৰুত্তং. পিণ্ডপাতিকস্সাতি চ পিহযন্তীতি পদং অপেক্খিত্ৰা সম্পদানৰচনং, তং উপযোগত্থে দট্ঠব্বং. অত্তভরস্সাতি ‘‘অপ্পানি চ তানি সুলভানি অনৰজ্জানী’’তি (অ. নি. ৪.২৭; ইতিৰু. ১০১) এৰং ৰুত্তেহি অপ্পানৰজ্জসুলভরূপেহি চতূহি পচ্চযেহি অত্তানমেৰ ভরন্তস্স. অনঞ্ঞপোসিনোতি আমিসসঙ্গণ্হনেন অঞ্ঞে সিস্সাদিকে পোসেতুং অনুস্সুক্কতায অনঞ্ঞপোসিনো. পদদ্ৰযেনস্স কাযপরিহারিকেন চীৰরেন কুচ্ছিপরিহারিকেন পিণ্ডপাতেন ৰিচরণতো সল্লহুকৰুত্তিতং সুভরতং পরমঞ্চ সন্তুট্ঠিং দস্সেতি. অথ ৰা অত্তভরস্সাতি একৰচনিচ্ছায অত্তভাৰসঙ্খাতং একংযেৰ ইমং অত্তানং ভরতি, ন ইতো পরং অঞ্ঞন্তি অত্তভরো, ততো এৰ অত্তনা অঞ্ঞস্স পোসেতব্বস্স অভাৰতো অনঞ্ঞপোসী, তস্স অত্তভরস্স অনঞ্ঞপোসিনো. পদদ্ৰযেনপি খীণাসৰভাৰেন আযতিং অনাদানতং দস্সেতি.

দেৰা পিহযন্তি…পে… সতীমতোতি তং অগ্গফলাধিগমেন সব্বকিলেসদরথপরিল়াহানং ৰূপসমেন পটিপ্পস্সদ্ধিযা উপসন্তং, সতিৰেপুল্লপ্পত্তিযা নিচ্চকালং সতোকারিতায সতিমন্তং, ততো এৰ ইট্ঠানিট্ঠাদীসু তাদিলক্খণপ্পত্তং খীণাসৰং সক্কাদযো দেৰা পিহযন্তি পত্থেন্তি, তস্স সীলাদিগুণৰিসেসেসু বহুমানং উপ্পাদেন্তা আদরং জনেন্তি, পগেৰ মনুস্সাতি.

সত্তমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. পিণ্ডপাতিকসুত্তৰণ্ণনা

২৮. অট্ঠমে পচ্ছাভত্তন্তি একাসনিকখলুপচ্ছাভত্তিকানং পাতোৰ ভুত্তানং অন্তোমজ্ঝন্হিকোপি পচ্ছাভত্তমেৰ, ইধ পন পকতিভত্তস্সেৰ পচ্ছতো পচ্ছাভত্তন্তি ৰেদিতব্বং. পিণ্ডপাতপটিক্কন্তানন্তি পিণ্ডপাততো পটিক্কন্তানং, পিণ্ডপাতং পরিযেসিত্ৰা ভত্তকিচ্চস্স নিট্ঠাপনৰসেন ততো নিৰত্তানং. করেরিমণ্ডলমাল়েতি এত্থ করেরীতি ৰরুণরুক্খস্স নামং. সো কির গন্ধকুটিযা মণ্ডপস্স সালায চ অন্তরে হোতি, তেন গন্ধকুটীপি ‘‘করেরিকুটিকা’’তি ৰুচ্চতি, মণ্ডপোপি সালাপি ‘‘করেরিমণ্ডলমাল়ো’’তি. তস্মা করেরিরুক্খস্স অৰিদূরে কতে নিসীদনসালসঙ্খাতে মণ্ডলমাল়ে. তিণপণ্ণচ্ছদনং অনোৰস্সকং ‘‘মণ্ডলমাল়ো’’তি ৰদন্তি, অতিমুত্তকাদিলতামণ্ডপো ‘‘মণ্ডলমাল়ো’’তি অপরে.

কালেন কালন্তি কালে কালে অন্তরন্তরা, তস্মিং তস্মিং সমযেতি অত্থো. মনাপিকেতি মনৰড্ঢকে, পিযরূপে ইট্ঠেতি অত্থো. ইট্ঠানিট্ঠভাৰো চ পুগ্গলৰসেন চ দ্ৰারৰসেন চ গহেতব্বো. একচ্চস্স হি ইট্ঠাভিমতো একচ্চস্স অনিট্ঠো হোতি, একচ্চস্স অনিট্ঠাভিমতো একচ্চস্স ইট্ঠো. তথা একস্স দ্ৰারস্স ইট্ঠো অঞ্ঞস্স অনিট্ঠো. ৰিপাকৰসেন পনেত্থ ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো. কুসলৰিপাকো হি একন্তেন ইট্ঠো, অকুসলৰিপাকো অনিট্ঠো এৰাতি. চক্খুনা রূপে পস্সিতুন্তি গামং পিণ্ডায পৰিট্ঠো উপাসকেহি গেহং পৰেসেত্ৰা পূজাসক্কারকরণত্থং উপনীতেসু আসনৰিতানাদীসু নানাৰিরাগসমুজ্জলৰণ্ণসঙ্খাতে রজনীযে অঞ্ঞে চ সৰিঞ্ঞাণকরূপে চক্খুদ্ৰারিকৰিঞ্ঞাণেহি পস্সিতুং. সদ্দেতি তথেৰ ইস্সরজনানং গেহং পৰিট্ঠো তেসং পযুত্তে গীতৰাদিতসদ্দে সোতুং. গন্ধেতি তথা তেহি পূজাসক্কারৰসেন উপনীতে পুপ্ফধূমাদিগন্ধে ঘাযিতুং. রসেতি তেহি দিন্নাহারপরিভোগে নানগ্গরসে সাযিতুং. ফোট্ঠব্বেতি মহগ্ঘপচ্চত্থরণেসু আসনেসু নিসিন্নকালে সুখসম্ফস্সে ফোট্ঠব্বে ফুসিতুং. এৰঞ্চ পঞ্চদ্ৰারিকইট্ঠারম্মণপ্পটিলাভং কিত্তেত্ৰা ইদানি মনোদ্ৰারিকইট্ঠারম্মণপ্পটিলাভং দস্সেতুং ‘‘সক্কতো’’তিআদি ৰুত্তং. তং হেট্ঠা ৰুত্তত্থমেৰ.

কিং পন অপিণ্ডপাতিকানং অযং নযো ন লব্ভতীতি? লব্ভতি. তেসম্পি হি নিমন্তনসলাকভত্তাদিঅত্থং গামং গতকালে উল়ারৰিভৰা উপাসকা তথা সক্কারসম্মানং করোন্তিযেৰ, তং পন অনিযতং. পিণ্ডপাতিকানং পন তদা নিচ্চমেৰ তত্থ পূজাসক্কারং করিযমানং দিস্ৰা, সক্কারগরুতায অনিস্সরণমগ্গে ঠত্ৰা, অযোনিসোমনসিকারৰসেন তে ভিক্খূ এৰমাহংসু. তেনেৰাহ – ‘‘হন্দাৰুসো, মযম্পি পিণ্ডপাতিকা হোমা’’তিআদি.

তত্থ হন্দাতি ৰোস্সগ্গত্থে নিপাতো. লচ্ছামাতি লভিস্সাম. তেনুপসঙ্কমীতি তত্থ সুরভিগন্ধকুটিযং নিসিন্নো তেসং তং কথাসল্লাপং সুত্ৰা ‘‘ইমে ভিক্খূ মাদিসস্স নাম বুদ্ধস্স সাসনে পব্বজিত্ৰা মযা সদ্ধিং একৰিহারে ৰসন্তাপি এৰং অযোনিসোমনসিকারৰসেন কথং পৰত্তেন্তি, সল্লেখে ন ৰত্তন্তি, হন্দ তে ততো নিৰারেত্ৰা সল্লেখৰিহারে নিযোজেস্সামী’’তি মণ্ডলমাল়ং উপসঙ্কমি. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ.

এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি ‘‘অপ্পিচ্ছতাসন্তুট্ঠিতাসল্লেখানং ৰসেন কিলেসে ধুনিতুং তণ্হং ৰিসোসেতুং পটিপন্নোতি পিণ্ডপাতিকস্স সতো দেৰা পিহযন্তি, তস্স পটিপত্তিযা আদরজাতা পিযাযন্তি, ন ইতো অঞ্ঞথা’’তি ইমমত্থং ৰিদিত্ৰা তদত্থদীপনং ইমং উদানং উদানেসি.

তত্থ নো চে সদ্দসিলোকনিস্সিতোতি ‘‘অহো অয্যো অপ্পিচ্ছো সন্তুট্ঠো পরমসল্লেখৰুত্তী’’তিআদিনা পরেহি কিত্তিতব্বসদ্দসঙ্খাতং সিলোকং. তণ্হায নিস্সিতো ন হোতি চেতি অত্থো. সদ্দো ৰা সম্মুখা ৰণ্ণভণনথুতিঘোসো, সিলোকো পরম্মুখভূতা পসংসা পত্থটযসতা ৰা. সেসং অনন্তরসুত্তে ৰুত্তনযমেৰ.

অট্ঠমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. সিপ্পসুত্তৰণ্ণনা

২৯. নৰমে কো নু খো, আৰুসো, সিপ্পং জানাতীতি, আৰুসো, অম্হেসু ইধ সন্নিপতিতেসু কো নু জীৰিতনিমিত্তং সিক্খিতব্বট্ঠেন ‘‘সিপ্প’’ন্তি লদ্ধনামং যংকিঞ্চি আজীৰং ৰিজানাতি? কো কিং সিপ্পং সিক্খীতি কো দীঘরত্তং সিপ্পাচরিযকুলং পযিরুপাসিত্ৰা আগমতো পযোগতো চ হত্থিসিপ্পাদীসু কিং সিপ্পং সিক্খি? কতরং সিপ্পং সিপ্পানং অগ্গন্তি সব্বসিপ্পানং অগারয্হতায মহপ্ফলতায অকিচ্ছসিদ্ধিযা চ কতরং সিপ্পং অগ্গং উত্তমং? যং নিস্সায সুখেন সক্কা জীৰিতুন্তি অধিপ্পাযো. তত্থেকচ্চেতি তেসু ভিক্খূসু একচ্চে ভিক্খূ. যে হত্থাচরিযকুলা পব্বজিতা তে. এৰমাহংসূতি তে এৰং ভণিংসু. ইতো পরম্পি ‘‘একচ্চে’’তি ৰুত্তট্ঠানে এসেৰ নযো. হত্থিসিপ্পন্তি যং হত্থীনং পরিগ্গণ্হনদমনসারণরোগতিকিচ্ছাদিভেদং কত্তব্বং, তং উদ্দিস্স পৰত্তং সব্বম্পি সিপ্পং ইধ ‘‘হত্থিসিপ্প’’ন্তি অধিপ্পেতং. অস্সসিপ্পন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. রথসিপ্পং পন রথযোগ্গানং দমনসারণাদিৰিধানৰসেন চেৰ রথস্স করণৰসেন চ ৰেদিতব্বং. ধনুসিপ্পন্তি ইস্সাসসিপ্পং, যো ধনুব্বেধোতি ৰুচ্চতি. থরুসিপ্পন্তি সেসআৰুধসিপ্পং. মুদ্দাসিপ্পন্তি হত্থমুদ্দায গণনসিপ্পং. গণনসিপ্পন্তি অচ্ছিদ্দকগণনসিপ্পং. সঙ্খানসিপ্পন্তি সঙ্কলনপটুপ্পাদনাদিৰসেন পিণ্ডগণনসিপ্পং. তং যস্স পগুণং হোতি, সো রুক্খম্পি দিস্ৰা ‘‘এত্তকানি এত্থ পণ্ণানী’’তি গণিতুং জানাতি. লেখাসিপ্পন্তি নানাকারেহি অক্খরলিখনসিপ্পং, লিপিঞাণং ৰা. কাৰেয্যসিপ্পন্তি অত্তনো চিন্তাৰসেন ৰা পরতো পটিলদ্ধসুতৰসেন ৰা, ‘‘ইমস্স অযমত্থো, এৰং নং যোজেস্সামী’’তি এৰং অত্থৰসেন ৰা, কিঞ্চিদেৰ কব্বং দিস্ৰা, ‘‘তপ্পটিভাগং কব্বং করিস্সামী’’তি ঠানুপ্পত্তিকপটিভানৰসেন ৰা চিন্তাকৰিআদীনং চতুন্নং কৰীনং কব্বকরণসিপ্পং. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, কৰী – চিন্তাকৰি, সুতকৰি, অত্থকৰি, পটিভানকৰী’’তি (অ. নি. ৪.২৩১).

লোকাযতসিপ্পন্তি ‘‘কাকো সেতো অট্ঠীনং সেতত্তা, বলাকা রত্তা লোহিতস্স রত্তত্তা’’তি এৰমাদিনযপ্পৰত্তং পরলোকনিব্বানানং পটিসেধকং ৰিতণ্ডসত্থসিপ্পং. খত্তৰিজ্জাসিপ্পন্তি অব্ভেয্যমাসুরক্খাদিনীতিসত্থসিপ্পং. ইমানি কির দ্ৰাদস মহাসিপ্পানি নাম. তেনেৰাহ তত্থ তত্থ ‘‘সিপ্পানং অগ্গ’’ন্তি.

এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এতং সব্বসিপ্পাযতনানং জীৰিকত্থতায ৰট্টদুক্খতো অনিস্সরণভাৰং, সীলাদীনংযেৰ পন সুপরিসুদ্ধানং নিস্সরণভাৰং, তং সমঙ্গিনোযেৰ চ ভিক্খুভাৰং সব্বাকারতো ৰিদিত্ৰা তদত্থৰিভাৰনং ইমং উদানং উদানেসি.

তত্থ অসিপ্পজীৰীতি চতুন্নং তণ্হুপ্পাদানং সমুচ্ছেদৰিক্খম্ভনেন পচ্চযাসায ৰিসোসিতত্তা যংকিঞ্চি সিপ্পং উপনিস্সায জীৰিকং ন কপ্পেতীতি অসিপ্পজীৰী, এতেন আজীৰপারিসুদ্ধিসীলং দস্সেতি. লহূতি অপ্পকিচ্চতায সল্লহুকৰুত্তিতায চ লহু অবহুলসম্ভারো, এতেন চতুপচ্চযসন্তোসসিদ্ধং সুভরতং দস্সেতি. অত্থকামোতি সদেৰকস্স লোকস্স অত্থমেৰ কামেতীতি অত্থকামো, এতেন সত্তানং অনত্থপরিৰজ্জনস্স পকাসিতত্তা পাতিমোক্খসংৰরসীলং দস্সেতি পাণাতিপাতাদিঅনত্থৰিরমণপরিদীপনতো. যতিন্দ্রিযোতি চক্খাদীনং ছন্নং ইন্দ্রিযানং অভিজ্ঝাদ্যপ্পৰত্তিতো সংযমেন যতিন্দ্রিযো, এতেন ইন্দ্রিযসংৰরসীলং ৰুত্তং. সব্বধি ৰিপ্পমুত্তোতি এৰং সুপরিসুদ্ধসীলো চতুপচ্চযসন্তোসে অৰট্ঠিতো সপ্পচ্চযং নামরূপং পরিগ্গহেত্ৰা অনিচ্চাদিৰসেন সঙ্খারে সম্মসন্তো ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা ততো পরং পটিপাটিযা পৰত্তিতেহি চতূহি অরিযমগ্গেহি সংযোজনানং পহীনত্তা সব্বধি সব্বত্থ ভৰাদীসু ৰিপ্পমুত্তো.

অনোকসারী অমমো নিরাসোতি তথা সব্বধি ৰিপ্পমুত্তত্তা এৰ ওকসঙ্খাতেসু ছসুপি আযতনেসু তণ্হাভিসরণস্স অভাৰেন অনোকসারী, রূপাদীসু কত্থচি মমঙ্কারাভাৰতো অমমো, সব্বেন সব্বং অনাসীসনতো নিরাসো. হিত্ৰা মানং একচরো স ভিক্খূতি এৰংভূতো চ সো অরহত্তমগ্গপ্পত্তিসমকালমেৰ অনৰসেসং মানং হিত্ৰা পজহিত্ৰা ইমে ভিক্খূ ৰিয গণসঙ্গণিকং অকত্ৰা পৰিৰেককামতায তণ্হাসহাযৰিরহেন চ সব্বিরিযাপথেসু একচরো, সো সব্বসো ভিন্নকিলেসত্তা পরমত্থতো ভিক্খু নাম. এত্থ চ ‘‘অসিপ্পজীৰী’’তিআদিনা লোকিযগুণা কথিতা, ‘‘সব্বধি ৰিপ্পমুত্তো’’তিআদিনা লোকুত্তরগুণা কথিতা. তত্থ অসিপ্পজীৰীতিআদি ‘‘ৰিভৰে ঠিতস্সেৰ অযং ধম্মো, ন সিপ্পং নিস্সায মিচ্ছাজীৰেন জীৰিকং কপ্পেন্তস্স, তস্মা সিপ্পেসু সারগ্গহণং ৰিস্সজ্জেত্ৰা অধিসীলাদীসুযেৰ তুম্হেহি সিক্খিতব্ব’’ন্তি দস্সেতি.

নৰমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. লোকসুত্তৰণ্ণনা

৩০. দসমে বুদ্ধচক্খুনাতি এত্থ আসযানুসযঞাণং ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণঞ্চ বুদ্ধচক্খু নাম. যথাহ –

‘‘অদ্দসা খো ভগৰা বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো সত্তে অপ্পরজক্খে মহারজক্খে তিক্খিন্দ্রিযে মুদিন্দ্রিযে’’তিআদি (ম. নি. ১.২৮৩; ২.৩৩৯).

লোকন্তি তযো লোকা – ওকাসলোকো, সঙ্খারলোকো, সত্তলোকোতি. তত্থ –

‘‘যাৰতা চন্দিমসূরিযা পরিহরন্তি,

দিসা ভন্তি ৰিরোচনা;

তাৰ সহস্সধা লোকো,

এত্থ তে ৰত্ততী ৰসো’’তি. –

আদীসু (ম. নি. ১.৫০৩) ওকাসলোকো. ‘‘একো লোকো – সব্বে সত্তা আহারট্ঠিতিকা, দ্ৰে লোকা – নামঞ্চ রূপঞ্চ, তযো লোকা – তিস্সো ৰেদনা, চত্তারো লোকা – চত্তারো আহারা, পঞ্চ লোকা – পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, ছ লোকা – ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি, সত্ত লোকা – সত্ত ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো, অট্ঠ লোকা – অট্ঠ লোকধম্মা, নৰ লোকা – নৰ সত্তাৰাসা, দস লোকা – দসাযতনানি, দ্ৰাদস লোকা – দ্ৰাদসাযতনানি, অট্ঠারস লোকা – অট্ঠারস ধাতুযো’’তিআদীসু (পটি. ম. ১.১১২) সঙ্খারলোকো. ‘‘সস্সতো লোকো, অসস্সতো লোকো’’তিআদীসু সত্তলোকো ৰুত্তো. ইধাপি সত্তলোকো ৰেদিতব্বো.

তত্থ লোকীযতি ৰিচিত্তাকারতো দিস্সতীতি চক্কৰাল়সঙ্খাতো লোকো ওকাসলোকো, সঙ্খারো লুজ্জতি পলুজ্জতীতি লোকো, লোকীযতি এত্থ পুঞ্ঞপাপং তব্বিপাকো চাতি সত্তলোকো. তেসু ভগৰা মহাকরুণায অনুকম্পমানো সংসারদুক্খতো মোচেতুকামো সত্তলোকং ওলোকেসি. কতমস্স পন সত্তাহস্স অচ্চযেন ওলোকেসি? পঠমস্স সত্তাহস্স. ভগৰা হি পল্লঙ্কসত্তাহস্স পরিযোসানে পচ্ছিমযামাৰসানে ‘‘যদা হৰে পাতুভৰন্তি ধম্মা…পে… সূরিযোৰ ওভাসযমন্তলিক্খ’’ন্তি (উদা. ১-৩; কথা. ৩২১; মহাৰ. ১-৩) ইমং অরিযমগ্গানুভাৰদীপকং উদানং উদানেত্ৰা, ‘‘অহং তাৰ এৰং সুদুত্তরং সংসারমহোঘং ইমায ধম্মনাৰায সমুত্তরিত্ৰা নিব্বানপারে ঠিতো, হন্দ দানি লোকম্পি তারেস্সামি, কীদিসো নু খো লোকো’’তি লোকং ৰোলোকেসি. তং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘অথ খো ভগৰা তস্স সত্তাহস্স অচ্চযেন তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠহিত্ৰা বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেসী’’তি.

তত্থ ৰোলোকেসীতি ৰিৰিধেহি আকারেহি পস্সি, হত্থতলে ঠপিতআমলকং ৰিয অত্তনো ঞাণেন পচ্চক্খং অকাসি. অনেকেহি সন্তাপেহীতিআদি ৰোলোকিতাকারদস্সনং. অনেকেহি সন্তাপেহীতি অনেকেহি দুক্খেহি. দুক্খঞ্হি সন্তাপনপীল়নট্ঠেন সন্তাপোতি ৰুচ্চতি. যথাহ – ‘‘দুক্খস্স পীল়নট্ঠো সঙ্খতট্ঠো সন্তাপট্ঠো ৰিপরিণামট্ঠো’’তি (পটি. ম. ১.১৭). তঞ্চ দুক্খদুক্খাদিৰসেন চেৰ জাতিআদিৰসেন চ অনেকপ্পকারং. তেন ৰুত্তং ‘‘অনেকেহি সন্তাপেহী’’তি. অনেকেহি দুক্খেহি সন্তপ্পমানে পীল়িযমানে বাধিযমানে. পরিল়াহেহীতি পরিদাহেহি. পরিডয্হমানেতি ইন্ধনং ৰিয অগ্গিনা সমন্ততো ডয্হমানে. রাগজেহীতি রাগসম্ভূতেহি. এস নযো সেসেসুপি. রাগাদযো হি যস্মিং সন্তানে উপ্পজ্জন্তি, তং নিদ্দহন্তা ৰিয ৰিবাধেন্তি, তেন ৰুত্তং – ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, অগ্গী – রাগগ্গি, দোসগ্গি, মোহগ্গী’’তি (ইতিৰু. ৯৩). যতো তে চিত্তং কাযঞ্চ কিলেসেন্তীতি কিলেসাতি ৰুচ্চন্তি. এত্থ চ পরিডয্হমানেতি এতেন ভগৰা রাগাদিকিলেসানং পৰত্তিদুক্খতং, তেন চ সত্তানং অভিভূততং দস্সেতি. সন্তপ্পমানেতি ইমিনা পন তেসং কালন্তরদুক্খতং, তেন নিরন্তরোপদ্দৰতঞ্চ দস্সেতি.