২. রাজসুত্তৰণ্ণনা

১২. দুতিযে সম্বহুলানন্তি ৰিনযপরিযাযেন তযো জনা ‘‘সম্বহুলা’’তি ৰুচ্চন্তি, ততো পরং সঙ্ঘো. সুত্তন্তপরিযাযেন পন তযো তযো এৰ, ততো উদ্ধং সম্বহুলা. তস্মা ইধাপি সুত্তন্তপরিযাযেন সম্বহুলাতি ৰেদিতব্বা. উপট্ঠানসালাযন্তি ধম্মসভামণ্ডপে. সা হি ধম্মং দেসেতুং আগতস্স তথাগতস্স ভিক্খূনং উপট্ঠানকরণট্ঠানন্তি ‘‘উপট্ঠানসালা’’তি ৰুচ্চতি. অথ ৰা যত্থ ভিক্খূ ৰিনযং ৰিনিচ্ছিনন্তি, ধম্মং কথেন্তি, সাকচ্ছং সমাপজ্জন্তি, সন্নিপতনৰসেন পকতিযা উপতিট্ঠন্তি, সা সালাপি মণ্ডপোপি ‘‘উপট্ঠানসালা’’ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. তত্থাপি হি বুদ্ধাসনং নিচ্চং পঞ্ঞত্তমেৰ হোতি. ইদঞ্হি বুদ্ধানং ধরমানকালে ভিক্খূনং চারিত্তং. সন্নিসিন্নানন্তি নিসজ্জনৰসেন সঙ্গম্ম নিসিন্নানং. সন্নিপতিতানন্তি ততো ততো আগন্ত্ৰা সন্নিপতনৰসেন সন্নিপতিতানং. অথ ৰা বুদ্ধাসনং পুরতো কত্ৰা সত্থু সম্মুখে ৰিয আদরুপ্পত্তিযা সক্কচ্চং নিসীদনৰসেন সন্নিসিন্নানং, সমানজ্ঝাসযত্তা অঞ্ঞমঞ্ঞস্মিং অজ্ঝাসযেন সুট্ঠু সম্মা চ নিপতনৰসেন সন্নিপতিতানং. অযন্তি ইদানি ৰুচ্চমানং নিদ্দিসতি. অন্তরাকথাতি কম্মট্ঠানমনসিকারউদ্দেসপরিপুচ্ছাদীনং অন্তরা অঞ্ঞা একা কথা, অথ ৰা মজ্ঝন্হিকে লদ্ধস্স সুগতোৰাদস্স, সাযং লভিতব্বস্স ধম্মস্সৰনস্স চ অন্তরা পৰত্তত্তা অন্তরাকথা, সমণসমাচারস্সেৰ ৰা অন্তরা পৰত্তা অঞ্ঞা একা কথাতি অন্তরাকথা. উদপাদীতি উপ্পন্না.

ইমেসং দ্ৰিন্নং রাজূনন্তি নিদ্ধারণে সামিৰচনং. মহদ্ধনতরো ৰাতিআদীসু পথৰিযং নিখণিত্ৰা ঠপিতং সত্তরতননিচযসঙ্খাতং মহন্তং ধনং এতস্সাতি মহদ্ধনো, দ্ৰীসু অযং অতিসযেন মহদ্ধনোতি মহদ্ধনতরো. ৰাসদ্দো ৰিকপ্পত্থো. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. অযং পন ৰিসেসো – নিচ্চপরিব্বযৰসেন মহন্তো ভোগো এতস্সাতি মহাভোগো. দেৰসিকং পৰিসনআযভূতো মহন্তো কোসো এতস্সাতি মহাকোসো. অপরে পন ‘‘দেৰসিকং পৰিসনআযভূতং মণিসারফেগ্গুগুম্বাদিভেদভিন্নং পরিগ্গহৰত্থু ধনং, তদেৰ সারগব্ভাদীসু নিহিতং কোসো’’তি ৰদন্তি. ৰজিরো, মহানীলো, ইন্দনীলো, মরকতো, ৰেল়ুরিযো, পদুমরাগো, ফুস্সরাগো, কক্কেতনো, পুলাকো, ৰিমলো, লোহিতঙ্কো, ফলিকো, পৰাল়ো, জোতিরসো, গোমুত্তকো, গোমেদকো, সোগন্ধিকো, মুত্তা, সঙ্খো, অঞ্জনমূলো, রাজপট্টো, অমতংসকো, পিযকো, ব্রাহ্মণী চাতি চতুব্বীসতি মণি নাম. সত্ত লোহানি কহাপণো চ সারো নাম. সযনচ্ছাদনপাৰুরণগজদন্তসিলাদীনি ফেগ্গু নাম. চন্দনাগরুকুঙ্কুমতগরকপ্পূরাদি গুম্বা নাম. তত্থ পুরিমেন আদিসদ্দেন সালিৰীহিআদিমুগ্গমাসাদিপুব্বণ্ণাপরণ্ণভেদং ধঞ্ঞৰিকতিং আদিং কত্ৰা যং সত্তানং উপভোগপরিভোগভূতং ৰত্থু, তং সব্বং সঙ্গয্হতি. মহন্তং ৰিজিতং রট্ঠং এতস্সাতি মহাৰিজিতো. মহন্তো হত্থিঅস্সাদিৰাহনো এতস্সাতি মহাৰাহনো. মহন্তং সেনাবলঞ্চেৰ থামবলঞ্চ এতস্সাতি মহব্বলো. ইচ্ছিতনিব্বত্তিসঙ্খাতা পুঞ্ঞকম্মনিপ্ফন্না মহতী ইদ্ধি এতস্সাতি মহিদ্ধিকো. তেজসঙ্খাতো উস্সাহমন্তপভুসত্তিসঙ্খাতো ৰা মহন্তো আনুভাৰো এতস্সাতি মহানুভাৰো.

এত্থ চ পঠমেন আযসম্পদা, দুতিযেন ৰিত্তূপকরণসম্পদা, ততিযেন ৰিভৰসম্পদা, চতুত্থেন জনপদসম্পদা, পঞ্চমেন যানসম্পদা, ছট্ঠেন পরিৰারসম্পদায সদ্ধিং অত্তসম্পদা, সত্তমেন পুঞ্ঞকম্মসম্পদা, অট্ঠমেন পভাৰসম্পদা তেসং রাজূনং পকাসিতা হোতি. তেন যা সা সামিসম্পত্তি, অমচ্চসম্পত্তি, সেনাসম্পত্তি, রট্ঠসম্পত্তি, ৰিভৰসম্পত্তি, মিত্তসম্পত্তি, দুগ্গসম্পত্তীতি সত্ত পকতিসম্পদা রাজূনং ইচ্ছিতব্বা. তা সব্বা যথারহং পরিদীপিতাতি ৰেদিতব্বা.

দানাদীহি চতূহি সঙ্গহৰত্থূহি পরিসং রঞ্জেতীতি রাজা. মগধানং ইস্সরোতি মাগধো. মহতিযা সেনায সমন্নাগতত্তা সেনিযগোত্তত্তা ৰা সেনিযো. বিম্বি ৰুচ্চতি সুৰণ্ণং, তস্মা সারবিম্বিৰণ্ণতায বিম্বিসারো. কেচি পন ‘‘নামমেৰেতং তস্স রঞ্ঞো’’তি ৰদন্তি. পচ্চামিত্তং পরসেনং জিনাতীতি পসেনদি. কোসলরট্ঠস্স অধিপতীতি কোসলো. অযঞ্চরহীতি এত্থ চরহীতি নিপাতমত্তং. ৰিপ্পকতাতি অপরিযোসিতা. অযং তেসং ভিক্খূনং অন্তরাকথা অনিট্ঠিতাতি অত্থো.

সাযন্হসমযন্তি সাযন্হে একং সমযং. পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতোতি ততো ততো রূপাদিআরম্মণতো চিত্তস্স পটিসংহরণতো পটিসল্লানসঙ্খাতায ফলসমাপত্তিতো যথাকালপরিচ্ছেদং ৰুট্ঠিতো. ভগৰা হি পুব্বণ্হসমযং ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো সাৰত্থিং পৰিসিত্ৰা ভিক্খূনং সুলভপিণ্ডপাতং কত্ৰা কতভত্তকিচ্চো ভিক্খূহি সদ্ধিং সাৰত্থিতো নিক্খমিত্ৰা ৰিহারং পৰিসিত্ৰা গন্ধকুটিপ্পমুখে ঠত্ৰা ৰত্তং দস্সেত্ৰা ঠিতানং ভিক্খূনং যথাসমুট্ঠিতং সুগতোৰাদং দত্ৰা তেসু অরঞ্ঞরুক্খমূলাদিদিৰাট্ঠানং উদ্দিস্স গতেসু গন্ধকুটিং পৰিসিত্ৰা ফলসমাপত্তিসুখেন দিৰসভাগং ৰীতিনামেত্ৰা যথাকালপরিচ্ছেদে সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায, ‘‘ময্হং উপগমনং আগমযমানা চতস্সো পরিসা সকলৰিহারং পরিপূরেন্তিযো নিসিন্না, ইদানি মে ধম্মদেসনত্থং ধম্মসভামণ্ডলং উপগন্তুং কালো’’তি আসনতো ৰুট্ঠায, কেসরসীহো ৰিয কঞ্চনগুহায সুরভিগন্ধকুটিতো নিক্খমিত্ৰা যূথং উপসঙ্কমন্তো মত্তৰরৰারণো ৰিয অকাযচাপল্লেন চারুৰিক্কন্তগমনো অসীতিঅনুব্যঞ্জনপ্পটিমণ্ডিতবাত্তিংসমহাপুরিসলক্খণসমুজ্জলায ব্যামপ্পভায পরিক্খেপৰিলাসসম্পন্নায পভস্সরকেতুমালালঙ্কতায নীলপীতলোহিতোদাতমঞ্জিট্ঠপভস্সরানং ৰসেন ছব্বণ্ণবুদ্ধরংসিযো ৰিস্সজ্জেন্তিযা অচিন্তেয্যানুভাৰায অনুপমায বুদ্ধলীলায সমন্নাগতায রূপকাযসম্পত্তিযা সকলৰিহারং একালোকং কুরুমানো উপট্ঠানসালং উপসঙ্কমি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো ভগৰা…পে… তেনুপসঙ্কমী’’তি.

এৰং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰত্তং দস্সেত্ৰা নিসিন্নে তে ভিক্খূ তুণ্হীভূতে দিস্ৰা ‘‘মযি অকথেন্তে ইমে ভিক্খূ বুদ্ধগারৰেন কপ্পম্পি ন কথেস্সন্তী’’তি কথাসমুট্ঠাপনত্থং ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে’’তিআদিমাহ. তত্থ কায নুত্থাতি কতমায নু ভৰথ. ‘‘কায নোত্থা’’তিপি পাল়ি, সো এৰত্থো, ‘‘কায ন্ৰেত্থা’’তিপি পঠন্তি, তস্স কতমায নু এত্থাতি অত্থো. তত্রাযং সঙ্খেপত্থো – ভিক্খৰে, কতমায নাম কথায ইধ সন্নিসিন্না ভৰথ, কতমা চ তুম্হাকং কথা মমাগমনপচ্চযা অনিট্ঠিতা, তং নিট্ঠাপেস্সামীতি এৰং সব্বঞ্ঞুপৰারণায পৰারেসি.

ন খ্ৰেতন্তি ন খো এতং, অযমেৰ ৰা পাঠো. ‘‘ন খোত’’ন্তিপি পঠন্তি, ন খো এতং ইচ্চেৰ পদৰিভাগো. কুলপুত্তানন্তি জাতিআচারকুলপুত্তানং. সদ্ধাতি সদ্ধায, কম্মফলসদ্ধায রতনত্তযসদ্ধায চ. অগারস্মাতি ঘরতো, গহট্ঠভাৰাতি অত্থো. অনগারিযন্তি পব্বজ্জং. পব্বজিতানন্তি উপগতানং. যন্তি কিরিযাপরামসনং. তত্থাযং পদযোজনা – ‘‘ভিক্খৰে, তুম্হে নেৰ রাজাভিনীতা ন চোরাভিনীতা ন ইণট্টা ন জীৰিতপকতা পব্বজিতা, অথ খো সদ্ধায অগারতো নিক্খমিত্ৰা মম সাসনে পব্বজিতা, তুম্হে এতরহি এৰরূপিং রাজপ্পটিসংযুত্তং তিরচ্ছানকথং কথেয্যাথ, যং এৰরূপায কথায কথনং, এতং তুম্হাকং ন খো পতিরূপং ন যুত্তমেৰা’’তি.

এৰং সন্নিপতিতানং পব্বজিতানং অপ্পতিরূপং পটিক্খিপিত্ৰা ইদানি নেসং পতিরূপং পটিপত্তিং অনুজানন্তো ‘‘সন্নিপতিতানং ৰো, ভিক্খৰে, দ্ৰযং করণীযং ধম্মী ৰা কথা অরিযো ৰা তুণ্হীভাৰো’’তি আহ. তত্থ ৰোতি তুম্হাকং. করণীযন্তি হি পদং অপেক্খিত্ৰা কত্তরি সামিৰচনমেতং, তস্মা তুম্হেহীতি অত্থো. দ্ৰযং করণীযন্তি দ্ৰে কাতব্বা. ধম্মী কথাতি চতুসচ্চধম্মতো অনপেতা কথা, পৰত্তিনিৰত্তিপরিদীপিনী ধম্মদেসনাতি অত্থো. দসকথাৰত্থুসঙ্খাতাপি হি ধম্মকথা তদেকদেসা এৰাতি. অরিযোতি একন্তহিতাৰহত্তা অরিযো, ৰিসুদ্ধো উত্তমোতি ৰা অরিযো. তুণ্হীভাৰোতি সমথৰিপস্সনাভাৰনাভূতং অকথনং. কেচি পন ‘‘ৰচীসঙ্খারপটিপক্খভাৰতো দুতিযজ্ঝানং অরিযো তুণ্হীভাৰো’’তি ৰদন্তি. অপরে ‘‘চতুত্থজ্ঝানং অরিযো তুণ্হীভাৰো’’তি ৰদন্তি. অযং পনেত্থ অত্থো – ‘‘ভিক্খৰে, চিত্তৰিৰেকস্স পরিব্রূহনত্থং ৰিৰেকট্ঠকাযা সুঞ্ঞাগারে ৰিহরন্তা সচে কদাচি সন্নিপতথ, এৰং সন্নিপতিতেহি তুম্হেহি ‘অস্সুতং সাৰেতি সুতং ৰা পরিযোদপেতী’তি ৰুত্তনযেন অঞ্ঞমঞ্ঞস্সূপকারায খন্ধাদীনং অনিচ্চতাদিপটিসংযুত্তা ধম্মকথা ৰা পৰত্তেতব্বা, অঞ্ঞমঞ্ঞং অব্যাবাধনত্থং ঝানসমাপত্তিযা ৰা ৰিহরিতব্ব’’ন্তি.

তত্থ পুরিমেন করণীযৰচনেন অনোতিণ্ণানং সাসনে ওতরণূপাযং দস্সেতি, পচ্ছিমেন ওতিণ্ণানং সংসারতো নিস্সরণূপাযং. পুরিমেন ৰা আগমৰেয্যত্তিযে নিযোজেতি, পচ্ছিমেন অধিগমৰেয্যত্তিযে. অথ ৰা পুরিমেন সম্মাদিট্ঠিযা পঠমং উপ্পত্তিহেতুং দীপেতি, দুতিযেন দুতিযং. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, হেতূ দ্ৰে পচ্চযা সম্মাদিট্ঠিযা উপ্পাদায পরতো চ ঘোসো, পচ্চত্তঞ্চ যোনিসো মনসিকারো’’তি (অ. নি. ২.১২৭).

পুরিমেন ৰা লোকিযসম্মাদিট্ঠিযা মূলকারণং ৰিভাৰেতি, পচ্ছিমেন লোকুত্তরসম্মাদিট্ঠিযা মূলকারণন্তি এৰমাদিনা এত্থ যোজনা ৰেদিতব্বা.

এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি তেহি ভিক্খূহি কিত্তিতকামসম্পত্তিতো ঝানাদিসম্পত্তি সন্ততরা চেৰ পণীততরা চাতি এতমত্থং সব্বাকারতো ৰিদিত্ৰা. ইমং উদানন্তি ইমং অরিযৰিহারসুখানুভাৰদীপকং উদানং উদানেসি.

তত্থ যঞ্চ কামসুখং লোকেতি লোকসদ্দো ‘‘খন্ধলোকো আযতনলোকো ধাতুলোকো’’তিআদীসু (মহানি. ৩, ৭; চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ২) সঙ্খারেসু আগতো.

‘‘যাৰতা চন্দিমসূরিযা পরিহরন্তি,

দিসা ভন্তি ৰিরোচনা;

তাৰ সহস্সধা লোকো,

এত্থ তে ৰত্ততী ৰসো’’তি. –

আদীসু (ম. নি. ১.৫০৩) ওকাসে আগতো. ‘‘অদ্দসা খো ভগৰা বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো’’তিআদীসু (মহাৰ. ৯; ম. নি. ১.২৮৩) সত্তেসু. ইধ পন সত্তলোকে ওকাসলোকে চ ৰেদিতব্বো. তস্মা অৰীচিতো পট্ঠায উপরি ব্রহ্মলোকতো হেট্ঠা এতস্মিং লোকে যং ৰত্থুকামে পটিচ্চ কিলেসকামৰসেন উপ্পজ্জনতো কামসহগতং সুখং. যঞ্চিদং দিৰিযং সুখন্তি যঞ্চ ইদং দিৰি ভৰং দিব্বৰিহারৰসেন চ লদ্ধব্বং ব্রহ্মানং মনুস্সানঞ্চ রূপসমাপত্তিসুখং. তণ্হক্খযসুখস্সাতি যং আগম্ম তণ্হা খীযতি, তং নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা তণ্হায চ পটিপস্সম্ভনৰসেন পৰত্তফলসমাপত্তিসুখং তণ্হক্খযসুখং নাম, তস্স তণ্হক্খযসুখস্স. এতেতি লিঙ্গৰিপল্লাসেন নিদ্দেসো, এতানি সুখানীতি অত্থো. কেচি উভযম্পি সুখসামঞ্ঞেন গহেত্ৰা ‘‘এত’’ন্তি পঠন্তি, তেসং ‘‘কলং নাগ্ঘতী’’তি পাঠেন ভৰিতব্বং.

সোল়সিন্তি সোল়সন্নং পূরণিং. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – চক্কৰত্তিসুখং আদিং কত্ৰা সব্বস্মিং মনুস্সলোকে মনুস্সসুখং, নাগসুপণ্ণাদিলোকে নাগাদীহি অনুভৰিতব্বং সুখং, চাতুমহারাজিকাদিদেৰলোকে ছব্বিধং কামসুখন্তি যং একাদসৰিধে কামলোকে উপ্পজ্জন্তং কামসুখং, যঞ্চ ইদং রূপারূপদেৰেসু দিব্বৰিহারভূতেসু রূপারূপজ্ঝানেসু চ উপ্পন্নত্তা ‘‘দিৰিয’’ন্তি লদ্ধনামং লোকিযজ্ঝানসুখং, সকলম্পি তদুভযং তণ্হক্খযসুখসঙ্খাতং ফলসমাপত্তিসুখং সোল়স ভাগে কত্ৰা ততো একভাগং সোল়সভাগগুণে লদ্ধং একভাগসঙ্খাতং কলং ন অগ্ঘতীতি.

অযঞ্চ অত্থৰণ্ণনা ফলসমাপত্তিসামঞ্ঞেন ৰুত্তা. পাল়িযং অৰিসেসেন তণ্হক্খযস্স আগতত্তা পঠমফলসমাপত্তিসুখস্সাপি কলং লোকিযং ন অগ্ঘতি এৰ. তথা হি ৰুত্তং –

‘‘পথব্যা একরজ্জেন, সগ্গস্স গমনেন ৰা;

সব্বলোকাধিপচ্চেন, সোতাপত্তিফলং ৰর’’ন্তি. (ধ. প. ১৭৮);

সোতাপত্তিসংযুত্তেপি ৰুত্তং –

‘‘কিঞ্চাপি, ভিক্খৰে, রাজা চক্কৰত্তী চতুন্নং দীপানং ইস্সরিযাধিপচ্চং রজ্জং কারেত্ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জতি দেৰানং তাৰতিংসানং সহব্যতং, সো তত্থ নন্দনে ৰনে অচ্ছরাসঙ্ঘপরিৰুতো দিব্বেহি চ পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গীভূতো পরিচারেতি, সো চতূহি ধম্মেহি অসমন্নাগতো. অথ খো সো অপরিমুত্তোৰ নিরযা, অপরিমুত্তো তিরচ্ছানযোনিযা, অপরিমুত্তো পেত্তিৰিসযা, অপরিমুত্তো অপাযদুগ্গতিৰিনিপাতা. কিঞ্চাপি, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো পিণ্ডিযালোপেন যাপেতি, নন্তকানি চ ধারেতি, সো চতূহি ধম্মেহি সমন্নাগতো, অথ খো সো পরিমুত্তো নিরযা, পরিমুত্তো তিরচ্ছানযোনিযা, পরিমুত্তো পেত্তিৰিসযা, পরিমুত্তো অপাযদুগ্গতিৰিনিপাতা.

‘‘কতমেহি চতূহি? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি ‘ইতিপি সো ভগৰা অরহং…পে... বুদ্ধো ভগৰা’তি. ধম্মে অৰেচ্চপ্পসাদেন…পে… ৰিঞ্ঞূহী’তি. সঙ্ঘে অৰেচ্চপ্পসাদেন…পে… পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সা’তি. অরিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতো হোতি অখণ্ডেহি…পে… সমাধিসংৰত্তনিকেহি. ইমেহি চতূহি ধম্মেহি সমন্নাগতো হোতি. যো চ, ভিক্খৰে, চতুন্নং দীপানং পটিলাভো, যো চতুন্নং ধম্মানং পটিলাভো, চতুন্নং দীপানং পটিলাভো চতুন্নং ধম্মানং পটিলাভস্স কলং নাগ্ঘতি সোল়সি’’ন্তি (সং. নি. ৫.৯৯৭).

এৰং ভগৰা সব্বত্থ লোকিযসুখং সউত্তরং সাতিসযং, লোকুত্তরসুখমেৰ অনুত্তরন্তি অতিসযন্তি ভাজেসীতি.

দুতিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.