৬. মহাকস্সপসুত্তৰণ্ণনা
৬. ছট্ঠে রাজগহেতি এৰংনামকে নগরে. তঞ্হি মহামন্ধাতুমহাগোৰিন্দাদীহি পরিগ্গহিতত্তা ‘‘রাজগহ’’ন্তি ৰুচ্চতি. ‘‘দুরভিভৰনীযত্তা পটিরাজূনং গহভূতন্তি রাজগহ’’ন্তিআদিনা অঞ্ঞেনেত্থ পকারেন ৰণ্ণযন্তি. কিন্তেহি? নামমেতং তস্স নগরস্স. তং পনেতং বুদ্ধকালে চক্কৰত্তিকালে চ নগরং হোতি, সেসকালে সুঞ্ঞং যক্খপরিগ্গহিতং তেসং ৰসনট্ঠানং হুত্ৰা তিট্ঠতি. ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপেতি ৰেল়ুৰনন্তি তস্স ৰিহারস্স নামং. তং কির অট্ঠারসহত্থুব্বেধেন পাকারেন পরিক্খিত্তং বুদ্ধস্স ভগৰতো ৰসনানুচ্ছৰিকায মহতিযা গন্ধকুটিযা অঞ্ঞেহি চ পাসাদকুটিলেণমণ্ডপচঙ্কমদ্ৰারকোট্ঠকাদীহি পটিমণ্ডিতং বহি ৰেল়ূহি পরিক্খিত্তং অহোসি নীলোভাসং মনোরমং, তেন ‘‘ৰেল়ুৰন’’ন্তি ৰুচ্চতি. কলন্দকানঞ্চেত্থ নিৰাপং অদংসু, তস্মা ‘‘কলন্দকনিৰাপো’’তি ৰুচ্চতি. পুব্বে কির অঞ্ঞতরো রাজা তং উয্যানং কীল়নত্থং পৰিট্ঠো সুরামদমত্তো দিৰাসেয্যং উপগতো সুপি, পরিজনোপিস্স ‘‘সুত্তো রাজা’’তি পুপ্ফফলাদীহি পলোভিযমানো ইতো চিতো চ পক্কামি. অথ সুরাগন্ধেন অঞ্ঞতরস্মা রুক্খসুসিরা কণ্হসপ্পো নিক্খমিত্ৰা রঞ্ঞো অভিমুখো আগচ্ছতি. তং দিস্ৰা রুক্খদেৰতা ‘‘রঞ্ঞো জীৰিতং দস্সামী’’তি কলন্দকৰেসেন গন্ত্ৰা কণ্ণমূলে সদ্দমকাসি. রাজা পটিবুজ্ঝি, কণ্হসপ্পো নিৰত্তো. সো তং দিস্ৰা ‘‘ইমায কাল়কায মম জীৰিতং দিন্ন’’ন্তি কাল়কানং নিৰাপং তত্থ পট্ঠপেসি, অভযঘোসঞ্চ ঘোসাপেসি. তস্মা ততো পট্ঠায তং ‘‘কলন্দকনিৰাপ’’ন্তি সঙ্খং গতং. কলন্দকাতি হি কাল়কানং নামং, তস্মিং ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে.
মহাকস্সপোতি মহন্তেহি সীলক্খন্ধাদীহি সমন্নাগতত্তা মহন্তো কস্সপোতি মহাকস্সপো, অপিচ কুমারকস্সপত্থেরং উপাদায অযং মহাথেরো ‘‘মহাকস্সপো’’তি ৰুচ্চতি. পিপ্পলিগুহাযন্তি তস্সা কির গুহায দ্ৰারসমীপে একো পিপ্পলিরুক্খো অহোসি, তেন সা ‘‘পিপ্পলিগুহা’’তি পঞ্ঞাযিত্থ. তস্সং পিপ্পলিগুহাযং. আবাধিকোতি আবাধো অস্স অত্থীতি আবাধিকো, ব্যাধিকোতি অত্থো. দুক্খিতোতি কাযসন্নিস্সিতং দুক্খং সঞ্জাতং অস্সাতি দুক্খিতো, দুক্খপ্পত্তোতি অত্থো. বাল়্হগিলানোতি অধিমত্তগেলঞ্ঞো, তং পন গেলঞ্ঞং সতো সম্পজানো হুত্ৰা অধিৰাসেসি. অথস্স ভগৰা তং পৰত্তিং ঞত্ৰা তত্থ গন্ত্ৰা বোজ্ঝঙ্গপরিত্তং অভাসি, তেনেৰ থেরস্স সো আবাধো ৰূপসমি. ৰুত্তঞ্হেতং বোজ্ঝঙ্গসংযুত্তে –
‘‘তেন খো পন সমযেন আযস্মা মহাকস্সপো পিপ্পলিগুহাযং ৰিহরতি আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. অথ খো ভগৰা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো যেনাযস্মা মহাকস্সপো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৰা…পে… এতদৰোচ – ‘কচ্চি তে, কস্সপ, খমনীযং, কচ্চি যাপনীযং, কচ্চি দুক্খা ৰেদনা পটিক্কমন্তি, নো অভিক্কমন্তি, পটিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি নো অভিক্কমো’তি? ‘ন মে, ভন্তে, খমনীযং, ন যাপনীযং, বাল়্হা মে ভন্তে, দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি নো পটিক্কমন্তি, অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি নো পটিক্কমো’তি.
‘‘‘সত্তিমে, কস্সপ, বোজ্ঝঙ্গা মযা সম্মদক্খাতা ভাৰিতা বহুলীকতা অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্তন্তি. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো খো, কস্সপ, মযা সম্মদক্খাতো ভাৰিতো বহুলীকতো অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্ততি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো খো, কস্সপ, মযা সম্মদক্খাতো ভাৰিতো বহুলীকতো অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্ততি. ইমে খো, কস্সপ, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা মযা সম্মদক্খাতা ভাৰিতা বহূলীকতা অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্তন্তী’তি. ‘তগ্ঘ ভগৰা বোজ্ঝঙ্গা, তগ্ঘ, সুগত, বোজ্ঝঙ্গা’’’তি.
‘‘ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনো আযস্মা মহাকস্সপো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দি. ৰুট্ঠহি চাযস্মা মহাকস্সপো তম্হা আবাধা, তথা পহীনো চাযস্মতো মহাকস্সপস্স সো আবাধো অহোসী’’তি.
তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো অপরেন সমযেন তম্হা আবাধা ৰুট্ঠাসী’’তি.
এতদহোসীতি পুব্বে গেলঞ্ঞদিৰসেসু সদ্ধিৰিহারিকেহি উপনীতং পিণ্ডপাতং পরিভুঞ্জিত্ৰা ৰিহারে এৰ অহোসি. অথস্স তম্হা আবাধা ৰুট্ঠিতস্স এতং ‘‘যংনূনাহং রাজগহং পিণ্ডায পৰিসেয্য’’ন্তি পরিৰিতক্কো অহোসি. পঞ্চমত্তানি দেৰতাসতানীতি সক্কস্স দেৰরঞ্ঞো পরিচারিকা পঞ্চসতা ককুটপাদিনিযো অচ্ছরাযো. উস্সুক্কং আপন্নানি হোন্তীতি থেরস্স পিণ্ডপাতং দস্সামাতি পঞ্চপিণ্ডপাতসতানি সজ্জেত্ৰা সুৰণ্ণভাজনেহি আদায অন্তরামগ্গে ঠত্ৰা, ‘‘ভন্তে, ইমং পিণ্ডপাতং গণ্হথ, সঙ্গহং নো করোথা’’তি ৰদমানা পিণ্ডপাতদানে যুত্তপ্পযুত্তানি হোন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘আযস্মতো মহাকস্সপস্স পিণ্ডপাতপ্পটিলাভাযা’’তি.
সক্কো কির দেৰরাজা থেরস্স চিত্তপ্পৰত্তিং ঞত্ৰা তা অচ্ছরাযো উয্যোজেসি ‘‘গচ্ছথ তুম্হে অয্যস্স মহাকস্সপত্থেরস্স পিণ্ডপাতং দত্ৰা অত্তনো পতিট্ঠং করোথা’’তি. এৰং হিস্স অহোসি ‘‘ইমাসু সব্বাসু গতাসু কদাচি একিস্সাপি হত্থতো পিণ্ডপাতং থেরো পটিগ্গণ্হেয্য, তং তস্সা ভৰিস্সতি দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’’তি. পটিক্খিপি থেরো, ‘‘ভন্তে, ময্হং পিণ্ডপাতং গণ্হথ, ময্হং পিণ্ডপাতং গণ্হথা’’তি ৰদন্তিযো ‘‘গচ্ছথ তুম্হে কতপুঞ্ঞা মহাভোগা, অহং দুগ্গতানং সঙ্গহং করিস্সামী’’তি ৰত্ৰা, ‘‘ভন্তে, মা নো নাসেথ, সঙ্গহং নো করোথা’’তি ৰদন্তিযো পুনপি পটিক্খিপিত্ৰা পুনপি অপগন্তুং অনিচ্ছমানা যাচন্তিযো ‘‘ন অত্তনো পমাণং জানাথ, অপগচ্ছথা’’তি ৰত্ৰা অচ্ছরং পহরি. তা থেরস্স অচ্ছরাসদ্দং সুত্ৰা সন্তজ্জিতা ঠাতুং অসক্কোন্তিযো পলাযিত্ৰা দেৰলোকমেৰ গতা. তেন ৰুত্তং – ‘‘পঞ্চমত্তানি দেৰতাসতানি পটিক্খিপিত্ৰা’’তি.
পুব্বণ্হসমযন্তি পুব্বণ্হে একং সমযং, একস্মিং কালে. নিৰাসেত্ৰাতি ৰিহারনিৰাসনপরিৰত্তনৰসেন নিৰাসনং দল়্হং নিৰাসেত্ৰা. পত্তচীৰরমাদাযাতি চীৰরং পারুপিত্ৰা পত্তং হত্থেন গহেত্ৰা. পিণ্ডায পাৰিসীতি পিণ্ডপাতত্থায পাৰিসি. দলিদ্দৰিসিখাতি দুগ্গতমনুস্সানং ৰসনোকাসো. কপণৰিসিখাতি ভোগপারিজুঞ্ঞপ্পত্তিযা দীনমনুস্সানং ৰাসো. পেসকারৰিসিখাতি তন্তৰাযৰাসো. অদ্দসা খো ভগৰাতি কথং অদ্দস? ‘‘আবাধা ৰুট্ঠিতো মম পুত্তো কস্সপো কিন্নু খো করোতী’’তি আৰজ্জেন্তো ৰেল়ুৰনে নিসিন্নো এৰ ভগৰা দিব্বচক্খুনা অদ্দস.
এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি যাযং আযস্মতো মহাকস্সপস্স পঞ্চহি অচ্ছরাসতেহি উপনীতং অনেকসূপং অনেকব্যঞ্জনং দিব্বপিণ্ডপাতং পটিক্খিপিত্ৰা কপণজনানুগ্গহপ্পটিপত্তি ৰুত্তা, এতমত্থং জানিত্ৰা. ইমং উদানন্তি ইমং পরমপ্পিচ্ছতাদস্সনমুখেন খীণাসৰস্স তাদীভাৰানুভাৰদীপকং উদানং উদানেসি.
তত্থ অনঞ্ঞপোসিন্তি অঞ্ঞং পোসেতীতি অঞ্ঞপোসী, ন অঞ্ঞপোসী অনঞ্ঞপোসী, অত্তনা পোসেতব্বস্স অঞ্ঞস্স অভাৰেন অদুতিযো, এককোতি অত্থো. তেন থেরস্স সুভরতং দস্সেতি. থেরো হি কাযপরিহারিকেন চীৰরেন কুচ্ছিপরিহারিকেন চ পিণ্ডপাতেন অত্তানমেৰ পোসেন্তো পরমপ্পিচ্ছো হুত্ৰা ৰিহরতি, অঞ্ঞং ঞাতিমিত্তাদীসু কঞ্চি ন পোসেতি কত্থচি অলগ্গভাৰতো. অথ ৰা অঞ্ঞেন অঞ্ঞতরেন পোসেতব্বতায অভাৰতো অনঞ্ঞপোসী. যো হি একস্মিংযেৰ পচ্চযদাযকে পটিবদ্ধচতুপচ্চযো সো অনঞ্ঞপোসী নাম ন হোতি একাযত্তৰুত্তিতো. থেরো পন ‘‘যথাপি ভমরো পুপ্ফ’’ন্তি (ধ. প. ৪৯) গাথায ৰুত্তনযেন জঙ্ঘাবলং নিস্সায পিণ্ডায চরন্তো কুলেসু নিচ্চনৰো হুত্ৰা মিস্সকভত্তেন যাপেতি. তথা হি নং ভগৰা চন্দূপমপ্পটিপদায থোমেসি. অঞ্ঞাতন্তি অভিঞ্ঞাতং, যথাভুচ্চগুণেহি পত্থটযসং, তেনেৰ ৰা অনঞ্ঞপোসিভাৰেন অপ্পিচ্ছতাসন্তুট্ঠিতাহি ঞাতং. অথ ৰা অঞ্ঞাতন্তি সব্বসো পহীনতণ্হতায লাভসক্কারসিলোকনিকামনহেতু অত্তানং জানাপনৰসেন ন ঞাতং. অৰীততণ্হো হি পাপিচ্ছো কুহকতায সম্ভাৰনাধিপ্পাযেন অত্তানং জানাপেতি. দন্তন্তি ছল়ঙ্গুপেক্খাৰসেন ইন্দ্রিযেসু উত্তমদমনেন দন্তং. সারে পতিট্ঠিতন্তি ৰিমুত্তিসারে অৰট্ঠিতং, অসেক্খসীলক্খন্ধাদিকে ৰা সীলাদিসারে পতিট্ঠিতং. খীণাসৰং ৰন্তদোসন্তি কামাসৰাদীনং চতুন্নং আসৰানং অনৰসেসং পহীনত্তা খীণাসৰং. ততো এৰ রাগাদিদোসানং সব্বসো ৰন্তত্তা ৰন্তদোসং. তমহং ব্রূমি ব্রাহ্মণন্তি তং যথাৰুত্তগুণং পরমত্থব্রাহ্মণং অহং ব্রাহ্মণন্তি ৰদামীতি. ইধাপি হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ দেসনানানত্তং ৰেদিতব্বং.
ছট্ঠসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.