১. বোধিৰগ্গো
১. পঠমবোধিসুত্তৰণ্ণনা
১. যং পনেত্থ ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তিআদিকং নিদানং, তত্থ এৰন্তি নিপাতপদং. মেতিআদীনি নামপদানি. উরুৰেলাযং ৰিহরতীতি এত্থ ৰীতি উপসগ্গপদং, হরতীতি আখ্যাতপদন্তি ইমিনাৰ নযেন সব্বত্থ পদৰিভাগো ৰেদিতব্বো.
অত্থতো পন এৰংসদ্দো তাৰ উপমূপদেসসম্পহংসনগরহণৰচনসম্পটিগ্গহাকার- নিদস্সনাৰধারণপুচ্ছাইদমত্থপরিমাণাদি অনেকত্থপ্পভেদো. তথা হেস ‘‘এৰং জাতেন মচ্চেন, কত্তব্বং কুসলং বহু’’ন্তি এৰমাদীসু (ধ. প. ৫৩) উপমাযং আগতো. ‘‘এৰং তে অভিক্কমিতব্বং, এৰং তে পটিক্কমিতব্ব’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৪.১২২) উপদেসে. ‘‘এৰমেতং ভগৰা, এৰমেতং সুগতা’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৬৬) সম্পহংসনে. ‘‘এৰমেৰং পনাযং ৰসলী যস্মিং ৰা তস্মিং ৰা তস্স মুণ্ডকস্স সমণকস্স ৰণ্ণং ভাসতী’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১৮৭) গরহণে. ‘‘এৰং, ভন্তেতি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসু’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.৩; ম. নি. ১.১) ৰচনসম্পটিগ্গহে. ‘‘এৰং ব্যা খো অহং, ভন্তে, ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৯৮) আকারে. ‘‘এহি ত্ৰং, মাণৰক, যেন সমণো আনন্দো তেনুপসঙ্কম, উপসঙ্কমিত্ৰা মম ৰচনেন সমণং আনন্দং অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারং পুচ্ছ ‘সুভো মাণৰো তোদেয্যপুত্তো ভৰন্তং আনন্দং অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারং পুচ্ছতী’তি, এৰঞ্চ ৰদেহি ‘সাধু কির ভৰং আনন্দো যেন সুভস্স মাণৰস্স তোদেয্যপুত্তস্স নিৰেসনং, তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’তি’’আদীসু (দী. নি. ১.৪৪৫) নিদস্সনে. ‘‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, কালামা, ইমে ধম্মা কুসলা ৰা অকুসলা ৰা’তি? ‘অকুসলা, ভন্তে’. ‘সাৰজ্জা ৰা অনৰজ্জা ৰা’তি? ‘সাৰজ্জা, ভন্তে’. ‘ৰিঞ্ঞূগরহিতা ৰা ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থা ৰা’তি? ‘ৰিঞ্ঞূগরহিতা, ভন্তে’. ‘সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তি, নো’ৰা? ‘কথং ৰো এত্থ হোতী’তি? ‘সমত্তা, ভন্তে, সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তি, এৰং নো এত্থ হোতীতি’’’আদীসু (অ. নি. ৩.৬৬) অৰধারণে. ‘‘এৰমেতে সুন্হাতা সুৰিলিত্তা কপ্পিতকেসমস্সূ আমুত্তমালাভরণা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৮৬) পুচ্ছাযং. ‘‘এৰংগতানি পুথুসিপ্পাযতনানি (দী. নি. ১.১৮২), এৰংৰিধো এৰমাকারো’’তিআদীসু ইদংসদ্দস্স অত্থে. গতসদ্দো হি পকারপরিযাযো, তথা ৰিধাকারসদ্দা. তথা হি ৰিধযুত্তগতসদ্দে লোকিযা পকারত্থে ৰদন্তি. ‘‘এৰং লহুপরিৰত্তং এৰমাযুপরিযন্তো’’তিআদীসু (অ. নি. ১.৪৮) পরিমাণে.
ননু চ ‘‘এৰং ৰিতক্কিতং নো তুম্হেহি, এৰমাযুপরিযন্তো’’তি চেত্থ এৰংসদ্দেন পুচ্ছনাকারপরিমাণাকারানং ৰুত্তত্তা আকারত্থো এৰ এৰংসদ্দোতি. ন, ৰিসেসসব্ভাৰতো. আকারমত্তৰাচকো হেত্থ এৰংসদ্দো আকারত্থোতি অধিপ্পেতো. ‘‘এৰং ব্যা খো’’তিআদীসু পন আকারৰিসেসৰচনো. আকারৰিসেসৰাচিনো চেতে এৰংসদ্দা পুচ্ছনাকারপরিমাণাকারানং ৰাচকত্তা. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘এৰং জাতেন মচ্চেনা’’তিআদীনি উপমানউদাহরণানি যুজ্জন্তি. তত্থ হি –
‘‘যথাপি পুপ্ফরাসিম্হা, কযিরা মালাগুণে বহূ;
এৰং জাতেন মচ্চেন, কত্তব্বং কুসলং বহু’’ন্তি. –
এত্থ পুপ্ফরাসিট্ঠানীযতো মনুস্সুপ্পত্তি সপ্পুরিসূপনিস্সযসদ্ধম্মস্সৰনযোনিসোমনসিকারভোগসম্পত্তিআদিতো দানাদিপুঞ্ঞকিরিযাহেতুসমুদাযতো সোভাসুগন্ধতাদিগুণৰিসেসযোগতো মালাগুণসদিসিযো বহুকা পুঞ্ঞকিরিযা মরিতব্বসভাৰতায মচ্চেন কত্তব্বাতি অভেদতায পুপ্ফরাসি মালাগুণা চ উপমা, তেসং উপমানাকারো যথাসদ্দেন অনিযমতো ৰুত্তো. পুন এৰংসদ্দেন নিযমনৰসেন ৰুত্তো. সো পন উপমাকারো নিযমিযমানো অত্থতো উপমা এৰ হোতীতি ৰুত্তং ‘‘উপমাযং আগতো’’তি.
তথা ‘‘এৰং ইমিনা আকারেন অভিক্কমিতব্ব’’ন্তিআদিনা উপদিসিযমানায সমণসারুপ্পায আকপ্পসম্পত্তিযা যো তত্থ উপদেসাকারো, সো অত্থতো উপদেসোযেৰাতি ৰুত্তং – ‘‘এৰং তে অভিক্কমিতব্বং, এৰং তে পটিক্কমিতব্বন্তিআদীসু উপদেসে’’তি.
‘‘এৰমেতং ভগৰা, এৰমেতং সুগতা’’তি এত্থ ভগৰতা যথাৰুত্তমত্থং অৰিপরীততো জানন্তেহি কতং যং তত্থ ৰিজ্জমানগুণানং পকারেহি হংসনং উদগ্গতাকরণং সম্পহংসনং, সো তত্থ পহংসনাকারোতি ৰুত্তনযেন যোজেতব্বং.
‘‘এৰমেৰং পনায’’ন্তি এত্থ গরহণাকারোতি ৰুত্তনযেন যোজেতব্বং. সো চ গরহণাকারো ‘‘ৰসলী’’তিআদিখুংসনসদ্দসন্নিধানতো ইধ এৰংসদ্দেন পকাসিতোতি ৰিঞ্ঞাযতি. যথা চেত্থ, এৰং উপমাকারাদযোপি উপমাদিৰসেন ৰুত্তানং পুপ্ফরাসিআদিসদ্দানং সন্নিধানতো ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বং.
‘‘এৰং নো’’তি এত্থাপি তেসং যথাৰুত্তধম্মানং অহিতদুক্খাৰহভাৰেন সন্নিট্ঠানজননত্থং অনুমতিগ্গহণৰসেন ‘‘নো ৰা কথং ৰো এত্থ হোতী’’তি পুচ্ছায কতায ‘‘এৰং নো এত্থ হোতী’’তি ৰুত্তত্তা তদাকারসন্নিট্ঠানং এৰংসদ্দেন আৰিকতং. সো পন তেসং ধম্মানং অহিতায দুক্খায সংৰত্তনাকারো নিযমিযমানো অৰধারণত্থো হোতীতি ৰুত্তং – ‘‘এৰং নো এত্থ হোতীতিআদীসু অৰধারণে’’তি.
‘‘এৰঞ্চ ৰদেহী’’তি যথাহং ৰদামি এৰং সমণং আনন্দং ৰদেহীতি ৰদনাকারো ইদানি ৰত্তব্বো এৰংসদ্দেন নিদস্সীযতীতি ‘‘নিদস্সনত্থো’’তি ৰুত্তং.
এৰমাকারৰিসেসৰাচীনম্পি এতেসং এৰংসদ্দানং উপমাদিৰিসেসত্থৰুত্তিতায উপমাদিঅত্থতা ৰুত্তা. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি পন ধম্মস্স সাধুকং সৰনমনসিকারে নিযোজিতেহি ভিক্খূহি তত্থ পতিট্ঠিতভাৰস্স পটিজাননৰসেন ৰুত্তত্তা তত্থ এৰংসদ্দো ৰচনসম্পটিগ্গহত্থো. তেন এৰং, ভন্তেতি সাধু, ভন্তে, সুট্ঠু, ভন্তেতি ৰুত্তং হোতি. স্ৰাযমিধ আকারনিদস্সনাৰধারণেসু দট্ঠব্বো.
তত্থ আকারত্থেন এৰংসদ্দেন এতমত্থং দীপেতি – নানানযনিপুণমনেকজ্ঝাসযসমুট্ঠানং অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নং ৰিৰিধপাটিহারিযং ধম্মত্থদেসনাপটিৰেধগম্ভীরং সব্বসত্তানং সকসকভাসানুরূপতো সোতপথমাগচ্ছন্তং তস্স ভগৰতো ৰচনং সব্বপ্পকারেন কো সমত্থো ৰিঞ্ঞাতুং, সব্বথামেন পন সোতুকামতং জনেত্ৰাপি এৰং মে সুতং, মযাপি একেনাকারেন সুতন্তি.
এত্থ চ একত্তনানত্তঅব্যাপারএৰংধম্মতাসঙ্খাতা নন্দিযাৰত্ততিপুক্খলসীহৰিক্কীল়িতদিসালোচনঅঙ্কুসসঙ্খাতা চ অস্সাদাদিৰিসযাদিভেদেন নানাৰিধা নযা নানানযা. নযা ৰা পাল়িগতিযো, তা চ পঞ্ঞত্তিঅনুপঞ্ঞত্তাদিৰসেন সংকিলেসভাগিযাদিলোকিযাদিতদুভযৰোমিস্সকাদিৰসেন কুসলাদিৰসেন খন্ধাদিৰসেন, সঙ্গহাদিৰসেন, সমযৰিমুত্তাদিৰসেন, ঠপনাদিৰসেন, কুসলমূলাদিৰসেন, তিকপট্ঠানাদিৰসেন চ নানপ্পকারাতি নানানযা, তেহি নিপুণং সণ্হং সুখুমন্তি নানানযনিপুণং.
আসযোৰ অজ্ঝাসযো, সো চ সস্সতাদিভেদেন অপ্পরজক্খতাদিভেদেন চ অনেকৰিধো. অত্তজ্ঝাসযাদিকো এৰ ৰা অনেকো অজ্ঝাসযো অনেকজ্ঝাসযো. সো সমুট্ঠানং উপ্পত্তিহেতু এতস্সাতি অনেকজ্ঝাসযসমুট্ঠানং.
সীলাদিঅত্থসম্পত্তিযা তব্বিভাৰনব্যঞ্জনসম্পত্তিযা সঙ্কাসনপকাসনৰিৰরণৰিভজনউত্তানীকরণপঞ্ঞত্তিৰসেন ছহি অত্থপদেহি অক্খরপদব্যঞ্জনাকারনিরুত্তিনিদ্দেসৰসেন ছহি ব্যঞ্জনপদেহি চ সমন্নাগতত্তা অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নং.
ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীভেদেন তেসু চ একেকস্স ৰিসযাদিভেদেন ৰিৰিধং বহুৰিধং ৰা পাটিহারিযং এতস্সাতি ৰিৰিধপাটিহারিযং. তত্থ পটিপক্খহরণতো রাগাদিকিলেসাপনযনতো পাটিহারিযন্তি অত্থে সতি ভগৰতো ন পটিপক্খা রাগাদযো সন্তি যে হরিতব্বা, পুথুজ্জনানম্পি ৰিগতূপক্কিলেসে অট্ঠগুণসমন্নাগতে চিত্তে হতপটিপক্খে ইদ্ধিৰিধং পৰত্ততি, তস্মা তত্থ পৰত্তৰোহারেন চ ন সক্কা ইধ পাটিহারিযন্তি ৰত্তুং. সচে পন মহাকারুণিকস্স ভগৰতো ৰেনেয্যগতা চ কিলেসা পটিপক্খা, তেসং হরণতো পাটিহারিযন্তি ৰুত্তং, এৰং সতি যুত্তমেতং. অথ ৰা ভগৰতো চেৰ সাসনস্স চ পটিপক্খা তিত্থিযা, তেসং হরণতো পাটিহারিযং. তে হি দিট্ঠিহরণৰসেন দিট্ঠিপ্পকাসনে অসমত্থভাৰেন চ ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীহি হরিতা অপনীতা হোন্তি. পটীতি ৰা অযং সদ্দো পচ্ছাতি এতস্স অত্থং বোধেতি ‘‘তস্মিং পটিপৰিট্ঠম্হি, অঞ্ঞো আগঞ্ছি ব্রাহ্মণো’’তিআদীসু (চূল়নি. পারাযনৰগ্গ, ৰত্থুগাথা ৪) ৰিয. তস্মা সমাহিতে চিত্তে ৰিগতূপক্কিলেসে কতকিচ্চেন পচ্ছা হরিতব্বং পৰত্তেতব্বন্তি পটিহারিযং. অত্তনো ৰা উপক্কিলেসেসু চতুত্থজ্ঝানমগ্গেহি হরিতেসু পচ্ছা হরণং পটিহারিযং. ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিযো ৰিগতূপক্কিলেসেন কতকিচ্চেন সত্তহিতত্থং পুন পৰত্তেতব্বা, হরিতেসু চ অত্তনো উপক্কিলেসেসু পরসত্তানং উপক্কিলেসহরণানি হোন্তীতি পটিহারিযানি ভৰন্তি. পটিহারিযমেৰ পাটিহারিযং, পটিহারিযে ৰা ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীসমুদাযে ভৰং একেকং পাটিহারিযন্তি ৰুচ্চতি. পটিহারিযং ৰা চতুত্থজ্ঝানং মগ্গো চ পটিপক্খহরণতো. তত্থ জাতং নিমিত্তভূততো ততো ৰা আগতন্তি পাটিহারিযন্তি অত্থো ৰেদিতব্বো.
যস্মা পন তন্তিঅত্থদেসনা তব্বোহারাভিসমযসঙ্খাতা হেতুহেতুফলতদুভযপঞ্ঞত্তিপটিৰেধসঙ্খাতা ৰা ধম্মত্থদেসনাপটিৰেধা গম্ভীরা, সসাদীহি ৰিয মহাসমুদ্দো অনুপচিতকুসলসম্ভারেহি অলব্ভনেয্যপ্পতিট্ঠা দুপ্পরিযোগাহা চ, তস্মা তেহি চতূহি গম্ভীরভাৰেহি যুত্তন্তি ভগৰতো ৰচনং ধম্মত্থদেসনাপটিৰেধগম্ভীরং.
একো এৰ ভগৰতো ধম্মদেসনাঘোসো, একস্মিং খণে পৰত্তমানো নানাভাসানং সত্তানং অত্তনো অত্তনো ভাসাৰসেন অপুব্বং অচরিমং গহণূপগো হোতি. অচিন্তেয্যো হি বুদ্ধানং বুদ্ধানুভাৰোতি সব্বসত্তানং সকসকভাসানুরূপতো সোতপথং আগচ্ছতীতি ৰেদিতব্বং.
নিদস্সনত্থেন ‘‘নাহং সযম্ভূ, ন মযা ইদং সচ্ছিকত’’ন্তি অত্তানং পরিমোচেন্তো ‘‘এৰং মে সুতং, মযাপি এৰং সুত’’ন্তি ইদানি ৰত্তব্বং সকলং সুত্তং নিদস্সেতি.
অৰধারণত্থেন ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং বহুস্সুতানং যদিদং আনন্দো, গতিমন্তানং, সতিমন্তানং, ধিতিমন্তানং, উপট্ঠাকানং যদিদং আনন্দো’’তি (অ. নি. ১.২১৯-২২৩) এৰং ভগৰতা, ‘‘আযস্মা আনন্দো অত্থকুসলো, ধম্মকুসলো, ব্যঞ্জনকুসলো, নিরুত্তিকুসলো, পুব্বাপরকুসলো’’তি (অ. নি. ৫.১৬৯) এৰং ধম্মসেনাপতিনা চ পসত্থভাৰানুরূপং অত্তনো ধারণবলং দস্সেন্তো সত্তানং সোতুকামতং জনেতি. ‘‘এৰং মে সুতং, তঞ্চ খো অত্থতো ৰা ব্যঞ্জনতো ৰা অনূনমনধিকং, এৰমেৰ ন অঞ্ঞথা দট্ঠব্ব’’ন্তি. অঞ্ঞথাতি ভগৰতো সম্মুখা সুতাকারতো অঞ্ঞথা ন পন ভগৰতা দেসিতাকারতো. অচিন্তেয্যানুভাৰা হি ভগৰতো দেসনা, সা নেৰ সব্বাকারেন সক্কা ৰিঞ্ঞাতুন্তি ৰুত্তোৰাযমত্থো. সুতাকারাৰিরুজ্ঝনমেৰ হি ধারণবলং.
মেসদ্দো তীসু অত্থেসু দিস্সতি. তথা হিস্স ‘‘গাথাভিগীতং মে অভোজনেয্য’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ১.১৯৪; সু. নি. ৮১) মযাতি অত্থো. ‘‘সাধু মে, ভন্তে, ভগৰা সংখিত্তেন ধম্মং দেসেতূ’’তিআদীসু (সং. নি. ৪.৮৮; ৫.৩৮২; অ. নি. ৪.২৫৭) ময্হন্তি অত্থো. ‘‘ধম্মদাযাদা মে, ভিক্খৰে, ভৰথা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৯) মমাতি অত্থো. ইধ পন ‘‘মযা সুতং, মম সুত’’ন্তি চ অত্থদ্ৰযে যুজ্জতি.
এত্থ চ যো পরো ন হোতি, সো অত্তাতি এৰং ৰত্তব্বে নিযকজ্ঝত্তসঙ্খাতে সসন্তানে ৰত্তনতো তিৰিধোপি মেসদ্দো কিঞ্চাপি একস্মিংযেৰ অত্থে দিস্সতি, করণসম্পদানাদিৰিসেসসঙ্খাতো পন ৰিঞ্ঞাযতেৰাযং অত্থভেদোতি ‘‘মে-সদ্দো তীসু অত্থেসু দিস্সতী’’তি ৰুত্তোতি দট্ঠব্বং.
সুতন্তি অযং সুতসদ্দো সউপসগ্গো অনুপসগ্গো চ গমনৰিস্সুতকিলিন্নূপচিতানুযোগসোতৰিঞ্ঞেয্য সোতদ্ৰারানুসার ৰিঞ্ঞাতাদিঅনেকত্থপ্পভেদো. কিঞ্চাপি হি উপসগ্গো কিরিযং ৰিসেসেতি, জোতকভাৰতো পন সতিপি তস্মিং সুতসদ্দো এৰ তং তমত্থং ৰদতীতি অনুপসগ্গস্স সুতসদ্দস্স অত্থুদ্ধারে সউপসগ্গস্স গহণং ন ৰিরুজ্ঝতি.
তত্থ ‘‘সেনায পসুতো’’তিআদীসু গচ্ছন্তোতি অত্থো. ‘‘সুতধম্মস্স পস্সতো’’তিআদীসু (উদা. ১১) ৰিস্সুতধম্মস্সাতি অত্থো. ‘‘অৰস্সুতা অৰস্সুতস্সা’’তিআদীসু (পাচি. ৬৫৭) কিলেসেন কিলিন্না কিলিন্নস্সাতি অত্থো. ‘‘তুম্হেহি পুঞ্ঞং পসুতং অনপ্পক’’ন্তিআদীসু (খু. পা. ৭.১২) উপচিতন্তি অত্থো. ‘‘যে ঝানপ্পসুতা ধীরা’’তিআদীসু (ধ. প. ১৮১) ঝানানুযুত্তাতি অত্থো. ‘‘দিট্ঠং সুতং মুত’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২৪১) সোতৰিঞ্ঞেয্যন্তি অত্থো. ‘‘সুতধরো সুতসন্নিচযো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৩৯) সোতদ্ৰারানুসারৰিঞ্ঞাতধরোতি অত্থো. ইধ পনস্স ‘‘সোতদ্ৰারানুসারেন উপধারিত’’ন্তি ৰা ‘‘উপধারণ’’ন্তি ৰা অত্থো. মে-সদ্দস্স হি মযাতি অত্থে সতি ‘‘এৰং মযা সুতং সোতদ্ৰারানুসারেন উপধারিত’’ন্তি যুজ্জতি. মমাতি অত্থে সতি ‘‘এৰং মম সুতং সোতদ্ৰারানুসারেন উপধারণ’’ন্তি যুজ্জতি.
এৰমেতেসু তীসু পদেসু যস্মা সুতসদ্দসন্নিধানে পযুত্তেন এৰংসদ্দেন সৰনকিরিযাজোতকেন ভৰিতব্বং, তস্মা এৰন্তি সোতৰিঞ্ঞাণসম্পটিচ্ছনাদিসোতদ্ৰারিকৰিঞ্ঞাণানন্তরং উপ্পন্নমনোদ্ৰারিকৰিঞ্ঞাণকিচ্চনিদস্সনং. মেতি ৰুত্তৰিঞ্ঞাণসমঙ্গীপুগ্গলনিদস্সনং. সব্বানি হি ৰাক্যানি এৰকারত্থসহিতানিযেৰ অৰধারণফলত্তা তেসং. সুতন্তি অস্সৰনভাৰপ্পটিক্খেপতো অনূনানধিকাৰিপরীতগ্গহণনিদস্সনং. যথা হি সুতং সুতমেৰাতি ৰত্তব্বতং অরহতি তথা তং সম্মা সুতং অনূনগ্গহণং অনধিকগ্গহণং অৰিপরীতগ্গহণঞ্চ হোতীতি. অথ ৰা সদ্দন্তরত্থাপোহনৰসেন সদ্দো অত্থং ৰদতীতি এতস্মিং পক্খে যস্মা সুতন্তি এতস্স অসুতং ন হোতীতি অযমত্থো ৰুত্তো, তস্মা সুতন্তি অস্সৰনভাৰপ্পটিক্খেপতো অনূনানধিকাৰিপরীতগ্গহণনিদস্সনং. ইদং ৰুত্তং হোতি – এৰং মে সুতং, ন মযা ইদং দিট্ঠং, ন সযম্ভূঞাণেন সচ্ছিকতং, ন অঞ্ঞথা ৰা উপলদ্ধং. অপি চ সুতংৰ, তঞ্চ খো সম্মদেৰাতি. অৰধারণত্থে ৰা এৰংসদ্দে অযমত্থযোজনা, তদপেক্খস্স সুতসদ্দস্স নিযমত্থো সম্ভৰতীতি তদপেক্খস্স সুতসদ্দস্স অস্সৰনভাৰপ্পটিক্খেপো অনূনানধিকাৰিপরীতগ্গহণনিদস্সনতা চ ৰেদিতব্বা. ইতি সৰনহেতুসৰনৰিসেসৰসেনপি সুতসদ্দস্স অত্থযোজনা কতাতি দট্ঠব্বং.
তথা এৰন্তি তস্সা সোতদ্ৰারানুসারেন পৰত্তায ৰিঞ্ঞাণৰীথিযা নানত্থব্যঞ্জনগ্গহণতো নানপ্পকারেন আরম্মণে পৰত্তিভাৰপ্পকাসনং আকারত্থো এৰংসদ্দোতি করিত্ৰা. মেতি অত্তপ্পকাসনং. সুতন্তি ধম্মপ্পকাসনং যথাৰুত্তায ৰিঞ্ঞাণৰীথিযা পরিযত্তিধম্মারম্মণত্তা. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপো – নানপ্পকারেন আরম্মণে পৰত্তায ৰিঞ্ঞাণৰীথিযা করণভূতায মযা ন অঞ্ঞং কতং, ইদং পন কতং, অযং ধম্মো সুতোতি.
তথা এৰন্তি নিদস্সিতব্বপ্পকাসনং নিদস্সনত্থো এৰংসদ্দোতি কত্ৰা নিদস্সেতব্বস্স নিদ্দিসিতব্বভাৰতো. তস্মা এৰংসদ্দেন সকলম্পি সুত্তং পচ্চামট্ঠন্তি ৰেদিতব্বং. মেতি পুগ্গলপ্পকাসনং. সুতন্তি পুগ্গলকিচ্চপ্পকাসনং. সুতসদ্দেন হি লব্ভমানা সৰনকিরিযা সৰনৰিঞ্ঞাণপ্পবন্ধপ্পটিবদ্ধা, তত্থ চ পুগ্গলৰোহারো, ন চ পুগ্গলৰোহাররহিতে ধম্মপ্পবন্ধে সৰনকিরিযা লব্ভতি. তস্সাযং সঙ্খেপত্থো – যং সুত্তং নিদ্দিসিস্সামি, তং মযা এৰং সুতন্তি.
তথা এৰন্তি যস্স চিত্তসন্তানস্স নানারম্মণপ্পৰত্তিযা নানত্থব্যঞ্জনগ্গহণং হোতি, তস্স নানাকারনিদ্দেসো আকারত্থো এৰ এৰংসদ্দোতি কত্ৰা. এৰন্তি হি অযমাকারপঞ্ঞত্তি ধম্মানং তং তং পৰত্তিআকারং উপাদায পঞ্ঞপেতব্বসভাৰত্তা. মেতি কত্তুনিদ্দেসো. সুতন্তি ৰিসযনিদ্দেসো, সোতব্বো হি ধম্মো সৰনকিরিযাকত্তুপুগ্গলস্স সৰনকিরিযাৰসেন পৰত্তিট্ঠানং হোতি. এত্তাৰতা নানপ্পকারেন পৰত্তেন চিত্তসন্তানেন তংসমঙ্গিনো কত্তু ৰিসযে গহণসন্নিট্ঠানং দস্সিতং হোতি.
অথ ৰা এৰন্তি পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো, সুতানঞ্হি ধম্মানং গহিতাকারস্স নিদস্সনস্স অৰধারণস্স ৰা পকাসনসভাৰেন এৰংসদ্দেন তদাকারাদিধারণস্স পুগ্গলৰোহারুপাদানধম্মব্যাপারভাৰতো পুগ্গলকিচ্চংনাম নিদ্দিট্ঠং হোতীতি. সুতন্তি ৰিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো, পুগ্গলৰাদিনোপি হি সৰনকিরিযা ৰিঞ্ঞাণনিরপেক্খা ন হোতীতি. মেতি উভযকিচ্চযুত্তপুগ্গলনিদ্দেসো. মেতি হি সদ্দপ্পৰত্তি একন্তেনেৰ সত্তৰিসেসৰিসযা ৰিঞ্ঞাণকিচ্চঞ্চ তত্থেৰ সমোদহিতব্বন্তি. অযং পনেত্থ সঙ্খেপো – মযা সৰনকিচ্চৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিনা পুগ্গলেন ৰিঞ্ঞাণৰসেন লদ্ধসৰনকিচ্চৰোহারেন সুতন্তি.
তথা এৰন্তি চ মেতি চ সচ্চিকট্ঠপরমত্থৰসেন অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. সব্বস্স হি সদ্দাধিগমনীযস্স অত্থস্স পঞ্ঞত্তিমুখেনেৰ পটিপজ্জিতব্বত্তা সব্বপঞ্ঞত্তীনঞ্চ ৰিজ্জমানাদীসু ছসু পঞ্ঞত্তীসু অৰরোধো, তস্মা যো মাযামরীচিআদযো ৰিয অভূতত্থো অনুস্সৰাদীহি গহেতব্বো ৰিয অনুত্তমত্থোপি ন হোতি. সো রূপসদ্দাদিকো রুপ্পনানুভৰনাদিকো চ পরমত্থসভাৰো সচ্চিকট্ঠপরমত্থৰসেন ৰিজ্জতি. যো পন এৰন্তি চ মেতি চ ৰুচ্চমানো আকারত্থো, সো অপরমত্থসভাৰো সচ্চিকট্ঠপরমত্থৰসেন অনুপলব্ভমানো অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি নাম. তস্মা কিঞ্হেত্থ তং পরমত্থতো অত্থি, যং এৰন্তি ৰা মেতি ৰা নিদ্দেসং লভেথ? সুতন্তি ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, যঞ্হি তং এত্থ সোতেন উপলদ্ধং, তং পরমত্থতো ৰিজ্জমানন্তি.
তথা এৰন্তি সোতপথমাগতে ধম্মে উপাদায তেসং উপধারিতাকারাদীনং পচ্চামসনৰসেন. মেতি সসন্ততিপরিযাপন্নে খন্ধে করণাদিৰিসেসৰিসিট্ঠে উপাদায ৰত্তব্বতো উপাদাপঞ্ঞত্তি. সুতন্তি দিট্ঠাদীনি উপনিধায ৰত্তব্বতো উপনিধাপঞ্ঞত্তি. দিট্ঠাদিসভাৰরহিতে সদ্দাযতনে পৰত্তমানোপি সুতৰোহারো দুতিযং ততিযন্তিআদিকো ৰিয পঠমাদীনি, দিট্ঠমুতৰিঞ্ঞাতে অপেক্খিত্ৰা সুতন্তি ৰিঞ্ঞেয্যত্তা দিট্ঠাদীনি উপনিধায ৰত্তব্বো হোতি. অসুতং ন হোতীতি হি সুতন্তি পকাসিতোযমত্থোতি.
এত্থ চ এৰন্তিৰচনেন অসম্মোহং দীপেতি. পটিৰিদ্ধা হি অত্তনা সুতস্স পকারৰিসেসা এৰন্তি ইধ আযস্মতা আনন্দেন পচ্চামট্ঠা, তেনস্স অসম্মোহো দীপিতো হোতি. ন হি সম্মূল়্হো নানপ্পকারপটিৰেধসমত্থো হোতি, পচ্চযাকারৰসেন নানপ্পকারা দুপ্পটিৰিদ্ধা চ সুত্তন্তাতি দীপিতন্তি. সুতন্তিৰচনেন সুতস্স অসম্মোসং দীপেতি, সুতাকারস্স যাথাৰতো দস্সিযমানত্তা. যস্স হি সুতং সম্মুট্ঠং হোতি, ন সো কালন্তরে মযা সুতন্তি পটিজানাতি. ইচ্চস্স অসম্মোহেন পঞ্ঞাসিদ্ধি, সম্মোহাভাৰেন পঞ্ঞায এৰ ৰা সৰনকালসম্ভূতায তদুত্তরিকালপঞ্ঞাসিদ্ধি, তথা অসম্মোসেন সতিসিদ্ধি. তত্থ পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমায সতিযা ব্যঞ্জনাৰধারণসমত্থতা. ব্যঞ্জনানঞ্হি পটিৰিজ্ঝিতব্বো আকারো নাতিগম্ভীরো, যথাসুতং ধারণমেৰ তত্থ করণীযন্তি সতিযা ব্যাপারো অধিকো, পঞ্ঞা তত্থ গুণীভূতা হোতি পঞ্ঞায পুব্বঙ্গমাতি কত্ৰা. সতিপুব্বঙ্গমায পঞ্ঞায অত্থপ্পটিৰেধসমত্থতা. অত্থস্স হি পটিৰিজ্ঝিতব্বো আকারো গম্ভীরোতি পঞ্ঞায ব্যাপারো অধিকো, সতি তত্থ গুণীভূতাযেৰাতি সতিযা পুব্বঙ্গমাযাতি কত্ৰা. তদুভযসমত্থতাযোগেন অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্স ধম্মকোসস্স অনুপালনসমত্থতায ধম্মভণ্ডাগারিকত্তসিদ্ধি.
অপরো নযো – এৰন্তিৰচনেন যোনিসোমনসিকারং দীপেতি, তেন চ ৰুচ্চমানানং আকারনিদস্সনাৰধারণত্থানং উপরি ৰক্খমানানং নানপ্পকারপ্পটিৰেধজোতকানং অৰিপরীতসিদ্ধি ধম্মৰিসযত্তা. ন হি অযোনিসো মনসিকরোতো নানপ্পকারপ্পটিৰেধো সম্ভৰতি. সুতন্তিৰচনেন অৰিক্খেপং দীপেতি, ‘‘পঠমবোধিসুত্তং কত্থ ভাসিত’’ন্তিআদিপুচ্ছাৰসেন পকরণপত্তস্স ৰক্খমানস্স সুত্তস্স সৰনং সমাধানমন্তরেন ন সম্ভৰতি ৰিক্খিত্তচিত্তস্স সৰনাভাৰতো. তথা হি ৰিক্খিত্তচিত্তো পুগ্গলো সব্বসম্পত্তিযা ৰুচ্চমানোপি ‘‘ন মযা সুতং, পুন ভণথা’’তি ভণতি. যোনিসোমনসিকারেন চেত্থ অত্তসম্মাপণিধিং পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতং সাধেতি সম্মা অপ্পণিহিতত্তস্স পুব্বে অকতপুঞ্ঞস্স ৰা তদভাৰতো. অৰিক্খেপেন সদ্ধম্মস্সৰনং সপ্পুরিসূপনিস্সযঞ্চ সাধেতি অস্সুতৰতো সপ্পুরিসূপনিস্সযৰিরহিতস্স চ তদভাৰতো. ন হি ৰিক্খিত্তো সোতুং সক্কোতি, ন চ সপ্পুরিসে অনুপনিস্সযমানস্স সৰনং অত্থীতি.
অপরো নযো – ‘‘যস্স চিত্তসন্তানস্স নানপ্পকারপ্পৰত্তিযা নানত্থব্যঞ্জনগ্গহণং হোতি, তস্স নানাকারনিদ্দেসো’’তি ৰুত্তং. যস্মা চ সো ভগৰতো ৰচনস্স অত্থব্যঞ্জনপ্পভেদপরিচ্ছেদৰসেন সকলসাসনসম্পত্তিওগাহনেন নিরৰসেসং পরহিতপারিপূরীকরণভূতো এৰং ভদ্দকো আকারো ন সম্মা অপ্পণিহিতত্তস্স পুব্বে অকতপুঞ্ঞস্স ৰা হোতি. তস্মা এৰন্তি ইমিনা ভদ্দকেন আকারেন পচ্ছিমচক্কদ্ৰযসম্পত্তিমত্তনো দীপেতি, সুতন্তি সৰনযোগেন পুরিমচক্কদ্ৰযসম্পত্তিং. ন হি অপ্পতিরূপে দেসে ৰসতো সপ্পুরিসূপনিস্সযৰিরহিতস্স চ সৰনং অত্থি. ইচ্চস্স পচ্ছিমচক্কদ্ৰযসিদ্ধিযা আসযসুদ্ধি সিদ্ধা হোতি. সম্মা পণিহিতচিত্তো পুব্বে চ কতপুঞ্ঞো ৰিসুদ্ধাসযো হোতি তদসুদ্ধিহেতূনং কিলেসানং দূরীভাৰতো. তথা হি ৰুত্তং ‘‘সম্মা পণিহিতং চিত্তং, সেয্যসো নং ততো করে’’তি (ধ. প. ৪৩) ‘‘কতপুঞ্ঞোসি ত্ৰং, আনন্দ, পধানমনুযুঞ্জ, খিপ্পং হোহিসি অনাসৰো’’তি (দী. নি. ২.২০৭) চ. পুরিমচক্কদ্ৰযসিদ্ধিযা পযোগসুদ্ধি. পতিরূপদেসৰাসেন হি সপ্পুরিসূপনিস্সযেন চ সাধূনং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনেন পরিসুদ্ধপ্পযোগো হোতি. তায চ আসযসুদ্ধিযা অধিগমব্যত্তিসিদ্ধি, পুব্বেযেৰ তণ্হাদিট্ঠিসংকিলেসানং ৰিসোধিতত্তা পযোগসুদ্ধিযা আগমব্যত্তিসিদ্ধি. সুপরিসুদ্ধকাযৰচীপযোগো হি ৰিপ্পটিসারাভাৰতো অৰিক্খিত্তচিত্তো পরিযত্তিযং ৰিসারদো হোতি. ইতি পযোগাসযসুদ্ধস্স আগমাধিগমসম্পন্নস্স ৰচনং অরুণুগ্গমনং ৰিয সূরিযস্স উদযতো যোনিসোমনসিকারো ৰিয চ কুসলকম্মস্স অরহতি ভগৰতো ৰচনস্স পুব্বঙ্গমং ভৰিতুন্তি ঠানে নিদানং ঠপেন্তো এৰং মে সুতন্তিআদিমাহ.
অপরো নযো – এৰন্তি ইমিনা পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ নানপ্পকারপ্পটিৰেধদীপকেন ৰচনেন অত্তনো অত্থপটিভানপটিসম্ভিদাসম্পত্তিসব্ভাৰং দীপেতি. সুতন্তি ইমিনা এৰংসদ্দসন্নিধানতো ৰক্খমানাপেক্খায ৰা সোতব্বভেদপ্পটিৰেধদীপকেন ধম্মনিরুত্তিপটিসম্ভিদাসম্পত্তিসব্ভাৰং দীপেতি. এৰন্তি চ ইদং ৰুত্তনযেনেৰ যোনিসোমনসিকারদীপকৰচনং ভাসমানো ‘‘এতে ধম্মা মযা মনসানুপেক্খিতা দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধা’’তি দীপেতি. পরিযত্তিধম্মো হি ‘‘ইধ সীলং কথিতং, ইধ সমাধি, ইধ পঞ্ঞা, এত্তকা এত্থ অনুসন্ধিযো’’তিআদিনা নযেন মনসা অনুপেক্খিতো অনুস্সৰাকারপরিৰিতক্কসহিতায ধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিভূতায ঞাতপরিঞ্ঞাসঙ্খাতায ৰা দিট্ঠিযা তত্থ তত্থ ৰুত্তরূপারূপধম্মে ‘‘ইতি রূপং, এত্তকং রূপ’’ন্তিআদিনা নযেন সুট্ঠু ৰৰত্থপেত্ৰা পটিৰিদ্ধো অত্তনো চ পরেসঞ্চ হিতসুখাৰহো হোতীতি. সুতন্তি ইদং সৰনযোগদীপকৰচনং ভাসমানো ‘‘বহূ মযা ধম্মা সুতা ধাতা ৰচসা পরিচিতা’’তি দীপেতি. সোতাৰধানপ্পটিবদ্ধা হি পরিযত্তিধম্মস্স সৰনধারণপরিচযা. তদুভযেনপি ধম্মস্স স্ৰাক্খাতভাৰেন, অত্থব্যঞ্জনপারিপূরিং দীপেন্তো সৰনে আদরং জনেতি. অত্থব্যঞ্জনপরিপুণ্ণঞ্হি ধম্মং আদরেন অস্সুণন্তো মহতা হিতা পরিবাহিরো হোতীতি আদরং জনেত্ৰা সক্কচ্চং ধম্মো সোতব্বো.
‘‘এৰং মে সুত’’ন্তি ইমিনা পন সকলেন ৰচনেন আযস্মা আনন্দো তথাগতপ্পৰেদিতং ধম্মং অত্তনো অদহন্তো অসপ্পুরিসভূমিং অতিক্কমতি, সাৰকত্তং পটিজানন্তো সপ্পুরিসভূমিং ওক্কমতি. তথা অসদ্ধম্মা চিত্তং ৰুট্ঠাপেতি, সদ্ধম্মে চিত্তং পতিট্ঠাপেতি. ‘‘কেৰলং সুতমেৰেতং মযা, তস্সেৰ পন ভগৰতো ৰচন’’ন্তি দীপেন্তো অত্তানং পরিমোচেতি, সত্থারং অপদিসতি, জিনৰচনং অপ্পেতি, ধম্মনেত্তিং পতিট্ঠাপেতি.
অপিচ ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তি অত্তনা উপ্পাদিতভাৰং অপ্পটিজানন্তো পুরিমস্সৰনং ৰিৰরন্তো ‘‘সম্মুখা পটিগ্গহিতমিদং মযা তস্স ভগৰতো চতুৰেসারজ্জৰিসারদস্স দসবলধরস্স আসভট্ঠানট্ঠাযিনো সীহনাদনাদিনো সব্বসত্তুত্তমস্স ধম্মিস্সরস্স ধম্মরাজস্স ধম্মাধিপতিনো ধম্মদীপস্স ধম্মসরণস্স সদ্ধম্মৰরচক্কৰত্তিনো সম্মাসম্বুদ্ধস্স, ন এত্থ অত্থে ৰা ধম্মে ৰা পদে ৰা ব্যঞ্জনে ৰা কঙ্খা ৰা ৰিমতি ৰা কত্তব্বা’’তি সব্বদেৰমনুস্সানং ইমস্মিং ধম্মে অস্সদ্ধিযং ৰিনাসেতি, সদ্ধাসম্পদং উপ্পাদেতি. তেনেতং ৰুচ্চতি –
‘‘ৰিনাসযতি অস্সদ্ধং, সদ্ধং ৰড্ঢেতি সাসনে;
এৰং মে সুতমিচ্চেৰং, ৰদং গোতমসাৰকো’’তি.
একন্তি গণনপরিচ্ছেদনিদ্দেসো. অযঞ্হি একসদ্দো অঞ্ঞসেট্ঠাসহাযসঙ্খ্যাদীসু দিস্সতি. তথা হি অযং ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি ইত্থেকে অভিৰদন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২৭; উদা. ৫৫) অঞ্ঞে দিস্সতি. ‘‘চেতসো একোদিভাৰ’’ন্তিআদীসু (পারা. ১১; দী. নি. ১.২২৮) সেট্ঠে. ‘‘একো ৰূপকট্ঠো’’তিআদীসু (চূল়ৰ. ৪৪৫; দী. নি. ১.৪০৫) অসহাযে. ‘‘একোৰ খো, ভিক্খৰে, খণো চ সমযো চ ব্রহ্মচরিযৰাসাযা’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.২৯) সঙ্খ্যাযং, ইধাপি সঙ্খ্যাযমেৰ দট্ঠব্বো. তেন ৰুত্তং – ‘‘একন্তি গণনপরিচ্ছেদনিদ্দেসো’’তি.
সমযন্তি পরিচ্ছিন্ননিদ্দেসো. একং সমযন্তি অনিযমিতপরিদীপনং. তত্থ সমযসদ্দো –
‘‘সমৰাযে খণে কালে, সমূহে হেতুদিট্ঠিসু;
পটিলাভে পহানে চ, পটিৰেধে চ দিস্সতি’’.
তথা হিস্স ‘‘অপ্পেৰ নাম স্ৰেপি উপসঙ্কমেয্যাম কালঞ্চ সমযঞ্চ উপাদাযা’’তি এৰমাদীসু (দী. নি. ১.৪৪৭) সমৰাযো অত্থো, যুত্তকালঞ্চ পচ্চযসামগ্গিঞ্চ লভিত্ৰাতি হি অধিপ্পাযো, তস্মা পচ্চযসমৰাযোতি ৰেদিতব্বো. ‘‘একোৰ খো, ভিক্খৰে, খণো চ সমযো চ ব্রহ্মচরিযৰাসাযা’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.২৯) খণো, ওকাসোতি অত্থো. তথাগতুপ্পাদাদিকো হি মগ্গব্রহ্মচরিযস্স ওকাসো তপ্পচ্চযপ্পটিলাভহেতুত্তা, খণো এৰ চ সমযো, যো খণোতি চ সমযোতি চ ৰুচ্চতি, সো একো যেৰাতি হি অত্থো. ‘‘উণ্হসমযো পরিল়াহসমযো’’তিআদীসু (পাচি. ৩৫৮) কালো. ‘‘মহাসমযো পৰনস্মি’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৩২) সমূহো. মহাসমযোতি হি ভিক্খূনং দেৰতানঞ্চ মহাসন্নিপাতোতি অত্থো. ‘‘সমযোপি খো তে, ভদ্দালি, অপ্পটিৰিদ্ধো অহোসি, ভগৰা খো সাৰত্থিযং ৰিহরতি, ভগৰাপি মং জানিস্সতি ‘ভদ্দালি নাম ভিক্খু সত্থুসাসনে সিক্খায ন পরিপূরকারী’তি, অযম্পি খো তে, ভদ্দালি, সমযো অপ্পটিৰিদ্ধো অহোসী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৩৫) হেতু. সিক্খাপদস্স কারণঞ্হি ইধ সমযোতি অধিপ্পেতং. ‘‘তেন খো পন সমযেন উগ্গাহমানো পরিব্বাজকো সমণমুণ্ডিকাপুত্তো সমযপ্পৰাদকে তিন্দুকাচীরে একসালকে মল্লিকায আরামে পটিৰসতী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.২৬০) দিট্ঠি. তত্থ হি নিসিন্না তিত্থিযা অত্তনো অত্তনো দিট্ঠিসঙ্খাতং সমযং পৰদন্তীতি সো পরিব্বাজকারামো ‘‘সমযপ্পৰাদকো’’তি ৰুচ্চতি.
‘‘দিট্ঠে ধম্মে চ যো অত্থো, যো চত্থো সম্পরাযিকো;
অত্থাভিসমযা ধীরো, পণ্ডিতোতি পৰুচ্চতী’’তি. (সং. নি. ১.১২৯) –
আদীসু পটিলাভো. অত্থাভিসমযাতি হি অত্থস্স অধিগমাতি অত্থো. ‘‘সম্মা মানাভিসমযা অন্তমকাসি দুক্খস্সা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৮) পহানং. অধিকরণং সমযং ৰূপসমনং অপগমোতি অভিসমযো পহানং. ‘‘দুক্খস্স পীল়নট্ঠো সঙ্খতট্ঠো সন্তাপট্ঠো ৰিপরিণামট্ঠো অভিসমযট্ঠো’’তিআদীসু (পটি. ম. ২.৮) পটিৰেধো. পটিৰেধোতি হি অভিসমেতব্বতো অভিসমযো, অভিসমযোৰ অত্থো অভিসমযট্ঠোতি পীল়নাদীনি অভিসমেতব্বভাৰেন একীভাৰং উপনেত্ৰা ৰুত্তানি, অভিসমযস্স ৰা পটিৰেধস্স ৰিসযভূতো অত্থো অভিসমযট্ঠোতি তানেৰ তথা একন্তেন ৰুত্তানি. তত্থ পীল়নং দুক্খসচ্চস্স তংসমঙ্গিনো হিংসনং অৰিপ্ফারিকতাকরণং. সন্তাপো দুক্খদুক্খতাদিৰসেন সন্তপ্পনং পরিদহনং.
এত্থ চ সহকারীকারণসন্নিজ্ঝং সমেতি সমৰেতীতি সমৰাযো সমযো. সমেতি সমাগচ্ছতি এত্থ মগ্গব্রহ্মচরিযং তদাধারপুগ্গলেহীতি খণো সমযো. সমেতি এত্থ এতেন ৰা সংগচ্ছতি সত্তো সভাৰধম্মো ৰা উপ্পাদাদীহি সহজাতাদীহি ৰাতি কালো সমযো. ধম্মপ্পৰত্তিমত্ততায অত্থতো অভূতোপি হি কালো ধম্মপ্পৰত্তিযা অধিকরণং করণং ৰিয চ কপ্পনামত্তসিদ্ধেনানুরূপেন ৰোহরীযতীতি. সমং, সহ ৰা অৰযৰানং অযনং পৰত্তি অৰট্ঠানন্তি সমূহো সমযো যথা সমুদাযোতি. অৰযৰসহাৰট্ঠানমেৰ হি সমূহো. অৰসেসপচ্চযানং সমাগমে সতি এতি ফলমেতস্মা উপ্পজ্জতি পৰত্ততীতি সমযো হেতু যথা সমুদযোতি. সমেতি সংযোজনভাৰতো সম্বন্ধো এতি অত্তনো ৰিসযে পৰত্ততি, দল়্হগ্গহণভাৰতো ৰা সংযুত্তা অযন্তি পৰত্তন্তি সত্তা যথাভিনিৰেসং এতেনাতি সমযো দিট্ঠি. দিট্ঠিসংযোজনেন হি সত্তা অতিৰিয বজ্ঝন্তীতি. সমিতি সঙ্গতি সমোধানন্তি সমযো পটিলাভো. সমযনং উপসমযনং অপগমোতি সমযো পহানং. সমুচ্ছেদপ্পহানভাৰতো পন অধিকো সমযোতি অভিসমযো যথা অভিধম্মোতি. অভিমুখং ঞাণেন সম্মা এতব্বো অভিসমেতব্বোতি অভিসমযো, ধম্মানং অৰিপরীতসভাৰো. অভিমুখভাৰেন সম্মা এতি গচ্ছতি বুজ্ঝতীতি অভিসমযো, ধম্মানং যথাভূতসভাৰাৰবোধো. এৰং তস্মিং তস্মিং অত্থে সমযসদ্দস্স পৰত্তি ৰেদিতব্বা.
সমযসদ্দস্স অত্থুদ্ধারে অভিসমযসদ্দস্স গহণে কারণং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. ইধ পনস্স কালো অত্থো সমৰাযাদীনং অসম্ভৰতো. দেসদেসকপরিসা ৰিয হি দেসনায নিদানভাৰে কালো এৰ ইচ্ছিতব্বোতি. যস্মা পনেত্থ সমযোতি কালো অধিপ্পেতো, তস্মা সংৰচ্ছরউতুমাসদ্ধমাসরত্তিদিৰসপুব্বণ্হমজ্ঝন্হিকসাযন্হপঠমযাম- মজ্ঝিমযামপচ্ছিমযামমুহুত্তাদীসু কালভেদভূতেসু সমযেসু একং সমযন্তি দীপেতি.
কস্মা পনেত্থ অনিযমিতৰসেনেৰ কালো নিদ্দিট্ঠো, ন উতুসংৰচ্ছরাদিৰসেন নিযমেত্ৰা নিদ্দিট্ঠোতি চে? কিঞ্চাপি এতেসু সংৰচ্ছরাদীসু সমযেসু যং যং সুত্তং যস্মিং যস্মিং সংৰচ্ছরে উতুম্হি মাসে পক্খে রত্তিভাগে দিৰসভাগে ৰা ৰুত্তং, সব্বম্পি তং থেরস্স সুৰিদিতং সুৰৰত্থাপিতং পঞ্ঞায. যস্মা পন ‘‘এৰং মে সুতং অসুকসংৰচ্ছরে অসুকউতুম্হি অসুকমাসে অসুকপক্খে অসুকরত্তিভাগে অসুকদিৰসভাগে ৰা’’তি এৰং ৰুত্তে ন সক্কা সুখেন ধারেতুং ৰা উদ্দিসিতুং ৰা উদ্দিসাপেতুং ৰা, বহু চ ৰত্তব্বং হোতি, তস্মা একেনেৰ পদেন তমত্থং সমোধানেত্ৰা ‘‘একং সময’’ন্তি আহ.
যে ৰা ইমে গব্ভোক্কন্তিসমযো জাতিসমযো সংৰেগসমযো অভিনিক্খমনসমযো দুক্করকারিকসমযো মারৰিজযসমযো অভিসম্বোধিসমযো দিট্ঠধম্মসুখৰিহারসমযো দেসনাসমযো পরিনিব্বানসমযোতি এৰমাদযো ভগৰতো দেৰমনুস্সেসু অতিৰিয পকাসা অনেককালপ্পভেদা এৰ সমযা, তেসু সমযেসু দেসনাসমযসঙ্খাতং একং সমযন্তি দীপেতি. যো ৰাযং ঞাণকরুণাকিচ্চসমযেসু করুণাকিচ্চসমযো, অত্তহিতপরহিতপ্পটিপত্তিসমযেসু পরহিতপ্পটিপত্তিসমযো, সন্নিপতিতানং করণীযদ্ৰযসমযেসু ধম্মকথাসমযো, দেসনাপটিপত্তিসমযেসু দেসনাসমযো, তেসু সমযেসু অঞ্ঞতরসমযং সন্ধায ‘‘একং সময’’ন্তি আহ.
কস্মা পনেত্থ যথা অভিধম্মে ‘‘যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতী’’তি (ধ. স. ১) চ ইতো অঞ্ঞেসু সুত্তপদেসু ‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহী’’তি (অ. নি. ৪.২০০) চ ভুম্মৰচনেন নিদ্দেসো কতো, ৰিনযে চ ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা’’তি (পারা. ১) করণৰচনেন নিদ্দেসো কতো, তথা অকত্ৰা ‘‘একং সময’’ন্তি অচ্চন্তসংযোগত্থে উপযোগৰচনেন নিদ্দেসো কতোতি? তত্থ তথা, ইধ চ অঞ্ঞথা অত্থসম্ভৰতো. তত্থ হি অভিধম্মে ইতো অঞ্ঞেসু চ সুত্তন্তেসু আধারৰিসযসঙ্খাতো অধিকরণত্থো কিরিযায কিরিযন্তরলক্খণসঙ্খাতো ভাৰেনভাৰলক্খণত্থো চ সম্ভৰতীতি. অধিকরণঞ্হি কালত্থো সমূহত্থো চ সমযো তত্থ ৰুত্তানং ফস্সাদিধম্মানং, তথা কালো সভাৰধম্মপ্পৰত্তিমত্ততায পরমত্থতো অৰিজ্জমানোপি আধারভাৰেন পঞ্ঞাতো তঙ্খণপ্পৰত্তানং ততো পুব্বে পরতো চ অভাৰতো যথা ‘‘পুব্বণ্হে জাতো সাযন্হে জাতো’’তিআদীসু. সমূহোতিপি অৰযৰৰিনিমুত্তো পরমত্থতো অৰিজ্জমানোপি কপ্পনামত্তসিদ্ধেন রূপেন অৰযৰানং আধারভাৰেন পঞ্ঞাপীযতি, যথা ‘‘রুক্খে সাখা, যৰো যৰরাসিম্হি সমুট্ঠিতো’’তিআদীসু. যস্মিং কালে ধম্মপুঞ্জে চ কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিংযেৰ কালে ধম্মপুঞ্জে চ ফস্সাদযোপি হোন্তীতি অযঞ্হি তত্থ অত্থো. তথা খণসমৰাযহেতুসঙ্খাতস্স সমযস্স ভাৰেন তত্থ ৰুত্তানং ফস্সাদিধম্মানং ভাৰো লক্খীযতি. যথা হি ‘‘গাৰীসু দুয্হমানাসু গতো, দুদ্ধাসু আগতো’’তি এত্থ গাৰীনং দোহনকিরিযায গমনকিরিযা লক্খীযতি, এৰং ইধাপি যস্মিং সমযেতি ৰুত্তে চ পদত্থস্স সত্তাৰিরহাভাৰতো সতীতি অযমত্থো ৰিঞ্ঞাযমানো এৰ হোতীতি সমযস্স সত্তাকিরিযায চিত্তস্স উপ্পাদকিরিযা ফস্সাদীনং ভৰনকিরিযা চ লক্খীযতি. তথা যস্মিং সমযে যস্মিং নৰমে খণে যস্মিং যোনিসোমনসিকারাদিহেতুম্হি পচ্চযসমৰাযে ৰা সতি কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিং সমযে খণে হেতুম্হি পচ্চযসমৰাযে চ ফস্সাদযোপি হোন্তীতি. তস্মা তদত্থজোতনত্থং ভুম্মৰচনেন নিদ্দেসো কতো.
ৰিনযে চ ‘‘অন্নেন ৰসতি, অজ্ঝেনেন ৰসতী’’তিআদীসু ৰিয হেতুঅত্থো, ‘‘ফরসুনা ছিন্দতি, কুদালেন খণতী’’তিআদীসু ৰিয করণত্থো চ সম্ভৰতি. যো হি সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিসমযো ধম্মসেনাপতিআদীহিপি দুব্বিঞ্ঞেয্যো, তেন সমযেন করণভূতেন হেতুভূতেন চ ৰীতিক্কমং সুত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতাপেত্ৰা ওতিণ্ণৰত্থুকং পুগ্গলং পটিপুচ্ছিত্ৰা ৰিগরহিত্ৰা চ তং তং ৰত্থুং ওতিণ্ণসমযসঙ্খাতং কালং অনতিক্কমিত্ৰা সিক্খাপদানি পঞ্ঞাপেন্তো ততিযপারাজিকাদীনং ৰিয সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা হেতুং অপেক্খমানো তত্থ তত্থ ৰিহাসি, তস্মা তদত্থজোতনত্থং ৰিনযে করণৰচনেন নিদ্দেসো কতো.
ইধ পন অঞ্ঞস্মিঞ্চ এৰংজাতিকে অচ্চন্তসংযোগত্থো সম্ভৰতি. যস্মিঞ্হি সমযে সহ সমুট্ঠানহেতুনা ইদং উদানং উপ্পন্নং, অচ্চন্তমেৰ তং সমযং অরিযৰিহারপুব্বঙ্গমায ধম্মপচ্চৰেক্খণায ভগৰা ৰিহাসি, তস্মা ‘‘মাসং অজ্ঝেতী’’তিআদীসু ৰিয উপযোগত্থজোতনত্থং ইধ উপযোগৰচনেন নিদ্দেসো কতো. তেনেতং ৰুচ্চতি –
‘‘তং তং অত্থমপেক্খিত্ৰা, ভুম্মেন করণেন চ;
অঞ্ঞত্র সমযো ৰুত্তো, উপযোগেন সো ইধা’’তি.
পোরাণা পন ৰণ্ণযন্তি – ‘‘যস্মিং সমযে’’তি ৰা ‘‘তেন সমযেনা’’তি ৰা ‘‘একং সময’’ন্তি ৰা অভিলাপমত্তভেদো এস নিদ্দেসো, সব্বত্থ ভুম্মমেৰ অত্থোতি. তস্মা ‘‘একং সময’’ন্তি ৰুত্তেপি একস্মিং সমযেতি অত্থো ৰেদিতব্বো.
ভগৰাতি গরু. গরুঞ্হি লোকে ‘‘ভগৰা’’তি ৰদন্তি. অযঞ্চ সব্বগুণৰিসিট্ঠতায সব্বসত্তানং গরু, তস্মা ভগৰাতি ৰেদিতব্বো. পোরাণেহিপি ৰুত্তং –
‘‘ভগৰাতি ৰচনং সেট্ঠং, ভগৰাতি ৰচনমুত্তমং;
গরু গারৰযুত্তো সো, ভগৰা তেন ৰুচ্চতী’’তি.
তত্থ সেট্ঠৰাচকৰচনং সেট্ঠন্তি ৰুত্তং সেট্ঠগুণসহচরণতো. অথ ৰা ৰুচ্চতীতি ৰচনং, অত্থো. ভগৰাতি ৰচনং সেট্ঠন্তি ভগৰাতি ইমিনা ৰচনেন ৰচনীযো যো অত্থো, সো সেট্ঠোতি অত্থো. ভগৰাতি ৰচনমুত্তমন্তি এত্থাপি ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. গারৰযুত্তোতি গরুভাৰযুত্তো গরুগুণযোগতো ৰিসেসগরুকরণারহতায ৰা গারৰযুত্তো. এৰং গুণৰিসিট্ঠসত্তুত্তমগরুগারৰাধিৰচনং ভগৰাতি ইদং ৰচনন্তি ৰেদিতব্বং. অপিচ –
‘‘ভগী ভজী ভাগী ৰিভত্তৰা ইতি,
অকাসি ভগ্গন্তি গরূতি ভাগ্যৰা;
বহূহি ঞাযেহি সুভাৰিতত্তনো,
ভৰন্তগো সো ভগৰাতি ৰুচ্চতী’’তি. –
নিদ্দেসে (মহানি. ৮৪) আগতনযেন –
‘‘ভাগ্যৰা ভগ্গৰা যুত্তো, ভগেহি চ ৰিভত্তৰা;
ভত্তৰা ৰন্তগমনো, ভৰেসু ভগৰা ততো’’তি. –
ইমায গাথায চ ৰসেন ভগৰাতি পদস্স অত্থো ৰেদিতব্বো. সো পনাযং অত্থো সব্বাকারেন ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.১৪২) ৰুত্তো, তস্মা তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰিৰরিতব্বো.
অপিচ ভাগে ৰনি, ভগে ৰা ৰমীতি ভগৰা. তথাগতো হি দানসীলাদিপারমিধম্মে ঝানৰিমোক্খাদিউত্তরিমনুস্সধম্মে ৰনি ভজি সেৰি বহুলমকাসি, তস্মা ভগৰা. অথ ৰা তেযেৰ ‘‘ৰেনেয্যসত্তসন্তানেসু কথং নু খো উপ্পজ্জেয্যু’’ন্তি ৰনি অভিপত্থযীতি ভগৰা. অথ ৰা ভগসঙ্খাতং ইস্সরিযং যসঞ্চ ৰমি উগ্গিরি খেল়পিণ্ডং ৰিয অনপেক্খো ছড্ডযীতি ভগৰা. তথা হি তথাগতো হত্থগতং চক্কৰত্তিসিরিং দেৰলোকাধিপচ্চসদিসং চাতুদ্দীপিস্সরিযং, চক্কৰত্তিসম্পত্তিসন্নিস্সযঞ্চ সত্তরতনসমুজ্জলং যসং তিণাযপি অমঞ্ঞমানো নিরপেক্খো পহায অভিনিক্খমিত্ৰা সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো, তস্মা ইমে সিরিআদিকে ভগে ৰমীতি ভগৰা. অথ ৰা ভানি নাম নক্খত্তানি, তেহি সমং গচ্ছন্তি পৰত্তন্তীতি ভগা. সিনেরুযুগন্ধরউত্তরকুরুহিমৰন্তাদিভাজনলোকৰিসেসসন্নিস্সযসোভা কপ্পট্ঠিতিভাৰতো, তেপি ভগে ৰমি, তন্নিৰাসিসত্তাৰাসসমতিক্কমনতো তপ্পটিবদ্ধছন্দরাগপ্পহানেন পজহীতি. এৰম্পি ভগে ৰমীতি ভগৰাতি এৰমাদিনা নযেন ভগৰাতি পদস্স অত্থো ৰেদিতব্বো.
এত্তাৰতা চেত্থ এৰং মে সুতন্তি ৰচনেন যথাসুতং ধম্মং সৰনৰসেন ভাসন্তো ভগৰতো ধম্মসরীরং পচ্চক্খং করোতি, তেন ‘‘নযিদং অতিক্কন্তসত্থুকং পাৰচনং, অযং ৰো সত্থা’’তি সত্থু অদস্সনেন উক্কণ্ঠিতং জনং সমস্সাসেতি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা ‘‘যো খো, আনন্দ, মযা ধম্মো চ ৰিনযো চ দেসিতো পঞ্ঞত্তো, সো ৰো মমচ্চযেন সত্থা’’তি (দী. নি. ২.২১৬; মি. প. ৪.১.১). একং সমযং ভগৰাতি ৰচনেন তস্মিং সমযে ভগৰতো অৰিজ্জমানভাৰং দস্সেন্তো রূপকাযপরিনিব্বানং সাধেতি, তেন ‘‘এৰংৰিধস্স নাম ধম্মস্স দেসেতা দসবলধরো ৰজিরসঙ্ঘাতসমানকাযো সোপি ভগৰা পরিনিব্বুতো, কেনঞ্ঞেন জীৰিতে আসা জনেতব্বা’’তি জীৰিতমদমত্তং জনং সংৰেজেতি, সদ্ধম্মে চস্স উস্সাহং জনেতি.
এৰন্তি চ ভণন্তো দেসনাসম্পত্তিং নিদ্দিসতি, ৰক্খমানস্স সকলসুত্তস্স এৰন্তি নিদস্সনতো. মে সুতন্তি সাৰকসম্পত্তিং সৰনসম্পত্তিঞ্চ নিদ্দিসতি, পটিসম্ভিদাপত্তেন পঞ্চসু ঠানেসু ভগৰতা এতদগ্গে ঠপিতেন ধম্মভণ্ডাগারিকেন সুতভাৰদীপনতো ‘‘তঞ্চ খো মযাৰ সুতং, ন অনুস্সুতিকং, ন পরম্পরাভত’’ন্তি ইমস্স চত্থস্স দীপনতো. একং সমযন্তি কালসম্পত্তিং নিদ্দিসতি ভগৰতো উরুৰেলাযং ৰিহরণসমযভাৰেন বুদ্ধুপ্পাদপ্পটিমণ্ডিতভাৰদীপনতো. বুদ্ধুপ্পাদপরমা হি কালসম্পদা. ভগৰাতি দেসকসম্পত্তিং নিদ্দিসতি গুণৰিসিট্ঠসত্তুত্তমগরুভাৰদীপনতো.
উরুৰেলাযন্তি মহাৰেলাযং, মহন্তে ৰালুকারাসিম্হীতি অত্থো. অথ ৰা উরূতি ৰালুকা ৰুচ্চতি, ৰেলাতি মরিযাদা. ৰেলাতিক্কমনহেতু আভতা উরু উরুৰেলাতি এৰম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
অতীতে কির অনুপ্পন্নে বুদ্ধে দসসহস্সতাপসা তস্মিং পদেসে ৰিহরন্তা ‘‘কাযকম্মৰচীকম্মানি পরেসম্পি পাকটানি হোন্তি, মনোকম্মং পন অপাকটং. তস্মা যো মিচ্ছাৰিতক্কং ৰিতক্কেতি, সো অত্তনাৰ অত্তানং চোদেত্ৰা পত্তপুটেন ৰালুকং আহরিত্ৰা ইমস্মিং ঠানে আকিরতু, ইদমস্স দণ্ডকম্ম’’ন্তি কতিকৰত্তং কত্ৰা ততো পট্ঠায যো তাদিসং ৰিতক্কং ৰিতক্কেতি, সো তত্থ পত্তপুটেন ৰালুকং আহরিত্ৰা আকিরতি. এৰং তত্থ অনুক্কমেন মহাৰালুকারাসি জাতো, ততো নং পচ্ছিমা জনতা পরিক্খিপিত্ৰা চেতিযট্ঠানমকাসি. তং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘উরুৰেলাযন্তি মহাৰেলাযং, মহন্তে ৰালুকারাসিম্হীতি অত্থো দট্ঠব্বো’’তি.
ৰিহরতীতি অৰিসেসেন ইরিযাপথদিব্বব্রহ্মঅরিযৰিহারেসু অঞ্ঞতরৰিহারসমঙ্গিতাপরিদীপনং. ইধ পন ঠাননিসজ্জাগমনসযনপ্পভেদেসু ইরিযাপথেসু আসনসঙ্খাতইরিযাপথসমাযোগপরিদীপনং অরিযৰিহারসমঙ্গিতাপরিদীপনঞ্চাতি ৰেদিতব্বং. তত্থ যস্মা একং ইরিযাপথবাধনং অঞ্ঞেন ইরিযাপথেন ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা অপরিপতন্তং অত্তভাৰং হরতি পৰত্তেতি, তস্মা ৰিহরতীতি পদস্স ইরিযাপথৰিহারৰসেনেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. যস্মা পন ভগৰা দিব্বৰিহারাদীহি সত্তানং ৰিৰিধং হিতং হরতি উপহরতি উপনেতি উপ্পাদেতি, তস্মা তেসম্পি ৰসেন ৰিৰিধং হরতীতি এৰমত্থো ৰেদিতব্বো.
নজ্জাতি নদতি সন্দতীতি নদী, তস্সা নজ্জা, নদিযা নিন্নগাযাতি অত্থো. নেরঞ্জরাযাতি নেলং জলমস্সাতি ‘‘নেলঞ্জলাযা’’তি ৰত্তব্বে লকারস্স রকারং কত্ৰা ‘‘নেরঞ্জরাযা’’তি ৰুত্তং, কদ্দমসেৰালপণকাদিদোসরহিতসলিলাযাতি অত্থো. কেচি ‘‘নীলজলাযাতি ৰত্তব্বে নেরঞ্জরাযাতি ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি. নামমেৰ ৰা এতং এতিস্সা নদিযাতি ৰেদিতব্বং. তস্সা নদিযা তীরে যত্থ ভগৰা ৰিহাসি, তং দস্সেতুং ‘‘বোধিরুক্খমূলে’’তি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘বোধি ৰুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণ’’ন্তি এত্থ (চূল়নি. খগ্গৰিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২১) মগ্গঞাণং বোধীতি ৰুত্তং. ‘‘পপ্পোতি বোধিং ৰরভূরিমেধসো’’তি এত্থ (দী. নি. ৩.২১৭) সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. তদুভযম্পি বোধিং ভগৰা এত্থ পত্তোতি রুক্খোপি বোধিরুক্খোত্ৰেৰ নামং লভি. অথ ৰা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বুজ্ঝীতি ভগৰা বোধি, তেন বুজ্ঝন্তেন সন্নিস্সিতত্তা সো রুক্খোপি বোধিরুক্খোতি নামং লভি, তস্স বোধিরুক্খস্স. মূলেতি সমীপে. অযঞ্হি মূলসদ্দো ‘‘মূলানি উদ্ধরেয্য অন্তমসো উসীরনাল়মত্তানিপী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.১৯৫) মূলমূলে দিস্সতি. ‘‘লোভো অকুসলমূল’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩০৫) অসাধারণহেতুম্হি. ‘‘যাৰতা মজ্ঝন্হিকে কালে ছাযা ফরতি, নিৰাতে পণ্ণানি পতন্তি, এত্তাৰতা রুক্খমূল’’ন্তিআদীসু সমীপে. ইধাপি সমীপে অধিপ্পেতো, তস্মা বোধিরুক্খস্স মূলে সমীপেতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
পঠমাভিসম্বুদ্ধোতি পঠমং অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৰা, সব্বপঠমংযেৰাতি অত্থো. এত্তাৰতা ধম্মভণ্ডাগারিকেন উদানদেসনায নিদানং ঠপেন্তেন কালদেসদেসকাপদেসা সহ ৰিসেসেন পকাসিতা হোন্তি.
এত্থাহ ‘‘কস্মা ধম্মৰিনযসঙ্গহে কযিরমানে নিদানৰচনং ৰুত্তং, ননু ভগৰতা ভাসিতৰচনস্সেৰ সঙ্গহো কাতব্বো’’তি? ৰুচ্চতে – দেসনায চিরট্ঠিতিঅসম্মোসসদ্ধেয্যভাৰসম্পাদনত্থং. কালদেসদেসকৰত্থুআদীহি উপনিবন্ধিত্ৰা ঠপিতা হি দেসনা চিরট্ঠিতিকা হোতি অসম্মোসা সদ্ধেয্যা চ দেসকালকত্তুহেতুনিমিত্তেহি উপনিবদ্ধো ৰিয ৰোহারৰিনিচ্ছযো. তেনেৰ চ আযস্মতা মহাকস্সপেন ‘‘পঠমং, আৰুসো আনন্দ, উদানং কত্থ ভাসিত’’ন্তিআদিনা দেসাদীসু পুচ্ছায কতায ৰিস্সজ্জনং করোন্তেন ধম্মভণ্ডাগারিকেন ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তিআদিনা উদানস্স নিদানং ভাসিতন্তি.
অপিচ সত্থু সম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৰচনং. তথাগতস্স হি ভগৰতো পুব্বরচনানুমানাগমতক্কাভাৰতো সম্বুদ্ধত্তসিদ্ধি. ন হি সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বরচনাদীহি অত্থো অত্থি সব্বত্থ অপ্পটিহতঞাণচারতায একপ্পমাণত্তা ঞেয্যধম্মেসু. তথা আচরিযমুট্ঠিধম্মমচ্ছরিযসাসনসাৰকানুরাগাভাৰতো খীণাসৰত্তসিদ্ধি. ন হি সব্বসো পরিক্খীণাসৰস্স কত্থচিপি আচরিযমুট্ঠিআদীনং সম্ভৰোতি সুৰিসুদ্ধস্স পরানুগ্গহপ্পৰত্তি. ইতি দেসকদোসভূতানং দিট্ঠিসীলসম্পত্তিদূসকানং অচ্চন্তং অৰিজ্জাতণ্হানং অভাৰসংসূচকেহি ঞাণসম্পদাপহানসম্পদাভিব্যঞ্জকেহি চ সম্বুদ্ধৰিসুদ্ধভাৰেহি পুরিমৰেসারজ্জদ্ৰযসিদ্ধি, ততো চ অন্তরাযিকনিয্যানিকধম্মেসু সম্মোহাভাৰসিদ্ধিতো পচ্ছিমৰেসারজ্জদ্ৰযসিদ্ধীতি ভগৰতো চতুৰেসারজ্জসমন্নাগমো অত্তহিতপরহিতপ্পটিপত্তি চ নিদানৰচনেন পকাসিতা হোন্তি, তত্থ তত্থ সম্পত্তপরিসায অজ্ঝাসযানুরূপং ঠানুপ্পত্তিকপ্পটিভানেন ধম্মদেসনাদীপনতো. ইধ পন ৰিমুত্তিসুখপ্পটিসংৰেদনপটিচ্চসমুপ্পাদমনসিকারপকাসনেনাতি যোজেতব্বং. তেন ৰুত্তং – ‘‘সত্থু সম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৰচন’’ন্তি.
তথা সাসনসম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৰচনং. ঞাণকরুণাপরিগ্গহিতসব্বকিরিযস্স হি ভগৰতো নত্থি নিরত্থকা পটিপত্তি অত্তহিতা ৰা. তস্মা পরেসংযেৰ অত্থায পৰত্তসব্বকিরিযস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স সকলম্পি কাযৰচীমনোকম্মং যথাপৰত্তং ৰুচ্চমানং দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থেহি যথারহং সত্তানং অনুসাসনট্ঠেন সাসনং, ন কব্বরচনা. তযিদং সত্থু চরিতং কালদেসদেসকপরিসাপদেসাদীহি সদ্ধিং তত্থ তত্থ নিদানৰচনেন যথারহং পকাসীযতি, ইধ পন অভিসম্বোধিৰিমুত্তিসুখপ্পটিসংৰেদনপটিচ্চসমুপ্পাদমনসিকারেনাতি যোজেতব্বং. তেন ৰুত্তং – ‘‘সাসনসম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৰচন’’ন্তি.
অপিচ সত্থুনো পমাণভাৰপ্পকাসনেন সাসনস্স পমাণভাৰদস্সনত্থং নিদানৰচনং. সা চস্স পমাণভাৰদস্সনতা হেট্ঠা ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বা. ভগৰাতি হি ইমিনা তথাগতস্স রাগদোসমোহাদিসব্বকিলেসমলদুচ্চরিতাদিদোসপ্পহানদীপনেন, সব্বসত্তুত্তমভাৰদীপনেন চ অনঞ্ঞসাধারণঞাণকরুণাদিগুণৰিসেসযোগপরিদীপনেন, অযমত্থো সব্বথা পকাসিতো হোতীতি ইদমেত্থ নিদানৰচনপ্পযোজনস্স মুখমত্তদস্সনং.
তং পনেতং ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তি আরভিত্ৰা যাৰ ‘‘ইমং উদানং উদানেসী’’তি পদং, তাৰ ইমস্স উদানস্স নিদানন্তি ৰেদিতব্বং. তথা হি তং যথা পটিপন্নো ভগৰা ইমং উদানং উদানেসি, আদিতো পট্ঠায তস্স কাযিকচেতসিকপ্পটিপত্তিযা পকাসনত্থং সঙ্গীতিকারেহি সঙ্গীতিকালে ভাসিতৰচনং.
ননু চ ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতী’’তিআদি ভগৰতো এৰ ৰচনং ভৰিতুং অরহতি, ন হি সত্থারং মুঞ্চিত্ৰা অঞ্ঞো পটিচ্চসমুপ্পাদং দেসেতুং সমত্থো হোতীতি? সচ্চমেতং, যথা পন ভগৰা বোধিরুক্খমূলে ধম্মসভাৰপচ্চৰেক্খণৰসেন পটিচ্চসমুপ্পাদং মনসাকাসি, তথেৰ নং বোধনেয্যবন্ধৰানং বোধনত্থং পটিচ্চসমুপ্পাদসীহনাদসুত্তাদীসু দেসিতস্স চ ৰচনানং দেসিতাকারস্স অনুকরণৰসেন পটিচ্চসমুপ্পাদস্স মনসিকারং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৰা ভগৰতা ভাসিতস্স ইমস্স উদানস্স ধম্মসঙ্গাহকা মহাথেরা নিদানং সঙ্গাযিংসূতি যথাৰুত্তৰচনং সঙ্গীতিকারানমেৰ ৰচনন্তি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং. ইতো পরেসুপি সুত্তন্তেসু এসেৰ নযো.
এত্থ চ অত্তজ্ঝাসযো পরজ্ঝাসযো পুচ্ছাৰসিকো অট্ঠুপ্পত্তিকোতি চত্তারো সুত্তনিক্খেপা ৰেদিতব্বা. যথা হি অনেকসতঅনেকসহস্সভেদানিপি সুত্তানি সংকিলেসভাগিযাদিপট্ঠাননযেন সোল়সৰিধতং নাতিৰত্তন্তি, এৰং তানি সব্বানিপি অত্তজ্ঝাসযাদিসুত্তনিক্খেপৰসেন চতুব্বিধভাৰং নাতিৰত্তন্তি. কামঞ্চেত্থ অত্তজ্ঝাসযস্স অট্ঠুপ্পত্তিযা চ পরজ্ঝাসযপুচ্ছাৰসিকেহি সদ্ধিং সংসগ্গভেদো সম্ভৰতি অজ্ঝাসযানুসন্ধিপুচ্ছানুসন্ধিসম্ভৰতো, অত্তজ্ঝাসযঅট্ঠুপ্পত্তীনং অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসগ্গো নত্থীতি নিরৰসেসো পট্ঠাননযো ন সম্ভৰতি. তদন্তোগধত্তা ৰা সম্ভৰন্তানং সেসনিক্খেপানং মূলনিক্খেপৰসেন চত্তারো সুত্তনিক্খেপাতি ৰুত্তং.
তত্রাযং ৰচনত্থো – নিক্খিপনং নিক্খেপো, সুত্তস্স নিক্খেপো সুত্তনিক্খেপো, সুত্তদেসনাতি অত্থো. নিক্খিপীযতীতি ৰা নিক্খেপো, সুত্তং এৰ নিক্খেপো সুত্তনিক্খেপো. অত্তনো অজ্ঝাসযো অত্তজ্ঝাসযো, সো অস্স অত্থি কারণভূতোতি অত্তজ্ঝাসযো, অত্তনো অজ্ঝাসযো এতস্সাতি ৰা অত্তজ্ঝাসযো. পরজ্ঝাসযেপি এসেৰ নযো. পুচ্ছায ৰসো পুচ্ছাৰসো, সো এতস্স অত্থীতি পুচ্ছাৰসিকো. সুত্তদেসনায ৰত্থুভূতস্স অত্থস্স উপ্পত্তি অত্থুপ্পত্তি, অত্থুপ্পত্তি এৰ অট্ঠুপ্পত্তি, সা এতস্স অত্থীতি অট্ঠুপ্পত্তিকো. অথ ৰা নিক্খিপীযতি সুত্তং এতেনাতি নিক্খেপো, অত্তজ্ঝাসযাদি এৰ. এতস্মিং পন অত্থৰিকপ্পে অত্তনো অজ্ঝাসযো অত্তজ্ঝাসযো. পরেসং অজ্ঝাসযো পরজ্ঝাসযো. পুচ্ছীযতীতি পুচ্ছা, পুচ্ছিতব্বো অত্থো. পুচ্ছনৰসেন পৰত্তং ধম্মপ্পটিগ্গাহকানং ৰচনং পুচ্ছাৰসং, তদেৰ নিক্খেপসদ্দাপেক্খায পুচ্ছাৰসিকোতি পুল্লিঙ্গৰসেন ৰুত্তং. তথা অত্থুপ্পত্তিযেৰ অট্ঠুপ্পত্তিকোতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.
এত্থ চ পরেসং ইন্দ্রিযপরিপাকাদিকারণনিরপেক্খত্তা অত্তজ্ঝাসযস্স ৰিসুং সুত্তনিক্খেপভাৰো যুত্তো কেৰলং অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৰ ধম্মতন্তিঠপনত্থং পৰত্তিতদেসনত্তা, পরজ্ঝাসযপুচ্ছাৰসিকানং পন পরেসং অজ্ঝাসযপুচ্ছানং দেসনাপৰত্তিহেতুভূতানং উপ্পত্তিযং পৰত্তিতানং কথমট্ঠুপ্পত্তিযা অনৰরোধো, পুচ্ছাৰসিকঅট্ঠুপ্পত্তিপুব্বকানং ৰা পরজ্ঝাসযানুরোধেন পৰত্তিতানং কথং পরজ্ঝাসযে অনৰরোধোতি? ন চোদেতব্বমেতং. পরেসঞ্হি অভিনীহারপরিপুচ্ছাদিৰিনিচ্ছযাদিৰিনিমুত্তস্সেৰ সুত্তন্তদেসনাকারণুপ্পাদস্স অট্ঠুপ্পত্তিভাৰেন গহিতত্তা পরজ্ঝাসযপুচ্ছাৰসিকানং ৰিসুং গহণং. তথা হি ব্রহ্মজালধম্মদাযাদসুত্তাদীনং ৰণ্ণাৰণ্ণআমিসুপ্পাদাদিদেসনানিমিত্তং অট্ঠুপ্পত্তি ৰুচ্চতি, পরেসং পুচ্ছায ৰিনা অজ্ঝাসযমেৰ নিমিত্তং কত্ৰা দেসিতো পরজ্ঝাসযো, পুচ্ছাৰসেন দেসিতো পুচ্ছাৰসিকোতি পাকটোযমত্থোতি.
তত্থ পঠমাদীনি তীণি বোধিসুত্তানি মুচলিন্দসুত্তং, আযুসঙ্খারোস্সজ্জনসুত্তং, পচ্চৰেক্খণসুত্তং, পপঞ্চসঞ্ঞাসুত্তন্তি ইমেসং উদানানং অত্তজ্ঝাসযো নিক্খেপো. হুহুঙ্কসুত্তং, ব্রাহ্মণজাতিকসুত্তং, বাহিযসুত্তন্তি ইমেসং উদানানং পুচ্ছাৰসিকো নিক্খেপো. রাজসুত্তং, সক্কারসুত্তং, উচ্ছাদনসুত্তং, পিণ্ডপাতিকসুত্তং, সিপ্পসুত্তং, গোপালসুত্তং, সুন্দরিকসুত্তং, মাতুসুত্তং, সঙ্ঘভেদকসুত্তং, উদপানসুত্তং, তথাগতুপ্পাদসুত্তং, মোনেয্যসুত্তং, পাটলিগামিযসুত্তং, দ্ৰেপি দব্বসুত্তানীতি এতেসং উদানানং অট্ঠুপ্পত্তিকো নিক্খেপো. পালিলেয্যসুত্তং, পিযসুত্তং, নাগসমালসুত্তং, ৰিসাখাসুত্তঞ্চাতি ইমেসং উদানানং অত্তজ্ঝাসযো পরজ্ঝাসযো চ নিক্খেপো. সেসানং একপঞ্ঞাসায সুত্তানং পরজ্ঝাসযো নিক্খেপো. এৰমেতেসং উদানানং অত্তজ্ঝাসযাদিৰসেন নিক্খেপৰিসেসো ৰেদিতব্বো.
এত্থ চ যানি উদানানি ভগৰতা ভিক্খূনং সম্মুখা ভাসিতানি, তানি তেহি যথাভাসিতসুত্তানি ৰচসা পরিচিতানি মনসানুপেক্খিতানি ধম্মভণ্ডাগারিকস্স কথিতানি. যানি পন ভগৰতা ভিক্খূনং অসম্মুখা ভাসিতানি, তানিপি অপরভাগে ভগৰতা ধম্মভণ্ডাগারিকস্স পুন ভাসিতানি. এৰং সব্বানিপি তানি আযস্মা আনন্দো একজ্ঝং কত্ৰা ধারেন্তো ভিক্খূনঞ্চ ৰাচেন্তো অপরভাগে পঠমমহাসঙ্গীতিকালে উদানন্ত্ৰেৰ সঙ্গহং আরোপেসীতি ৰেদিতব্বং.
তেন খো পন সমযেনাতিআদীসু তেন সমযেনাতি চ ভুম্মত্থে করণৰচনং, খো পনাতি নিপাতো, তস্মিং সমযেতি অত্থো. কস্মিং পন সমযে? যং সমযং ভগৰা উরুৰেলাযং ৰিহরতি নজ্জা নেরঞ্জরায তীরে বোধিরুক্খমূলে পঠমাভিসম্বুদ্ধো. তস্মিং সমযে. সত্তাহন্তি সত্ত অহানি সত্তাহং, অচ্চন্তসংযোগত্থে এতং উপযোগৰচনং. যস্মা ভগৰা তং সত্তাহং নিরন্তরতায অচ্চন্তমেৰ ফলসমাপত্তিসুখেন ৰিহাসি, তস্মা সত্তাহন্তি অচ্চন্তসংযোগৰসেন উপযোগৰচনং ৰুত্তং. একপল্লঙ্কেনাতি ৰিসাখাপুণ্ণমায অনত্থঙ্গতেযেৰ সূরিযে অপরাজিতপল্লঙ্কৰরে ৰজিরাসনে নিসিন্নকালতো পট্ঠায সকিম্পি অনুট্ঠহিত্ৰা যথাআভুজিতেন একেনেৰ পল্লঙ্কেন.
ৰিমুত্তিসুখপটিসংৰেদীতি ৰিমুত্তিসুখং ফলসমাপত্তিসুখং পটিসংৰেদিযমানো নিসিন্নো হোতীতি অত্থো. তত্থ ৰিমুত্তীতি তদঙ্গৰিমুত্তি, ৰিক্খম্ভনৰিমুত্তি, সমুচ্ছেদৰিমুত্তি, পটিপ্পস্সদ্ধিৰিমুত্তি, নিস্সরণৰিমুত্তীতি পঞ্চ ৰিমুত্তিযো. তাসু যং দেয্যধম্মপরিচ্চাগাদীহি তেহি তেহি গুণঙ্গেহি নামরূপপরিচ্ছেদাদীহি ৰিপস্সনঙ্গেহি চ যাৰ তস্স তস্স অঙ্গস্স অপরিহানিৰসেন পৰত্তি, তাৰ তংতংপটিপক্খতো ৰিমুচ্চনতো ৰিমুচ্চনং পহানং. সেয্যথিদং? দানেন মচ্ছরিযলোভাদিতো, সীলেন পাণাতিপাতাদিতো, নামরূপৰৰত্থানেন সক্কাযদিট্ঠিতো, পচ্চযপরিগ্গহেন অহেতুৰিসমহেতুদিট্ঠীহি, তস্সেৰ অপরভাগেন কঙ্খাৰিতরণেন কথংকথীভাৰতো, কলাপসম্মসনেন ‘‘অহং মমা’’তি গাহতো, মগ্গামগ্গৰৰত্থানেন অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞায, উদযদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা, ৰযদস্সনেন সস্সতদিট্ঠিযা, ভযদস্সনেন সভযে অভযসঞ্ঞায, আদীনৰদস্সনেন অস্সাদসঞ্ঞায, নিব্বিদানুপস্সনেন অভিরতিসঞ্ঞায, মুচ্চিতুকম্যতাঞাণেন অমুচ্চিতুকম্যতায, উপেক্খাঞাণেন অনুপেক্খায, অনুলোমেন ধম্মট্ঠিতিযং নিব্বানে চ পটিলোমভাৰতো, গোত্রভুনা সঙ্খারনিমিত্তভাৰতো ৰিমুচ্চনং, অযং তদঙ্গৰিমুত্তি নাম. যং পন উপচারপ্পনাভেদেন সমাধিনা যাৰস্স অপরিহানিৰসেন পৰত্তি, তাৰ কামচ্ছন্দাদীনং নীৰরণানঞ্চেৰ, ৰিতক্কাদীনঞ্চ পচ্চনীকধম্মানং, অনুপ্পত্তিসঞ্ঞিতং ৰিমুচ্চনং, অযং ৰিক্খম্ভনৰিমুত্তি নাম. যং চতুন্নং অরিযমগ্গানং ভাৰিতত্তা তংতংমগ্গৰতো অরিযস্স সন্তানে যথারহং ‘‘দিট্ঠিগতানং পহানাযা’’তিআদিনা (ধ. স. ২৭৭; ৰিভ. ৬২৮) নযেন ৰুত্তস্স সমুদযপক্খিযস্স কিলেসগণস্স পুন অচ্চন্তং অপ্পৰত্তিভাৰেন সমুচ্ছেদপ্পহানৰসেন ৰিমুচ্চনং, অযং সমুচ্ছেদৰিমুত্তি নাম. যং পন ফলক্খণে পটিপ্পস্সদ্ধত্তং কিলেসানং, অযং পটিপ্পস্সদ্ধিৰিমুত্তি নাম. সব্বসঙ্খতনিস্সটত্তা পন সব্বসঙ্খারৰিমুত্তং নিব্বানং, অযং নিস্সরণৰিমুত্তি নাম. ইধ পন ভগৰতো নিব্বানারম্মণা ফলৰিমুত্তি অধিপ্পেতা. তেন ৰুত্তং – ‘‘ৰিমুত্তিসুখপটিসংৰেদীতি ৰিমুত্তিসুখং ফলসমাপত্তিসুখং পটিসংৰেদিযমানো নিসিন্নো হোতীতি অত্থো’’তি.
ৰিমুত্তীতি চ উপক্কিলেসেহি পটিপ্পস্সদ্ধিৰসেন চিত্তস্স ৰিমুত্তভাৰো, চিত্তমেৰ ৰা তথা ৰিমুত্তং ৰেদিতব্বং, তায ৰিমুত্তিযা জাতং সম্পযুত্তং ৰা সুখং ৰিমুত্তিসুখং. ‘‘যাযং, ভন্তে, উপেক্খা সন্তে সুখে ৰুত্তা ভগৰতা’’তি (ম. নি. ২.৮৮) ৰচনতো উপেক্খাপি চেত্থ সুখমিচ্চেৰ ৰেদিতব্বা. তথা চ ৰুত্তং সম্মোহৰিনোদনিযং ‘‘উপেক্খা পন সন্তত্তা, সুখমিচ্চেৰ ভাসিতা’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ২৩২). ভগৰা হি চতুত্থজ্ঝানিকং অরহত্তসমাপত্তিং সমাপজ্জতি, ন ইতরং. অথ ৰা ‘‘তেসং ৰূপসমো সুখো’’তিআদীসু যথা সঙ্খারদুক্খূপসমো সুখোতি ৰুচ্চতি, এৰং সকলকিলেসদুক্খূপসমভাৰতো অগ্গফলে লব্ভমানা পটিপ্পস্সদ্ধিৰিমুত্তি এৰ ইধ সুখন্তি ৰেদিতব্বা. তযিদং ৰিমুত্তিসুখং মগ্গৰীথিযং কালন্তরেতি ফলচিত্তস্স পৰত্তিৰিভাগেন দুৰিধং হোতি. একেকস্স হি অরিযমগ্গস্স অনন্তরা তস্স তস্সেৰ ৰিপাকভূতানি নিব্বানারম্মণানি তীণি দ্ৰে ৰা ফলচিত্তানি উপ্পজ্জন্তি অনন্তরৰিপাকত্তা লোকুত্তরকুসলানং. যস্মিঞ্হি জৰনৰারে অরিযমগ্গো উপ্পজ্জতি, তত্থ যদা দ্ৰে অনুলোমানি, তদা ততিযং গোত্রভু, চতুত্থং মগ্গচিত্তং, ততো পরং তীণি ফলচিত্তানি হোন্তি. যদা পন তীণি অনুলোমানি, তদা চতুত্থং গোত্রভু, পঞ্চমং মগ্গচিত্তং, ততো পরং দ্ৰে ফলচিত্তানি হোন্তি. এৰং চতুত্থং পঞ্চমং অপ্পনাৰসেন পৰত্ততি, ন ততো পরং ভৰঙ্গস্স আসন্নত্তা. কেচি পন ‘‘ছট্ঠম্পি চিত্তং অপ্পেতী’’তি ৰদন্তি, তং অট্ঠকথাসু (ৰিসুদ্ধি. ২.৮১১) পটিক্খিত্তং. এৰং মগ্গৰীথিযং ফলং ৰেদিতব্বং. কালন্তরে ফলং পন ফলসমাপত্তিৰসেন পৰত্তং, নিরোধা ৰুট্ঠহন্তস্স উপ্পজ্জমানঞ্চ এতেনেৰ সঙ্গহিতং. সা পনাযং ফলসমাপত্তি অত্থতো লোকুত্তরকুসলানং ৰিপাকভূতা নিব্বানারম্মণা অপ্পনাতি দট্ঠব্বা.
কে তং সমাপজ্জন্তি, কে ন সমাপজ্জন্তীতি? সব্বেপি পুথুজ্জনা ন সমাপজ্জন্তি অনধিগতত্তা. তথা হেট্ঠিমা অরিযা উপরিমং, উপরিমাপি অরিযা হেট্ঠিমং ন সমাপজ্জন্তিযেৰ পুগ্গলন্তরভাৰূপগমনেন পটিপ্পস্সদ্ধভাৰতো. অত্তনো এৰ ফলং তে তে অরিযা সমাপজ্জন্তি. কেচি পন ‘‘সোতাপন্নসকদাগামিনো ফলসমাপত্তিং ন সমাপজ্জন্তি, উপরিমা দ্ৰেযেৰ সমাপজ্জন্তি সমাধিস্মিং পরিপূরকারিভাৰতো’’তি ৰদন্তি. তং অকারণং পুথুজ্জনস্সাপি অত্তনা পটিলদ্ধলোকিযসমাধিসমাপজ্জনতো. কিং ৰা এত্থ কারণচিন্তায? ৰুত্তঞ্হেতং পটিসম্ভিদাযং ‘‘কতমা দস সঙ্খারুপেক্খা ৰিপস্সনাৰসেন উপ্পজ্জন্তি (পটি. ম. ১.৫৭), কতমে দস গোত্রভুধম্মা ৰিপস্সনাৰসেন উপ্পজ্জন্তী’’তি (পটি. ম. ১.৬০) ইমেসং পঞ্হানং ৰিস্সজ্জনে সোতাপত্তিফলসমাপত্তত্থায সকদাগামিফলসমাপত্তত্থাযাতি তেসম্পি অরিযানং ফলসমাপত্তিসমাপজ্জনং ৰুত্তং. তস্মা সব্বেপি অরিযা যথাসকং ফলং সমাপজ্জন্তীতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.
কস্মা পন তে সমাপজ্জন্তীতি? দিট্ঠধম্মসুখৰিহারত্থং. যথা হি রাজানো রজ্জসুখং, দেৰতা দিব্বসুখং অনুভৰন্তি, এৰং অরিযা ‘‘লোকুত্তরসুখং অনুভৰিস্সামা’’তি অদ্ধানপরিচ্ছেদং কত্ৰা ইচ্ছিতক্খণে ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তি.
কথঞ্চস্সা সমাপজ্জনং, কথং ঠানং, কথং ৰুট্ঠানন্তি? দ্ৰীহি তাৰ আকারেহি অস্সা সমাপজ্জনং হোতি নিব্বানতো অঞ্ঞস্স আরম্মণস্স অমনসিকারা, নিব্বানস্স চ মনসিকারা. যথাহ –
‘‘দ্ৰে খো, আৰুসো, পচ্চযা অনিমিত্তায চেতোৰিমুত্তিযা সমাপত্তিযা, সব্বনিমিত্তানঞ্চ অমনসিকারো, অনিমিত্তায চ ধাতুযা মনসিকারো’’তি (ম. নি. ১.৪৫৮).
অযং পনেত্থ সমাপজ্জনক্কমো – ফলসমাপত্তিত্থিকেন অরিযসাৰকেন রহোগতেন পটিসল্লীনেন উদযব্বযাদিৰসেন সঙ্খারা ৰিপস্সিতব্বা. তস্সেৰং পৰত্তানুপুব্বৰিপস্সনস্সেৰ সঙ্খারারম্মণগোত্রভুঞাণানন্তরং ফলসমাপত্তিৰসেন নিরোধে চিত্তমপ্পেতি, ফলসমাপত্তিনিন্নভাৰেন চ সেক্খস্সাপি ফলমেৰ উপ্পজ্জতি, ন মগ্গো. যে পন ৰদন্তি ‘‘সোতাপন্নো অত্তনো ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জিস্সামীতি ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা সকদাগামী হোতি, সকদাগামী চ অনাগামী’’তি. তে ৰত্তব্বা – এৰং সন্তে অনাগামী অরহা ভৰিস্সতি, অরহা চ পচ্চেকবুদ্ধো, পচ্চেকবুদ্ধো চ সম্বুদ্ধোতি আপজ্জেয্য, তস্মা যথাভিনিৰেসং যথাজ্ঝাসযং ৰিপস্সনা অত্থং সাধেতীতি সেক্খস্সাপি ফলমেৰ উপ্পজ্জতি, ন মগ্গো. ফলম্পি তস্স সচে অনেন পঠমজ্ঝানিকো মগ্গো অধিগতো, পঠমজ্ঝানিকমেৰ উপ্পজ্জতি. সচে দুতিযাদীসু অঞ্ঞতরজ্ঝানিকো, দুতিযাদীসু অঞ্ঞতরজ্ঝানিকমেৰাতি.
কস্মা পনেত্থ গোত্রভুঞাণং মগ্গঞাণপুরেচারিকং ৰিয নিব্বানারম্মণং ন হোতীতি? ফলঞাণানং অনিয্যানিকভাৰতো. অরিযমগ্গধম্মাযেৰ হি নিয্যানিকা. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘কতমে ধম্মা নিয্যানিকা? চত্তারো অরিযমগ্গা অপরিযাপন্না’’তি (ধ. স. ১২৯৫). তস্মা একন্তেনেৰ নিয্যানিকভাৰস্স উভতো ৰুট্ঠানভাৰেন পৰত্তমানস্স অনন্তরপচ্চযভূতেন ঞাণেন নিমিত্ততো ৰুট্ঠিতেনেৰ ভৰিতব্বন্তি তস্স নিব্বানারম্মণতা যুত্তা, ন পন অরিযমগ্গস্স ভাৰিতত্তা তস্স ৰিপাকভাৰেন পৰত্তমানানং কিলেসানং অসমুচ্ছিন্দনতো অনিয্যানিকত্তা অৰুট্ঠানসভাৰানং ফলঞাণানং পুরেচারিকঞাণস্স কদাচিপি নিব্বানারম্মণতা উভযত্থ অনুলোমঞাণানং অতুল্যাকারতো. অরিযমগ্গৰীথিযঞ্হি অনুলোমঞাণানি অনিব্বিদ্ধপুব্বানং থূলথূলানং লোভক্খন্ধাদীনং সাতিসযং পদালনেন লোকিযঞাণেন উক্কংসপারমিপ্পত্তানি মগ্গঞাণানুকূলানি উপ্পজ্জন্তি, ফলসমাপত্তিৰীথিযং পন তানি তানি তেন তেন মগ্গেন তেসং তেসং কিলেসানং সমুচ্ছিন্নত্তা তত্থ নিরুস্সুক্কানি কেৰলং অরিযানং ফলসমাপত্তিসুখসমঙ্গিভাৰস্স পরিকম্মমত্তানি হুত্ৰা উপ্পজ্জন্তীতি ন তেসং কুতোচি ৰুট্ঠানসম্ভৰো, যতো তেসং পরিযোসানে ঞাণং সঙ্খারনিমিত্তং ৰুট্ঠানতো নিব্বানারম্মণং সিযা. এৰঞ্চ কত্ৰা সেক্খস্স অত্তনো ফলসমাপত্তিৰল়ঞ্জনত্থায উদযব্বযাদিৰসেন সঙ্খারে সম্মসন্তস্স ৰিপস্সনাঞাণানুপুব্বায ফলমেৰ উপ্পজ্জতি, ন মগ্গোতি অযঞ্চ অত্থো সমত্থিতো হোতি. এৰং তাৰ ফলসমাপত্তিযা সমাপজ্জনং ৰেদিতব্বং.
‘‘তযো খো, আৰুসো, পচ্চযা অনিমিত্তায চেতোৰিমুত্তিযা ঠিতিযা, সব্বনিমিত্তানং অমনসিকারো, অনিমিত্তায চ ধাতুযা মনসিকারো, পুব্বে চ অভিসঙ্খারো’’তি (ম. নি. ১.৪৫৮) –
ৰচনতো পনস্সা তীহাকারেহি ঠানং হোতি. তত্থ পুব্বে চ অভিসঙ্খারোতি সমাপত্তিতো পুব্বে কালপরিচ্ছেদো. ‘‘অসুকস্মিং নাম কালে ৰুট্ঠহিস্সামী’’তি পরিচ্ছিন্নত্তা হিস্সা যাৰ সো কালো নাগচ্ছতি, তাৰ ৰুট্ঠানং ন হোতি.
‘‘দ্ৰে খো, আৰুসো, পচ্চযা অনিমিত্তায চেতোৰিমুত্তিযা ৰুট্ঠানস্স, সব্বনিমিত্তানঞ্চ মনসিকারো, অনিমিত্তায চ ধাতুযা অমনসিকারো’’তি (ম. নি. ১.৪৫৮) –
ৰচনতো পনস্সা দ্ৰীহাকারেহি ৰুট্ঠানং হোতি. তত্থ সব্বনিমিত্তানন্তি রূপনিমিত্তৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণনিমিত্তানং. কামঞ্চ ন সব্বানেৰেতানি একতো মনসি করোতি, সব্বসঙ্গাহিকৰসেন পনেৰং ৰুত্তং. তস্মা যং ভৰঙ্গস্স আরম্মণং, তস্স মনসিকরণেন ফলসমাপত্তিতো ৰুট্ঠানং হোতীতি এৰং অস্সা ৰুট্ঠানং ৰেদিতব্বং. তযিদং এৰমিধ সমাপজ্জনৰুট্ঠানং অরহত্তফলভূতং –
‘‘পটিপ্পস্সদ্ধদরথং, অমতারম্মণং সুভং;
ৰন্তলোকামিসং সন্তং, সামঞ্ঞফলমুত্তমং’’.
ইতি ৰুত্তং সাতাতিসাতং ৰিমুত্তিসুখং পটিসংৰেদেসি. তেন ৰুত্তং – ‘‘ৰিমুত্তিসুখপটিসংৰেদীতি ৰিমুত্তিসুখং ফলসমাপত্তিসুখং পটিসংৰেদিযমানো নিসিন্নো হোতীতি অত্থো’’তি.
অথাতি অধিকারত্থে নিপাতো. খোতি পদপূরণে. তেসু অধিকারত্থেন অথাতি ইমিনা ৰিমুত্তিসুখপটিসংৰেদনতো অঞ্ঞং অধিকারং দস্সেতি. কো পনেসোতি? পটিচ্চসমুপ্পাদমনসিকারো. অথাতি ৰা পচ্ছাতি এতস্মিং অত্থে নিপাতো, তেন ‘‘তস্স সত্তাহস্স অচ্চযেনা’’তি ৰক্খমানমেৰ অত্থং জোতেতি. তস্স সত্তাহস্সাতি পল্লঙ্কসত্তাহস্স. অচ্চযেনাতি অপগমেন. তম্হা সমাধিম্হাতি অরহত্তফলসমাধিতো. ইধ পন ঠত্ৰা পটিপাটিযা সত্ত সত্তাহানি দস্সেতব্বানীতি কেচি তানি ৰিত্থারযিংসু. মযং পন তানি খন্ধকপাঠেন ইমিস্সা উদানপাল়িযা অৰিরোধদস্সনমুখেন পরতো ৰণ্ণযিস্সাম. রত্তিযাতি অৰযৰসম্বন্ধে সামিৰচনং. পঠমন্তি অচ্চন্তসংযোগত্থে উপযোগৰচনং. ভগৰা হি তস্সা রত্তিযা সকলম্পি পঠমং যামং তেনেৰ মনসিকারেন যুত্তো অহোসীতি.
পটিচ্চসমুপ্পাদন্তি পচ্চযধম্মং. অৰিজ্জাদযো হি পচ্চযধম্মা পটিচ্চসমুপ্পাদো. কথমিদং জানিতব্বন্তি চে? ভগৰতো ৰচনেন. ভগৰতা হি ‘‘তস্মাতিহানন্দ, এসেৰ হেতু, এতং নিদানং, এস সমুদযো, এস পচ্চযো জরামরণস্স, যদিদং জাতি…পে… সঙ্খারানং, যদিদং অৰিজ্জা’’তি (দী. নি. ২.১০৫ আদযো) এৰং অৰিজ্জাদযো হেতূতি ৰুত্তা. যথা দ্ৰাদস পচ্চযা দ্ৰাদস পটিচ্চসমুপ্পাদাতি.
তত্রাযং ৰচনত্থো – অঞ্ঞমঞ্ঞং পটিচ্চ পটিমুখং কত্ৰা কারণসমৰাযং অপ্পটিক্খিপিত্ৰা সহিতে উপ্পাদেতীতি পটিচ্চসমুপ্পাদো. অথ ৰা পটিচ্চ পচ্চেতব্বং পচ্চযারহতং পচ্চযং পটিগন্ত্ৰা ন ৰিনা তেন সম্বন্ধস্স উপ্পাদো পটিচ্চসমুপ্পাদো. পটিচ্চসমুপ্পাদোতি চেত্থ সমুপ্পাদপদট্ঠানৰচনৰিঞ্ঞেয্যো ফলস্স উপ্পাদনসমত্থতাযুত্তো হেতু, ন পটিচ্চসমুপ্পত্তিমত্তং ৰেদিতব্বং. অথ ৰা পচ্চেতুং অরহন্তি নং পণ্ডিতাতি পটিচ্চো, সম্মা সযমেৰ ৰা উপ্পাদেতীতি সমুপ্পাদো, পটিচ্চো চ সো সমুপ্পাদো চাতি পটিচ্চসমুপ্পাদোতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
অনুলোমন্তি ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদিনা নযেন ৰুত্তো অৰিজ্জাদিকো পচ্চযাকারো অত্তনা কত্তব্বকিচ্চকরণতো অনুলোমোতি ৰুচ্চতি. অথ ৰা আদিতো পট্ঠায অন্তং পাপেত্ৰা ৰুত্তত্তা পৰত্তিযা ৰা অনুলোমতো অনুলোমো, তং অনুলোমং. সাধুকং মনসাকাসীতি সক্কচ্চং মনসি অকাসি. যো যো পচ্চযধম্মো যস্স যস্স পচ্চযুপ্পন্নধম্মস্স যথা যথা হেতুপচ্চযাদিনা পচ্চযভাৰেন পচ্চযো হোতি, তং সব্বং অৰিপরীতং অপরিহাপেত্ৰা অনৰসেসতো পচ্চৰেক্খণৰসেন চিত্তে অকাসীতি অত্থো. যথা পন ভগৰা পটিচ্চসমুপ্পাদানুলোমং মনসাকাসি, তং সঙ্খেপেন তাৰ দস্সেতুং ‘‘ইতি ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তং.
তত্থ ইতীতি এৰং, অনেন পকারেনাতি অত্থো. ইমস্মিং সতি ইদং হোতীতি ইমস্মিং অৰিজ্জাদিকে পচ্চযে সতি ইদং সঙ্খারাদিকং ফলং হোতি. ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতীতি ইমস্স অৰিজ্জাদিকস্স পচ্চযস্স উপ্পাদা ইদং সঙ্খারাদিকং ফলং উপ্পজ্জতীতি অত্থো. ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিরোধা ইদং নিরুজ্ঝতীতি অৰিজ্জাদীনং অভাৰে সঙ্খারাদীনং অভাৰস্স অৰিজ্জাদীনং নিরোধে সঙ্খারাদীনং নিরোধস্স চ দুতিযততিযসুত্তৰচনেন এতস্মিং পচ্চযলক্খণে নিযমো দস্সিতো হোতি – ইমস্মিং সতি এৰ, নাসতি. ইমস্সুপ্পাদা এৰ, নানুপ্পাদা. অনিরোধা এৰ, ন নিরোধাতি. তেনেতং লক্খণং অন্তোগধনিযমং ইধ পটিচ্চসমুপ্পাদস্স ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. নিরোধোতি চ অৰিজ্জাদীনং ৰিরাগাধিগমেন আযতিং অনুপ্পাদো অপ্পৰত্তি. তথা হি ৰুত্তং – ‘‘অৰিজ্জায ত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো’’তিআদি. নিরোধনিরোধী চ উপ্পাদনিরোধীভাৰেন ৰুত্তো ‘‘ইমস্স নিরোধা ইদং নিরুজ্ঝতী’’তি.
তেনেতং দস্সেতি – অনিরোধো উপ্পাদো নাম, সো চেত্থ অত্থিভাৰোতিপি ৰুচ্চতীতি. ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতী’’তি ইদমেৰ হি লক্খণং পরিযাযন্তরেন ‘‘ইমস্স উপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতী’’তি ৰদন্তেন পরেন পুরিমং ৰিসেসিতং হোতি. তস্মা ন ধরমানতংযেৰ সন্ধায ‘‘ইমস্মিং সতী’’তি ৰুত্তং, অথ খো মগ্গেন অনিরুদ্ধভাৰঞ্চাতি ৰিঞ্ঞাযতি. যস্মা চ ‘‘ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিরোধা ইদং নিরুজ্ঝতী’’তি দ্ৰিধাপি উদ্দিট্ঠস্স লক্খণস্স নিদ্দেসং ৰদন্তেন ‘‘অৰিজ্জায ত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো’’তিআদিনা নিরোধো এৰ ৰুত্তো, তস্মা নত্থিভাৰোপি নিরোধো এৰাতি নত্থিভাৰৰিরুদ্ধো অত্থিভাৰো অনিরোধোতি দস্সিতং হোতি. তেন অনিরোধসঙ্খাতেন অত্থিভাৰেন উপ্পাদং ৰিসেসেতি. ততো ন ইধ অত্থিভাৰমত্তং উপ্পাদোতি অত্থো অধিপ্পেতো, অথ খো অনিরোধসঙ্খাতো অত্থিভাৰো চাতি অযমত্থো ৰিভাৰিতোতি. এৰমেতং লক্খণদ্ৰযৰচনং অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰেন সাত্থকন্তি ৰেদিতব্বং.
কো পনাযং অনিরোধো নাম, যো ‘‘অত্থিভাৰো, উপ্পাদো’’তি চ ৰুচ্চতীতি? অপ্পহীনভাৰো চ, অনিব্বত্তিতফলারহতাপহানেহি ফলানুপ্পাদনারহতা চ. যে হি পহাতব্বা অকুসলা ধম্মা, তেসং অরিযমগ্গেন অসমুগ্ঘাটিতভাৰো চ. যে পন ন পহাতব্বা কুসলাব্যাকতা ধম্মা, যানি তেসু সংযোজনানি অখীণাসৰানং তেসং অপরিক্খীণতা চ. অসমুগ্ঘাটিতানুসযতায হি সসংযোজনা খন্ধপ্পৰত্তি পটিচ্চসমুপ্পাদো. তথা চ ৰুত্তং –
‘‘যায চ, ভিক্খৰে, অৰিজ্জায নিৰুতস্স বালস্স যায চ তণ্হায সম্পযুত্তস্স অযং কাযো সমুদাগতো, সা চেৰ অৰিজ্জা বালস্স অপ্পহীনা, সা চ তণ্হা অপরিক্খীণা. তং কিস্স হেতু? ন, ভিক্খৰে, বালো অচরি ব্রহ্মচরিযং সম্মা দুক্খক্খযায, তস্মা বালো কাযস্স ভেদা কাযূপগো হোতি, সো কাযূপগো সমানো ন পরিমুচ্চতি জাতিযা জরামরণেনা’’তিআদি (সং. নি. ২.১৯).
খীণসংযোজনানং পন অৰিজ্জায অভাৰতো সঙ্খারানং, তণ্হুপাদানানং অভাৰতো উপাদানভৰানং অসম্ভৰোতি ৰট্টস্স উপচ্ছেদো পঞ্ঞাযিস্সতীতি. তেনেৰাহ –
‘‘ছন্নং ত্ৰেৰ, ফগ্গুণ, ফস্সাযতনানং অসেসৰিরাগনিরোধা ফস্সনিরোধো, ফস্সনিরোধা ৰেদনানিরোধো’’তিআদি (সং. নি. ২.১২).
ন হি অগ্গমগ্গাধিগমতো উদ্ধং যাৰ পরিনিব্বানা সল়াযতনাদীনং অপ্পৰত্তি. অথ খো নত্থিতা নিরোধসদ্দৰচনীযতা খীণসংযোজনতাতি নিরোধো ৰুত্তো. অপিচ চিরকতম্পি কম্মং অনিব্বত্তিতফলতায অপ্পহীনাহারতায চ ফলারহং সন্তং এৰ নাম হোতি, ন নিব্বত্তিতফলং, নাপি পহীনাহারন্তি. ফলুপ্পত্তিপচ্চযানং অৰিজ্জাসঙ্খারাদীনং ৰুত্তনযেনেৰ ফলারহভাৰো অনিরোধোতি ৰেদিতব্বো. এৰং অনিরুদ্ধভাৰেনেৰ হি যেন ৰিনা ফলং ন সম্ভৰতি, তং কারণং অতীতন্তিপি ইমস্মিং সতীতি ইমিনা ৰচনেন ৰুত্তং. ততোযেৰ চ অৰুসিতব্রহ্মচরিযস্স অপ্পৰত্তিধম্মতং অনাপন্নো পচ্চযুপ্পাদো কালভেদং অনামসিত্ৰা অনিৰত্তনায এৰ ইমস্স উপ্পাদাতি ৰুত্তো. অথ ৰা অৰসেসপচ্চযসমৰাযে অৰিজ্জমানস্সপি ৰিজ্জমানস্স ৰিয পগেৰ ৰিজ্জমানস্স যা ফলুপ্পত্তিঅভিমুখতা, সা ইমস্স উপ্পাদাতি ৰুত্তা. তথা হি ততো ফলং উপ্পজ্জতীতি তদৰত্থং কারণং ফলস্স উপ্পাদনভাৰেন উট্ঠিতং উপ্পতিতং নাম হোতি, ন ৰিজ্জমানম্পি অতদৰত্থন্তি তদৰত্থতা উপ্পাদোতি ৰেদিতব্বো.
তত্থ সতীতি ইমিনা ৰিজ্জমানতামত্তেন পচ্চযভাৰং ৰদন্তো অব্যাপারতং পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দস্সেতি. উপ্পাদাতি উপ্পত্তিধম্মতং অসব্বকালভাৰিতং ফলুপ্পত্তিঅভিমুখতঞ্চ দীপেন্তো অনিচ্চতং পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দস্সেতি. ‘‘সতি, নাসতি, উপ্পাদা, ন নিরোধা’’তি পন হেতুঅত্থেহি ভুম্মনিস্সক্কৰচনেহি সমত্থিতং নিদানসমুদযজাতিপভৰভাৰং পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দস্সেতি. হেতুঅত্থতা চেত্থ ভুম্মৰচনে যস্স ভাৰে তদৰিনাভাৰিফলস্স ভাৰো লক্খীযতি, তত্থ পৰত্তিযা ৰেদিতব্বা যথা ‘‘অধনানং ধনে অননুপ্পদীযমানে দালিদ্দিযং ৰেপুল্লং অগমাসী’’তি (দী. নি. ৩.৯১) চ ‘‘নিপ্ফন্নেসু সস্সেসু সুভিক্খং জাযতী’’তি চ. নিস্সক্কৰচনস্সাপি হেতুঅত্থতা ফলস্স পভৰে পকতিযঞ্চ পৰত্তিতো যথা ‘‘কললা হোতি অব্বুদং, অব্বুদা জাযতী পেসী’’তি (সং. নি. ১.২৩৫) চ ‘‘হিমৰতা গঙ্গা পভৰন্তি, সিঙ্গতো সরো জাযতী’’তি চ. অৰিজ্জাদিভাৰে চ তদৰিনাভাৰেন সঙ্খারাদিভাৰো লক্খীযতি, অৰিজ্জাদীহি চ সঙ্খারাদযো পভৰন্তি পকরিযন্তি চাতি তে তেসং পভৰো পকতি চ, তস্মা তদত্থদীপনত্থং ‘‘ইমস্মিং সতি ইমস্স উপ্পাদা’’তি হেতুঅত্থে ভুম্মনিস্সক্কনিদ্দেসা কতাতি.
যস্মা চেত্থ ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতী’’তি সঙ্খেপেন উদ্দিট্ঠস্স পটিচ্চসমুপ্পাদস্স ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদিকো নিদ্দেসো, তস্মা যথাৰুত্তো অত্থিভাৰো উপ্পাদো চ তেসং তেসং পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং পচ্চযভাৰোতি ৰিঞ্ঞাযতি. ন হি অনিরুদ্ধতাসঙ্খাতং অত্থিভাৰং উপ্পাদঞ্চ অনিৰত্তসভাৰতাসঙ্খাতং উদযাৰত্থতাসঙ্খাতং ৰা ‘‘সতি এৰ, নাসতি, উপ্পাদা এৰ, ন নিরোধা’’তি অন্তোগধনিযমেহি ৰচনেহি অভিহিতং মুঞ্চিত্ৰা অঞ্ঞো পচ্চযভাৰো নাম অত্থি, তস্মা যথাৰুত্তো অত্থিভাৰো উপ্পাদো চ পচ্চযভাৰোতি ৰেদিতব্বং. যেপি পট্ঠানে আগতা হেতুআদযো চতুৰীসতি পচ্চযা, তেপি এতস্সেৰ পচ্চযভাৰস্স ৰিসেসাতি ৰেদিতব্বা. ইতি যথা ৰিত্থারেন অনুলোমং পটিচ্চসমুপ্পাদং মনসি অকাসি, তং দস্সেতুং, ‘‘যদিদং অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদি ৰুত্তং.
তত্থ যদিদন্তি নিপাতো, তস্স যো অযন্তি অত্থো. অৰিজ্জাপচ্চযাতিআদীসু অৰিন্দিযং কাযদুচ্চরিতাদিং ৰিন্দতীতি অৰিজ্জা, ৰিন্দিযং কাযসুচরিতাদিং ন ৰিন্দতীতি অৰিজ্জা, ধম্মানং অৰিপরীতসভাৰং অৰিদিতং করোতীতি অৰিজ্জা, অন্তৰিরহিতে সংসারে ভৰাদীসু সত্তে জৰাপেতীতি অৰিজ্জা, অৰিজ্জমানেসু জৰতি ৰিজ্জমানেসু ন জৰতীতি অৰিজ্জা, ৰিজ্জায পটিপক্খাতি অৰিজ্জা, সা ‘‘দুক্খে অঞ্ঞাণ’’ন্তিআদিনা চতুব্বিধা ৰেদিতব্বা. পটিচ্চ ন ৰিনা ফলং এতি উপ্পজ্জতি চেৰ পৰত্ততি চাতি পচ্চযো, উপকারকত্থো ৰা পচ্চযো. অৰিজ্জা চ সা পচ্চযো চাতি অৰিজ্জাপচ্চযো, তস্মা অৰিজ্জাপচ্চযা. সঙ্খরোন্তীতি সঙ্খারা, লোকিযকুসলাকুসলচেতনা, সা পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খারৰসেন তিৰিধা ৰেদিতব্বা. ৰিজানাতীতি ৰিঞ্ঞাণং, তং লোকিযৰিপাকৰিঞ্ঞাণৰসেন দ্ৰত্তিংসৰিধং. নমতীতি নামং, ৰেদনাদিক্খন্ধত্তযং. রুপ্পতীতি রূপং, ভূতরূপং চক্খাদিউপাদারূপঞ্চ. আযততি আযতঞ্চ সংসারদুক্খং নযতীতি আযতনং. ফুসতীতি ফস্সো. ৰেদযতীতি ৰেদনা. ইদম্পি দ্ৰযং দ্ৰারৰসেন ছব্বিধং, ৰিপাকৰসেন গহণে ছত্তিংসৰিধং. পরিতস্সতীতি তণ্হা, সা কামতণ্হাদিৰসেন সঙ্খেপতো তিৰিধা, ৰিত্থারতো অট্ঠুত্তরসতৰিধা চ. উপাদীযতীতি উপাদানং, তং কামুপাদানাদিৰসেন চতুব্বিধং. ভৰতি ভাৰযতি চাতি ভৰো, সো কম্মূপপত্তিভেদতো দুৰিধো. জননং জাতি. জীরণং জরা. মরন্তি তেনাতি মরণং. সোচনং সোকো. পরিদেৰনং পরিদেৰো. দুক্খযতীতি দুক্খং, উপ্পাদট্ঠিতিৰসেন দ্ৰেধা খণতীতি দুক্খং. দুমনস্স ভাৰো দোমনস্সং. ভুসো আযাসো উপাযাসো. সম্ভৰন্তীতি নিব্বত্তন্তি. ন কেৰলঞ্চ সোকাদীহিযেৰ, অথ খো সব্বপদেহি ‘‘সম্ভৰন্তী’’তি পদস্স যোজনা কাতব্বা. এৰঞ্হি ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা সম্ভৰন্তী’’তি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নৰৰত্থানং দস্সিতং হোতি. এস নযো সব্বত্থ.
তত্থ অঞ্ঞাণলক্খণা অৰিজ্জা, সম্মোহনরসা, ছাদনপচ্চুপট্ঠানা, আসৰপদট্ঠানা. অভিসঙ্খরণলক্খণা সঙ্খারা, আযূহনরসা, সংৰিদহনপচ্চুপট্ঠানা, অৰিজ্জাপদট্ঠানা. ৰিজাননলক্খণং ৰিঞ্ঞাণং, পুব্বঙ্গমরসং, পটিসন্ধিপচ্চুপট্ঠানং, সঙ্খারপদট্ঠানং, ৰত্থারম্মণপদট্ঠানং ৰা. নমনলক্খণং নামং, সম্পযোগরসং, অৰিনিব্ভোগপচ্চুপট্ঠানং, ৰিঞ্ঞাণপদট্ঠানং. রুপ্পনলক্খণং রূপং, ৰিকিরণরসং, অপ্পহেয্যভাৰপচ্চুপট্ঠানং, ৰিঞ্ঞাণপদট্ঠানং. আযতনলক্খণং সল়াযতনং, দস্সনাদিরসং, ৰত্থুদ্ৰারভাৰপচ্চুপট্ঠানং, নামরূপপদট্ঠানং. ফুসনলক্খণো ফস্সো, সঙ্ঘট্টনরসো, সঙ্গতিপচ্চুপট্ঠানো, সল়াযতনপদট্ঠানো. অনুভৰনলক্খণা ৰেদনা, ৰিসযরসসম্ভোগরসা, সুখদুক্খপচ্চুপট্ঠানা, ফস্সপদট্ঠানা. হেতুভাৰলক্খণা তণ্হা, অভিনন্দনরসা, অতিত্তিভাৰপচ্চুপট্ঠানা, ৰেদনাপদট্ঠানা. গহণলক্খণং উপাদানং, অমুঞ্চনরসং, তণ্হাদল়্হত্তদিট্ঠিপচ্চুপট্ঠানং, তণ্হাপদট্ঠানং. কম্মকম্মফললক্খণো ভৰো, ভৰনভাৰনরসো, কুসলাকুসলাব্যাকতপচ্চুপট্ঠানো, উপাদানপদট্ঠানো. তত্থ তত্থ ভৰে পঠমাভিনিব্বত্তিলক্খণা জাতি, নিয্যাতনরসা, অতীতভৰতো ইধুপ্পন্নপচ্চুপট্ঠানা, দুক্খৰিচিত্ততাপচ্চুপট্ঠানা ৰা. খন্ধপরিপাকলক্খণা জরা, মরণূপনযনরসা, যোব্বনৰিনাসপচ্চুপট্ঠানা. চুতিলক্খণং মরণং, ৰিসংযোগরসং, গতিৰিপ্পৰাসপচ্চুপট্ঠানং. অন্তোনিজ্ঝানলক্খণো সোকো, চেতসো নিজ্ঝানরসো, অনুসোচনপচ্চুপট্ঠানো. লালপ্পনলক্খণো পরিদেৰো, গুণদোসপরিকিত্তনরসো, সম্ভমপচ্চুপট্ঠানো. কাযপীল়নলক্খণং দুক্খং, দুপ্পঞ্ঞানং দোমনস্সকরণরসং, কাযিকাবাধপচ্চুপট্ঠানং. চিত্তপীল়নলক্খণং দোমনস্সং, মনোৰিঘাতনরসং, মানসব্যাধিপচ্চুপট্ঠানং. চিত্তপরিদহনলক্খণো উপাযাসো, নিত্থুননরসো, ৰিসাদপচ্চুপট্ঠানো. এৰমেতে অৰিজ্জাদযো লক্খণাদিতোপি ৰেদিতব্বাতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন সব্বাকারসম্পন্নং ৰিনিচ্ছযং ইচ্ছন্তেন সম্মোহৰিনোদনিযা (ৰিভ. অট্ঠ. ২২৫) ৰিভঙ্গট্ঠকথায গহেতব্বো.
এৰন্তি নিদ্দিট্ঠস্স নিদস্সনং, তেন অৰিজ্জাদীহেৰ কারণেহি, ন ইস্সরনিম্মানাদীহীতি দস্সেতি. এতস্সাতি যথাৰুত্তস্স. কেৰলস্সাতি অসম্মিস্সস্স সকলস্স ৰা. দুক্খক্খন্ধস্সাতি দুক্খসমূহস্স, ন সত্তস্স, নাপি জীৰস্স, নাপি সুভসুখাদীনং. সমুদযো হোতীতি নিব্বত্তি সম্ভৰতি.
এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি য্ৰাযং অৰিজ্জাদিৰসেন সঙ্খারাদিকস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতীতি ৰুত্তো, সব্বাকারেন এতমত্থং ৰিদিত্ৰা. তাযং ৰেলাযন্তি তাযং তস্স অত্থস্স ৰিদিতৰেলাযং. ইমং উদানং উদানেসীতি ইমং তস্মিং অত্থে ৰিদিতে হেতুনো চ হেতুসমুপ্পন্নধম্মস্স চ পজাননায আনুভাৰদীপকং ‘‘যদা হৰে পাতুভৰন্তী’’তিআদিকং সোমনস্সসম্পযুত্তঞাণসমুট্ঠানং উদানং উদানেসি, অত্তমনৰাচং নিচ্ছারেসীতি ৰুত্তং হোতি.
তস্সত্থো – যদাতি যস্মিং কালে. হৰেতি ব্যত্তন্তি ইমস্মিং অত্থে নিপাতো. কেচি পন ‘‘হৰেতি আহৰে যুদ্ধে’’তি অত্থং ৰদন্তি, ‘‘যোধেথ মারং পঞ্ঞাৰুধেনা’’তি (ধ. প. ৪০) ৰচনতো কিলেসমারেন যুজ্ঝনসমযেতি তেসং অধিপ্পাযো. পাতুভৰন্তীতি উপ্পজ্জন্তি. ধম্মাতি অনুলোমপচ্চযাকারপটিৰেধসাধকা বোধিপক্খিযধম্মা. অথ ৰা পাতুভৰন্তীতি পকাসেন্তি, অভিসমযৰসেন ব্যত্তা পাকটা হোন্তি. ধম্মাতি চতুঅরিযসচ্চধম্মা, আতাপো ৰুচ্চতি কিলেসসন্তাপনট্ঠেন ৰীরিযং. আতাপিনোতি সম্মপ্পধানৰীরিযৰতো. ঝাযতোতি আরম্মণূপনিজ্ঝানেন লক্খণূপনিজ্ঝানেন ঝাযন্তস্স. ব্রাহ্মণস্সাতি বাহিতপাপস্স খীণাসৰস্স. অথস্স কঙ্খা ৰপযন্তি সব্বাতি অথস্স এৰং পাতুভূতধম্মস্স যা এতা ‘‘কো নু খো, ভন্তে, ফুসতীতি. নো কল্লো পঞ্হোতি ভগৰা অৰোচা’’তিআদিনা (সং. নি. ২.১২) নযেন, ‘‘কতমং নু খো, ভন্তে, জরামরণং, কস্স চ পনিদং জরামরণন্তি. নো কল্লো পঞ্হোতি ভগৰা অৰোচা’’তিআদিনা (সং. নি. ২.৩৫) নযেন পচ্চযাকারে কঙ্খা ৰুত্তা, যা চ পচ্চযাকারস্সেৰ অপ্পটিৰিদ্ধত্তা ‘‘অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধান’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০) সোল়স কঙ্খা আগতা. তা সব্বা ৰপযন্তি অপগচ্ছন্তি নিরুজ্ঝন্তি. কস্মা? যতো পজানাতি সহেতুধম্মং, যস্মা অৰিজ্জাদিকেন হেতুনা সহেতুকং ইমং সঙ্খারাদিকং কেৰলং দুক্খক্খন্ধধম্মং পজানাতি অঞ্ঞাসি পটিৰিজ্ঝীতি.
কদা পনস্স বোধিপক্খিযধম্মা চতুসচ্চধম্মা ৰা পাতুভৰন্তি উপ্পজ্জন্তি পকাসেন্তি ৰা? ৰিপস্সনামগ্গঞাণেসু. তত্থ ৰিপস্সনাঞাণসম্পযুত্তা সতিআদযো ৰিপস্সনাঞাণঞ্চ যথারহং অত্তনো ৰিসযেসু তদঙ্গপ্পহানৰসেন সুভসঞ্ঞাদিকে পজহন্তা কাযানুপস্সনাদিৰসেন ৰিসুং ৰিসুং উপ্পজ্জন্তি, মগ্গক্খণে পন তে নিব্বানমালম্বিত্ৰা সমুচ্ছেদৰসেন পটিপক্খে পজহন্তা চতূসুপি অরিযসচ্চেসু অসম্মোহপ্পটিৰেধসাধনৰসেন সকিদেৰ উপ্পজ্জন্তি. এৰং তাৰেত্থ বোধিপক্খিযধম্মানং উপ্পজ্জনট্ঠেন পাতুভাৰো ৰেদিতব্বো.
অরিযসচ্চধম্মানং পন লোকিযানং ৰিপস্সনাক্খণে ৰিপস্সনায আরম্মণকরণৰসেন, লোকুত্তরানং তদধিমুত্ততাৰসেন, মগ্গক্খণে নিরোধসচ্চস্স আরম্মণাভিসমযৰসেন, সব্বেসম্পি কিচ্চাভিসমযৰসেন পাকটভাৰতো পকাসনট্ঠেন পাতুভাৰো ৰেদিতব্বো.
ইতি ভগৰা সতিপি সব্বাকারেন সব্বধম্মানং অত্তনো ঞাণস্স পাকটভাৰে পটিচ্চসমুপ্পাদমুখেন ৰিপস্সনাভিনিৰেসস্স কতত্তা নিপুণগম্ভীরসুদুদ্দসতায পচ্চযাকারস্স তং পচ্চৰেক্খিত্ৰা উপ্পন্নবলৰসোমনস্সো পটিপক্খসমুচ্ছেদৰিভাৰনেন সদ্ধিং অত্তনো তদভিসমযানুভাৰদীপকমেৰেত্থ উদানং উদানেসীতি.
অযম্পি উদানো ৰুত্তো ভগৰতা ইতি মে সুতন্তি অযং পাল়ি কেসুচিযেৰ পোত্থকেসু দিস্সতি. তত্থ অযম্পীতি পিসদ্দো ‘‘ইদম্পি বুদ্ধে রতনং পণীতং, অযম্পি পারাজিকো হোতী’’তিআদীসু ৰিয সম্পিণ্ডনত্থো, তেন উপরিমং সম্পিণ্ডেতি. ৰুত্তোতি অযং ৰুত্তসদ্দো কেসোহারণৰপ্পনৰাপসমীকরণজীৰিতৰুত্তিপমুত্তভাৰপাৰচনভাৰেন পৰত্তন অজ্ঝেনকথনাদীসু দিস্সতি. তথা হেস ‘‘কাপটিকো মাণৰো দহরো ৰুত্তসিরো’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৪২৬) কেসোহারণে আগতো.
‘‘গাৰো তস্স পজাযন্তি, খেত্তে ৰুত্তং ৰিরূহতি;
ৰুত্তানং ফলমস্নাতি, যো মিত্তানং ন দুব্ভতী’’তি. –
আদীসু (জা. ২.২২.১৯) ৰপ্পনে. ‘‘নো চ খো পটিৰুত্ত’’ন্তিআদীসু (পারা. ২৮৯) অট্ঠদণ্ডকাদীহি ৰাপসমীকরণে. ‘‘পন্নলোমো পরদত্তৰুত্তো মিগভূতেন চেতসা ৰিহরামী’’তিআদীসু (চূল়ৰ. ৩৩২) জীৰিতৰুত্তিযং. ‘‘পণ্ডুপলাসো বন্ধনা পৰুত্তো অভব্বো হরিতত্তাযা’’তিআদীসু (পারা. ৯২) বন্ধনতো পমুত্তভাৰে. ‘‘গীতং ৰুত্তং সমীহিত’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.২৮৫) পাৰচনভাৰেন পৰত্তিতে. ‘‘ৰুত্তো পারাযণো’’তিআদীসু অজ্ঝেনে. ‘‘ৰুত্তং খো পনেতং ভগৰতা ‘ধম্মদাযাদা মে, ভিক্খৰে, ভৰথ, মা আমিসদাযাদা’’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩০) কথনে. ইধাপি কথনে এৰ দট্ঠব্বো, তেন অযম্পি উদানো ভাসিতোতি অত্থো. ইতীতি এৰং. মে সুতন্তি পদদ্ৰযস্স অত্থো নিদানৰণ্ণনাযং সব্বাকারতো ৰুত্তোযেৰ. পুব্বে ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তি নিদানৰসেন ৰুত্তোযেৰ হি অত্থো ইধ নিগমনৰসেন ‘‘ইতি মে সুত’’ন্তি পুন ৰুত্তো. ৰুত্তস্সেৰ হি অত্থস্স পুন ৰচনং নিগমনন্তি. ইতিসদ্দস্স অত্থুদ্ধারো এৰং-সদ্দেন সমানত্থতায ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তি এত্থ ৰিয, অত্থযোজনা চ ইতিৰুত্তকৰণ্ণনায অম্হেহি পকাসিতাযেৰাতি তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বোতি.
পরমত্থদীপনিযা খুদ্দকনিকাযট্ঠকথায
উদানসংৰণ্ণনাপঠমবোধিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. দুতিযবোধিসুত্তৰণ্ণনা
২. দুতিযে পটিলোমন্তি ‘‘অৰিজ্জানিরোধা সঙ্খারনিরোধো’’তিআদিনা নযেন ৰুত্তো অৰিজ্জাদিকোযেৰ পচ্চযাকারো অনুপ্পাদনিরোধেন নিরুজ্ঝমানো অত্তনো কত্তব্বকিচ্চস্স অকরণতো পটিলোমোতি ৰুচ্চতি. পৰত্তিযা ৰা ৰিলোমনতো পটিলোমো, অন্ততো পন মজ্ঝতো ৰা পট্ঠায আদিং পাপেত্ৰা অৰুত্তত্তা ইতো অঞ্ঞেনত্থেনেত্থ পটিলোমতা ন যুজ্জতি. পটিলোমন্তি চ ‘‘ৰিসমং চন্দসূরিযা পরিৰত্তন্তী’’তিআদীসু ৰিয ভাৰনপুংসকনিদ্দেসো. ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতীতি ইমস্মিং অৰিজ্জাদিকে পচ্চযে অসতি মগ্গেন পহীনে ইদং সঙ্খারাদিকং ফলং ন হোতি নপ্পৰত্ততি. ইমস্স নিরোধা ইদং নিরুজ্ঝতীতি ইমস্স অৰিজ্জাদিকস্স পচ্চযস্স নিরোধা মগ্গেন অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদিতত্তা ইদং সঙ্খারাদিকং ফলং নিরুজ্ঝতি, নপ্পৰত্ততীতি অত্থো. ইধাপি যথা ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতী’’তি এত্থ ‘‘ইমস্মিং সতিযেৰ, নাসতি, ইমস্স উপ্পাদা এৰ, ন নিরোধা’’তি অন্তোগধনিযমতা দস্সিতা. এৰং ইমস্মিং অসতিযেৰ, ন সতি, ইমস্স নিরোধা এৰ, ন উপ্পাদাতি অন্তোগধনিযমতালক্খণা দস্সিতাতি ৰেদিতব্বং. সেসমেত্থ যং ৰত্তব্বং, তং পঠমবোধিসুত্তৰণ্ণনায ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বং.
এৰং যথা ভগৰা পটিলোমপটিচ্চসমুপ্পাদং মনসি অকাসি, তং সঙ্খেপেন দস্সেত্ৰা ইদানি ৰিত্থারেন দস্সেতুং ‘‘অৰিজ্জানিরোধা সঙ্খারনিরোধো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অৰিজ্জানিরোধাতি অরিযমগ্গেন অৰিজ্জায অনৰসেসনিরোধা, অনুসযপ্পহানৰসেন অগ্গমগ্গেন অৰিজ্জায অচ্চন্তসমুগ্ঘাটতোতি অত্থো. যদিপি হেট্ঠিমমগ্গেহি পহীযমানা অৰিজ্জা অচ্চন্তসমুগ্ঘাটৰসেনেৰ পহীযতি, তথাপি ন অনৰসেসতো পহীযতি. অপাযগামিনিযা হি অৰিজ্জা পঠমমগ্গেন পহীযতি. তথা সকিদেৰ ইমস্মিং লোকে সব্বত্থ চ অনরিযভূমিযং উপপত্তিপচ্চযভূতা অৰিজ্জা যথাক্কমং দুতিযততিযমগ্গেহি পহীযতি, ন ইতরাতি. অরহত্তমগ্গেনেৰ হি সা অনৰসেসং পহীযতীতি. সঙ্খারনিরোধোতি সঙ্খারানং অনুপ্পাদনিরোধো হোতি. এৰং নিরুদ্ধানং পন সঙ্খারানং নিরোধা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণাদীনঞ্চ নিরোধা নামরূপাদীনি নিরুদ্ধানি এৰ হোন্তীতি দস্সেতুং ‘‘সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো’’তিআদিং ৰত্ৰা ‘‘এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’তি ৰুত্তং. তত্থ যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ.
অপিচেত্থ কিঞ্চাপি ‘‘অৰিজ্জানিরোধা সঙ্খারনিরোধো, সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো’’তি এত্তাৰতাপি সকলস্স দুক্খক্খন্ধস্স অনৰসেসতো নিরোধো ৰুত্তো হোতি, তথাপি যথা অনুলোমে যস্স যস্স পচ্চযধম্মস্স অত্থিতায যো যো পচ্চযুপ্পন্নধম্মো ন নিরুজ্ঝতি পৰত্ততি এৰাতি ইমস্স অত্থস্স দস্সনত্থং ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা…পে… সমুদযো হোতী’’তি ৰুত্তং. এৰং তপ্পটিপক্খতো তস্স তস্স পচ্চযধম্মস্স অভাৰে সো সো পচ্চযুপ্পন্নধম্মো নিরুজ্ঝতি নপ্পৰত্ততীতি দস্সনত্থং ইধ ‘‘অৰিজ্জানিরোধা সঙ্খারনিরোধো, সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো…পে… দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’তি ৰুত্তং, ন পন অনুলোমে ৰিয কালত্তযপরিযাপন্নস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধদস্সনত্থং. অনাগতস্সেৰ হি অরিযমগ্গভাৰনায অসতি উপ্পজ্জনারহস্স দুক্খক্খন্ধস্স অরিযমগ্গভাৰনায নিরোধো ইচ্ছিতোতি অযম্পি ৰিসেসো ৰেদিতব্বো.
এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি য্ৰাযং ‘‘অৰিজ্জানিরোধাদিৰসেন সঙ্খারাদিকস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’তি ৰুত্তো, সব্বাকারেন এতমত্থং ৰিদিত্ৰা. ইমং উদানং উদানেসীতি ইমস্মিং অত্থে ৰিদিতে ‘‘অৰিজ্জানিরোধা সঙ্খারনিরোধো’’তি এৰং পকাসিতস্স অৰিজ্জাদীনং পচ্চযানং খযস্স অৰবোধানুভাৰদীপকং উদানং উদানেসীতি অত্থো.
তত্রাযং সঙ্খেপত্থো – যস্মা অৰিজ্জাদীনং পচ্চযানং অনুপ্পাদনিরোধসঙ্খাতং খযং অৰেদি অঞ্ঞাসি পটিৰিজ্ঝি, তস্মা এতস্স ৰুত্তনযেন আতাপিনো ঝাযতো ব্রাহ্মণস্স ৰুত্তপ্পকারা বোধিপক্খিযধম্মা চতুসচ্চধম্মা ৰা পাতুভৰন্তি উপ্পজ্জন্তি পকাসেন্তি ৰা. অথ যা পচ্চযনিরোধস্স সম্মা অৰিদিতত্তা উপ্পজ্জেয্যুং পুব্বে ৰুত্তপ্পভেদা কঙ্খা, তা সব্বাপি ৰপযন্তি নিরুজ্ঝন্তীতি. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ.
দুতিযবোধিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ততিযবোধিসুত্তৰণ্ণনা
৩. ততিযে অনুলোমপটিলোমন্তি অনুলোমঞ্চ পটিলোমঞ্চ, যথাৰুত্তঅনুলোমৰসেন চেৰ পটিলোমৰসেন চাতি অত্থো. ননু চ পুব্বেপি অনুলোমৰসেন পটিলোমৰসেন চ পটিচ্চসমুপ্পাদে মনসিকারপ্পৰত্তি সুত্তদ্ৰযে ৰুত্তা, ইধ কস্মা পুনপি তদুভযৰসেন মনসিকারপ্পৰত্তি ৰুচ্চতীতি? তদুভযৰসেন ততিযৰারং তত্থ মনসিকারস্স পৰত্তিতত্তা. কথং পন তদুভযৰসেন মনসিকারো পৰত্তিতো? ন হি সক্কা অপুব্বং অচরিমং অনুলোমপটিলোমং পটিচ্চসমুপ্পাদস্স মনসিকারং পৰত্তেতুন্তি? ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্বং ‘‘তদুভযং একজ্ঝং মনসাকাসী’’তি, অথ খো ৰারেন. ভগৰা হি পঠমং অনুলোমৰসেন পটিচ্চসমুপ্পাদং মনসি করিত্ৰা তদনুরূপং পঠমং উদানং উদানেসি. দুতিযম্পি পটিলোমৰসেন তং মনসি করিত্ৰা তদনুরূপমেৰ উদানং উদানেসি. ততিযৰারে পন কালেন অনুলোমং কালেন পটিলোমং মনসিকরণৰসেন অনুলোমপটিলোমং মনসি অকাসি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অনুলোমপটিলোমন্তি অনুলোমঞ্চ পটিলোমঞ্চ, যথাৰুত্তঅনুলোমৰসেন চেৰ পটিলোমৰসেন চা’’তি. ইমিনা মনসিকারস্স পগুণবলৰভাৰো চ ৰসীভাৰো চ পকাসিতো হোতি. এত্থ চ ‘‘অনুলোমং মনসি করিস্সামি, পটিলোমং মনসি করিস্সামি, অনুলোমপটিলোমং মনসি করিস্সামী’’তি এৰং পৰত্তানং পুব্বাভোগানং ৰসেন নেসং ৰিভাগো ৰেদিতব্বো.
তত্থ অৰিজ্জায ত্ৰেৰাতি অৰিজ্জায তু এৰ. অসেসৰিরাগনিরোধাতি ৰিরাগসঙ্খাতেন মগ্গেন অসেসনিরোধা, অগ্গমগ্গেন অনৰসেসঅনুপ্পাদপ্পহানাতি অত্থো. সঙ্খারনিরোধোতি সব্বেসং সঙ্খারানং অনৰসেসং অনুপ্পাদনিরোধো. হেট্ঠিমেন হি মগ্গত্তযেন কেচি সঙ্খারা নিরুজ্ঝন্তি, কেচি ন নিরুজ্ঝন্তি অৰিজ্জায সাৰসেসনিরোধা. অগ্গমগ্গেন পনস্সা অনৰসেসনিরোধা ন কেচি সঙ্খারা ন নিরুজ্ঝন্তীতি.
এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি য্ৰাযং অৰিজ্জাদিৰসেন সঙ্খারাদিকস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো নিরোধো চ অৰিজ্জাদীনং সমুদযা নিরোধা চ হোতীতি ৰুত্তো, সব্বাকারেন এতমত্থং ৰিদিত্ৰা. ইমং উদানং উদানেসীতি ইদং যেন মগ্গেন যো দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযনিরোধসঙ্খাতো অত্থো কিচ্চৰসেন আরম্মণকিরিযায চ ৰিদিতো, তস্স অরিযমগ্গস্স আনুভাৰদীপকং ৰুত্তপ্পকারং উদানং উদানেসীতি অত্থো.
তত্রাযং সঙ্খেপত্থো – যদা হৰে পাতুভৰন্তি ধম্মা আতাপিনো ঝাযতো ব্রাহ্মণস্স, তদা সো ব্রাহ্মণো তেহি উপ্পন্নেহি বোধিপক্খিযধম্মেহি যস্স ৰা অরিযমগ্গস্স চতুসচ্চধম্মা পাতুভূতা, তেন অরিযমগ্গেন ৰিধূপযং তিট্ঠতি মারসেনং, ‘‘কামা তে পঠমা সেনা’’তিআদিনা (সু. নি. ৪৩৮; মহানি. ২৮; চূল়নি. নন্দমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৪৭) নযেন ৰুত্তপ্পকারং মারসেনং ৰিধূপযন্তো ৰিধমেন্তো ৰিদ্ধংসেন্তো তিট্ঠতি. কথং? সূরিযোৰ ওভাসযমন্তলিক্খং, যথা সূরিযো অব্ভুগ্গতো অত্তনো পভায অন্তলিক্খং ওভাসেন্তোৰ অন্ধকারং ৰিধমেন্তো তিট্ঠতি, এৰং সোপি খীণাসৰব্রাহ্মণো তেহি ধম্মেহি তেন ৰা অরিযমগ্গেন সচ্চানি পটিৰিজ্ঝন্তোৰ মারসেনং ৰিধূপযন্তো তিট্ঠতীতি.
এৰং ভগৰতা পঠমং পচ্চযাকারপজাননস্স, দুতিযং পচ্চযক্খযাধিগমস্স, ততিযং অরিযমগ্গস্স আনুভাৰপ্পকাসনানি ইমানি তীণি উদানানি তীসু যামেসু ভাসিতানি. কতরায রত্তিযা? অভিসম্বোধিতো সত্তমায রত্তিযা. ভগৰা হি ৰিসাখপুণ্ণমায রত্তিযা পঠমযামে পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরিত্ৰা মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৰিসোধেত্ৰা পচ্ছিমযামে পটিচ্চসমুপ্পাদে ঞাণং ওতারেত্ৰা নানানযেহি তেভূমকসঙ্খারে সম্মসিত্ৰা ‘‘ইদানি অরুণো উগ্গমিস্সতী’’তি সম্মাসম্বোধিং পাপুণি, সব্বঞ্ঞুতপ্পত্তিসমনন্তরমেৰ চ অরুণো উগ্গচ্ছীতি. ততো তেনেৰ পল্লঙ্কেন বোধিরুক্খমূলে সত্তাহং ৰীতিনামেন্তো সম্পত্তায পাটিপদরত্তিযা তীসু যামেসু ৰুত্তনযেন পটিচ্চসমুপ্পাদং মনসি করিত্ৰা যথাক্কমং ইমানি উদানানি উদানেসি.
খন্ধকে পন তীসুপি ৰারেসু ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদং অনুলোমপটিলোমং মনসাকাসী’’তি (মহাৰ. ১) আগতত্তা খন্ধকট্ঠকথাযং ‘‘তীসুপি যামেসু এৰং মনসি কত্ৰা পঠমং উদানং পচ্চযাকারপচ্চৰেক্খণৰসেন, দুতিযং নিব্বানপচ্চৰেক্খণৰসেন, ততিযং মগ্গপচ্চৰেক্খণৰসেনাতি এৰং ইমানি ভগৰা উদানানি উদানেসী’’তি ৰুত্তং, তম্পি ন ৰিরুজ্ঝতি. ভগৰা হি ঠপেত্ৰা রতনঘরসত্তাহং সেসেসু ছসু সত্তাহেসু অন্তরন্তরা ধম্মং পচ্চৰেক্খিত্ৰা যেভুয্যেন ৰিমুত্তিসুখপটিসংৰেদী ৰিহাসি, রতনঘরসত্তাহে পন অভিধম্মপরিচযৰসেনেৰ ৰিহাসীতি.
ততিযবোধিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.