৩. ততিযবোধিসুত্তৰণ্ণনা
৩. ততিযে অনুলোমপটিলোমন্তি অনুলোমঞ্চ পটিলোমঞ্চ, যথাৰুত্তঅনুলোমৰসেন চেৰ পটিলোমৰসেন চাতি অত্থো. ননু চ পুব্বেপি অনুলোমৰসেন পটিলোমৰসেন চ পটিচ্চসমুপ্পাদে মনসিকারপ্পৰত্তি সুত্তদ্ৰযে ৰুত্তা, ইধ কস্মা পুনপি তদুভযৰসেন মনসিকারপ্পৰত্তি ৰুচ্চতীতি? তদুভযৰসেন ততিযৰারং তত্থ মনসিকারস্স পৰত্তিতত্তা. কথং পন তদুভযৰসেন মনসিকারো পৰত্তিতো? ন হি সক্কা অপুব্বং অচরিমং অনুলোমপটিলোমং পটিচ্চসমুপ্পাদস্স মনসিকারং পৰত্তেতুন্তি? ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্বং ‘‘তদুভযং একজ্ঝং মনসাকাসী’’তি, অথ খো ৰারেন. ভগৰা হি পঠমং অনুলোমৰসেন পটিচ্চসমুপ্পাদং মনসি করিত্ৰা তদনুরূপং পঠমং উদানং উদানেসি. দুতিযম্পি পটিলোমৰসেন তং মনসি করিত্ৰা তদনুরূপমেৰ উদানং উদানেসি. ততিযৰারে পন কালেন অনুলোমং কালেন পটিলোমং মনসিকরণৰসেন অনুলোমপটিলোমং মনসি অকাসি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অনুলোমপটিলোমন্তি অনুলোমঞ্চ পটিলোমঞ্চ, যথাৰুত্তঅনুলোমৰসেন চেৰ পটিলোমৰসেন চা’’তি. ইমিনা মনসিকারস্স পগুণবলৰভাৰো চ ৰসীভাৰো চ পকাসিতো হোতি. এত্থ চ ‘‘অনুলোমং মনসি করিস্সামি, পটিলোমং মনসি করিস্সামি, অনুলোমপটিলোমং মনসি করিস্সামী’’তি এৰং পৰত্তানং পুব্বাভোগানং ৰসেন নেসং ৰিভাগো ৰেদিতব্বো.
তত্থ অৰিজ্জায ত্ৰেৰাতি অৰিজ্জায তু এৰ. অসেসৰিরাগনিরোধাতি ৰিরাগসঙ্খাতেন মগ্গেন অসেসনিরোধা, অগ্গমগ্গেন অনৰসেসঅনুপ্পাদপ্পহানাতি অত্থো. সঙ্খারনিরোধোতি সব্বেসং সঙ্খারানং অনৰসেসং অনুপ্পাদনিরোধো. হেট্ঠিমেন হি মগ্গত্তযেন কেচি সঙ্খারা নিরুজ্ঝন্তি, কেচি ন নিরুজ্ঝন্তি অৰিজ্জায সাৰসেসনিরোধা. অগ্গমগ্গেন পনস্সা অনৰসেসনিরোধা ন কেচি সঙ্খারা ন নিরুজ্ঝন্তীতি.
এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি য্ৰাযং অৰিজ্জাদিৰসেন সঙ্খারাদিকস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো নিরোধো চ অৰিজ্জাদীনং সমুদযা নিরোধা চ হোতীতি ৰুত্তো, সব্বাকারেন এতমত্থং ৰিদিত্ৰা. ইমং উদানং উদানেসীতি ইদং যেন মগ্গেন যো দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযনিরোধসঙ্খাতো অত্থো কিচ্চৰসেন আরম্মণকিরিযায চ ৰিদিতো, তস্স অরিযমগ্গস্স আনুভাৰদীপকং ৰুত্তপ্পকারং উদানং উদানেসীতি অত্থো.
তত্রাযং সঙ্খেপত্থো – যদা হৰে পাতুভৰন্তি ধম্মা আতাপিনো ঝাযতো ব্রাহ্মণস্স, তদা সো ব্রাহ্মণো তেহি উপ্পন্নেহি বোধিপক্খিযধম্মেহি যস্স ৰা অরিযমগ্গস্স চতুসচ্চধম্মা পাতুভূতা, তেন অরিযমগ্গেন ৰিধূপযং তিট্ঠতি মারসেনং, ‘‘কামা তে পঠমা সেনা’’তিআদিনা (সু. নি. ৪৩৮; মহানি. ২৮; চূল়নি. নন্দমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৪৭) নযেন ৰুত্তপ্পকারং মারসেনং ৰিধূপযন্তো ৰিধমেন্তো ৰিদ্ধংসেন্তো তিট্ঠতি. কথং? সূরিযোৰ ওভাসযমন্তলিক্খং, যথা সূরিযো অব্ভুগ্গতো অত্তনো পভায অন্তলিক্খং ওভাসেন্তোৰ অন্ধকারং ৰিধমেন্তো তিট্ঠতি, এৰং সোপি খীণাসৰব্রাহ্মণো তেহি ধম্মেহি তেন ৰা অরিযমগ্গেন সচ্চানি পটিৰিজ্ঝন্তোৰ মারসেনং ৰিধূপযন্তো তিট্ঠতীতি.
এৰং ভগৰতা পঠমং পচ্চযাকারপজাননস্স, দুতিযং পচ্চযক্খযাধিগমস্স, ততিযং অরিযমগ্গস্স আনুভাৰপ্পকাসনানি ইমানি তীণি উদানানি তীসু যামেসু ভাসিতানি. কতরায রত্তিযা? অভিসম্বোধিতো সত্তমায রত্তিযা. ভগৰা হি ৰিসাখপুণ্ণমায রত্তিযা পঠমযামে পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরিত্ৰা মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৰিসোধেত্ৰা পচ্ছিমযামে পটিচ্চসমুপ্পাদে ঞাণং ওতারেত্ৰা নানানযেহি তেভূমকসঙ্খারে সম্মসিত্ৰা ‘‘ইদানি অরুণো উগ্গমিস্সতী’’তি সম্মাসম্বোধিং পাপুণি, সব্বঞ্ঞুতপ্পত্তিসমনন্তরমেৰ চ অরুণো উগ্গচ্ছীতি. ততো তেনেৰ পল্লঙ্কেন বোধিরুক্খমূলে সত্তাহং ৰীতিনামেন্তো সম্পত্তায পাটিপদরত্তিযা তীসু যামেসু ৰুত্তনযেন পটিচ্চসমুপ্পাদং মনসি করিত্ৰা যথাক্কমং ইমানি উদানানি উদানেসি.
খন্ধকে পন তীসুপি ৰারেসু ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদং অনুলোমপটিলোমং মনসাকাসী’’তি (মহাৰ. ১) আগতত্তা খন্ধকট্ঠকথাযং ‘‘তীসুপি যামেসু এৰং মনসি কত্ৰা পঠমং উদানং পচ্চযাকারপচ্চৰেক্খণৰসেন, দুতিযং নিব্বানপচ্চৰেক্খণৰসেন, ততিযং মগ্গপচ্চৰেক্খণৰসেনাতি এৰং ইমানি ভগৰা উদানানি উদানেসী’’তি ৰুত্তং, তম্পি ন ৰিরুজ্ঝতি. ভগৰা হি ঠপেত্ৰা রতনঘরসত্তাহং সেসেসু ছসু সত্তাহেসু অন্তরন্তরা ধম্মং পচ্চৰেক্খিত্ৰা যেভুয্যেন ৰিমুত্তিসুখপটিসংৰেদী ৰিহাসি, রতনঘরসত্তাহে পন অভিধম্মপরিচযৰসেনেৰ ৰিহাসীতি.
ততিযবোধিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.