১০. বাহিযসুত্তৰণ্ণনা
১০. দসমে বাহিযোতি তস্স নামং. দারুচীরিযোতি দারুমযচীরো. সুপ্পারকেতি এৰংনামকে পট্টনে ৰসতি. কো পনাযং বাহিযো, কথঞ্চ দারুচীরিযো অহোসি, কথং সুপ্পারকে পট্টনে পটিৰসতীতি?
তত্রাযং অনুপুব্বীকথা – ইতো কির কপ্পসতসহস্সমত্থকে পদুমুত্তরসম্মাসম্বুদ্ধকালে একো কুলপুত্তো হংসৰতীনগরে দসবলস্স ধম্মদেসনং সুণন্তো সত্থারং একং ভিক্খুং খিপ্পাভিঞ্ঞানং এতদগ্গে ঠপেন্তং দিস্ৰা ‘‘মহা ৰতাযং ভিক্খু, যো সত্থারা এৰং এতদগ্গে ঠপীযতি, অহো ৰতাহম্পি অনাগতে এৰরূপস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স সাসনে পব্বজিত্ৰা সত্থারা এদিসে ঠানে এতদগ্গে ঠপেতব্বো ভৰেয্যং যথাযং ভিক্খূ’’তি তং ঠানন্তরং পত্থেত্ৰা তদনুরূপং অধিকারকম্মং কত্ৰা যাৰজীৰং পুঞ্ঞং কত্ৰা সগ্গপরাযণো হুত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো কস্সপদসবলস্স সাসনে পব্বজিত্ৰা পরিপুণ্ণসীলো সমণধম্মং করোন্তোৰ জীৰিতক্খযং পত্ৰা দেৰলোকে নিব্বত্তি. সো একং বুদ্ধন্তরং দেৰলোকে ৰসিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে বাহিযরট্ঠে কুলগেহে পটিসন্ধিং গণ্হি, তং বাহিযরট্ঠে জাতত্তা বাহিযোতি সঞ্জানিংসু. সো ৰযপ্পত্তো ঘরাৰাসং ৰসন্তো ৰণিজ্জত্থায বহূনং ভণ্ডানং নাৰং পূরেত্ৰা সমুদ্দং পৰিসিত্ৰা অপরাপরং সঞ্চরন্তো সত্ত ৰারে সদ্ধিংযেৰ পরিসায অত্তনো নগরং উপগঞ্ছি.
অট্ঠমে ৰারে পন ‘‘সুৰণ্ণভূমিং গমিস্সামী’’তি আরোপিতভণ্ডো নাৰং অভিরুহি. নাৰা মহাসমুদ্দং অজ্ঝোগাহেত্ৰা ইচ্ছিতদেসং অপত্ৰাৰ সমুদ্দমজ্ঝে ৰিপন্না. মহাজনো মচ্ছকচ্ছপভক্খো অহোসি. বাহিযো পন একং নাৰাফলকং গহেত্ৰা তরন্তো ঊমিৰেগেন মন্দমন্দং খিপমানো ভস্সিত্ৰা সমুদ্দে পতিতত্তা জাতরূপেনেৰ সমুদ্দতীরে নিপন্নো. পরিস্সমং ৰিনোদেত্ৰা অস্সাসমত্তং লভিত্ৰা উট্ঠায লজ্জায গুম্বন্তরং পৰিসিত্ৰা অচ্ছাদনং অঞ্ঞং কিঞ্চি অপস্সন্তো অক্কনাল়ানি ছিন্দিত্ৰা ৰাকেহি পলিৰেঠেত্ৰা নিৰাসনপাৰুরণানি কত্ৰা অচ্ছাদেসি. কেচি পন ‘‘দারুফলকানি ৰিজ্ঝিত্ৰা ৰাকেন আৰুণিত্ৰা নিৰাসনপাৰুরণং কত্ৰা অচ্ছাদেসী’’তি ৰদন্তি. এৰং সব্বথাপি দারুমযচীরধারিতায ‘‘দারুচীরিযো’’তি পুরিমৰোহারেন ‘‘বাহিযো’’তি চ পঞ্ঞাযিত্থ.
তং একং কপালং গহেত্ৰা ৰুত্তনিযামেন সুপ্পারকপট্টনে পিণ্ডায চরন্তং দিস্ৰা মনুস্সা চিন্তেসুং ‘‘সচে লোকে অরহন্তো নাম হোন্তি, এৰংৰিধেহি ভৰিতব্বং, কিন্নু খো অযং অয্যো ৰত্থং দিয্যমানং গণ্হেয্য, উদাহু অপ্পিচ্ছতায ন গণ্হেয্যা’’তি ৰীমংসন্তা নানাদিসাহি ৰত্থানি উপনেসুং. সো চিন্তেসি – ‘‘সচাহং ইমিনা নিযামেন নাগমিস্সং, নযিমে এৰং মযি পসীদেয্যুং, যংনূনাহং ইমানি পটিক্খিপিত্ৰা ইমিনাৰ নীহারেন ৰিহরেয্যং, এৰং মে লাভসক্কারো উপ্পজ্জিস্সতী’’তি. সো এৰং চিন্তেত্ৰা কোহঞ্ঞে ঠত্ৰা ৰত্থানি ন পটিগ্গণ্হি. মনুস্সা ‘‘অহো অপ্পিচ্ছো ৰতাযং অয্যো’’তি ভিয্যোসোমত্তায পসন্নমানসা মহন্তং সক্কারসম্মানং করিংসু.
সোপি ভত্তকিচ্চং কত্ৰা অৰিদূরট্ঠানে একং দেৰাযতনং অগমাসি. মহাজনো তেন সদ্ধিং এৰ গন্ত্ৰা তং দেৰাযতনং পটিজগ্গিত্ৰা অদাসি. সো ‘‘ইমে ময্হং চীরধারণমত্তে পসীদিত্ৰা এৰংৰিধং সক্কারসম্মানং করোন্তি, এতেসং মযা উক্কট্ঠৰুত্তিনা ভৰিতুং ৰট্টতী’’তি সল্লহুকপরিক্খারো অপ্পিচ্ছোৰ হুত্ৰা ৰিহাসি. ‘‘অরহা’’তি পন তেহি সম্ভাৰীযমানো ‘‘অরহা’’তি অত্তানং অমঞ্ঞি, উপরূপরি চস্স সক্কারগরুকারো অভিৰড্ঢি, লাভী চ অহোসি উল়ারানং পচ্চযানং. তেন ৰুত্তং – ‘‘তেন খো পন সমযেন বাহিযো দারুচীরিযো সুপ্পারকে পটিৰসতি সমুদ্দতীরে সক্কতো গরুকতো’’তিআদি.
তত্থ সক্কতোতি সক্কচ্চং আদরেন উপট্ঠানৰসেন সক্কতো. গরুকতোতি গুণৰিসেসেন যুত্তোতি অধিপ্পাযেন পাসাণচ্ছত্তং ৰিয গরুকরণৰসেন গরুকতো. মানিতোতি মনসা সম্ভাৰনৰসেন মানিতো. পূজিতোতি পুপ্ফগন্ধাদীহি পূজাৰসেন পূজিতো. অপচিতোতি অভিপ্পসন্নচিত্তেহি মগ্গদানআসনাভিহরণাদিৰসেন অপচিতো. লাভী চীৰর…পে… পরিক্খারানন্তি পণীতপণীতানং উপরূপরি উপনীযমানানং চীৰরাদীনং চতুন্নং পচ্চযানং লভনৰসেন লাভী.
অপরো নযো – সক্কতোতি সক্কারপ্পত্তো. গরুকতোতি গরুকারপ্পত্তো. মানিতোতি বহুমানিতো মনসা পিযাযিতো চ. পূজিতোতি চতুপচ্চযাভিপূজায পূজিতো. অপচিতোতি অপচাযনপ্পত্তো. যস্স হি চত্তারো পচ্চযে সক্কত্ৰা সুঅভিসঙ্খতে পণীতপণীতে দেন্তি, সো সক্কতো. যস্মিং গরুভাৰং পচ্চুপট্ঠপেত্ৰা দেন্তি, সো গরুকতো. যং মনসা পিযাযন্তি বহুমঞ্ঞন্তি চ, সো মানিতো. যস্স সব্বম্পেতং পূজনৰসেন করোন্তি, সো পূজিতো. যস্স অভিৰাদনপচ্চুট্ঠানঞ্জলিকম্মাদিৰসেন পরমনিপচ্চকারং করোন্তি, সো অপচিতো. বাহিযস্স পন তে সব্বমেতং অকংসু. তেন ৰুত্তং – ‘‘বাহিযো দারুচীরিযো সুপ্পারকে পটিৰসতি সক্কতো’’তিআদি. এত্থ চ চীৰরং সো অগ্গণ্হন্তোপি ‘‘এহি, ভন্তে, ইমং ৰত্থং পটিগ্গণ্হাহী’’তি উপনামনৰসেন চীৰরস্সাপি ‘‘লাভী’’ত্ৰেৰ ৰুত্তো.
রহোগতস্সাতি রহসি গতস্স. পটিসল্লীনস্সাতি একীভূতস্স বহূহি মনুস্সেহি ‘‘অরহা’’তি ৰুচ্চমানস্স তস্স ইদানি ৰুচ্চমানাকারেন চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি চিত্তস্স মিচ্ছাসঙ্কপ্পো উপ্পজ্জি. কথং? যে খো কেচি লোকে অরহন্তো ৰা অরহত্তমগ্গং ৰা সমাপন্না, অহং তেসং অঞ্ঞতরোতি. তস্সত্থো – যে ইমস্মিং সত্তলোকে কিলেসারীনং হতত্তা পূজাসক্কারাদীনঞ্চ অরহভাৰেন অরহন্তো, যে কিলেসারীনং হননেন অরহত্তমগ্গং সমাপন্না, তেসু অহং একোতি.
পুরাণসালোহিতাতি পুরিমস্মিং ভৰেসালোহিতা বন্ধুসদিসা একতো কতসমণধম্মা দেৰতা. কেচি পন ‘‘পুরাণসালোহিতাতি পুরাণকালে ভৰন্তরে সালোহিতা মাতুভূতা একা দেৰতা’’তি ৰদন্তি, তং অট্ঠকথাযং পটিক্খিপিত্ৰা পুরিমোযেৰত্থো গহিতো.
পুব্বে কির কস্সপদসবলস্স সাসনে ওসক্কমানে সামণেরাদীনং ৰিপ্পকারং দিস্ৰা সত্ত ভিক্খূ সংৰেগপ্পত্তা ‘‘যাৰ সাসনং ন অন্তরধাযতি, তাৰ অত্তনো পতিট্ঠং করিস্সামা’’তি সুৰণ্ণচেতিযং ৰন্দিত্ৰা অরঞ্ঞং পৰিট্ঠা একং পব্বতং দিস্ৰা ‘‘জীৰিতে সালযা নিৰত্তন্তু, নিরালযা ইমং পব্বতং অভিরুহন্তূ’’তি ৰত্ৰা নিস্সেণিং বন্ধিত্ৰা সব্বে তং পব্বতং অভিরুয্হ নিস্সেণিং পাতেত্ৰা সমণধম্মং করিংসু. তেসু সঙ্ঘত্থেরো একরত্তাতিক্কমেনেৰ অরহত্তং পাপুণি. সো উত্তরকুরুতো পিণ্ডপাতং আনেত্ৰা তে ভিক্খূ, ‘‘আৰুসো, ইতো পিণ্ডপাতং পরিভুঞ্জথা’’তি আহ. তে ‘‘তুম্হে, ভন্তে, অত্তনো আনুভাৰেন এৰং অকত্থ, মযম্পি সচে তুম্হে ৰিয ৰিসেসং নিব্বত্তেস্সাম, সযমেৰ আহরিত্ৰা ভুঞ্জিস্সামা’’তি ভুঞ্জিতুং ন ইচ্ছিংসু. ততো দুতিযদিৰসে দুতিযত্থেরো অনাগামিফলং পাপুণি, সোপি তথেৰ পিণ্ডপাতং আদায তত্থ গন্ত্ৰা ইতরে নিমন্তেসি, তেপি তথেৰ পটিক্খিপিংসু. তেসু অরহত্তপ্পত্তো পরিনিব্বাযি, অনাগামী সুদ্ধাৰাসভূমিযং নিব্বত্তি. ইতরে পন পঞ্চ জনা ঘটেন্তা ৰাযমন্তাপি ৰিসেসং নিব্বত্তেতুং নাসক্খিংসু. তে অসক্কোন্তা তত্থেৰ পরিসুস্সিত্ৰা দেৰলোকে নিব্বত্তা. একং বুদ্ধন্তরং দেৰেসুযেৰ সংসরিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে দেৰলোকতো চৰিত্ৰা তত্থ তত্থ কুলঘরে নিব্বত্তিংসু. তেসু হি একো পক্কুসাতি রাজা অহোসি, একো কুমারকস্সপো, একো দব্বো মল্লপুত্তো, একো সভিযো পরিব্বাজকো, একো বাহিযো দারুচীরিযো. তত্থ যো সো অনাগামী ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তো, তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং ‘‘পুরাণসালোহিতা দেৰতা’’তি. দেৰপুত্তোপি হি দেৰধীতা ৰিয দেৰো এৰ দেৰতাতি কত্ৰা দেৰতাতি ৰুচ্চতি ‘‘অথ খো অঞ্ঞতরা দেৰতা’’তিআদীসু ৰিয. ইধ পন ব্রহ্মা দেৰতাতি অধিপ্পেতো.
তস্স হি ব্রহ্মুনো তত্থ নিব্বত্তসমনন্তরমেৰ অত্তনো ব্রহ্মসম্পত্তিং ওলোকেত্ৰা আগতট্ঠানং আৰজ্জেন্তস্স সত্তন্নং জনানং পব্বতং আরুয্হ সমণধম্মকরণং, তত্থেকস্স পরিনিব্বুতভাৰো, অনাগামিফলং পত্ৰা অত্তনো চ এত্থ নিব্বত্তভাৰো উপট্ঠাসি. সো ‘‘কত্থ নু খো ইতরে পঞ্চ জনা’’তি আৰজ্জেন্তো কামাৰচরদেৰলোকে তেসং নিব্বত্তভাৰং ঞত্ৰা অপরভাগে কালানুকালং ‘‘কিন্নু খো করোন্তী’’তি তেসং পৰত্তিং ওলোকেতিযেৰ. ইমস্মিং পন কালে ‘‘কহং নু খো’’তি আৰজ্জেন্তো বাহিযং সুপ্পারকপট্টনং উপনিস্সায দারুচীরধারিং কোহঞ্ঞেন জীৰিকং কপ্পেন্তং দিস্ৰা ‘‘অযং মযা সদ্ধিং পুব্বে নিস্সেণিং বন্ধিত্ৰা পব্বতং অভিরুহিত্ৰা সমণধম্মং করোন্তো অতিসল্লেখৰুত্তিযা জীৰিতে অনপেক্খো অরহতাপি আভতং পিণ্ডপাতং অপরিভুঞ্জিত্ৰা ইদানি সম্ভাৰনাধিপ্পাযো অনরহাৰ অরহত্তং পটিজানিত্ৰা ৰিচরতি লাভসক্কারসিলোকং নিকামযমানো, দসবলস্স চ নিব্বত্তভাৰং ন জানাতি, হন্দ নং সংৰেজেত্ৰা বুদ্ধুপ্পাদং জানাপেস্সামী’’তি তাৰদেৰ ব্রহ্মলোকতো ওতরিত্ৰা রত্তিভাগে সুপ্পারকপট্টনে দারুচীরিযস্স সম্মুখে পাতুরহোসি. বাহিযো অত্তনো ৰসনট্ঠানে উল়ারং ওভাসং দিস্ৰা ‘‘কিং নু খো এত’’ন্তি বহি নিক্খমিত্ৰা ওলোকেন্তো আকাসে ঠিতং মহাব্রহ্মানং দিস্ৰা অঞ্জলিং পগ্গয্হ ‘‘কে তুম্হে’’তি পুচ্ছি. অথস্স সো ব্রহ্মা ‘‘অহং তে পোরাণকসহাযো তদা অনাগামিফলং পত্ৰা ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তো, ত্ৰং পন কিঞ্চি ৰিসেসং নিব্বত্তেতুং অসক্কোন্তো তদা পুথুজ্জনকালকিরিযং কত্ৰা সংসরন্তো ইদানি তিত্থিযৰেসধারী অনরহাৰ সমানো ‘অরহা অহ’ন্তি ইমং লদ্ধিং গহেত্ৰা ৰিচরসীতি ঞত্ৰা আগতো, নেৰ খো ত্ৰং, বাহিয, অরহা, পটিনিস্সজ্জেতং পাপকং দিট্ঠিগতং, মা তে অহোসি দীঘরত্তং অহিতায দুক্খায, সম্মাসম্বুদ্ধো লোকে উপ্পন্নো. সো হি ভগৰা অরহা, গচ্ছ নং পযিরুপাসস্সূ’’তি আহ. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো বাহিযস্স দারুচীরিযস্স পুরাণসালোহিতা দেৰতা’’তিআদি.
তত্থ অনুকম্পিকাতি অনুগ্গহসীলা করুণাধিকা. অত্থকামাতি হিতকামা মেত্তাধিকা. পুরিমপদেন চেত্থ বাহিযস্স দুক্খাপনযনকামতং তস্সা দেৰতায দস্সেতি, পচ্ছিমেন হিতূপসংহারং. চেতসাতি অত্তনো চিত্তেন, চেতোসীসেন চেত্থ চেতোপরিযঞাণং গহিতন্তি ৰেদিতব্বং. চেতোপরিৰিতক্কন্তি তস্স চিত্তপ্পৰত্তিং. অঞ্ঞাযাতি জানিত্ৰা. তেনুপসঙ্কমীতি সেয্যথাপি নাম বলৰা পুরিসো সমিঞ্জিতং ৰা বাহং পসারেয্য, পসারিতং ৰা বাহং সমিঞ্জেয্য, এৰমেৰ ব্রহ্মলোকে অন্তরহিতো বাহিযস্স পুরতো পাতুভৰনৰসেন উপসঙ্কমি. এতদৰোচাতি ‘‘যে খো কেচি লোকে অরহন্তো ৰা’’তিআদিপৰত্তমিচ্ছাপরিৰিতক্কং বাহিযং সহোঢং চোরং গণ্হন্তো ৰিয ‘‘নেৰ খো ত্ৰং, বাহিয, অরহা’’তিআদিকং এতং ইদানি ৰুচ্চমানৰচনং ব্রহ্মা অৰোচ. নেৰ খো ত্ৰং, বাহিয, অরহাতি এতেন তদা বাহিযস্স অসেক্খভাৰং পটিক্খিপতি, নাপি অরহত্তমগ্গং ৰা সমাপন্নোতি এতেন সেক্খভাৰং, উভযেনপিস্স অনরিযভাৰমেৰ দীপেতি. সাপি তে পটিপদা নত্থি, যায ত্ৰং অরহা ৰা অস্স অরহত্তমগ্গং ৰা সমাপন্নোতি ইমিনা পনস্স কল্যাণপুথুজ্জনভাৰম্পি পটিক্খিপতি. তত্থ পটিপদাতি সীলৰিসুদ্ধিআদযো ছ ৰিসুদ্ধিযো. পটিপজ্জতি এতায অরিযমগ্গেতি পটিপদা. অস্সাতি ভৰেয্যাসি.
অযঞ্চস্স অরহত্তাধিমানো কিং নিস্সায উপ্পন্নোতি? ‘‘অপ্পিচ্ছতায সন্তুট্ঠিতায সল্লেখতায দীঘরত্তং কতাধিকারত্তা তদঙ্গপ্পহানৰসেন কিলেসানং ৰিহতত্তা অরহত্তাধিমানো উপ্পন্নো’’তি কেচি ৰদন্তি. অপরে পনাহু ‘‘বাহিযো পঠমাদিঝানচতুক্কলাভী, তস্মাস্স ৰিক্খম্ভনপ্পহানেন কিলেসানং অসমুদাচারতো অরহত্তাধিমানো উপ্পজ্জতী’’তি. তদুভযম্পি তেসং মতিমত্তমেৰ ‘‘সম্ভাৰনাধিপ্পাযো লাভসক্কারসিলোকং নিকামযমানো’’তি চ অট্ঠকথাযং আগতত্তা. তস্মা ৰুত্তনযেনেৰেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.
অথ বাহিযো আকাসে ঠত্ৰা কথেন্তং মহাব্রহ্মানং ওলোকেত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘অহো ভারিযং ৰত কম্মং, যমহং অরহাতি চিন্তেসিং, অযঞ্চ ‘অরহত্তগামিনী পটিপদাপি তে নত্থী’তি ৰদতি, অত্থি নু খো লোকে কোচি অরহা’’তি? অথ নং পুচ্ছি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ কে চরহি দেৰতে লোকে অরহন্তো ৰা অরহত্তমগ্গং ৰা সমাপন্না’’তি.
তত্থ অথাতি পুচ্ছারম্ভে নিপাতো. কে চরহীতি কে এতরহি. লোকেতি ওকাসলোকে. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – ভাজনলোকভূতে সকলস্মিং জম্বুদীপতলে কস্মিং ঠানে অরহন্তো ৰা অরহত্তমগ্গং ৰা সমাপন্না এতরহি ৰিহরন্তি, যত্থ মযং তে উপসঙ্কমিত্ৰা তেসং ওৰাদে ঠত্ৰা ৰট্টদুক্খতো মুচ্চিস্সামাতি. উত্তরেসূতি সুপ্পারকপট্টনতো পুব্বুত্তরদিসাভাগং সন্ধায ৰুত্তং.
অরহন্তি আরকত্তা অরহং. আরকা হি সো সব্বকিলেসেহি সুৰিদূরৰিদূরে ঠিতো মগ্গেন সৰাসনানং কিলেসানং ৰিদ্ধংসিতত্তা. অরীনং ৰা হতত্তা অরহং. ভগৰতা হি কিলেসারযো অনৰসেসতো অরিযমগ্গেন হতা সমুচ্ছিন্নাতি. অরানং ৰা হতত্তা অরহং. যঞ্চ অৰিজ্জাভৰতণ্হামযনাভি পুঞ্ঞাদিঅভিসঙ্খারারং জরামরণনেমি আসৰসমুদযমযেন অক্খেন ৰিজ্ঝিত্ৰা তিভৰরথে সমাযোজিতং অনাদিকালপ্পৰত্তং সংসারচক্কং. তস্সানেন বোধিমণ্ডে ৰীরিযপাদেহি সীলপথৰিযং পতিট্ঠায সদ্ধাহত্থেন কম্মক্খযকরঞাণফরসুং গহেত্ৰা সব্বেপি অরা হতা ৰিহতা ৰিদ্ধংসিতাতি. অরহতীতি ৰা অরহং. ভগৰা হি সদেৰকে লোকে অগ্গদক্খিণেয্যত্তা উল়ারে চীৰরাদিপচ্চযে পূজাৰিসেসঞ্চ অরহতি. রহাভাৰতো ৰা অরহং. তথাগতো হি সব্বসো সমুচ্ছিন্নরাগাদিকিলেসত্তা পাপকিলেসস্সাপি অসম্ভৰতো পাপকরণে রহাভাৰতোপি অরহন্তি ৰুচ্চতি.
সম্মা সামঞ্চ সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা সম্মাসম্বুদ্ধো. ভগৰা হি অভিঞ্ঞেয্যে ধম্মে অভিঞ্ঞেয্যতো, পরিঞ্ঞেয্যে ধম্মে পরিঞ্ঞেয্যতো, পহাতব্বে ধম্মে পহাতব্বতো, সচ্ছিকাতব্বে ধম্মে সচ্ছিকাতব্বতো, ভাৰেতব্বে ধম্মে ভাৰেতব্বতো অভিসম্বুজ্ঝি. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘অভিঞ্ঞেয্যং অভিঞ্ঞাতং, ভাৰেতব্বঞ্চ ভাৰিতং;
পহাতব্বং পহীনং মে, তস্মা বুদ্ধোস্মি ব্রাহ্মণা’’তি. (সু. নি. ৫৬৩; ম. নি. ২.৩৯৯; ৰিসুদ্ধি. ১.১৩১);
অপিচ কুসলে ধম্মে অনৰজ্জসুখৰিপাকতো, অকুসলে ধম্মে সাৰজ্জদুক্খৰিপাকতোতিআদিনা সব্বত্তিকদুকাদিৰসেন অযমত্থো নেতব্বো. ইতি অৰিপরীতং সযম্ভুঞাণেন সব্বাকারতো সব্বধম্মানং অভিসম্বুদ্ধত্তা সম্মাসম্বুদ্ধোতি অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.১২৯-১৩১) আগতনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. অরহত্তাযাতি অগ্গফলপ্পটিলাভায. ধম্মং দেসেতীতি আদিকল্যাণাদিগুণৰিসেসযুত্তং সীলাদিপটিপদাধম্মং সমথৰিপস্সনাধম্মমেৰ ৰা ৰেনেয্যজ্ঝাসযানুরূপং উপদিসতি কথেতি.
সংৰেজিতোতি ‘‘ধিরত্থু ৰত, ভো, পুথুজ্জনভাৰস্স, যেনাহং অনরহাৰ সমানো অরহাতি অমঞ্ঞিং, সম্মাসম্বুদ্ধঞ্চ লোকে উপ্পজ্জিত্ৰা ধম্মং দেসেন্তং ন জানিং, দুজ্জানং খো পনিদং জীৰিতং, দুজ্জানং মরণ’’ন্তি সংৰেগমাপাদিতো, দেৰতাৰচনেন যথাৰুত্তেনাকারেন সংৰিগ্গমানসোতি অত্থো. তাৰদেৰাতি তস্মিংযেৰ খণে. সুপ্পারকা পক্কামীতি বুদ্ধোতি নামমপি সৰনেন উপ্পন্নায বুদ্ধারম্মণায পীতিযা সংৰেগেন চ চোদিযমানহদযো সুপ্পারকপট্টনতো সাৰত্থিং উদ্দিস্স পক্কন্তো. সব্বত্থ একরত্তিপরিৰাসেনাতি সব্বস্মিং মগ্গে একরত্তিৰাসেনেৰ অগমাসি. সুপ্পারকপট্টনতো হি সাৰত্থি ৰীসযোজনসতে হোতি, তঞ্চাযং এত্তকং অদ্ধানং একরত্তিৰাসেন অগমাসি. যদা সুপ্পারকতো নিক্খন্তো, তদহেৰ সাৰত্থিং সম্পত্তোতি.
কথং পনাযং এৰং অগমাসীতি? দেৰতানুভাৰেন, ‘‘বুদ্ধানুভাৰেনা’’তিপি ৰদন্তি. ‘‘সব্বত্থ একরত্তিপরিৰাসেনা’’তি পন ৰুত্তত্তা মগ্গস্স চ ৰীসযোজনসতিকত্তা অন্তরামগ্গে গামনিগমরাজধানীসু যত্থ যত্থ রত্তিযং ৰসতি, তত্থ তত্থ দুতিযং অরুণং অনুট্ঠাপেত্ৰা সব্বত্থ একরত্তিৰাসেনেৰ সাৰত্থিং উপসঙ্কমীতি অযমত্থো দীপিতো হোতীতি. নযিদং এৰং দট্ঠব্বং. সব্বস্মিং ৰীসযোজনসতিকে মগ্গে একরত্তিৰাসেনাতি ইমস্স অত্থস্স অধিপ্পেতত্তা. একরত্তিমত্তং সো সকলস্মিং তস্মিং মগ্গে ৰসিত্ৰা পচ্ছিমদিৰসে পুব্বণ্হসমযে সাৰত্থিং অনুপ্পত্তোতি.
ভগৰাপি বাহিযস্স আগমনং ঞত্ৰা ‘‘ন তাৰস্স ইন্দ্রিযানি পরিপাকং গতানি, খণন্তরে পন পরিপাকং গমিস্সন্তী’’তি তস্স ইন্দ্রিযানং পরিপাকং আগমযমানো মহাভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো তস্মিং খণে সাৰত্থিং পিণ্ডায পাৰিসি. সো চ জেতৰনং পৰিসিত্ৰা ভুত্তপাতরাসে কাযালসিযৰিমোচনত্থং অব্ভোকাসে চঙ্কমন্তে সম্বহুলে ভিক্খূ পস্সিত্ৰা ‘‘কহং নু খো এতরহি ভগৰা’’তি পুচ্ছি. ভিক্খূ ‘‘ভগৰা সাৰত্থিং পিণ্ডায পৰিট্ঠো’’তি ৰত্ৰা পুচ্ছিংসু ‘‘ত্ৰং পন কুতো আগতো’’তি? ‘‘সুপ্পারকপট্টনতো আগতোম্হী’’তি. ‘‘দূরতো আগতোসি, নিসীদ, তাৰ পাদে ধোৰিত্ৰা মক্খেত্ৰা থোকং ৰিস্সমাহি, আগতকালে সত্থারং দক্খসী’’তি. ‘‘অহং, ভন্তে, অত্তনো জীৰিতন্তরাযং ন জানামি, একরত্তেনেৰম্হি কত্থচিপি চিরং অট্ঠত্ৰা অনিসীদিত্ৰা ৰীসযোজনসতিকং মগ্গং আগতো, সত্থারং পস্সিত্ৰাৰ ৰিস্সমিস্সামী’’তি ৰত্ৰা তরমানরূপো সাৰত্থিং পৰিসিত্ৰা অনোপমায বুদ্ধসিরিযা ৰিরোচমানং ভগৰন্তং পস্সি. তেন ৰুত্তং ‘‘তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা ভিক্খূ অব্ভোকাসে চঙ্কমন্তি. অথ খো বাহিযো দারুচীরিযো যেন তে ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমী’’তিআদি.
তত্থ কহন্তি কত্থ. নূতি সংসযে, খোতি পদপূরণে, কস্মিং নু খো পদেসেতি অত্থো. দস্সনকামম্হাতি দট্ঠুকামা অম্হ. মযঞ্হি তং ভগৰন্তং অন্ধো ৰিয চক্খুং, বধিরো ৰিয সোতং, মূগো ৰিয কল্যাণৰাক্করণং, হত্থপাদৰিকলো ৰিয হত্থপাদে, দলিদ্দো ৰিয ধনসম্পদং, কন্তারদ্ধানপ্পটিপন্নো ৰিয খেমন্তভূমিং, রোগাভিভূতো ৰিয আরোগ্যং, মহাসমুদ্দে ভিন্ননাৰো ৰিয মহাকুল্লং পস্সিতুং উপসঙ্কমিতুঞ্চ ইচ্ছামাতি দস্সেতি. তরমানরূপোতি তরমানাকারো.
পাসাদিকন্তি বাত্তিংসমহাপুরিসলক্খণঅসীতিঅনুব্যঞ্জনব্যামপ্পভাকেতুমালালঙ্কতায সমন্তপাসাদিকায অত্তনো সরীরসোভাসম্পত্তিযা রূপকাযদস্সনব্যাৰটস্স জনস্স সব্বভাগতো পসাদাৰহং. পসাদনীযন্তি দসবলচতুৰেসারজ্জছঅসাধারণঞাণঅট্ঠারসাৰেণিক- বুদ্ধধম্মপ্পভুতিঅপরিমাণগুণগণসমন্নাগতায ধম্মকাযসম্পত্তিযা সরিক্খকজনস্স পসাদনীযং পসীদিতব্বযুত্তং পসাদারহং ৰা. সন্তিন্দ্রিযন্তি চক্খাদিপঞ্চিন্দ্রিযলোলভাৰাপগমনেন ৰূপসন্তপঞ্চিন্দ্রিযং. সন্তমানসন্তি ছট্ঠস্স মনিন্দ্রিযস্স নিব্বিসেৰনভাৰূপগমনেন ৰূপসন্তমানসং. উত্তমদমথসমথমনুপ্পত্তন্তি লোকুত্তরপঞ্ঞাৰিমুত্তিচেতোৰিমুত্তিসঙ্খাতং উত্তমং দমথং সমথঞ্চ অনুপ্পত্ৰা অধিগন্ত্ৰা ঠিতং. দন্তন্তি সুপরিসুদ্ধকাযসমাচারতায চেৰ হত্থপাদকুক্কুচ্চাভাৰতো দৰাদিঅভাৰতো চ কাযেন দন্তং. গুত্তন্তি সুপরিসুদ্ধৰচীসমাচারতায চেৰ নিরত্থকৰাচাভাৰতো দৰাদিঅভাৰতো চ ৰাচায গুত্তং. যতিন্দ্রিযন্তি সুপরিসুদ্ধমনোসমাচারতায অরিযিদ্ধিযোগেন অব্যাৰটঅপ্পটিসঙ্খানুপেক্খাভাৰতো চ মনিন্দ্রিযৰসেন যতিন্দ্রিযং. নাগন্তি ছন্দাদিৰসেন অগমনতো, পহীনানং রাগাদিকিলেসানং পুনানাগমনতো, কস্সচিপি আগুস্স সব্বথাপি অকরণতো, পুনব্ভৰস্স চ অগমনতোতি ইমেহি কারণেহি নাগং. এত্থ চ পাসাদিকন্তি ইমিনা রূপকাযেন ভগৰতো পমাণভূততং দীপেতি, পসাদনীযন্তি ইমিনা ধম্মকাযেন, সন্তিন্দ্রিযন্তিআদিনা সেসেহি পমাণভূততং দীপেতি. তেন চতুপ্পমাণিকে লোকসন্নিৰাসে অনৰসেসতো সত্তানং ভগৰতো পমাণভাৰো পকাসিতোতি ৰেদিতব্বো.
এৰংভূতঞ্চ ভগৰন্তং অন্তরৰীথিযং গচ্ছন্তং দিস্ৰা ‘‘চিরস্সং ৰত মে সম্মাসম্বুদ্ধো দিট্ঠো’’তি হট্ঠতুট্ঠো পঞ্চৰণ্ণায পীতিযা নিরন্তরং ফুটসরীরো পীতিৰিপ্ফারিতৰিৰটনিচ্চললোচনো দিট্ঠট্ঠানতো পট্ঠায ওণতসরীরো ভগৰতো সরীরপ্পভাৰেমজ্ঝং অজ্ঝোগাহেত্ৰা তত্থ নিমুজ্জন্তো ভগৰতো সমীপং উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা ভগৰতো পাদে সম্বাহন্তো পরিচুম্বন্তো ‘‘দেসেতু মে, ভন্তে, ভগৰা ধম্ম’’ন্তি আহ. তেন ৰুত্তং – ‘‘ভগৰতো পাদে সিরসা নিপতিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘দেসেতু মে, ভন্তে, ভগৰা ধম্মং, দেসেতু সুগতো ধম্মং, যং মমস্স দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’’’তি.
তত্থ সুগতোতি সোভনগমনত্তা, সুন্দরং ঠানং গতত্তা, সম্মা গতত্তা, সম্মা গদত্তা সুগতো. গমনম্পি হি গতন্তি ৰুচ্চতি, তঞ্চ ভগৰতো সোভনং পরিসুদ্ধং অনৰজ্জং. কিং পন তন্তি? অরিযমগ্গো. তেন হেস গমনেন খেমং দিসং অসজ্জমানো গতো, অঞ্ঞেপি গমেতীতি সোভনগমনত্তা সুগতো. সুন্দরঞ্চেস ঠানং অমতং নিব্বানং গতোতি সুন্দরং ঠানং গতত্তা সুগতো. সম্মা চ গতত্তা সুগতো তেন তেন মগ্গেন পহীনে কিলেসে পুন অপচ্চাগমনতো. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘সোতাপত্তিমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতীতি সুগতো. সকদাগামি…পে… অরহত্তমগ্গেন…পে… ন পচ্চাগচ্ছতীতি সুগতো’’তি (চূল়নি. মেত্তগূমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ২৭).
অথ ৰা সম্মা গতত্তাতি তীসুপি অৰত্থাসু সম্মাপটিপত্তিযা গতত্তা, সুপ্পটিপন্নত্তাতি অত্থো. দীপঙ্করপাদমূলতো হি পট্ঠায যাৰ মহাবোধিমণ্ডা তাৰ সমতিংসপারমিপূরিতায সম্মাপটিপত্তিযা ঞাতত্থচরিযায লোকত্থচরিযায বুদ্ধত্থচরিযায কোটিং পাপুণিত্ৰা সব্বলোকস্স হিতসুখমেৰ পরিব্রূহন্তো সস্সতং উচ্ছেদং কামসুখং অত্তকিলমথন্তি ইমে অন্তে অনুপগচ্ছন্তিযা অনুত্তরায বোজ্ঝঙ্গভাৰনাসঙ্খাতায মজ্ঝিমায পটিপদায অরিযসচ্চেসু ততো পরং সমধিগতধম্মাধিপতেয্যো সব্বসত্তেসু অৰিসযায সম্মাপটিপত্তিযা চ গতো পটিপন্নোতি এৰম্পি সম্মা গতত্তা সুগতো. সম্মা চেস গদতি যুত্তট্ঠানে যুত্তমেৰ ৰাচং ভাসতীতি সুগতো. ৰুত্তম্পি চেতং –
‘‘কালৰাদী, ভূতৰাদী, অত্থৰাদী, ধম্মৰাদী, ৰিনযৰাদী, নিধানৰতিং ৰাচং ভাসিতা কালেন সাপদেসং পরিযন্তৰতিং অত্থসংহিত’’ন্তি (দী. নি. ১.৯; ম. নি. ৩.১৪).
অপরম্পি ৰুত্তং –
‘‘যা সা ৰাচা অভূতা অতচ্ছা অনত্থসংহিতা, যা চ পরেসং অপ্পিযা অমনাপা, ন তং তথাগতো ৰাচং ভাসতী’’তিআদি (ম. নি. ২.৮৬).
এৰং সম্মা গদত্তাপি সুগতো.
যং মমস্স দীঘরত্তং হিতায সুখাযাতি যং ধম্মস্স উপদিসনং চিরকালং মম ঝানৰিমোক্খাদিহিতায তদধিগন্তব্বসুখায চ সিযা. অকালো খো তাৰ বাহিযাতি তৰ ধম্মদেসনায ন তাৰ কালোতি অত্থো. কিং পন ভগৰতো সত্তহিতপটিপত্তিযা অকালোপি নাম অত্থি, যতো ভগৰা কালৰাদীতি? ৰুচ্চতে – কালোতি চেত্থ ৰেনেয্যানং ইন্দ্রিযপরিপাককালো অধিপ্পেতো. যস্মা পন তদা বাহিযস্স অত্তনো ইন্দ্রিযানং পরিপক্কাপরিপক্কভাৰো দুব্বিঞ্ঞেয্যো, তস্মা ভগৰা তং অৰত্ৰা অত্তনো অন্তরৰীথিযং ঠিতভাৰমস্স কারণং অপদিসন্তো আহ ‘‘অন্তরঘরং পৰিট্ঠম্হা’’তি. দুজ্জানন্তি দুব্বিঞ্ঞেয্যং. জীৰিতন্তরাযানন্তি জীৰিতস্স অন্তরাযকরধম্মানং ৰত্তনং অৰত্তনং ৰাতি ৰত্তুকামো সম্ভমৰসেন ‘‘জীৰিতন্তরাযান’’ন্তি আহ. তথা হি অনেকপচ্চযপ্পটিবদ্ধৰুত্তিজীৰিতং অনেকরূপা চ তদন্তরাযা. ৰুত্তঞ্হি –
‘‘অজ্জেৰ কিচ্চমাতপ্পং, কো জঞ্ঞা মরণং সুৰে;
ন হি নো সঙ্গরং তেন, মহাসেনেন মচ্চুনা’’তি. (ম. নি. ৩.২৭২; নেত্তি. ১০৩);
কস্মা পনাযং জীৰিতন্তরাযমেৰ তাৰ পুরক্খরোতি? ‘‘নিমিত্তঞ্ঞুতায অদিট্ঠকোসল্লেন ৰা’’তি কেচি. অপরে ‘‘দেৰতায সন্তিকে জীৰিতন্তরাযস্স সুতত্তা’’তি ৰদন্তি. অন্তিমভৰিকত্তা পন উপনিস্সযসম্পত্তিযা চোদিযমানো এৰমাহ. ন হি তেসং অপ্পত্তঅরহত্তানং জীৰিতক্খযো হোতি. কিং পন কারণা ভগৰা তস্স ধম্মং দেসেতুকামোৰ দ্ৰিক্খত্তুং পটিক্খিপি? এৰং কিরস্স অহোসি ‘‘ইমস্স মং দিট্ঠকালতো পট্ঠায সকলসরীরং পীতিযা নিরন্তরং ফুটং, অতিবলৰা পীতিৰেগো, ধম্মং সুত্ৰাপি ন তাৰ সক্খিস্সতি পটিৰিজ্ঝিতুং. যাৰ পন মজ্ঝত্তুপেক্খা সণ্ঠাতি, তাৰ তিট্ঠতু, ৰীসযোজনসতং মগ্গং আগতত্তা দরথোপিস্স কাযে বলৰা, সোপি তাৰ পটিপ্পস্সম্ভতূ’’তি. তস্মা দ্ৰিক্খত্তুং পটিক্খিপি. কেচি পন ‘‘ধম্মস্সৰনে আদরজননত্থং ভগৰা এৰমকাসী’’তি ৰদন্তি. ততিযৰারং যাচিতো পন মজ্ঝত্তুপেক্খং দরথপ্পটিপস্সদ্ধিং পচ্চুপট্ঠিতঞ্চস্স জীৰিতন্তরাযং দিস্ৰা ‘‘ইদানি ধম্মদেসনায কালো’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘তস্মা তিহা’’তিআদিনা ধম্মদেসনং আরভি.
তত্থ তস্মাতি যস্মা ত্ৰং উস্সুক্কজাতো হুত্ৰা অতিৰিয মং যাচসি, যস্মা ৰা জীৰিতন্তরাযানং দুজ্জানতং ৰদসি, ইন্দ্রিযানি চ তে পরিপাকং গতানি, তস্মা. তিহাতি নিপাতমত্তং. তেতি তযা এৰন্তি ইদানি ৰত্তব্বাকারং ৰদতি.
সিক্খিতব্বন্তি অধিসীলসিক্খাদীনং তিস্সন্নম্পি সিক্খানং ৰসেন সিক্খনং কাতব্বং. যথা পন সিক্খিতব্বং, তং দস্সেন্তো ‘‘দিট্ঠে দিট্ঠমত্তং ভৰিস্সতী’’তিআদিমাহ.
তত্থ দিট্ঠে দিট্ঠমত্তন্তি রূপাযতনে চক্খুৰিঞ্ঞাণেন দিট্ঠমত্তং. যথা হি চক্খুৰিঞ্ঞাণং রূপে রূপমত্তমেৰ পস্সতি, ন অনিচ্চাদিসভাৰং, এৰমেৰ সেসং. চক্খুদ্ৰারিকৰিঞ্ঞাণেন হি মে দিট্ঠমত্তমেৰ ভৰিস্সতীতি সিক্খিতব্বন্তি অত্থো. অথ ৰা দিট্ঠে দিট্ঠং নাম চক্খুৰিঞ্ঞাণেন রূপৰিজাননন্তি অত্থো. মত্তন্তি পমাণং. দিট্ঠা মত্তা এতস্সাতি দিট্ঠমত্তং, চক্খুৰিঞ্ঞাণমত্তমেৰ চিত্তং ভৰিস্সতীতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা আপাথগতে রূপে চক্খুৰিঞ্ঞাণং ন রজ্জতি, ন দুস্সতি, ন মুয্হতি, এৰং রাগাদিৰিরহেন চক্খুৰিঞ্ঞাণমত্তমেৰ মে জৰনং ভৰিস্সতি, চক্খুৰিঞ্ঞাণপ্পমাণেনেৰ জৰনং ঠপেস্সামীতি.
অথ ৰা দিট্ঠং নাম চক্খুৰিঞ্ঞাণেন দিট্ঠং রূপং, দিট্ঠমত্তং নাম তত্থেৰ উপ্পন্নং সম্পটিচ্ছনসন্তীরণৰোট্ঠব্বনসঙ্খাতং চিত্তত্তযং. যথা তং ন রজ্জতি, ন দুস্সতি, ন মুয্হতি, এৰং আপাথগতে রূপে তেনেৰ সম্পটিচ্ছনাদিপ্পমাণেন জৰনং উপ্পাদেস্সামি, নাহং তং পমাণং অতিক্কমিত্ৰা রজ্জনাদিৰসেন উপ্পজ্জিতুং দস্সামীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. এসেৰ নযো সুতমুতে. মুতন্তি তদারম্মণৰিঞ্ঞাণেহি সদ্ধিং গন্ধরসফোট্ঠব্বাযতনং ৰেদিতব্বং. ৰিঞ্ঞাতে ৰিঞ্ঞাতমত্তন্তি এত্থ পন ৰিঞ্ঞাতং নাম মনোদ্ৰারাৰজ্জনেন ৰিঞ্ঞাতারম্মণং. তস্মিং ৰিঞ্ঞাতে ৰিঞ্ঞাতমত্তন্তি আৰজ্জনপ্পমাণং. যথা আৰজ্জনং ন রজ্জতি, ন দুস্সতি, ন মুয্হতি, এৰং রজ্জনাদিৰসেন চ উপ্পজ্জিতুং অদত্ৰা আৰজ্জনপ্পমাণেনেৰ চিত্তং ঠপেস্সামীতি অযমেত্থ অত্থো. এৰঞ্হি তে, বাহিয, সিক্খিতব্বন্তি এৰং ইমায পটিপদায তযা, বাহিয, তিস্সন্নং সিক্খানং অনুৰত্তনৰসেন সিক্খিতব্বং.
ইতি ভগৰা বাহিযস্স সংখিত্তরুচিতায ছহি ৰিঞ্ঞাণকাযেহি সদ্ধিং ছল়ারম্মণভেদভিন্নং ৰিপস্সনায ৰিসযং দিট্ঠাদীহি চতূহি কোট্ঠাসেহি ৰিভজিত্ৰা তত্থস্স ঞাততীরণপরিঞ্ঞং দস্সেতি. কথং? এত্থ হি রূপাযতনং পস্সিতব্বট্ঠেন দিট্ঠং নাম, চক্খুৰিঞ্ঞাণং পন সদ্ধিং তংদ্ৰারিকৰিঞ্ঞাণেহি দস্সনট্ঠেন, তদুভযম্পি যথাপচ্চযং পৰত্তমানং ধম্মমত্তমেৰ, ন এত্থ কোচি কত্তা ৰা কারেতা ৰা, যতো তং হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন অনিচ্চং, উদযব্বযপ্পটিপীল়নট্ঠেন দুক্খং, অৰসৰত্তনট্ঠেন অনত্তাতি কুতো তত্থ পণ্ডিতস্স রজ্জনাদীনং ওকাসোতি? অযমেত্থ অধিপ্পাযো সুতাদীসুপি.
ইদানি ঞাততীরণপরিঞ্ঞাসু পতিট্ঠিতস্স উপরি সহ মগ্গফলেন পহানপরিঞ্ঞং দস্সেতুং, ‘‘যতো খো তে, বাহিযা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ যতোতি যদা, যস্মা ৰা. তেতি তৰ. ততোতি তদা, তস্মা ৰা. তেনাতি তেন দিট্ঠাদিনা, দিট্ঠাদিপটিবদ্ধেন রাগাদিনা ৰা. ইদং ৰুত্তং হোতি – বাহিয, তৰ যস্মিং কালে যেন ৰা কারণেন দিট্ঠাদীসু মযা ৰুত্তৰিধিং পটিপজ্জন্তস্স অৰিপরীতসভাৰাৰবোধেন দিট্ঠাদিমত্তং ভৰিস্সতি, তস্মিং কালে তেন ৰা কারণেন দিট্ঠাদিপটিবদ্ধেন রাগাদিনা সহ ন ভৰিস্সসি, রত্তো ৰা দুট্ঠো ৰা মূল়্হো ৰা ন ভৰিস্সসি, পহীনরাগাদিকত্তা তেন ৰা দিট্ঠাদিনা সহ পটিবদ্ধো ন ভৰিস্সসীতি. ততো ত্ৰং, বাহিয, ন তত্থাতি যদা যস্মা ৰা ত্ৰং তেন রাগেন ৰা রত্তো দোসেন ৰা দুট্ঠো মোহেন ৰা মূল়্হো ন ভৰিস্সসি, তদা তস্মা ৰা ত্ৰং তত্থ দিট্ঠাদিকে ন ভৰিস্সসি, তস্মিং দিট্ঠে ৰা সুতমুতৰিঞ্ঞাতে ৰা ‘‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’তি তণ্হামানদিট্ঠীহি অল্লীনো পতিট্ঠিতো ন ভৰিস্সসি. এত্তাৰতা পহানপরিঞ্ঞং মত্থকং পাপেত্ৰা খীণাসৰভূমি দস্সিতা.
ততো ত্ৰং, বাহিয, নেৰিধ ন হুরং ন উভযমন্তরেনাতি যদা ত্ৰং, বাহিয, তেন রাগাদিনা তত্থ দিট্ঠাদীসু পটিবদ্ধো ন ভৰিস্সসি, তদা ত্ৰং নেৰ ইধলোকে ন পরলোকে ন উভযত্থাপি. এসেৰন্তো দুক্খস্সাতি কিলেসদুক্খস্স চ ৰট্টদুক্খস্স চ অযমেৰ হি অন্তো অযং পরিৰটুমভাৰোতি অযমেৰ হি এত্থ অত্থো. যে পন ‘‘উভযমন্তরেনা’’তি পদং গহেত্ৰা অন্তরাভৰং নাম ইচ্ছন্তি, তেসং তং মিচ্ছা. অন্তরাভৰস্স হি ভাৰো অভিধম্মে পটিক্খিত্তোযেৰ. অন্তরেনাতি ৰচনং পন ৰিকপ্পন্তরদীপনং, তস্মা অযমেত্থ অত্থো – ‘‘নেৰ ইধ ন হুরং, অপরো ৰিকপ্পো ন উভয’’ন্তি.
অথ ৰা অন্তরেনাতি ৰচনং পন ৰিকপ্পন্তরাভাৰদীপনং. তস্সত্থো – ‘‘নেৰ ইধ ন হুরং, উভযমন্তরে পন ন অঞ্ঞট্ঠানং অত্থী’’তি. যেপি চ ‘‘অন্তরাপরিনিব্বাযী সম্ভৰেসী’’তি চ ইমেসং সুত্তপদানং অত্থং অযোনিসো গহেত্ৰা ‘‘অত্থিযেৰ অন্তরাভৰো’’তি ৰদন্তি, তেপি যস্মা অৰিহাদীসু তত্থ তত্থ আযুৰেমজ্ঝং অনতিক্কমিত্ৰা অন্তরা অগ্গমগ্গাধিগমেন অনৰসেসকিলেসপরিনিব্বানেন পরিনিব্বাযতীতি অন্তরাপরিনিব্বাযী, ন অন্তরাভৰভূতোতি পুরিমস্স সুত্তপদস্স অত্থো. পচ্ছিমস্স চ যে ভূতা এৰ, ন ভৰিস্সন্তি, তে খীণাসৰা পুরিমপদে ভূতাতি ৰুত্তা. তব্বিরুদ্ধতায সম্ভৰমেসন্তীতি সম্ভৰেসিনো, অপ্পহীনভৰসংযোজনত্তা সেখা পুথুজ্জনা চ. চতূসু ৰা যোনীসু অণ্ডজজলাবুজসত্তা যাৰ অণ্ডকোসং ৰত্থিকোসঞ্চ ন ভিন্দন্তি, তাৰ সম্ভৰেসী নাম, অণ্ডকোসতো ৰত্থিকোসতো চ বহি নিক্খন্তা ভূতা নাম. সংসেদজা ওপপাতিকা চ পঠমচিত্তক্খণে সম্ভৰেসী নাম, দুতিযচিত্তক্খণতো পট্ঠায ভূতা নাম. যেন ৰা ইরিযাপথেন জাযন্তি, যাৰ ততো অঞ্ঞং ন পাপুণন্তি, তাৰ সম্ভৰেসিনো, ততো পরং ভূতাতি অত্থো. তস্মা নত্থীতি পটিক্খিপিতব্বা. সতি হি উজুকে পাল়িঅনুগতে অত্থে কিং অনিদ্ধারিতসামত্থিযেন অন্তরাভৰেন পরিকপ্পিতেন পযোজনন্তি.
যে পন ‘‘সন্তানৰসেন পৰত্তমানানং ধম্মানং অৰিচ্ছেদেন দেসন্তরেসু পাতুভাৰো দিট্ঠো, যথা তং ৰীহিআদিঅৰিঞ্ঞাণকসন্তানে, এৰং সৰিঞ্ঞাণকসন্তানেপি অৰিচ্ছেদেন দেসন্তরেসু পাতুভাৰেন ভৰিতব্বং. অযঞ্চ নযো সতি অন্তরাভৰে যুজ্জতি, ন অঞ্ঞথা’’তি যুত্তিং ৰদন্তি. তেন হি ইদ্ধিমতো চেতোৰসিপ্পত্তস্স চিত্তানুগতিকং কাযং অধিট্ঠহন্তস্স খণেন ব্রহ্মলোকতো ইধূপসঙ্কমনে ইতো ৰা ব্রহ্মলোকগমনে যুত্তি ৰত্তব্বা. যদি সব্বত্থেৰ অৰিচ্ছিন্নদেসে ধম্মানং পৰত্তি ইচ্ছিতা, যদিপি সিযা ইদ্ধিমন্তানং ইদ্ধিৰিসযো অচিন্তেয্যোতি. তং ইধাপি সমানং ‘‘কম্মৰিপাকো অচিন্তেয্যো’’তি ৰচনতো. তস্মা তং তেসং মতিমত্তমেৰ. অচিন্তেয্যসভাৰা হি সভাৰধম্মা, তে কত্থচি পচ্চযৰসেন ৰিচ্ছিন্নদেসে পাতুভৰন্তি, কত্থচি অৰিচ্ছিন্নদেসে. তথা হি মুখঘোসাদীহি পচ্চযেহি অঞ্ঞস্মিং দেসে আদাসপব্বতপ্পদেসাদিকে পটিবিম্বপটিঘোসাদিকং পচ্চযুপ্পন্নং নিব্বত্তমানং দিস্সতি, তস্মা ন সব্বং সব্বত্থ উপনেতব্বন্তি অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারো পন পটিবিম্বস্স উদাহরণভাৰসাধনাদিকো অন্তরাভৰকথাৰিচারো কথাৰত্থুপকরণস্স (কথা. ৫০৫; কথা. অট্ঠ. ৫০৫) টীকাযং গহেতব্বো.
অপরে পন ‘‘ইধাতি কামভৰো, হুরন্তি অরূপভৰো, উভযমন্তরেনাতি রূপভৰো ৰুত্তো’’তি. অঞ্ঞে ‘‘ইধাতি অজ্ঝত্তিকাযতনানি, হুরন্তি বাহিরাযতনানি, উভযমন্তরেনাতি চিত্তচেতসিকা’’তি. ‘‘ইধাতি ৰা পচ্চযধম্মা, হুরন্তি পচ্চযুপ্পন্নধম্মা, উভযমন্তরেনাতি পণ্ণত্তিধম্মা ৰুত্তা’’তি ৰদন্তি. তং সব্বং অট্ঠকথাসু নত্থি. এৰং তাৰ ‘‘দিট্ঠে দিট্ঠমত্তং ভৰিস্সতী’’তিআদিনা দিট্ঠাদিৰসেন চতুধা তেভূমকধম্মা সঙ্গহেতব্বা. তত্থ সুভসুখনিচ্চঅত্তগ্গাহপরিৰজ্জনমুখেন অসুভদুক্খানিচ্চানত্তানুপস্সনা দস্সিতাতি হেট্ঠিমাহি ৰিসুদ্ধীহি সদ্ধিং সঙ্খেপেনেৰ ৰিপস্সনা কথিতা. ‘‘ততো ত্ৰং, বাহিয, ন তেনা’’তি ইমিনা রাগাদীনং সমুচ্ছেদস্স অধিপ্পেতত্তা মগ্গো. ‘‘ততো ত্ৰং, বাহিয, ন তত্থা’’তি ইমিনা ফলং. ‘‘নেৰিধা’’তিআদিনা অনুপাদিসেসা পরিনিব্বানধাতু কথিতাতি দট্ঠব্বং. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো বাহিযস্স…পে… আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চী’’তি.
ইমায সংখিত্তপদায দেসনায তাৰদেৰাতি তস্মিংযেৰ খণে, ন কালন্তরে. অনুপাদাযাতি অগ্গহেত্ৰা. আসৰেহীতি আভৰগ্গং আগোত্রভুং সৰনতো পৰত্তনতো চিরপারিৰাসিযট্ঠেন মদিরাদিআসৰসদিসতায চ ‘‘আসৰা’’তি লদ্ধনামেহি কামরাগাদীহি. ৰিমুচ্চীতি সমুচ্ছেদৰিমুত্তিযা পটিপ্পস্সদ্ধিৰিমুত্তিযা চ ৰিমুচ্চি নিস্সজ্জি. সো হি সত্থু ধম্মং সুণন্তো এৰ সীলানি সোধেত্ৰা যথালদ্ধং চিত্তসমাধিং নিস্সায ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা খিপ্পাভিঞ্ঞতায তাৰদেৰ সব্বাসৰে খেপেত্ৰা সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি. সো সংসারসোতং ছিন্দিত্ৰা কতৰট্টপরিযন্তো অন্তিমদেহধরো হুত্ৰা একূনৰীসতিযা পচ্চৰেক্খণাসু পৰত্তাসু ধম্মতায চোদিযমানো ভগৰন্তং পব্বজ্জং যাচি. ‘‘পরিপুণ্ণং তে পত্তচীৰর’’ন্তি পুট্ঠো ‘‘ন পরিপুণ্ণ’’ন্তি আহ. অথ নং সত্থা ‘‘তেন হি পত্তচীৰরং পরিযেসা’’তি ৰত্ৰা পক্কামি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অথ খো ভগৰা…পে… পক্কামী’’তি.
সো কির কস্সপদসবলস্স সাসনে ৰীসৰস্সসহস্সানি সমণধম্মং করোন্তো ‘‘ভিক্খুনা নাম অত্তনা পচ্চযে লভিত্ৰা যথাদানং করোন্তেন অত্তনাৰ পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টতী’’তি একস্স ভিক্খুস্সপি পত্তেন ৰা চীৰরেন ৰা সঙ্গহং নাকাসি, তেনস্স এহিভিক্খুউপসম্পদায উপনিস্সযো নাহোসি. কেচি পনাহু – ‘‘সো কির বুদ্ধসুঞ্ঞে লোকে চোরো হুত্ৰা ধনুকলাপং সন্নয্হিত্ৰা অরঞ্ঞে চোরিকং করোন্তো একং পচ্চেকবুদ্ধং দিস্ৰা পত্তচীৰরলোভেন তং উসুনা ৰিজ্ঝিত্ৰা পত্তচীৰরং গণ্হি, তেনস্স ইদ্ধিমযপত্তচীৰরং ন উপ্পজ্জিস্সতীতি, সত্থা তং ঞত্ৰা এহিভিক্খুভাৰেন পব্বজ্জং ন অদাসী’’তি. তম্পি পত্তচীৰরপরিযেসনং চরমানং একা ধেনু ৰেগেন আপতন্তী পহরিত্ৰা জীৰিতক্খযং পাপেসি. তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘অথ খো অচিরপক্কন্তস্স ভগৰতো বাহিযং দারুচীরিযং গাৰী তরুণৰচ্ছা অধিপতিত্ৰা জীৰিতা ৰোরোপেসী’’তি.
তত্থ অচিরপক্কন্তস্সাতি ন চিরং পক্কন্তস্স ভগৰতো. গাৰী তরুণৰচ্ছাতি একা যক্খিনী তরুণৰচ্ছধেনুরূপা. অধিপতিত্ৰাতি অভিভৰিত্ৰা মদ্দিত্ৰা. জীৰিতা ৰোরোপেসীতি পুরিমস্মিং অত্তভাৰে লদ্ধাঘাততায দিট্ঠমত্তেনেৰ ৰেরিচিত্তং উপ্পাদেত্ৰা সিঙ্গেন পহরিত্ৰা জীৰিতা ৰোরোপেসি.
সত্থা পিণ্ডায চরিত্ৰা কতভত্তকিচ্চো সম্বহুলেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং নগরতো নিক্খমন্তো বাহিযস্স সরীরং সঙ্কারট্ঠানে পতিতং দিস্ৰা ভিক্খূ আণাপেসি – ‘‘ভিক্খৰে, একস্মিং ঘরদ্ৰারে ঠত্ৰা মঞ্চকং আহরাপেত্ৰা ইদং সরীরং নগরতো নীহরিত্ৰা ঝাপেত্ৰা থূপং করোথা’’তি, ভিক্খূ তথা অকংসু. কত্ৰা চ পন ৰিহারং গন্ত্ৰা সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা অত্তনা কতকিচ্চং আরোচেত্ৰা তস্স অভিসম্পরাযং পুচ্ছিংসু. অথ নেসং ভগৰা তস্স পরিনিব্বুতভাৰং আচিক্খি. ভিক্খূ ‘‘তুম্হে, ভন্তে, ‘বাহিযো দারুচীরিযো অরহত্তং পত্তো’তি ৰদথ, কদা সো অরহত্তং পত্তো’’তি পুচ্ছিংসু. ‘‘মম ধম্মং সুতকালে’’তি চ ৰুত্তে ‘‘কদা পনস্স তুম্হেহি ধম্মো কথিতো’’তি? ‘‘পিণ্ডায চরন্তেন অজ্জেৰ অন্তরৰীথিযং ঠত্ৰা’’তি. ‘‘অপ্পমত্তকো সো, ভন্তে, তুম্হেহি অন্তরৰীথিযং ঠত্ৰা কথিতধম্মো, কথং সো তাৰতকেন ৰিসেসং নিব্বত্তেসী’’তি? ‘‘কিং, ভিক্খৰে, মম ধম্মং ‘অপ্পং ৰা বহুং ৰা’তি পমিণথ, অনেকানি গাথাসহস্সানিপি অনত্থসংহিতানি ন সেয্যো, অত্থনিস্সিতং পন একম্পি গাথাপদং সেয্যো’’তি দস্সেন্তো –
‘‘সহস্সমপি চে গাথা, অনত্থপদসঞ্হিতা;
একং গাথাপদং সেয্যো, যং সুত্ৰা উপসম্মতী’’তি. (ধ. প. ১০১) –
ধম্মপদে ইমং গাথং ৰত্ৰা ‘‘ন কেৰলং সো পরিনিব্বানমত্তেন, অথ খো মম সাৰকানং ভিক্খূনং খিপ্পাভিঞ্ঞানং অগ্গভাৰেনপি পূজারহো’’তি দস্সেন্তো ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং খিপ্পাভিঞ্ঞানং, যদিদং বাহিযো দারুচীরিযো’’তি (অ. নি. ১.২১৬) তং আযস্মন্তং এতদগ্গে ঠপেসি. তং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘অথ খো ভগৰা সাৰত্থিযং পিণ্ডায চরিত্ৰা…পে… পরিনিব্বুতো, ভিক্খৰে, বাহিযো দারুচীরিযো’’তি.
তত্থ পচ্ছাভত্তন্তি ভত্তকিচ্চতো পচ্ছা. পিণ্ডপাতপটিক্কন্তোতি পিণ্ডপাতপরিযেসনতো পটিনিৰত্তো. পদদ্ৰযেনাপি কতভত্তকিচ্চোতি ৰুত্তং হোতি. নীহরিত্ৰাতি নগরতো বহি নেত্ৰা. ঝাপেথাতি দহথ. থূপঞ্চস্স করোথাতি অস্স বাহিযস্স সরীরধাতুযো গহেত্ৰা চেতিযঞ্চ করোথ. তত্থ কারণমাহ – ‘‘সব্রহ্মচারী ৰো, ভিক্খৰে, কালকতো’’তি. তস্সত্থো – যং তুম্হে সেট্ঠট্ঠেন ব্রহ্মং অধিসীলাদিপটিপত্তিধম্মং সন্দিট্ঠং চরথ, তং সো তুম্হেহি সমানং ব্রহ্মং অচরীতি সব্রহ্মচারী মরণকালস্স পত্তিযাৰ কালকতো, তস্মা তং মঞ্চকেন নীহরিত্ৰা ঝাপেথ, থূপঞ্চস্স করোথাতি.
তস্স কা গতীতি পঞ্চসু গতীসু তস্স কতমা গতি উপপত্তি ভৰভূতা, গতীতি নিপ্ফত্তি, অরিযো পুথুজ্জনো ৰাতি কা নিট্ঠাতি অত্থো. অভিসম্পরাযোতি পেচ্চ ভৰুপ্পত্তি ভৰনিরোধো ৰা. কিঞ্চাপি তস্স থূপকরণাণত্তিযাৰ পরিনিব্বুতভাৰো অত্থতো পকাসিতো হোতি, যে পন ভিক্খূ তত্তকেন ন জানিংসু, তে ‘‘তস্স কা গতী’’তি পুচ্ছিংসু. পাকটতরং ৰা কারাপেতুকামা তথা ভগৰন্তং পুচ্ছিংসু.
পণ্ডিতোতি অগ্গমগ্গপঞ্ঞায অধিগতত্তা পণ্ডেন ইতো গতো পৰত্তোতি পণ্ডিতো. পচ্চপাদীতি পটিপজ্জি. ধম্মস্সাতি লোকুত্তরধম্মস্স. অনুধম্মন্তি সীলৰিসুদ্ধিআদিপটিপদাধম্মং. অথ ৰা ধম্মস্সাতি নিব্বানধম্মস্স. অনুধম্মন্তি অরিযমগ্গফলধম্মং. ন চ মং ধম্মাধিকরণন্তি ধম্মদেসনাহেতু ন চ মং ৰিহেসেসি যথানুসিট্ঠং পটিপন্নত্তা. যো হি সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা কম্মট্ঠানং ৰা গহেত্ৰা যথানুসিট্ঠং ন পটিপজ্জতি, সো সত্থারং ৰিহেসেতি নাম. যং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘ৰিহিংসসঞ্ঞী পগুণং ন ভাসিং, ধম্মং পণীতং মনুজেসু ব্রহ্মে’’তি (মহাৰ. ৯; ম. নি. ১.২৮৩; ২.৩৩৯). অথ ৰা ন চ মং ধম্মাধিকরণন্তি ন চ ইমং ধম্মাধিকরণং. ইদং ৰুত্তং হোতি – ৰট্টদুক্খতো নিয্যানহেতুভূতং ইমং মম সাসনধম্মং সুপ্পটিপন্নত্তা ন ৰিহেসেতি. দুপ্পটিপন্নো হি সাসনং ভিন্দন্তো সত্থু ধম্মসরীরে পহারং দেতি নাম. অযং পন সম্মাপটিপত্তিং মত্থকং পাপেত্ৰা অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযি. তেন ৰুত্তং – ‘‘পরিনিব্বুতো, ভিক্খৰে, বাহিযো দারুচীরিযো’’তি.
এতমত্থং ৰিদিত্ৰাতি এতং থেরস্স বাহিযস্স অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বুতভাৰং, তথা পরিনিব্বুতানঞ্চ খীণাসৰানং গতিযা পচুরজনেহি দুব্বিঞ্ঞেয্যভাৰং সব্বাকারতো ৰিদিত্ৰা. ইমং উদানন্তি ইমং অপ্পতিট্ঠিতপরিনিব্বানানুভাৰদীপকং উদানং উদানেসি.
তত্থ যত্থাতি যস্মিং নিব্বানে আপো চ ন গাধতি, পথৰী চ তেজো চ ৰাযো চ ন গাধতি, ন পতিট্ঠাতি. কস্মা? নিব্বানস্স অসঙ্খতসভাৰত্তা. ন হি তত্থ সঙ্খতধম্মানং লেসোপি সম্ভৰতি. সুক্কাতি সুক্কৰণ্ণতায সুক্কাতি লদ্ধনামা গহনক্খত্ততারকা. ন জোতন্তীতি ন ভাসন্তি. আদিচ্চো নপ্পকাসতীতি তীসু দীপেসু একস্মিং খণে আলোকফরণসমত্থো আদিচ্চোপি আভাৰসেন ন দিব্বতি. ন তত্থ চন্দিমা ভাতীতি সতিপি ভাসুরভাৰে কন্তসীতলকিরণো চন্দোপি তস্মিং নিব্বানে অভাৰতো এৰ অত্তনো জুণ্হাৰিভাসনেন ন ৰিরোচতি. যদি তত্থ চন্দিমসূরিযাদযো নত্থি, লোকন্তরো ৰিয নিচ্চন্ধকারমেৰ তং ভৰেয্যাতি আসঙ্কং সন্ধাযাহ ‘‘তমো তত্থ ন ৰিজ্জতী’’তি. সতি হি রূপাভাৰে তমো নাম ন সিযা.
যদা চ অত্তনা ৰেদি, মুনি মোনেন ব্রাহ্মণোতি চতুসচ্চমুননতো মোনন্তি লদ্ধনামেন মগ্গঞাণেন কাযমোনেয্যাদীহি চ সমন্নাগতত্তা ‘‘মুনী’’তি লদ্ধনামো অরিযসাৰকব্রাহ্মণো তেনেৰ মোনসঙ্খাতেন পটিৰেধঞাণেন যদা যস্মিং কালে অগ্গমগ্গক্খণে অত্তনা সযমেৰ অনুস্সৰাদিকে পহায অত্তপচ্চক্খং কত্ৰা নিব্বানং ৰেদি পটিৰিজ্ঝি. ‘‘অৰেদী’’তিপি পাঠো, অঞ্ঞাসীতি অত্থো. অথ রূপা অরূপা চ, সুখদুক্খা পমুচ্চতীতি অথাতি তস্স নিব্বানস্স জাননতো পচ্ছা. রূপাতি রূপধম্মা, তেন পঞ্চৰোকারভৰো একৰোকারভৰো চ গহিতো হোতি. অরূপাতি অরূপধম্মা, তেন রূপেনামিস্সীকতো অরূপভৰো গহিতো হোতি. সো ‘‘চতুৰোকারভৰো’’তিপি ৰুচ্চতি. সুখদুক্খাতি সব্বত্থ উপ্পজ্জনকসুখদুক্খতোপি ৰট্টতো. অথ ৰা রূপাতি রূপলোকপটিসন্ধিতো. অরূপাতি অরূপলোকপটিসন্ধিতো. সুখদুক্খাতি কামাৰচরপটিসন্ধিতো. কামভৰো হি ব্যামিস্সসুখদুক্খো. এৰমেতস্মা সকলতোপি ৰট্টতো অচ্চন্তমেৰ মুচ্চতীতি গাথাদ্ৰযেনপি ভগৰা ‘‘ময্হং পুত্তস্স বাহিযস্স এৰরূপা নিব্বানগতী’’তি দস্সেতি.
দসমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিট্ঠিতা চ বোধিৰগ্গৰণ্ণনা.