৩. খেমাথেরীগাথাৰণ্ণনা
দহরা ত্ৰং রূপৰতীতিআদিকা খেমায থেরিযা গাথা. অযং কির পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে হংসৰতীনগরে পরাধীনৰুত্তিকা পরেসং দাসী অহোসি. সা পরেসং ৰেয্যাৰচ্চকরণেন জীৰিকং কপ্পেন্তী একদিৰসং পদুমুত্তরস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স অগ্গসাৰকং সুজাতত্থেরং পিণ্ডায চরন্তং দিস্ৰা তযো মোদকে দত্ৰা তংদিৰসমেৰ অত্তনো কেসে ৰিস্সজ্জেত্ৰা থেরস্স দানং দত্ৰা ‘‘অনাগতে মহাপঞ্ঞা বুদ্ধস্স সাৰিকা ভৰেয্য’’ন্তি পত্থনং কত্ৰা যাৰজীৰং কুসলকম্মে অপ্পমত্তা হুত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তী অনুক্কমেন ছকামসগ্গে, তেসং তেসং দেৰরাজূনং মহেসিভাৰেন উপপন্না, মনুস্সলোকেপি অনেকৰারং চক্কৰত্তীনং মণ্ডলরাজূনঞ্চ মহেসিভাৰং উপগতা মহাসম্পত্তিযো অনুভৰিত্ৰা ৰিপস্সিস্স ভগৰতো কালে মনুস্সলোকে উপ্পজ্জিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্ৰা, সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা পটিলদ্ধসংৰেগা পব্বজিত্ৰা দসৰস্সসহস্সানি ব্রহ্মচরিযং চরন্তী বহুস্সুতা ধম্মকথিকা হুত্ৰা বহুজনস্স ধম্মকথনাদিনা পঞ্ঞাসংৰত্তনিযকম্মং কত্ৰা ততো চৰিত্ৰা সুগতীসুযেৰ সংসরন্তী ইমস্মিং কপ্পে ভগৰতো চ ককুসন্ধস্স ভগৰতো চ কোণাগমনস্স কালে ৰিভৰসম্পন্নে কুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্ৰা মহন্তং সঙ্ঘারামং কারেত্ৰা বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স নিয্যাদেসি.
ভগৰতো পন কস্সপদসবলস্স কালে কিকিস্স কাসিরঞ্ঞো সব্বজেট্ঠিকা সমণী নাম ধীতা হুত্ৰা, সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা পটিলদ্ধসংৰেগা অগারেযেৰ ঠিতা, ৰীসতি ৰস্সসহস্সানি কোমারিব্রহ্মচরিযং চরন্তী সমণগুত্তাদীহি অত্তনো ভগিনীহি সদ্ধিং রমণীযং পরিৰেণং কারেত্ৰা বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স নিয্যাদেসি. এৰমেৰ তত্থ তত্থ ভৰে আযতনগতং উল়ারং পুঞ্ঞকম্মং কত্ৰা সুগতীসুযেৰ সংসরিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে মদ্দরট্ঠে সাকলনগরে রাজকুলে নিব্বত্তি. খেমাতিস্সা নামং অহোসি, সুৰণ্ণৰণ্ণা কঞ্চনসন্নিভত্তচা. সা ৰযপ্পত্তা বিম্বিসাররঞ্ঞো গেহং গতা. সত্থরি ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তে রূপমত্তা হুত্ৰা ‘‘রূপে দোসং দস্সেতী’’তি সত্থু দস্সনায ন গচ্ছতি.
রাজা মনুস্সেহি ৰেল়ুৰনস্স ৰণ্ণে পকাসাপেত্ৰা দেৰিযা ৰিহারদস্সনায চিত্তং উপ্পাদেসি. অথ দেৰী ‘‘ৰিহারং পস্সিস্সামী’’তি রাজানং পটিপুচ্ছি. রাজা ‘‘ৰিহারং গন্ত্ৰা সত্থারং অদিস্ৰা আগন্তুং ন লভিস্সসী’’তি ৰত্ৰা পুরিসানং সঞ্ঞং অদাসি – ‘‘বলক্কারেনপি দেৰিং দসবলং দস্সেথা’’তি. দেৰী ৰিহারং গন্ত্ৰা দিৰসভাগং খেপেত্ৰা নিৰত্তেন্তী সত্থারং অদিস্ৰাৰ গন্তুং আরদ্ধা. অথ নং রাজপুরিসা অনিচ্ছন্তিম্পি সত্থু সন্তিকং নযিংসু. সত্থা তং আগচ্ছন্তিং দিস্ৰা ইদ্ধিযা দেৰচ্ছরাসদিসং ইত্থিং নিম্মিনিত্ৰা তালপণ্ণং গহেত্ৰা বীজযমানং অকাসি. খেমা দেৰী তং দিস্ৰা চিন্তেসি – ‘‘এৰরূপা নাম দেৰচ্ছরপটিভাগা ইত্থিযো ভগৰতো অৰিদূরে তিট্ঠন্তি, অহং এতাসং পরিচারিকতাযপি নপ্পহোমি, মনম্পি নিক্কারণা পাপচিত্তস্স ৰসেন নট্ঠা’’তি নিমিত্তং গহেত্ৰা তমেৰ ইত্থিং ওলোকযমানা অট্ঠাসি. অথস্সা পস্সন্তিযাৰ সত্থু অধিট্ঠানবলেন সা ইত্থী পঠমৰযং অতিক্কম্ম মজ্ঝিমৰযম্পি অতিক্কম্ম পচ্ছিমৰযং পত্ৰা খণ্ডদন্তা পলিতকেসা ৰলিত্তচা হুত্ৰা সদ্ধিং তালপণ্ণেন পরিৰত্তিত্ৰা পতি. ততো খেমা কতাধিকারত্তা এৰং চিন্তেসি – ‘‘এৰংৰিধম্পি সরীরং ঈদিসং ৰিপত্তিং পাপুণি, ময্হম্পি সরীরং এৰংগতিকমেৰ ভৰিস্সতী’’তি. অথস্সা চিত্তাচারং ঞত্ৰা সত্থা –
‘‘যে রাগরত্তানুপতন্তি সোতং, সযং কতং মক্কটকোৰ জালং;
এতম্পি ছেত্ৰান পরিব্বজন্তি, অনপেক্খিনো কামসুখং পহাযা’’তি. –
গাথমাহ. সা গাথাপরিযোসানে সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণীতি অট্ঠকথাসু আগতং. অপদানে পন ‘‘ইমং গাথং সুত্ৰা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠিতা রাজানং অনুজানাপেত্ৰা পব্বজিত্ৰা অরহত্তং পাপুণী’’তি আগতং. তত্থাযং অপদানপাল়ি (অপ. থেরী ২.২.২৮৯-৩৮৩) –
‘‘পদুমুত্তরো নাম জিনো, সব্বধম্মেসু চক্খুমা;
ইতো সতসহস্সম্হি, কপ্পে উপ্পজ্জি নাযকো.
‘‘তদাহং হংসৰতিযং, জাতা সেট্ঠিকুলে অহুং;
নানারতনপজ্জোতে, মহাসুখসমপ্পিতা.
‘‘উপেত্ৰা তং মহাৰীরং, অস্সোসিং ধম্মদেসনং;
ততো জাতপ্পসাদাহং, উপেমি সরণং জিনং.
‘‘মাতরং পিতরং চাহং, আযাচিত্ৰা ৰিনাযকং;
নিমন্তযিত্ৰা সত্তাহং, ভোজযিং সহসাৰকং.
‘‘অতিক্কন্তে চ সত্তাহে, মহাপঞ্ঞানমুত্তমং;
ভিক্খুনিং এতদগ্গম্হি, ঠপেসি নরসারথি.
‘‘তং সুত্ৰা মুদিতা হুত্ৰা, পুনো তস্স মহেসিনো;
কারং কত্ৰান তং ঠানং, পণিপচ্চ পণীদহিং.
‘‘ততো মম জিনো আহ, সিজ্ঝতং পণিধী তৰ;
সসঙ্ঘে মে কতং কারং, অপ্পমেয্যফলং তযা.
‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, ওক্কাককুলসম্ভৰো;
গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৰিস্সতি.
‘‘তস্স ধম্মেসু দাযাদা, ওরসা ধম্মনিম্মিতা;
এতদগ্গমনুপ্পত্তা, খেমা নাম ভৰিস্সতি.
‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;
জহিত্ৰা মানুসং দেহং, তাৰতিংসূপগা অহং.
‘‘ততো চুতা যামমগং, ততোহং তুসিতং গতা;
ততো চ নিম্মানরতিং, ৰসৰত্তিপুরং ততো.
‘‘যত্থ যত্থূপপজ্জামি, তস্স কম্মস্স ৰাহসা;
তত্থ তত্থেৰ রাজূনং, মহেসিত্তমকারযিং.
‘‘ততো চুতা মনুস্সত্তে, রাজূনং চক্কৰত্তিনং;
মণ্ডলীনঞ্চ রাজূনং, মহেসিত্তমকারযিং.
‘‘সম্পত্তিং অনুভোত্ৰান, দেৰেসু মনুজেসু চ;
সব্বত্থ সুখিতা হুত্ৰা, নেককপ্পেসু সংসরিং.
‘‘একনৰুতিতো কপ্পে, ৰিপস্সী লোকনাযকো;
উপ্পজ্জি চারুদস্সনো, সব্বধম্মৰিপস্সকো.
‘‘তমহং লোকনাযকং, উপেত্ৰা নরসারথিং;
ধম্মং ভণিতং সুত্ৰান, পব্বজিং অনগারিযং.
‘‘দসৰস্সসহস্সানি, তস্স ৰীরস্স সাসনে;
ব্রহ্মচরিযং চরিত্ৰান, যুত্তযোগা বহুস্সুতা.
‘‘পচ্চযাকারকুসলা, চতুসচ্চৰিসারদা;
নিপুণা চিত্তকথিকা, সত্থুসাসনকারিকা.
‘‘ততো চুতাহং তুসিতং, উপপন্না যসস্সিনী;
অভিভোমি তহিং অঞ্ঞে, ব্রহ্মচারীফলেনহং.
‘‘যত্থ যত্থূপপন্নাহং, মহাভোগা মহদ্ধনা;
মেধাৰিনী সীলৰতী, ৰিনীতপরিসাপি চ.
‘‘ভৰামি তেন কম্মেন, যোগেন জিনসাসনে;
সব্বা সম্পত্তিযো ময্হং, সুলভা মনসো পিযা.
‘‘যোপি মে ভৰতে ভত্তা, যত্থ যত্থ গতাযপি;
ৰিমানেতি ন মং কোচি, পটিপত্তিবলেন মে.
‘‘ইমম্হি ভদ্দকে কপ্পে, ব্রহ্মবন্ধু মহাযসো;
নামেন কোণাগমনো, উপ্পজ্জি ৰদতং ৰরো.
‘‘তদা হি বারাণসিযং, সুসমিদ্ধকুলপ্পজা;
ধনঞ্জানী সুমেধা চ, অহম্পি চ তযো জনা.
‘‘সঙ্ঘারামমদাসিম্হ, দানসহাযিকা পুরে;
সঙ্ঘস্স চ ৰিহারম্পি, উদ্দিস্স কারিকা মযং.
‘‘ততো চুতা মযং সব্বা, তাৰতিংসূপগা অহুং;
যসসা অগ্গতং পত্তা, মনুস্সেসু তথেৰ চ.
‘‘ইমস্মিংযেৰ কপ্পম্হি, ব্রহ্মবন্ধু মহাযসো;
কস্সপো নাম গোত্তেন, উপ্পজ্জি ৰদতং ৰরো.
‘‘উপট্ঠাকো মহেসিস্স, তদা আসি নরিস্সরো;
কাসিরাজা কিকী নাম, বারাণসিপুরুত্তমে.
‘‘তস্সাসিং জেট্ঠিকা ধীতা, সমণী ইতি ৰিস্সুতা;
ধম্মং সুত্ৰা জিনগ্গস্স, পব্বজ্জং সমরোচযিং.
‘‘অনুজানি ন নো তাতো, অগারেৰ তদা মযং;
ৰীসৰস্সসহস্সানি, ৰিচরিম্হ অতন্দিতা.
‘‘কোমারিব্রহ্মচরিযং, রাজকঞ্ঞা সুখেধিতা;
বুদ্ধোপট্ঠাননিরতা, মুদিতা সত্ত ধীতরো.
‘‘সমণী সমণগুত্তা চ, ভিক্খুনী ভিক্খুদাযিকা;
ধম্মা চেৰ সুধম্মা চ, সত্তমী সঙ্ঘদাযিকা.
‘‘অহং উপ্পলৰণ্ণা চ, পটাচারা চ কুণ্ডলা;
কিসাগোতমী ধম্মদিন্না, ৰিসাখা হোতি সত্তমী.
‘‘কদাচি সো নরাদিচ্চো, ধম্মং দেসেসি অব্ভুতং;
মহানিদানসুত্তন্তং, সুত্ৰা তং পরিযাপুণিং.
‘‘তেহি কম্মেহি সুকতেহি, চেতনাপণিধীহি চ;
জহিত্ৰা মানুসং দেহং, তাৰতিংসমগচ্ছহং.
‘‘পচ্ছিমে চ ভৰে দানি, সাকলায পুরুত্তমে;
রঞ্ঞো মদ্দস্স ধীতাম্হি, মনাপা দযিতা পিযা.
‘‘সহ মে জাতমত্তম্হি, খেমং তম্হি পুরে অহু;
ততো খেমাতি নামং মে, গুণতো উপপজ্জথ.
‘‘যদাহং যোব্বনং পত্তা, রূপলাৰঞ্ঞভূসিতা;
তদা অদাসি মং তাতো, বিম্বিসারস্স রাজিনো.
‘‘তস্সাহং সুপ্পিযা আসিং, রূপকেলাযনে রতা;
রূপানং দোসৰাদীতি, ন উপেসিং মহাদযং.
‘‘বিম্বিসারো তদা রাজা, মমানুগ্গহবুদ্ধিযা;
ৰণ্ণযিত্ৰা ৰেল়ুৰনং, গাযকে গাপযী মমং.
‘‘রম্মং ৰেল়ুৰনং যেন, ন দিট্ঠং সুগতালযং;
ন তেন নন্দনং দিট্ঠং, ইতি মঞ্ঞামসে মযং.
‘‘যেন ৰেল়ুৰনং দিট্ঠং, নরনন্দননন্দনং;
সুদিট্ঠং নন্দনং তেন, অমরিন্দসুনন্দনং.
‘‘ৰিহায নন্দনং দেৰা, ওতরিত্ৰা মহীতলং;
রম্মং ৰেল়ুৰনং দিস্ৰা, ন তপ্পন্তি সুৰিম্হিতা.
‘‘রাজপুঞ্ঞেন নিব্বত্তং, বুদ্ধপুঞ্ঞেন ভূসিতং;
কো ৰত্তা তস্স নিস্সেসং, ৰনস্স গুণসঞ্চযং.
‘‘তং সুত্ৰা ৰনসমিদ্ধং, মম সোতমনোহরং;
দট্ঠুকামা তমুয্যানং, রঞ্ঞো আরোচযিং তদা.
‘‘মহতা পরিৰারেন, তদা চ সো মহীপতি;
মং পেসেসি তমুয্যানং, দস্সনায সমুস্সুকং.
‘‘গচ্ছ পস্স মহাভোগে, ৰনং নেত্তরসাযনং;
যং সদা ভাতি সিরিযা, সুগতাভানুরঞ্জিতং.
‘‘যদা চ পিণ্ডায মুনি, গিরিব্বজপুরুত্তমং;
পৰিট্ঠোহং তদাযেৰ, ৰনং দট্ঠুমুপাগমিং.
‘‘তদা তং ফুল্লৰিপিনং, নানাভমরকূজিতং;
কোকিলাগীতসহিতং, মযূরগণনচ্চিতং.
‘‘অপ্পসদ্দমনাকিণ্ণং, নানাচঙ্কমভূসিতং;
কুটিমণ্ডপসংকিণ্ণং, যোগীৰরৰিরাজিতং.
‘‘ৰিচরন্তী অমঞ্ঞিস্সং, সফলং নযনং মম;
তত্থাপি তরুণং ভিক্খুং, যুত্তং দিস্ৰা ৰিচিন্তযিং.
‘‘ঈদিসে ৰিপিনে রম্মে, ঠিতোযং নৰযোব্বনে;
ৰসন্তমিৰ কন্তেন, রূপেন চ সমন্ৰিতো.
‘‘নিসিন্নো রুক্খমূলম্হি, মুণ্ডো সঙ্ঘাটিপারুতো;
ঝাযতে ৰতযং ভিক্খু, হিত্ৰা ৰিসযজং রতিং.
‘‘ননু নাম গহট্ঠেন, কামং ভুত্ৰা যথাসুখং;
পচ্ছা জিণ্ণেন ধম্মোযং, চরিতব্বো সুভদ্দকো.
‘‘সুঞ্ঞকন্তি ৰিদিত্ৰান, গন্ধগেহং জিনালযং;
উপেত্ৰা জিনমদ্দক্খং, উদযন্তং ৰ ভাকরং.
‘‘এককং সুখমাসীনং, বীজমানং ৰরিত্থিযা;
দিস্ৰানেৰং ৰিচিন্তেসিং, নাযং লূখো নরাসভো.
‘‘সা কঞ্ঞা কনকাভাসা, পদুমাননলোচনা;
বিম্বোট্ঠী কুন্দদসনা, মনোনেত্তরসাযনা.
‘‘হেমদোলাভসৰনা, কলিকাকারসুত্থনী;
ৰেদিমজ্ঝাৰ সুস্সোণী, রম্ভোরু চারুভূসনা.
‘‘রত্তংসকুপসংব্যানা, নীলমট্ঠনিৰাসনা;
অতপ্পনেয্যরূপেন, হাসভাৰসমন্ৰিতা.
‘‘দিস্ৰা তমেৰং চিন্তেসিং, অহোযমভিরূপিনী;
ন মযানেন নেত্তেন, দিট্ঠপুব্বা কুদাচনং.
‘‘ততো জরাভিভূতা সা, ৰিৰণ্ণা ৰিকতাননা;
ভিন্নদন্তা সেতসিরা, সলালা ৰদনাসুচি.
‘‘সংখিত্তকণ্ণা সেতক্খী, লম্বাসুভপযোধরা;
ৰলিৰিততসব্বঙ্গী, সিরাৰিততদেহিনী.
‘‘নতঙ্গা দণ্ডদুতিযা, উপ্ফাসুলিকতা কিসা;
পৰেধমানা পতিতা, নিস্সসন্তী মুহুং মুহুং.
‘‘ততো মে আসি সংৰেগো, অব্ভুতো লোমহংসনো;
ধিরত্থু রূপং অসুচিং, রমন্তে যত্থ বালিসা.
‘‘তদা মহাকারুণিকো, দিস্ৰা সংৰিগ্গমানসং;
উদগ্গচিত্তো সুগতো, ইমা গাথা অভাসথ.
‘‘আতুরং অসুচিং পূতিং, পস্স খেমে সমুস্সযং;
উগ্ঘরন্তং পগ্ঘরন্তং, বালানং অভিনন্দিতং.
‘‘অসুভায চিত্তং ভাৰেহি, একগ্গং সুসমাহিতং;
সতি কাযগতা ত্যত্থু, নিব্বিদা বহুলা ভৰ.
‘‘যথা ইদং তথা এতং, যথা এতং তথা ইদং;
অজ্ঝত্তঞ্চ বহিদ্ধা চ, কাযে ছন্দং ৰিরাজয.
‘‘অনিমিত্তঞ্চ ভাৰেহি, মানানুসযমুজ্জহ;
ততো মানাভিসমযা, উপসন্তা চরিস্সসি.
‘‘যে রাগরত্তানুপতন্তি সোতং, সযং কতং মক্কটকোৰ জালং;
এতম্পি ছেত্ৰান পরিব্বজন্তি, অনপেক্খিনো কামসুখং পহায.
‘‘ততো কল্লিতচিত্তং মং, ঞত্ৰান নরসারথি;
মহানিদানং দেসেসি, সুত্তন্তং ৰিনযায মে.
‘‘সুত্ৰা সুত্তন্তসেট্ঠং তং, পুব্বসঞ্ঞমনুস্সরিং;