১. উরুৰেলকস্সপত্থেরগাথাৰণ্ণনা
ছক্কনিপাতে দিস্ৰান পাটিহীরানীতিআদিকা আযস্মতো উরুৰেলকস্সপত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তো পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা, ৰযপ্পত্তো সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুণন্তো সত্থারং একং ভিক্খুং মহাপরিসানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৰা, সযম্পি তং ঠানন্তরং পত্থেত্ৰা মহাদানং দত্ৰা পণিধানমকাসি. ভগৰা চস্স অনন্তরাযতং দিস্ৰা, ‘‘অনাগতে গোতমবুদ্ধস্স সাসনে মহাপরিসানং অগ্গো ভৰিস্সতী’’তি ব্যাকাসি.
সো তত্থ যাৰজীৰং পুঞ্ঞানি কত্ৰা ততো চৰিত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইতো দ্ৰানৰুতিকপ্পমত্থকে ফুস্সস্স ভগৰতো ৰেমাতিককনিট্ঠভাতা হুত্ৰা নিব্বত্তি. অঞ্ঞেপিস্স দ্ৰে কনিট্ঠভাতরো অহেসুং. তে তযোপি বুদ্ধপ্পমুখং সঙ্ঘং পরমায পূজায পূজেত্ৰা যাৰজীৰং কুসলং কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো অম্হাকং ভগৰতো নিব্বত্তিতো পুরেতরমেৰ বারাণসিযং ব্রাহ্মণকুলে ভাতরো হুত্ৰা, অনুক্কমেন নিব্বত্তা গোত্তৰসেন তযোপি কস্সপা এৰ নাম জাতা. তে ৰযপ্পত্তা তযো ৰেদে উগ্গণ্হিংসু. তেসং জেট্ঠভাতিকস্স পঞ্চ মাণৰকসতানি পরিৰারো, মজ্ঝিমস্স তীণি, কনিট্ঠস্স দ্ৰে. তে অত্তনো গন্থে সারং ওলোকেন্তা দিট্ঠধম্মিকমেৰ অত্থং দিস্ৰা পব্বজ্জং রোচেসুং. তেসু জেট্ঠভাতা অত্তনো পরিৰারেন সদ্ধিং উরুৰেলং গন্ত্ৰা ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা উরুৰেলকস্সপো নাম জাতো মহাগঙ্গানদীৰঙ্কে পব্বজিতো নদীকস্সপো নাম জাতো, গযাসীসে পব্বজিতো গযাকস্সপো নাম জাতো.
এৰং তেসু ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা তত্থ তত্থ ৰসন্তেসু বহূনং দিৰসানং অচ্চযেন অম্হাকং বোধিসত্তো মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিত্ৰা, পটিৰিদ্ধসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণো অনুক্কমেন ধম্মচক্কং পৰত্তেত্ৰা, পঞ্চৰগ্গিযত্থেরে অরহত্তে পতিট্ঠাপেত্ৰা যসপ্পমুখে পঞ্চপঞ্ঞাস সহাযকে ৰিনেত্ৰা সট্ঠি অরহন্তে ‘‘চরথ, ভিক্খৰে, চারিক’’ন্তি ৰিস্সজ্জেত্ৰা, ভদ্দৰগ্গিযে ৰিনেত্ৰা উরুৰেলকস্সপস্স ৰসনট্ঠানং গন্ত্ৰা ৰসনত্থায অগ্যাগারং পৰিসিত্ৰা, তত্থ কতনাগদমনং আদিং কত্ৰা অড্ঢুড্ঢসহস্সেহি পাটিহারিযেহি উরুৰেলকস্সপং সপরিসং ৰিনেত্ৰা পব্বাজেসি. তস্স পব্বজিতভাৰং ঞত্ৰা ইতরেপি দ্ৰে ভাতরো সপরিসা আগন্ত্ৰা সত্থু সন্তিকে পব্বজিংসু. সব্বেৰ এহিভিক্খূ ইদ্ধিমযপত্তচীৰরধরা অহেসুং.
সত্থা তং সমণসহস্সং আদায গযাসীসং গন্ত্ৰা পিট্ঠিপাসাণে নিসিন্নো আদিত্তপরিযাযদেসনায সব্বে অরহত্তে পতিট্ঠাপেসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৫৪.২৫১-২৯৫) –
‘‘পদুমুত্তরো নাম জিনো, সব্বলোকৰিদূ মুনি;
ইতো সতসহস্সম্হি, কপ্পে উপ্পজ্জি চক্খুমা.
‘‘ওৰাদকো ৰিঞ্ঞাপকো, তারকো সব্বপাণিনং;
দেসনাকুসলো বুদ্ধো, তারেসি জনতং বহুং.
‘‘অনুকম্পকো কারুণিকো, হিতেসী সব্বপাণিনং;
সম্পত্তে তিত্থিযে সব্বে, পঞ্চসীলে পতিট্ঠপি.
‘‘এৰং নিরাকুলং আসি, সুঞ্ঞতং তিত্থিযেহি চ;
ৰিচিত্তং অরহন্তেহি, ৰসীভূতেহি তাদিভি.
‘‘রতনানট্ঠপঞ্ঞাসং, উগ্গতো সো মহামুনি;
কঞ্চনগ্ঘিযসঙ্কাসো, বাত্তিংসৰরলক্খণো.
‘‘ৰস্সসতসহস্সানি, আযু ৰিজ্জতি তাৰদে;
তাৰতা তিট্ঠমানো সো, তারেসি জনতং বহুং.
‘‘তদাহং হংসৰতিযা, ব্রাহ্মণো সাধুসম্মতো;
উপেচ্চ লোকপজ্জোতং, অস্সোসিং ধম্মদেসনং.
‘‘তদা মহাপরিসতিং, মহাপরিসসাৰকং;
ঠপেন্তং এতদগ্গম্হি, সুত্ৰান মুদিতো অহং.
‘‘মহতা পরিৰারেন, নিমন্তেত্ৰা মহাজিনং;
ব্রাহ্মণানং সহস্সেন, সহদানমদাসহং.
‘‘মহাদানং দদিত্ৰান, অভিৰাদিয নাযকং;
একমন্তং ঠিতো হট্ঠো, ইদং ৰচনমব্রৰিং.
‘‘তযি সদ্ধায মে ৰীর, অধিকারগুণেন চ;
পরিসা মহতী হোতু, নিব্বত্তস্স তহিং তহিং.
‘‘তদা অৰোচ পরিসং, গজগজ্জিতসুস্সরো;
করৰীকরুতো সত্থা, এতং পস্সথ ব্রাহ্মণং.
‘‘হেমৰণ্ণং মহাবাহুং, কমলাননলোচনং;
উদগ্গতনুজং হট্ঠং, সদ্ধৰন্তং গুণে মম.
‘‘এস পত্থযতে ঠানং, সীহঘোসস্স ভিক্খুনো;
অনাগতম্হি অদ্ধানে, লচ্ছসে তং মনোরথং.
‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, ওক্কাককুলসম্ভৰো;
গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৰিস্সতি.
‘‘তস্স ধম্মেসু দাযাদো, ওরসো ধম্মনিম্মিতো;
কস্সপো নাম গোত্তেন, হেস্সতি সত্থু সাৰকো.
‘‘ইতো দ্ৰেনৰুতে কপ্পে, অহু সত্থা অনুত্তরো;
অনূপমো অসদিসো, ফুস্সো লোকগ্গনাযকো.
‘‘সো চ সব্বং তমং হন্ত্ৰা, ৰিজটেত্ৰা মহাজটং;
ৰস্সতে অমতং ৰুট্ঠিং, তপ্পযন্তো সদেৰকং.
‘‘তদা হি বারাণসিযং, রাজাপচ্চা অহুম্হসে;
ভাতরোম্হ তযো সব্বে, সংৰিসট্ঠাৰ রাজিনো.
‘‘ৰীরঙ্গরূপা বলিনো, সঙ্গামে অপরাজিতা;
তদা কুপিতপচ্চন্তো, অম্হে আহ মহীপতি.
‘‘এথ গন্ত্ৰান পচ্চন্তং, সোধেত্ৰা অট্টৰীবলং;
খেমং ৰিজিরিতং কত্ৰা, পুন দেথাতি ভাসথ.
‘‘ততো মযং অৰোচুম্হ, যদি দেয্যাসি নাযকং;
উপট্ঠানায অম্হাকং, সাধযিস্সাম ৰো ততো.
‘‘ততো মযং লদ্ধৰরা, ভূমিপালেন পেসিতা;
নিক্খিত্তসত্থং পচ্চন্তং, কত্ৰা পুনরুপেচ্চ তং.
‘‘যাচিত্ৰা সত্থুপট্ঠানং, রাজানং লোকনাযকং;
মুনিৰীরং লভিত্ৰান, যাৰজীৰং যজিম্হ তং.
‘‘মহগ্ঘানি চ ৰত্থানি, পণীতানি রসানি চ;
সেনাসনানি রম্মানি, ভেসজ্জানি হিতানি চ.
‘‘দত্ৰা সসঙ্ঘমুনিনো, ধম্মেনুপ্পাদিতানি নো;
সীলৰন্তো কারুণিকা, ভাৰনাযুত্তমানসা.
‘‘সদ্ধা পরিচরিত্ৰান, মেত্তচিত্তেন নাযকং;
নিব্বুতে তম্হি লোকগ্গে, পূজং কত্ৰা যথাবলং.
‘‘ততো চুতা সন্তুসিতং, গতা তত্থ মহাসুখং;
অনুভূতা মযং সব্বে, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.
‘‘মাযাকারো যথা রঙ্গে, দস্সেসি ৰিকতিং বহুং;
তথা ভৰে ভমন্তোহং, ৰিদেহাধিপতী অহুং.
‘‘গুণাচেলস্স ৰাক্যেন, মিচ্ছাদিট্ঠিগতাসযো;
নরকং মগ্গমারূল়্হো, রুচায মম ধীতুযা.
‘‘ওৰাদং নাদিযিত্ৰান, ব্রহ্মুনা নারদেনহং;
বহুধা সংসিতো সন্তো, দিট্ঠিং হিত্ৰান পাপিকং.
‘‘পূরযিত্ৰা ৰিসেসেন, দস কম্মপথানিহং;
হিত্ৰান দেহমগমিং, সগ্গং সভৰনং যথা.
‘‘পচ্ছিমে ভৰে সম্পত্তে, ব্রহ্মবন্ধু অহোসহং;
বারাণসিযং ফীতাযং, জাতো ৰিপ্পমহাকুলে.
‘‘মচ্চুব্যাধিজরাভীতো, ওগাহেত্ৰা মহাৰনং;
নিব্বানং পদমেসন্তো, জটিলেসু পরিব্বজিং.
‘‘তদা দ্ৰে ভাতরো ময্হং, পব্বজিংসু মযা সহ;
উরুৰেলাযং মাপেত্ৰা, অস্সমং নিৰসিং অহং.
‘‘কস্সপো নাম গোত্তেন, উরুৰেলনিৰাসিকো;
ততো মে আসি পঞ্ঞত্তি, উরুৰেলকস্সপো ইতি.
‘‘নদীসকাসে ভাতা মে, নদীকস্সপসৰ্হযো;
আসী সকাসনামেন, গযাযং গযাকস্সপো.
‘‘দ্ৰে সতানি কনিট্ঠস্স, তীণি, মজ্ঝস্স ভাতুনো;
মম পঞ্চ সতানূনা, সিস্সা সব্বে মমানুগা.
‘‘তদা উপেচ্চ মং বুদ্ধো, কত্ৰান ৰিৰিধানি মে;
পাটিহীরানি লোকগ্গো, ৰিনেসি নরসারথি.
‘‘সহস্সপরিৰারেন, অহোসিং এহিভিক্খুকো;
তেহেৰ সহ সব্বেহি, অরহত্তমপাপুণিং.
‘‘তে চেৰঞ্ঞে চ বহৰো, সিস্সা মং পরিৰারযুং;
ভাসিতুঞ্চ সমত্থোহং, ততো মং ইসিসত্তমো.
‘‘মহাপরিসভাৰস্মিং, এতদগ্গে ঠপেসি মং;
অহো বুদ্ধে কতং কারং, সফলং মে অজাযথ.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অরহত্তং পন পত্ৰা অত্তনো পটিপত্তিং পচ্চৰেক্খিত্ৰা সীহনাদং নদন্তো –
৩৭৫. ‘‘দিস্ৰান পাটিহীরানি, গোতমস্স যসস্সিনো;
ন তাৰাহং পণিপতিং, ইস্সামানেন ৰঞ্চিতো.
৩৭৬. ‘‘মম সঙ্কপ্পমঞ্ঞায, চোদেসি নরসারথি;
ততো মে আসি সংৰেগো, অব্ভুতো লোমহংসনো.
৩৭৭. ‘‘পুব্বে জটিলভূতস্স, যা মে সিদ্ধি পরিত্তিকা;
তাহং তদা নিরাকত্ৰা, পব্বজিং জিনসাসনে.
৩৭৮. ‘‘পুব্বে যঞ্ঞেন সন্তুট্ঠো, কামধাতুপুরক্খতো;
পচ্ছা রাগঞ্চ দোসঞ্চ, মোহঞ্চাপি সমূহনিং.
৩৭৯. ‘‘পুব্বেনিৰাসং জানামি, দিব্বচক্খু ৰিসোধিতং;
ইদ্ধিমা পরচিত্তঞ্ঞূ, দিব্বসোতঞ্চ পাপুণিং.
৩৮০. ‘‘যস্স চত্থায পব্বজিতো, অগারস্মানগারিযং;
সো মে অত্থো অনুপ্পত্তো, সব্বসংযোজনক্খযো’’তি. –
ইমা ছ গাথা অভাসি.
তত্থ দিস্ৰান পাটিহীরানীতি নাগরাজদমনাদীনি অড্ঢুড্ঢসহস্সানি পাটিহারিযানি দিস্ৰা. ‘‘পাটিহীরং, পাটিহেরং, পাটিহারিয’’ন্তি হি অত্থতো একং, ব্যঞ্জনমেৰ নানং. যসস্সিনো’’তি ‘‘ইতিপি সো ভগৰা’’তিআদিনা সদেৰকে লোকে যথাভুচ্চং পত্থটকিত্তিসদ্দস্স. ন তাৰাহং পণিপতিন্তি যাৰ মং ভগৰা ‘‘নেৰ খো ত্ৰং, কস্সপ, অরহা, নাপি অরহত্তমগ্গং সমাপন্নো, সাপি তে পটিপদা নত্থি, যায ত্ৰং অরহা ৰা অস্স, অরহত্তমগ্গং ৰা সমাপন্নো’’তি ন তজ্জেসি, তাৰ অহং ন পণিপাতনং অকাসিং. কিংকারণা? ইস্সামানেন ৰঞ্চিতো, ‘‘ইমস্স মযি সাৰকত্তং উপগতে মম লাভসক্কারো পরিহাযিস্সতি, ইমস্স এৰ ৰড্ঢিস্সতী’’তি এৰং পরসম্পত্তিঅসহনলক্খণায ইস্সায চেৰ, ‘‘অহং গণপামোক্খো বহুজনসম্মতো’’তি এৰং অব্ভুন্নতিলক্খণেন মানেন চ ৰঞ্চিতো, পলম্ভিতো হুত্ৰাতি অত্থো.
মম সঙ্কপ্পমঞ্ঞাযাতি ময্হং মিচ্ছাসঙ্কপ্পং জানিত্ৰা, যং যং ভগৰা উত্তরি মনুস্সধম্মা ইদ্ধিপাটিহারিযং দস্সেতি, তং তং দিস্ৰা ‘‘মহিদ্ধিকো খো মহাসমণো মহানুভাৰো’’তি চিন্তেত্ৰাপি ‘‘ন ত্ৰেৰ খো অরহা যথা অহ’’ন্তি এৰং পৰত্তং মিচ্ছাৰিতক্কং জানন্তোপি ঞাণপরিপাকং আগমেন্তো অজ্ঝুপেক্খিত্ৰা পচ্ছা নেরঞ্জরায মজ্ঝে সমন্ততো উদকং উস্সারেত্ৰা রেণুহতায ভূমিযা চঙ্কমিত্ৰা তেন আভতনাৰায ঠিতো তদাপি ‘‘মহিদ্ধিকো’’তিআদিকং চিন্তেত্ৰা পুন ‘‘ন ত্ৰেৰ খো অরহা যথা অহ’’ন্তি পৰত্তিতং মিচ্ছাসঙ্কপ্পং ঞত্ৰাতি অত্থো. চোদেসি নরসারথীতি তদা মে ঞাণপরিপাকং ঞত্ৰা ‘‘নেৰ খো ত্ৰং অরহা’’তিআদিনা পুরিসদম্মসারথি সত্থা মং চোদেসি নিগ্গণ্হি. ততো মে আসি সংৰেগো, অব্ভুতো লোমহংসনোতি ততো যথাৰুত্তচোদনাহেতু এত্তকং কালং অভূতপুব্বতায অব্ভুতো লোমহংসনৰসেন পৰত্তিযা লোমহংসনো ‘‘অনরহাৰ সমানো ‘অরহা’তি মঞ্ঞি’’ন্তি সংৰেগো সহোত্তপ্পো ঞাণুপ্পাদো ময্হং অহোসি.
জটিলভূতস্সাতি তাপসভূতস্স. সিদ্ধীতি লাভসক্কারসমিদ্ধি. পরিত্তিকাতি অপ্পমত্তিকা. তাহন্তি তং অহং. তদাতি ভগৰতো চোদনায সংৰেগুপ্পত্তিকালে. নিরাকত্ৰাতি অপনেত্ৰা ছড্ডেত্ৰা, অনপেক্খো হুত্ৰাতি অত্থো. ‘‘ইদ্ধীতি ভাৰনামযইদ্ধী’’তি ৰদন্তি. তদযুত্তং তদা তস্স অঝানলাভীভাৰতো. তথা হি ৰুত্তং ‘‘কামধাতুপুরক্খতো’’তি.
যঞ্ঞেন সন্তুট্ঠোতি ‘‘যঞ্ঞং যজিত্ৰা সগ্গসুখং অনুভৰিস্সামি, অলমেত্তাৰতা’’তি যঞ্ঞযজনেন সন্তুট্ঠো নিট্ঠিতকিচ্চসঞ্ঞী. কামধাতুপুরক্খতোতি কামসুগতিং আরব্ভ উপ্পন্নতণ্হো যঞ্ঞযজনেন কামলোকং পুরক্খত্ৰা ঠিতো. সো চে যঞ্ঞো পাণাতিপাতপটিসংযুত্তো হোতি, ন তেন সুগতিং সক্কা লদ্ধুং. ন হি অকুসলস্স ইট্ঠো কন্তো ৰিপাকো নিব্বত্ততি. যা পন তত্থ দানাদিকুসলচেতনা, তায সতি পচ্চযসমৰাযে সুগতিং গচ্ছেয্য. পচ্ছাতি তাপসপব্বজ্জাতো পচ্ছা সত্থু ওৰাদেন তাপসলদ্ধিং পহায চতুসচ্চকম্মট্ঠানানুযোগকালে. সমূহনিন্তি ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা মগ্গপটিপাটিযা রাগঞ্চ দোসঞ্চ মোহঞ্চ অনৰসেসতো সমুগ্ঘাতেসিং.
যস্মা পনাযং থেরো অরিযমগ্গেন রাগাদযো সমূহনন্তোযেৰ ছল়ভিঞ্ঞো অহোসি, তস্মা তং অত্তনো ছল়ভিঞ্ঞভাৰং দস্সেন্তো ‘‘পুব্বেনিৰাসং জানামী’’তিআদিমাহ. তত্থ পুব্বেনিৰাসং জানামীতি অত্তনো পরেসঞ্চ পুব্বেনিৰাসং অতীতাসু জাতীসু নিব্বত্তক্খন্ধে খন্ধপটিবদ্ধে চ পুব্বেনিৰাসঞাণেন হত্থতলে আমলকং ৰিয পচ্চক্খতো জানামি বুজ্ঝামি. দিব্বচক্খু ৰিসোধিতন্তি দিব্বচক্খুঞাণং ৰিসোধিতং, পকতিচক্খুনা আপাথগতং পকতিরূপং ৰিয দিব্বং মানুসম্পি দূরং তিরোট্ঠিতং অতিসুখুমঞ্চ রূপং ৰিভাৰেতুং সমত্থঞাণং ভাৰনায মযা ৰিসুদ্ধং কত্ৰা পটিলদ্ধন্তি অত্থো. ইদ্ধিমাতি অধিট্ঠানিদ্ধিৰিকুব্বনিদ্ধিআদীহি ইদ্ধীহি ইদ্ধিমা, ইদ্ধিৰিধঞাণলাভীতি অত্থো. সরাগাদিভেদস্স পরেসং চিত্তস্স জাননতো পরচিত্তঞ্ঞূ, চেতোপরিযঞাণলাভীতি ৰুত্তং হোতি. দিব্বসোতঞ্চ পাপুণিন্তি দিব্বসোতঞাণঞ্চ পটিলভিং.
সো মে অত্থো অনুপ্পত্তো, সব্বসংযোজনক্খযোতি যো সব্বেসং সংযোজনানং খযভূতো খযেন ৰা লদ্ধব্বো, সো সদত্থো পরমত্থো চ মযা অরিযমগ্গাধিগমেন অধিগতোতি. এৰমেতায গাথায থেরস্স অঞ্ঞাব্যাকরণং অহোসীতি ৰেদিতব্বো.
উরুৰেলকস্সপত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.