৬. নদীকস্সপত্থেরগাথাৰণ্ণনা

অত্থায ৰত মেতিআদিকা আযস্মতো নদীকস্সপত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তো পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো একদিৰসং সত্থারং পিণ্ডায চরন্তং দিস্ৰা পসন্নমানসো অত্তনা রোপিতস্স অম্বরুক্খস্স পঠমুপ্পন্নং মনোসিলাৰণ্ণং একং অম্বফলং অদাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে মগধরট্ঠে ব্রাহ্মণকুলে উরুৰেলকস্সপস্স ভাতা হুত্ৰা নিব্বত্তো. ৰযপ্পত্তো নিস্সরণজ্ঝাসযতায ঘরাৰাসং অনিচ্ছন্তো তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা তীহি তাপসসতেহি সদ্ধিং নেরঞ্জরায নদিযা তীরে অস্সমং মাপেত্ৰা ৰিহরতি. নদীতীরে ৰসনতো হিস্স কস্সপগোত্ততায চ নদীকস্সপোতি সমঞ্ঞা অহোসি. তস্স ভগৰা সপরিসস্স এহিভিক্খুভাৰেন উপসম্পদং অদাসি. তং সব্বং খন্ধকে (মহাৰ. ৩৬-৩৯) আগতমেৰ. সো ভগৰতো আদিত্তপরিযাযদেসনায (মহাৰ. ৫৪; সং. নি. ৪.২৮) অরহত্তে পতিট্ঠাসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৪৪.৮১-৮৭) –

‘‘পদুমুত্তরবুদ্ধস্স, লোকজেট্ঠস্স তাদিনো;

পিণ্ডায ৰিচরন্তস্স, ধারতো উত্তমং যসং.

‘‘অগ্গফলং গহেত্ৰান, ৰিপ্পসন্নেন চেতসা;

দক্খিণেয্যস্স ৰীরস্স, অদাসিং সত্থুনো অহং.

‘‘তেন কম্মেন দ্ৰিপদিন্দ, লোকজেট্ঠ নরাসভ;

পত্তোম্হি অচলং ঠানং, হিত্ৰা জযপরাজযং.

‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, যং দানমদদিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, অগ্গদানস্সিদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তে পন পতিট্ঠিতো অপরভাগে অত্তনো পটিপত্তিং পচ্চৰেক্খিত্ৰা দিট্ঠিসমুগ্ঘাতকিত্তনমুখেন অঞ্ঞং ব্যাকরোন্তো –

৩৪০. ‘‘অত্থায ৰত মে বুদ্ধো, নদিং নেরঞ্জরং অগা;

যস্সাহং ধম্মং সুত্ৰান, মিচ্ছাদিট্ঠিং ৰিৰজ্জযিং.

৩৪১. ‘‘যজিং উচ্চাৰচে যঞ্ঞে, অগ্গিহুত্তং জুহিং অহং;

এসা সুদ্ধীতি মঞ্ঞন্তো, অন্ধভূতো পুথুজ্জনো.

৩৪২. ‘‘দিট্ঠিগহনপক্খন্দো, পরামাসেন মোহিতো;

অসুদ্ধিং মঞ্ঞিসং সুদ্ধিং, অন্ধভূতো অৰিদ্দসু.

৩৪৩. ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠি পহীনা মে, ভৰা সব্বে ৰিদালিতা;

জুহামি দক্খিণেয্যগ্গিং, নমস্সামি তথাগতং.

৩৪৪. ‘‘মোহা সব্বে পহীনা মে, ভৰতণ্হা পদালিতা;

ৰিক্খীণো জাতিসংসারো, নত্থি দানি পুনব্ভৰো’’তি. –

ইমা পঞ্চ গাথা অভাসি.

তত্থ অত্থায ৰত মেতি ময্হং অত্থায ৰত হিতায ৰত. বুদ্ধোতি সব্বঞ্ঞুবুদ্ধো. নদিং নেরঞ্জরং অগাতি নেরঞ্জরাসঙ্খাতং নদিং অগঞ্ছি, তস্সা নদিযা তীরে চ মম ভাতু উরুৰেলকস্সপস্স অস্সমং উপগতোতি অধিপ্পাযো.

ইদানি যথাৰুত্তমত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘যস্সাহ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. যস্সাতি যস্স বুদ্ধস্স ভগৰতো. ধম্মং সুত্ৰানাতি চতুসচ্চপটিসংযুত্তং ধম্মং সুত্ৰা, সোতদ্ৰারানুসারেন উপলভিত্ৰা. মিচ্ছাদিট্ঠিং ৰিৰজ্জযিন্তি ‘‘যঞ্ঞাদীহি সুদ্ধি হোতী’’তিআদিনযপ্পৰত্তং ৰিপরীতদস্সনং পজহিং.

মিচ্ছাদিট্ঠিং ৰিৰজ্জযিন্তি ৰুত্তমেৰত্থং ৰিত্থারেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘যজি’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ যজিং উচ্চাৰচে যঞ্ঞেতি পাকটযঞ্ঞে সোমযাগৰাজপেয্যাদিকে নানাৰিধে যঞ্ঞে যজিং. অগ্গিহুত্তং জুহিং অহন্তি তেসং যঞ্ঞানং যজনৰসেন আহুতিং পগ্গণ্হন্তো অগ্গিং পরিচরিং. এসা সুদ্ধীতি মঞ্ঞন্তোতি এসা যঞ্ঞকিরিযা অগ্গিপারিচরিযা সুদ্ধিহেতুভাৰতো সুদ্ধি ‘‘এৰং মে সংসারসুদ্ধি হোতী’’তি মঞ্ঞমানো. অন্ধভূতো পুথুজ্জনোতি পঞ্ঞাচক্খুৰেকল্লেন অৰিজ্জন্ধতায অন্ধভূতো পুথুজ্জনো হুত্ৰা ৰনগহনপব্বতগহনাদীনি ৰিয দুরতিক্কমনট্ঠেন দিট্ঠিযেৰ গহনং দিট্ঠিগহনং, তং পক্খন্দো অনুপৰিট্ঠোতি দিট্ঠিগহনপক্খন্দো. পরামাসেনাতি ধম্মসভাৰং অতিক্কমিত্ৰা ‘‘ইদমেৰ সচ্চ’’ন্তি পরামসনতো পরামাসসঙ্খাতেন মিচ্ছাভিনিৰেসেন. মোহিতোতি মূল়্হভাৰং পাপিতো. অসুদ্ধিং মঞ্ঞিসং সুদ্ধিন্তি অসুদ্ধিং মগ্গং ‘‘সুদ্ধিং মগ্গ’’ন্তি মঞ্ঞিসং মঞ্ঞিং. তত্থ কারণমাহ ‘‘অন্ধভূতো অৰিদ্দসূ’’তি. যস্মা অৰিজ্জায অন্ধভূতো, ততো এৰ ধম্মাধম্মং যুত্তাযুত্তঞ্চ অৰিদ্ৰা, তস্মা তথা মঞ্ঞিন্তি অত্থো.

মিচ্ছাদিট্ঠি পহীনা মেতি এৰংভূতস্স পন সত্থু সম্মুখা চতুসচ্চগব্ভং ধম্মকথং সুত্ৰা যোনিসো পটিপজ্জন্তস্স অরিযমগ্গসম্মাদিট্ঠিযা সব্বাপি মিচ্ছাদিট্ঠি সমুচ্ছেদপ্পহানৰসেন ময্হং পহীনা. ভৰাতি কামভৰাদযো সব্বেপি ভৰা অরিযমগ্গসত্থেন ৰিদালিতা ৰিদ্ধংসিতা. জুহামি দক্খিণেয্যগ্গিন্তি আহৰনীযাদিকে অগ্গী ছড্ডেত্ৰা সদেৰকস্স লোকস্স অগ্গদক্খিণেয্যতায সব্বস্স চ পাপস্স দহনতো দক্খিণেয্যগ্গিং সম্মাসম্বুদ্ধং জুহামি পরিচরামি. তযিদং ময্হং দক্খিণেয্যগ্গিপরিচরণং দধিনৰনীতমথিতসপ্পিআদিনিরপেক্খং সত্থু নমস্সনমেৰাতি আহ ‘‘নমস্সামি তথাগত’’ন্তি. অথ ৰা জুহামি দক্খিণেয্যগ্গিন্তি দাযকানং দক্খিণায মহপ্ফলভাৰকরণেন পাপস্স চ দহনেন দক্খিণেয্যগ্গিভূতং অত্তানং জুহামি পরিচরামি তথা কত্ৰা পরিচরামি, তথা কত্ৰা পরিহরামি. পুব্বে অগ্গিদেৰং নমস্সামি, ইদানি পন নমস্সামি তথাগতন্তি.

মোহা সব্বে পহীনা মেতি দুক্খে অঞ্ঞাণাদিভেদা সব্বে মোহা ময্হং পহীনা সমুচ্ছিন্না, ততো এৰ ‘‘ভৰতণ্হা পদালিতা. ৰিক্খীণো জাতিসংসারো, নত্থি দানি পুনব্ভৰো’’তি তীসু পদেসু মে-সদ্দো আনেত্ৰা যোজেতব্বো.

নদীকস্সপত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.