১২. কোসিযত্থেরগাথাৰণ্ণনা
যো এৰ গরূনন্তিআদিকা আযস্মতো কোসিযত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তো ৰিপস্সিস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো একদিৰসং সত্থারং দিস্ৰা পসন্নচিত্তো উচ্ছুখণ্ডিকং অদাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে মগধরট্ঠে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তি, কোসিযোতিস্স গোত্তৰসেন নামং অকাসি. সো ৰিঞ্ঞুতং পত্তো আযস্মন্তং ধম্মসেনাপতিং অভিণ্হং উপসঙ্কমতি, তস্স সন্তিকে ধম্মং সুণাতি. সো তেন সাসনে পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জন্তো নচিরস্সেৰ অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৪৪.৪৪-৪৯) –
‘‘নগরে বন্ধুমতিযা, দ্ৰারপালো অহোসহং;
অদ্দসং ৰিরজং বুদ্ধং, সব্বধম্মান পারগুং.
‘‘উচ্ছুখণ্ডিকমাদায বুদ্ধসেট্ঠস্সদাসহং;
পসন্নচিত্তো সুমনো, ৰিপস্সিস্স মহেসিনো.
‘‘একনৰুতিতো কপ্পে, যং উচ্ছুমদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, উচ্ছুখণ্ডস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অরহত্তং পন পত্ৰা অত্তনো পটিপত্তিং পচ্চৰেক্খিত্ৰা গরুৰাসং সপ্পুরিসূপনিস্সযঞ্চ পসংসন্তো –
৩৭০. ‘‘যো ৰে গরূনং ৰচনঞ্ঞু ধীরো, ৰসে চ তম্হি জনযেথ পেমং;
সো ভত্তিমা নাম চ হোতি পণ্ডিতো, ঞত্ৰা চ ধম্মেসু ৰিসেসি অস্স.
৩৭১. ‘‘যং আপদা উপ্পতিতা উল়ারা, নক্খম্ভযন্তে পটিসঙ্খযন্তং;
সো থামৰা নাম চ হোতি পণ্ডিতো, ঞত্ৰা চ ধম্মেসু ৰিসেসি অস্স.
৩৭২. ‘‘যো ৰে সমুদ্দোৰ ঠিতো অনেজো, গম্ভীরপঞ্ঞো নিপুণত্থদস্সী;
অসংহারিযো নাম চ হোতি পণ্ডিতো, ঞত্ৰা চ ধম্মেসু ৰিসেসি অস্স.
৩৭৩. ‘‘বহুস্সুতো ধম্মধরো চ হোতি, ধম্মস্স হোতি অনুধম্মচারী;
সো তাদিসো নাম চ হোতি পণ্ডিতো, ঞত্ৰা চ ধম্মেসু ৰিসেসি অস্স.
৩৭৪. ‘‘অত্থঞ্চ যো জানাতি ভাসিতস্স,
অত্থঞ্চ ঞত্ৰান তথা করোতি;
অত্থন্তরো নাম স হোতি পণ্ডিতো,
ঞত্ৰা চ ধম্মেসু ৰিসেসি অস্সা’’তি. –
ইমা পঞ্চ গাথা অভাসি.
তত্থ যোতি খত্তিযাদীসু চতূসু পরিসাসু যো কোচি. ৰেতি ব্যত্তং. গরূনন্তি সীলাদিগরুগুণযুত্তানং পণ্ডিতানং. ৰচনঞ্ঞূতি তেসং অনুসাসনীৰচনং জানন্তো, যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানো পটিপজ্জিত্ৰা চ তস্স ফলং জানন্তোতি অত্থো. ধীরোতি ধিতিসম্পন্নো. ৰসে চ তম্হি জনযেথ পেমন্তি তস্মিং গরূনং ৰচনে ওৰাদে ৰসেয্য যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জেয্য, পটিপজ্জিত্ৰা ‘‘ইমিনা ৰতাহং ওৰাদেন ইমং জাতিআদিদুক্খং ৰীতিৰত্তো’’তি তত্থ জনযেথ পেমং গারৰং উপ্পাদেয্য. ইদঞ্হি দ্ৰযং ‘‘গরূনং ৰচনঞ্ঞু ধীরো’’তি পদদ্ৰযেন ৰুত্তস্সেৰত্থস্স পাকটকরণং. সোতি যো গরূনং ৰচনঞ্ঞূ ধীরো, সো যথানুসিট্ঠং পটিপত্তিযা তত্থ ভত্তিমা চ নাম হোতি, জীৰিতহেতুপি তস্স অনতিক্কমনতো পণ্ডিতো চ নাম হোতি. ঞত্ৰা চ ধম্মেসু ৰিসেসি অস্সাতি তথা পটিপজ্জন্তো চ তায এৰ পটিপত্তিযা চতুন্নং অরিযসচ্চানং জাননহেতু লোকিযলোকুত্তরধম্মেসু ৰিজ্জাত্তযাদিৰসেন ‘‘তেৰিজ্জো, ছল়ভিঞ্ঞো, পটিসম্ভিদাপত্তো’’তি ৰিসেসি ৰিসেসৰা সিযাতি অত্থো.
যন্তি যং পুগ্গলং পটিপত্তিযা অন্তরাযকরণতো ‘‘আপদা’’তি লদ্ধৰোহারা সোতুণ্হখুপ্পিপাসাদিপাকটপরিস্সযা চেৰ রাগাদিপটিচ্ছন্নপরিস্সযা চ উপ্পতিতা উপ্পন্না, উল়ারা বলৰন্তোপি নক্খম্ভযন্তে ন কিঞ্চি চালেন্তি. কস্মা? পটিসঙ্খযন্তন্তি পটিসঙ্খাযমানং পটিসঙ্খানবলে ঠিতন্তি অত্থো. সোতি যো দল়্হতরাহি আপদাহিপি অক্খম্ভনীযো, সো থামৰা ধিতিমা দল়্হপরক্কমো নাম হোতি. অনৰসেসসংকিলেসপক্খস্স অভিভৰনকপঞ্ঞাবলসমঙ্গিতায পণ্ডিতো চ নাম হোতি. তথাভূতো চ ঞত্ৰা চ ধম্মেসু ৰিসেসি অস্সাতি তং ৰুত্তত্থমেৰ.
সমুদ্দোৰ ঠিতোতি সমুদ্দো ৰিয ঠিতসভাৰো. যথা হি চতুরাসীতিযোজনসহস্সগম্ভীরে সিনেরুপাদসমীপে মহাসমুদ্দো অট্ঠহিপি দিসাহি উট্ঠিতেহি পকতিৰাতেহি অনিঞ্জনতো ঠিতো অনেজো গম্ভীরো চ, এৰং কিলেসৰাতেহি তিত্থিযৰাদৰাতেহি চ অকম্পনীযতো ঠিতো অনেজো. গম্ভীরস্স অনুপচিতঞাণসম্ভারেহি অলদ্ধগাধস্স নিপুণস্স সুখুমস্স পটিচ্চসমুপ্পাদাদিঅত্থস্স পটিৰিজ্ঝনেন গম্ভীরপঞ্ঞো নিপুণত্থদস্সী. অসংহারিযো নাম চ হোতি পণ্ডিতো সো তাদিসো পুগ্গলো কিলেসেহি দেৰপুত্তমারাদীসু ৰা কেনচি অসংহারিযতায অসংহারিযো নাম হোতি, যথাৰুত্তেন অত্থেন পণ্ডিতো চ নাম হোতি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
বহুস্সুতোতি পরিযত্তিবাহুসচ্চৰসেন বহুস্সুতো, সুত্তগেয্যাদি বহুং সুতং এতস্সাতি বহুস্সুতো. তমেৰ ধম্মং সুৰণ্ণভাজনে পক্খিত্তসীহৰসং ৰিয অৰিনস্সন্তমেৰ ধারেতীতি ধম্মধরো চ হোতি. ধম্মস্স হোতি অনুধম্মচারীতি যথাসুতস্স যথাপরিযত্তস্স ধম্মস্স অত্থমঞ্ঞায ধম্মমঞ্ঞায নৰলোকুত্তরধম্মস্স অনুরূপং ধম্মং পুব্বভাগপটিপদাসঙ্খাতং চতুপারিসুদ্ধিসীলধুতঙ্গঅসুভকম্মট্ঠানাদিভেদং চরতি পটিপজ্জতীতি অনুধম্মচারী হোতি, ‘‘অজ্জ অজ্জেৰা’’তি পটিৰেধং আকঙ্খন্তো ৰিচরতি. সো তাদিসো নাম চ হোতি পণ্ডিতোতি যো পুগ্গলো যং গরুং নিস্সায বহুস্সুতো ধম্মধরো ধম্মস্স চ অনুধম্মচারী হোতি. সো চ তাদিসো তেন গরুনা সদিসো পণ্ডিতো নাম হোতি পটিপত্তিযা সদিসভাৰতো. তথাভূতো পন সো ঞত্ৰা চ ধম্মেসু ৰিসেসি অস্স, তং ৰুত্তত্থংৰ.
অত্থঞ্চ যো জানাতি ভাসিতস্সাতি যো পুগ্গলো সম্মাসম্বুদ্ধেন ভাসিতস্স পরিযত্তিধম্মস্স অত্থং জানাতি. জানন্তো পন ‘‘ইধ সীলং ৰুত্তং, ইধ সমাধি, ইধ পঞ্ঞা’’তি তত্থ তত্থ যথাৰুত্তং অত্থঞ্চ ঞত্ৰান তথা করোতি যথা সত্থারা অনুসিট্ঠং, তথা পটিপজ্জতি. অত্থন্তরো নাম স হোতি পণ্ডিতোতি সো এৰরূপো পুগ্গলো অত্থন্তরো অত্থকারণা সীলাদিঅত্থজাননমত্তমেৰ উপনিস্সযং কত্ৰা পণ্ডিতো হোতি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
এত্থ চ পঠমগাথায ‘‘যো ৰে গরূন’’ন্তিআদিনা সদ্ধূপনিস্সযো ৰিসেসভাৰো ৰুত্তো, দুতিযগাথায ‘‘যং আপদা’’তি আদিনা ৰীরিযূপনিস্সযো, ততিযগাথায ‘‘যো ৰে সমুদ্দোৰ ঠিতো’’তিআদিনা সমাধূপনিস্সযো, চতুত্থগাথায ‘‘বহুস্সুতো’’তিআদিনা সতূপনিস্সযো, পঞ্চমগাথায ‘‘অত্থঞ্চ যো জানাতী’’তিআদিনা পঞ্ঞূপনিস্সযো ৰিসেসভাৰো ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.
কোসিযত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পঞ্চকনিপাতৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.