৩. উপৰাণত্থেরগাথাৰণ্ণনা
অরহং সুগতোতি আযস্মতো উপৰাণত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযং কির পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে দলিদ্দকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো ভগৰতি পরিনিব্বুতে তস্স ধাতুং গহেত্ৰা মনুস্সদেৰনাগগরুল়কুম্ভণ্ডযক্খগন্ধব্বেহি সত্তরতনমযে সত্তযোজনিকে থূপে কতে তত্থ সুধোতং অত্তনো উত্তরাসঙ্গং ৰেল়গ্গে আবন্ধিত্ৰা ধজং কত্ৰা পূজং অকাসি. তং গহেত্ৰা অভিসম্মতকো নাম যক্খসেনাপতি দেৰেহি চেতিযপূজারক্খণত্থং ঠপিতো অদিস্সমানকাযো আকাসে ধারেন্তো চেতিযং তিক্খত্তুং পদক্খিণং অকাসি. সো তং দিস্ৰা ভিয্যোসোমত্তায পসন্নমানসো অহোসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা উপৰাণোতি লদ্ধনামো ৰযপ্পত্তো জেতৰনপটিগ্গহণে বুদ্ধানুভাৰং দিস্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তো অরহত্তং পত্ৰা ছল়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৫৬.১২২-১৭৮) –
‘‘পদুমুত্তরো নাম জিনো, সব্বধম্মান পারগূ;
জলিত্ৰা অগ্গিক্খন্ধোৰ, সম্বুদ্ধো পরিনিব্বুতো.
‘‘মহাজনা সমাগম্ম, পূজযিত্ৰা তথাগতং;
চিত্তং কত্ৰান সুগতং, সরীরং অভিরোপযুং.
‘‘সরীরকিচ্চং কত্ৰান, ধাতুং তত্থ সমানযুং;
সদেৰমনুস্সা সব্বে, বুদ্ধথূপং অকংসু তে.
‘‘পঠমা কঞ্চনমযা, দুতিযা চ মণিমযা;
ততিযা রূপিযমযা, চতুত্থী ফলিকামযা.
‘‘তত্থ পঞ্চমিকা চেৰ, লোহিতঙ্কমযা অহু;
ছট্ঠা মসারগল্লস্স, সব্বং রতনমযূপরি.
‘‘জঙ্ঘা মণিমযা আসি, ৰেদিকা রতনামযা;
সব্বসোণ্ণমযো থূপো, উদ্ধং যোজনমুগ্গতো.
‘‘দেৰা তত্থ সমাগন্ত্ৰা, একতো মন্তযুং তদা;
মযম্পি থূপং কস্সাম, লোকনাথস্স তাদিনো.
‘‘ধাতু আৰেণিকা নত্থি, সরীরং একপিণ্ডিতং;
ইমম্হি বুদ্ধথূপম্হি, কস্সাম কঞ্চুকং মযং.
‘‘দেৰা সত্তহি রত্নেহি, অঞ্ঞং ৰড্ঢেসুং যোজনং;
থূপো দ্ৰিযোজনুব্বেধো, তিমিরং ব্যপহন্তি সো.
‘‘নাগা তত্থ সমাগন্ত্ৰা, একতো মন্তযুং তদা;
মনুস্সা চেৰ দেৰা চ, বুদ্ধথূপং অকংসু তে.
‘‘মা নো পমত্তা অস্সুম্হ, অপ্পমত্তা সদেৰকা;
মযম্পি থূপং কস্সাম, লোকনাথস্স তাদিনো.
‘‘ইন্দনীলং মহানীলং, অথো জোতিরসং মণিং;
একতো সন্নিপাতেত্ৰা, বুদ্ধথূপং অছাদযুং.
‘‘সব্বং মণিমযং আসি, যাৰতা বুদ্ধচেতিযং;
তিযোজনসমুব্বেধং, আলোককরণং তদা.
‘‘গরুল়া চ সমাগন্ত্ৰা, একতো মন্তযুং তদা;
মনুস্সা দেৰনাগা চ, বুদ্ধপূজং অকংসু তে.
‘‘মা নো পমত্তা অস্সুম্হ, অপ্পমত্তা সদেৰকা;
মযম্পি থূপং কস্সাম, লোকনাথস্স তাদিনো.
‘‘সব্বং মণিমযং থূপং, অকরুং তে চ কঞ্চুকং;
যোজনং তেপি ৰড্ঢেসুং, আযতং বুদ্ধচেতিযং.
‘‘চতুযোজনমুব্বেধো, বুদ্ধথূপো ৰিরোচতি;
ওভাসেতি দিসা সব্বা, সতরংসীৰ উগ্গতো.
‘‘কুম্ভণ্ডা চ সমাগন্ত্ৰা, একতো মন্তযুং তদা;
মনুস্সা চেৰ দেৰা চ, নাগা চ গরুল়া তথা.
‘‘পচ্চেকং বুদ্ধসেট্ঠস্স, অকংসু থূপমুত্তমং;
মা নো পমত্তা অস্সুম্হ, অপ্পমত্তা সদেৰকা.
‘‘মযম্পি থূপং কস্সাম, লোকনাথস্স তাদিনো;
রতনেহি ছাদেস্সাম, আযতং বুদ্ধচেতিযং.
‘‘যোজনং তেপি ৰড্ঢেসুং, আযতং বুদ্ধচেতিযং;
পঞ্চযোজনমুব্বেধো, থূপো ওভাসতে তদা.
‘‘যক্খা তত্থ সমাগন্ত্ৰা, একতো মন্তযুং তদা;
মনুস্সা দেৰনাগা চ, গরুল়া চ কুম্ভণ্ডকা.
‘‘পচ্চেকং বুদ্ধসেট্ঠস্স, অকংসু থূপমুত্তমং;
মা নো পমত্তা অস্সুম্হ, অপ্পমত্তা সদেৰকা.
‘‘মযম্পি থূপং কস্সাম, লোকনাথস্স তাদিনো;
ফলিকা ছাদযিস্সাম, আযতং বুদ্ধচেতিযং.
‘‘যোজনং তেপি ৰড্ঢেসুং, আযতং বুদ্ধচেতিযং;
ছযোজনিকমুব্বেধো, থূপো ওভাসতে তদা.
‘‘গন্ধব্বা চ সমাগন্ত্ৰা, একতো মন্তযুং তদা;
মনুজা দেৰতা নাগা, কুম্ভণ্ডা গরুল়া তথা.
‘‘সব্বে অকংসু বুদ্ধথূপং, মযমেত্থ অকারকা;
মযম্পি থূপং কস্সাম, লোকনাথস্স তাদিনো.
‘‘ৰেদিযো সত্ত কত্ৰান, ধজং ছত্তং অকংসু তে;
সব্বসোণ্ণমযং থূপং, গন্ধব্বা কারযুং তদা.
‘‘সত্তযোজনমুব্বেধো, থূপো ওভাসতে তদা;
রত্তিন্দিৰা ন ঞাযন্তি, আলোকো হোতি সব্বদা.
‘‘অভিভোন্তি ন তস্সাভা, চন্দসূরা সতারকা;
সমন্তা যোজনসতে, পদীপোপি ন পজ্জলি.
‘‘তেন কালেন যে কেচি, থূপং পূজেন্তি মানুসা;
ন তে থূপং আরুহন্তি, অম্বরে উক্খিপন্তি তে.
‘‘দেৰেহি ঠপিতো যক্খো, অভিসম্মতনামকো;
ধজং ৰা পুপ্ফদামং ৰা, অভিরোপেতি উত্তরিং.
‘‘ন তে পস্সন্তি তং যক্খং, দামং পস্সন্তি গচ্ছতো;
এৰং পস্সিত্ৰা গচ্ছন্তা, সব্বে গচ্ছন্তি সুগ্গতিং.
‘‘ৰিরুদ্ধা যে পাৰচনে, পসন্না যে চ সাসনে;
পাটিহীরং দট্ঠুকামা, থূপং পূজেন্তি মানুসা.
‘‘নগরে হংসৰতিযা, অহোসিং ভতকো তদা;
আমোদিতং জনং দিস্ৰা, এৰং চিন্তেসহং তদা.
‘‘উল়ারো ভগৰা নেসো, যস্স ধাতুঘরে দিসং;
ইমা চ জনতা তুট্ঠা, কারং কুব্বং ন তপ্পরে.
‘‘অহম্পি কারং কস্সামি, লোকনাথস্স তাদিনো;
তস্স ধম্মেসু দাযাদো, ভৰিস্সামি অনাগতে.
‘‘সুধোতং রজকেনাহং, উত্তরেয্যং পটং মম;
ৰেল়গ্গে আলগ্গেত্ৰান, ধজং উক্খিপিমম্বরে.
‘‘অভিসম্মতকো গয্হ, অম্বরে হাসি মে ধজং;
ৰাতেরিতং ধজং দিস্ৰা, ভিয্যো হাসং জনেসহং.
‘‘তত্থ চিত্তং পসাদেত্ৰা, সমণং উপসঙ্কমিং;
তং ভিক্খুং অভিৰাদেত্ৰা, ৰিপাকং পুচ্ছহং ধজে.
‘‘সো মে কথেসি আনন্দী, পীতিসঞ্জননং মম;
তস্স ধজস্স ৰিপাকং, অনুভোস্সসি সব্বদা.
‘‘হত্থিঅস্সরথাপত্তী, সেনা চ চতুরঙ্গিনী;
পরিৰারেস্সন্তি তং নিচ্চং, ধজদানস্সিদং ফলং.
‘‘সট্ঠিতূরিযসহস্সানি, ভেরিযো সমলঙ্কতা;
পরিৰারেস্সন্তি তং নিচ্চং, ধজদানস্সিদং ফলং.
‘‘ছল়সীতি সহস্সানি, নারিযো সমলঙ্কতা;
ৰিচিত্তৰত্থাভরণা, আমুক্কমণিকুণ্ডলা.
‘‘অল়ারপম্হা হসুলা, সুসঞ্ঞা তনুমজ্ঝিমা;
পরিৰারেস্সন্তি তং নিচ্চং, ধজদানস্সিদং ফলং.
‘‘তিংসকপ্পসহস্সানি, দেৰলোকে রমিস্সসি;
অসীতিক্খত্তুং দেৰিন্দো, দেৰরজ্জং করিস্সসি.
‘‘সহস্সক্খত্তুং রাজা চ, চক্কৰত্তী ভৰিস্সতি;
পদেসরজ্জং ৰিপুলং, গণনাতো অসঙ্খিযং.
‘‘কপ্পসতসহস্সম্হি, ওক্কাককুলসম্ভৰো;
গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৰিস্সতি.
‘‘দেৰলোকা চৰিত্ৰান, সুক্কমূলেন চোদিতো;
পুঞ্ঞকম্মেন সঞ্ঞুত্তো, ব্রহ্মবন্ধু ভৰিস্সসি.
‘‘অসীতিকোটিং ছড্ডেত্ৰা, দাসে কম্মকরে বহূ;
গোতমস্স ভগৰতো, সাসনে পব্বজিস্সসি.
‘‘আরাধযিত্ৰা সম্বুদ্ধং, গোতমং সক্যপুঙ্গৰং;
উপৰাণোতি নামেন, হেস্সসি সত্থু সাৰকো.
‘‘সতসহস্সে কতং কম্মং, ফলং দস্সেসি মে ইধ;
সুমুত্তো সরৰেগোৰ, কিলেসে ঝাপযিং মম.
‘‘চক্কৰত্তিস্স সন্তস্স, চাতুদ্দীপিস্সরস্স মে;
তীণি যোজনানি সামন্তা, উস্সীযন্তি ধজা সদা.
‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, যং কম্মমকরিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, ধজদানস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অথাযস্মা উপৰাণো ভগৰতো উপট্ঠাকো অহোসি. তেন চ সমযেন ভগৰতো ৰাতাবাধো উপ্পজ্জি. থেরস্স চ গিহিসহাযো দেৰহিতো নাম ব্রাহ্মণো সাৰত্থিযং পটিৰসতি. সো থেরং চতূহি পচ্চযেহি পৰেদেসি. অথাযস্মা উপৰাণো নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায তস্স ব্রাহ্মণস্স নিৰেসনং উপগচ্ছি. ব্রাহ্মণো ‘‘কেনচি অঞ্ঞেন পযোজনেন থেরো আগতো’’তি ঞত্ৰা, ‘‘ৰদেয্যাথ, ভন্তে, কেনত্থো’’তি আহ. থেরো তস্স ব্রাহ্মণস্স পযোজনং আচিক্খন্তো –
১৮৫. ‘‘অরহং সুগতো লোকে, ৰাতেহাবাধিকো মুনি;
সচে উণ্হোদকং অত্থি, মুনিনো দেহি ব্রাহ্মণ.
১৮৬. ‘‘পূজিতো পূজনেয্যানং, সক্করেয্যান সক্কতো;
অপচিতোপচেয্যানং, তস্স ইচ্ছামি হাতৰে’’তি. – গাথাদ্ৰযং অভাসি;
তস্সত্থো – যো ইমস্মিং লোকে পূজনেয্যানং পূজেতব্বেহি সক্কাদীহি দেৰেহি মহাব্রহ্মাদীহি চ ব্রহ্মেহি পূজিতো, সক্করেয্যানং সক্কাতব্বেহি বিম্বিসারকোসলরাজাদীহি সক্কতো, অপচেয্যানং অপচাযিতব্বেহি মহেসীহি খীণাসৰেহি অপচিতো, কিলেসেহি আরকত্তাদিনা অরহং, সোভনগমনাদিনা সুগতো সব্বঞ্ঞূ মুনি ময্হং সত্থা দেৰদেৰো সক্কানং অতিসক্কো ব্রহ্মানং অতিব্রহ্মা, সো দানি ৰাতেহি ৰাতহেতু ৰাতক্খোভনিমিত্তং আবাধিকো জাতো. সচে, ব্রাহ্মণ, উণ্হোদকং অত্থি, তস্স ৰাতাবাধৰূপসমনত্থং তং হাতৰে উপনেতুং ইচ্ছামীতি. তং সুত্ৰা ব্রাহ্মণো উণ্হোদকং তদনুরূপং ৰাতারহঞ্চ ভেসজ্জং ভগৰতো উপনামেসি. তেন চ সত্থু রোগো ৰূপসমি. তস্স ভগৰা অনুমোদনং অকাসীতি.
উপৰাণত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.