১. উত্তরত্থেরগাথাৰণ্ণনা

দুকনিপাতে নত্থি কোচি ভৰো নিচ্চোতিআদিকা আযস্মতো উত্তরত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযং পুঞ্ঞং উপচিনন্তো সুমেধস্স ভগৰতো কালে ৰিজ্জাধরো হুত্ৰা আকাসেন ৰিচরতি. তেন চ সমযেন সত্থা তস্স অনুগ্গণ্হনত্থং ৰনন্তরে অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসীদি ছব্বণ্ণবুদ্ধরংসিযো ৰিস্সজ্জেন্তো. সো অন্তলিক্খেন গচ্ছন্তো ভগৰন্তং দিস্ৰা পসন্নচিত্তো আকাসতো ওরুয্হ সুৰিসুদ্ধেহি ৰিপুলেহি কণিকারপুপ্ফেহি ভগৰন্তং পূজেসি, পুপ্ফানি বুদ্ধানুভাৰেন সত্থু উপরি ছত্তাকারেন অট্ঠংসু, সো তেন ভিয্যোসোমত্তায পসন্নচিত্তো হুত্ৰা অপরভাগে কালং কত্ৰা তাৰতিংসে নিব্বত্তিত্ৰা উল়ারং দিব্বসম্পত্তিং অনুভৰন্তো যাৰতাযুকং তত্থ ঠত্ৰা ততো চুতো দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে রাজগহে ব্রাহ্মণমহাসালপুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি, উত্তরোতিস্স নামং অহোসি. সো ৰিঞ্ঞুতং পত্তো ব্রাহ্মণৰিজ্জাসু নিপ্ফত্তিং গন্ত্ৰা জাতিযা রূপেন ৰিজ্জায ৰযেন সীলাচারেন চ লোকস্স সম্ভাৰনীযো জাতো. তস্স তং সম্পত্তিং দিস্ৰা ৰস্সকারো মগধমহামত্তো অত্তনো ধীতরং দাতুকামো হুত্ৰা অত্তনো অধিপ্পাযং পৰেদেসি. সো নিস্সরণজ্ঝাসযতায তং পটিক্খিপিত্ৰা কালেন কালং ধম্মসেনাপতিং পযিরুপাসন্তো তস্স সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা ৰত্তসম্পন্নো হুত্ৰা থেরং উপট্ঠহতি.

তেন চ সমযেন থেরস্স অঞ্ঞতরো আবাধো উপ্পন্নো, তস্স ভেসজ্জত্থায উত্তরো সামণেরো পাতোৰ পত্তচীৰরমাদায ৰিহারতো নিক্খন্তো অন্তরামগ্গে তল়াকস্স তীরে পত্তং ঠপেত্ৰা উদকসমীপং গন্ত্ৰা মুখং ধোৰতি. অথ অঞ্ঞতরো উমঙ্গচোরো আরক্খপুরিসেহি অনুবদ্ধো অগ্গদ্ৰারেনেৰ নগরতো নিক্খমিত্ৰা পলাযন্তো অত্তনা গহিতং রতনভণ্ডিকং সামণেরস্স পত্তে পক্খিপিত্ৰা পলাযি. সামণেরো পত্তসমীপং উপগতো. চোরং অনুবন্ধন্তা রাজপুরিসা সামণেরস্স পত্তে ভণ্ডিকং দিস্ৰা, ‘‘অযং চোরো, ইমিনা চোরিযং কত’’ন্তি সামণেরং পচ্ছাবাহং বন্ধিত্ৰা ৰস্সকারস্স ব্রাহ্মণস্স দস্সেসুং. ৰস্সকারো চ তদা রঞ্ঞো ৰিনিচ্ছযে নিযুত্তো হুত্ৰা ছেজ্জভেজ্জং অনুসাসতি. সো ‘‘পুব্বে মম ৰচনং নাদিযি, সুদ্ধপাসণ্ডিযেসু পব্বজী’’তি চ বদ্ধাঘাতত্তা কম্মং অসোধেত্ৰাৰ জীৰন্তমেৰ তং সূলে উত্তাসেসি.

অথস্স ভগৰা ঞাণপরিপাকং ওলোকেত্ৰা তং ঠানং গন্ত্ৰা ৰিপ্ফুরন্তহত্থনখমণিমযূখসম্ভিন্নসিতাভতায পগ্ঘরন্তজাতিহিঙ্গুলকসুৰণ্ণরসধারং ৰিয জালাগুণ্ঠিতমুদুতলুনদীঘঙ্গুলিহত্থং উত্তরস্স সীসে ঠপেত্ৰা, ‘‘উত্তর, ইদং তে পুরিমকম্মস্স ফলং উপ্পন্নং, তত্থ তযা পচ্চৰেক্খণবলেন অধিৰাসনা কাতব্বা’’তি ৰত্ৰা অজ্ঝাসযানুরূপং ধম্মং দেসেসি. উত্তরো অমতাভিসেকসদিসেন সত্থু হত্থসম্ফস্সেন সঞ্জাতপ্পসাদসোমনস্সতায উল়ারং পীতিপামোজ্জং পটিলভিত্ৰা যথাপরিচিতং ৰিপস্সনামগ্গং সমারূল়্হো ঞাণস্স পরিপাকং গতত্তা সত্থু চ দেসনাৰিলাসেন তাৰদেৰ মগ্গপটিপাটিযা সব্বকিলেসে খেপেত্ৰা ছল়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৫৬.৫৫-৯২) –

‘‘সুমেধো নাম সম্বুদ্ধো, বাত্তিংসৰরলক্খণো;

ৰিৰেককামো ভগৰা, হিমৰন্তমুপাগমি.

‘‘অজ্ঝোগাহেত্ৰা হিমৰন্তং, অগ্গো কারুণিকো মুনি;

পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰান, নিসীদি পরিসুত্তমো.

‘‘ৰিজ্জাধরো তদা আসিং, অন্তলিক্খচরো অহং;

তিসূলং সুগতং গয্হ, গচ্ছামি অম্বরে তদা.

‘‘পব্বতগ্গে যথা অগ্গি, পুণ্ণমাযেৰ চন্দিমা;

ৰনং ওভাসতে বুদ্ধো, সালরাজাৰ ফুল্লিতো.

‘‘ৰনগ্গা নিক্খমিত্ৰান, বুদ্ধরংসীভিধাৰরে;

নল়গ্গিৰণ্ণসঙ্কাসা, দিস্ৰা চিত্তং পসাদযিং.

‘‘ৰিচিনং অদ্দসং পুপ্ফং, কণিকারং দেৰগন্ধিকং;

তীণি পুপ্ফানি আদায, বুদ্ধসেট্ঠমপূজযিং.

‘‘বুদ্ধস্স আনুভাৰেন, তীণি পুপ্ফানি মে তদা;

উদ্ধংৰণ্টা অধোপত্তা, ছাযং কুব্বন্তি সত্থুনো.

‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;

জহিত্ৰা মানুসং দেহং, তাৰতিংসমগচ্ছহং.

‘‘তত্থ মে সুকতং ব্যম্হং, কণিকারীতি ঞাযতি;

সট্ঠিযোজনমুব্বেধং, তিংসযোজনৰিত্থতং.

‘‘সহস্সকণ্ডং সতভেণ্ডু, ধজালু হরিতামযং;

সতসহস্সনিয্যূহা, ব্যম্হে পাতুভৰিংসু মে.

‘‘সোণ্ণমযা মণিমযা, লোহিতঙ্কমযাপি চ;

ফলিকাপি চ পল্লঙ্কা, যেনিচ্ছকা যদিচ্ছকা.

‘‘মহারহঞ্চ সযনং, তূলিকা ৰিকতীযুতং;

উদ্ধলোমিঞ্চ একন্তং, বিম্বোহনসমাযুতং.

‘‘ভৰনা নিক্খমিত্ৰান, চরন্তো দেৰচারিকং;

যথা ইচ্ছামি গমনং, দেৰসঙ্ঘপুরক্খতো.

‘‘পুপ্ফস্স হেট্ঠা তিট্ঠামি, উপরিচ্ছদনং মম;

সমন্তা যোজনসতং, কণিকারেহি ছাদিতং.

‘‘সট্ঠিতূরিযসহস্সানি, সাযং পাতং উপট্ঠহুং;

পরিৰারেন্তি মং নিচ্চং, রত্তিন্দিৰমতন্দিতা.

‘‘তত্থ নচ্চেহি গীতেহি, তাল়েহি ৰাদিতেহি চ;

রমামি খিড্ডা রতিযা, মোদামি কামকামহং.

‘‘তত্থ ভুত্ৰা পিৰিত্ৰা চ, মোদামি তিদসে তদা;

নারীগণেহি সহিতো, মোদামি ব্যম্হমুত্তমে.

‘‘সতানং পঞ্চক্খত্তুঞ্চ, দেৰরজ্জমকারযিং;

সতানং তীণিক্খত্তুঞ্চ, চক্কৰত্তী অহোসহং;

পদেসরজ্জং ৰিপুলং, গণনাতো অসঙ্খিযং.

‘‘ভৰে ভৰে সংসরন্তো, মহাভোগং লভামহং;

ভোগে মে ঊনতা নত্থি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘দুৰে ভৰে সংসরামি, দেৰত্তে অথ মানুসে;

অঞ্ঞং গতিং ন জানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘দুৰে কুলে পজাযামি, খত্তিযে চাপি ব্রাহ্মণে;

নীচে কুলে ন জানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘হত্থিযানং অস্সযানং, সিৰিকং সন্দমানিকং;

লভামি সব্বমেৰেতং, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘দাসীগণং দাসগণং, নারিযো সমলঙ্কতা;

লভামি সব্বমেৰেতং, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘কোসেয্যকম্বলিযানি, খোমকপ্পাসিকানি চ;

লভামি সব্বমেৰেতং, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘নৰৰত্থং নৰফলং, নৰগ্গরসভোজনং;

লভামি সব্বমেৰেতং, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘ইমং খাদ ইমং ভুঞ্জ, ইমম্হি সযনে সয;

লভামি সব্বমেৰেতং, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘সব্বত্থ পূজিতো হোমি, যসো অচ্চুগ্গতো মম;

মহাপক্খো সদা হোমি, অভেজ্জপরিসো সদা;

ঞাতীনং উত্তমো হোমি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘সীতং উণ্হং ন জানামি, পরিল়াহো ন ৰিজ্জতি;

অথো চেতসিকং দুক্খং, হদযে মে ন ৰিজ্জতি.

‘‘সুৰণ্ণৰণ্ণো হুত্ৰান, সংসরামি ভৰাভৰে;

ৰেৰণ্ণিযং ন জানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘দেৰলোকা চৰিত্ৰান, সুক্কমূলেন চোদিতো;

সাৰত্থিযং পুরে জাতো, মহাসালে সুঅড্ঢকে.

‘‘পঞ্চ কামগুণে হিত্ৰা, পব্বজিং অনগারিযং;

জাতিযা সত্তৰস্সোহং, অরহত্তমপাপুণিং.

‘‘উপসম্পাদযী বুদ্ধো, গুণমঞ্ঞায চক্খুমা;

তরুণো পূজনীযোহং, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘দিব্বচক্খু ৰিসুদ্ধং মে, সমাধিকুসলো অহং;

অভিঞ্ঞাপারমিপ্পত্তো, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘পটিসম্ভিদা অনুপ্পত্তো, ইদ্ধিপাদেসু কোৰিদো;

ধম্মেসু পারমিপ্পত্তো, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘তিংসকপ্পসহস্সম্হি, যং বুদ্ধমভিপূজযিং;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

ছল়ভিঞ্ঞো পুন হুত্ৰা সূলতো উট্ঠহিত্ৰা পরানুদ্দযায আকাসে ঠত্ৰা পাটিহারিযং দস্সেসি. মহাজনো অচ্ছরিযব্ভুতচিত্তজাতো অহোসি. তাৰদেৰস্স ৰণো সংরূল়্হি, সো ভিক্খূহি, ‘‘আৰুসো, তাদিসং দুক্খং অনুভৰন্তো কথং ত্ৰং ৰিপস্সনং অনুযুঞ্জিতুং অসক্খী’’তি পুট্ঠো, ‘‘পগেৰ মে, আৰুসো, সংসারে আদীনৰো, সঙ্খারানঞ্চ সভাৰো সুদিট্ঠো, এৰাহং তাদিসং দুক্খং অনুভৰন্তোপি অসক্খিং ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা ৰিসেসং অধিগন্তু’’ন্তি দস্সেন্তো –

১২১. ‘‘নত্থি কোচি ভৰো নিচ্চো, সঙ্খারা ৰাপি সস্সতা;

উপ্পজ্জন্তি চ তে খন্ধা, চৰন্তি অপরাপরং.

১২২. ‘‘এতমাদীনৰং ঞত্ৰা, ভৰেনম্হি অনত্থিকো;

নিস্সটো সব্বকামেহি, পত্তো মে আসৰক্খযো’’তি. –

ইমং গাথাদ্ৰযং অভাসি.

তত্থ নত্থি কোচি ভৰো নিচ্চোতি কম্মভৰো উপপত্তিভৰো কামভৰো রূপভৰো অরূপভৰো সঞ্ঞীভৰো অসঞ্ঞীভৰো নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীভৰো একৰোকারভৰো চতুৰোকারভৰো পঞ্চৰোকারভৰোতি এৰংভেদো, তত্থাপি হীনো মজ্ঝিমো উক্কট্ঠো দীঘাযুকো সুখবহুলো ৰোমিস্সসুখদুক্খোতি এৰংৰিভাগো যোকোচি নিচ্চো ধুৰো থিরো অপলোকিযধম্মো নত্থি তং তং কারণং পটিচ্চ সমুপ্পন্নত্তা. যস্মা চ এতদেৰং, তস্মা সঙ্খারা ৰাপি সস্সতা নত্থীতি যোজনা. পচ্চযেহি সঙ্খতত্তা ‘‘সঙ্খারা’’তি লদ্ধনামে হি পঞ্চক্খন্ধে উপাদায ভৰসমঞ্ঞায সঙ্খারাৰ হুত্ৰা সম্ভূতা জরামরণেন চ ৰিপরিণমন্তীতি অসস্সতা ৰিপরিণামধম্মা. তথা হি তে ‘‘সঙ্খারা’’তি ৰুচ্চন্তি. তেনাহ উপ্পজ্জন্তি চ তে খন্ধা, চৰন্তি অপরাপরন্তি. তে ভৰপরিযাযেন সঙ্খারপরিযাযেন চ ৰুত্তা পঞ্চক্খন্ধা যথাপচ্চযং অপরাপরং উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ জরায পরিপীল়িতা হুত্ৰা চৰন্তি পরিভিজ্জন্তীতি অত্থো. এতেন ‘‘ভৰো, সঙ্খারা’’তি চ লদ্ধৰোহারা পঞ্চক্খন্ধা উদযব্বযসভাৰাতি দস্সেতি. যস্মা তিলক্খণং আরোপেত্ৰা সঙ্খারে সম্মসন্তস্স তযোপি ভৰা আদিত্তং ৰিয সঙ্খতে আদীনৰং দোসং পগেৰ ৰিপস্সনাপঞ্ঞায জানিত্ৰা অনিচ্চলক্খণেহি দিট্ঠা সঙ্খারা দুক্খানত্তা ৰিভূততরা উপট্ঠহন্তি, তেনাহ ভগৰা – ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খং, যং দুক্খং তদনত্তা’’তি (সং. নি. ৩.১৫).

যস্মা তিলক্খণং আরোপেত্ৰা সঙ্খারে সম্মসন্তস্স তযোপি ভৰা আদিত্তং ৰিয অগারং সপ্পটিভযা উপট্ঠহন্তি, তস্মা আহ ‘‘ভৰেনম্হি অনত্থিকো’’তি. এৰং পন সব্বসো ভৰেহি ৰিনিৰত্তিযমানস্স কামেসু অপেক্খায লেসোপি ন সম্ভৰতিযেৰ, তেনাহ ‘‘নিস্সটো সব্বকামেহী’’তি, অম্হীতি যোজনা. মানুসেহি ৰিয দিব্বেহিপি কামেহি নিৰত্তিতচিত্তোস্মীতি অত্থো. পত্তো মে আসৰক্খযোতি যস্মা এৰং সুপরিমজ্জিতসঙ্খারো ভৰেসু সুপরিদিট্ঠাদীনৰো কামেসু চ অনাসত্তমানসো তস্মা সূলমত্থকে নিসিন্নেনাপি মে মযা পত্তো অধিগতো আসৰক্খযো নিব্বানং অরহত্তঞ্চাতি. অঞ্ঞেহি চ সব্রহ্মচারীহি অপ্পত্তমানসেহি তদধিগমায উস্সাহো করণীযোতি ভিক্খূনং ওৰাদমদাসি.

উত্তরত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.