২. উদাযিত্থেরগাথাৰণ্ণনা
মনুস্সভূতন্তিআদিকা আযস্মতো উদাযিত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযং পুঞ্ঞং উপচিনিত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কপিলৰত্থুস্মিং ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা উদাযীতি লদ্ধনামো ৰযপ্পত্তো সত্থু ঞাতিসমাগমে বুদ্ধানুভাৰং দিস্ৰা, পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তো নচিরস্সেৰ অরহত্তং পাপুণি. তযো হি ইমে উদাযিত্থেরা অমচ্চপুত্তো পুব্বে আগতো কাল়ুদাযী, কোৰরিযপুত্তো লালুদাযী, অযং ব্রাহ্মণপুত্তো মহাউদাযীতি. স্ৰাযং একদিৰসং সত্থারা সেতৰারণং সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতং মহাজনেন পসংসিযমানং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৰা নাগোপমসুত্তন্তে (অ. নি. ৬.৪৩) দেসিতে দেসনাপরিযোসানে অত্তনো ঞাণবলানুরূপং সত্থু গুণে অনুস্সরিত্ৰা, বুদ্ধারম্মণায পীতিযা সমুস্সাহিতমানসো ‘‘অযং মহাজনো ইমং তিরচ্ছানগতং নাগং পসংসতি, ন বুদ্ধমহানাগং. হন্দাহং বুদ্ধমহাগন্ধহত্থিনো গুণে পাকটে করিস্সামী’’তি সত্থারং থোমেন্তো –
৬৮৯. ‘‘মনুস্সভূতং সম্বুদ্ধং, অত্তদন্তং সমাহিতং;
ইরিযমানং ব্রহ্মপথে, চিত্তস্সূপসমে রতং.
৬৯০. ‘‘যং মনুস্সা নমস্সন্তি, সব্বধম্মান পারগুং;
দেৰাপি তং নমস্সন্তি, ইতি মে অরহতো সুতং.
৬৯১. ‘‘সব্বসংযোজনাতীতং, ৰনা নিব্বনমাগতং;
কামেহি নেক্খম্মরতং, মুত্তং সেলাৰ কঞ্চনং.
৬৯২. ‘‘স ৰে অচ্চরুচি নাগো, হিমৰাৰঞ্ঞে সিলুচ্চযে;
সব্বেসং নাগনামানং, সচ্চনামো অনুত্তরো.
৬৯৩. ‘‘নাগং ৰো কিত্তযিস্সামি, ন হি আগুং করোতি সো;
সোরচ্চং অৰিহিংসা চ, পাদা নাগস্স তে দুৰে.
৬৯৪. ‘‘সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ, চরণা নাগস্স তেপরে;
সদ্ধাহত্থো মহানাগো, উপেক্খাসেতদন্তৰা.
৬৯৫. ‘‘সতি গীৰা সিরো পঞ্ঞা, ৰীমংসা ধম্মচিন্তনা;
ধম্মকুচ্ছিসমাৰাসো, ৰিৰেকো তস্স ৰালধি.
৬৯৬. ‘‘সো ঝাযী অস্সাসরতো, অজ্ঝত্তং সুসমাহিতো;
গচ্ছং সমাহিতো নাগো, ঠিতো নাগো সমাহিতো.
৬৯৭. ‘‘সযং সমাহিতো নাগো, নিসিন্নোপি সমাহিতো;
সব্বত্থ সংৰুতো নাগো, এসা নাগস্স সম্পদা.
৬৯৮. ‘‘ভুঞ্জতি অনৰজ্জানি, সাৰজ্জানি ন ভুঞ্জতি;
ঘাসমচ্ছাদনং লদ্ধা, সন্নিধিং পরিৰজ্জযং.
৬৯৯. ‘‘সংযোজনং অণুং থূলং, সব্বং ছেত্ৰান বন্ধনং;
যেন যেনেৰ গচ্ছতি, অনপেক্খোৰ গচ্ছতি.
৭০০. ‘‘যথাপি উদকে জাতং, পুণ্ডরীকং পৰড্ঢতি;
নোপলিপ্পতি তোযেন, সুচিগন্ধং মনোরমং.
৭০১. ‘‘তথেৰ চ লোকে জাতো, বুদ্ধো লোকে ৰিহরতি;
নোপলিপ্পতি লোকেন, তোযেন পদুমং যথা.
৭০২. ‘‘মহাগিনি পজ্জলিতো, অনাহারোপসম্মতি;
অঙ্গারেসু চ সন্তেসু, নিব্বুতোতি পৰুচ্চতি.
৭০৩. ‘‘অত্থস্সাযং ৰিঞ্ঞাপনী, উপমা ৰিঞ্ঞূহি দেসিতা;
ৰিঞ্ঞিস্সন্তি মহানাগা, নাগং নাগেন দেসিতং.
৭০৪. ‘‘ৰীতরাগো ৰীতদোসো, ৰীতমোহো অনাসৰো;
সরীরং ৰিজহং নাগো, পরিনিব্বিস্সত্যনাসৰো’’তি. – ইমা গাথা অভাসি;
তত্থ মনুস্সভূতন্তি মনুস্সেসু ভূতং, নিব্বত্তং; মনুস্সত্তভাৰং ৰা পত্তং. সত্থা হি আসৰক্খযঞাণাধিগমেন সব্বগতিৰিমুত্তোপি চরিমত্তভাৰে গহিতপটিসন্ধিৰসেন ‘‘মনুস্সো’’ত্ৰেৰ ৰোহরীযতীতি. গুণৰসেন পন দেৰানং অতিদেৰো, ব্রহ্মানং অতিব্রহ্মা. সম্বুদ্ধন্তি সযমেৰ বুজ্ঝিতব্ববুদ্ধৰন্তং. অত্তদন্তন্তি অত্তনাযেৰ দন্তং. ভগৰা হি অত্তনাযেৰ উপ্পাদিতেন অরিযমগ্গেন চক্খুতোপি…পে… মনতোপি উত্তমেন দমথেন দন্তো. সমাহিতন্তি অট্ঠৰিধেন সমাধিনা মগ্গফলসমাধিনা চ সমাহিতং. ইরিযমানং ব্রহ্মপথেতি চতুব্বিধেপি ব্রহ্মৰিহারপথে, ব্রহ্মে ৰা সেট্ঠে ফলসমাপত্তিপথে সমাপজ্জনৰসেন পৰত্তমানং. কিঞ্চাপি ভগৰা ন সব্বকালং যথাৰুত্তে ব্রহ্মপথে ইরিযতি, তত্থ ইরিযসামত্থিযং পন তন্নিন্নতঞ্চ উপাদায ‘‘ইরিযমান’’ন্তি ৰুত্তং. চিত্তস্সূপসমে রতন্তি চিত্তস্স উপসমহেতুভূতে সব্বসঙ্খারসমথে, নিব্বানে, অভিরতং. যং মনুস্সা নমস্সন্তি, সব্বধম্মান পারগুন্তি যং সম্মাসম্বুদ্ধং সব্বেসং খন্ধাযতনাদিধম্মানং অভিঞ্ঞাপারগূ, পরিঞ্ঞাপারগূ, পহানপারগূ, ভাৰনাপারগূ, সচ্ছিকিরিযপারগূ, সমাপত্তিপারগূতি ছধা পারগুং পরমুক্কংসগতসম্পত্তিং খত্তিযপণ্ডিতাদযো মনুস্সা নমস্সন্তি. ধম্মানুধম্মপটিপত্তিযা পূজেন্তা কাযেন ৰাচায মনসা চ তন্নিন্না তপ্পোণা তপ্পব্ভারা হোন্তি. দেৰাপি তং নমস্সন্তীতি ন কেৰলং মনুস্সা এৰ, অথ খো অপরিমাণাসু লোকধাতূসু দেৰাপি তং নমস্সন্তি. ইতি মে অরহতো সুতন্তি এৰং মযা আরকত্তাদীহি কারণেহি অরহতো, ভগৰতো, ধম্মসেনাপতিআদীনঞ্চ ‘‘সত্থা দেৰমনুস্সান’’ন্তিআদিকং ৰদন্তানং সন্তিকে এৰং সুতন্তি দস্সেতি.
সব্বসংযোজনাতীতন্তি সব্বানি দসপি সংযোজনানি যথারহং চতূহি মগ্গেহি সহ ৰাসনায অতিক্কন্তং. ৰনা নিব্বনমাগতন্তি কিলেসৰনতো তব্বিরহিতং নিব্বনং উপগতং. কামেহি নেক্খম্মরতন্তি সব্বসো কামেহি নিক্খমিত্ৰা পব্বজ্জাঝানৰিপস্সনাদিভেদে নেক্খম্মে অভিরতং. মুত্তং সেলাৰ কঞ্চনন্তি অসারতো নিস্সটসারসভাৰত্তা সেলতো নিস্সটকঞ্চনসদিসং দেৰাপি তং নমস্সন্তীতি যোজনা.
স ৰে অচ্চরুচি নাগোতি সো একংসতো আগুং ন করোতি, পুনব্ভৰং ন গচ্ছতি; নাগো ৰিয বলৰাতি. ‘‘নাগো’’তি লদ্ধনামো সম্মাসম্বুদ্ধো, অচ্চরুচীতি অত্তনো কাযরুচিযা ঞাণরুচিযা চ সদেৰকং লোকং অতিক্কমিত্ৰা রুচি, সোভি. যথা কিং? হিমৰাৰঞ্ঞে সিলুচ্চযে, যথা হি হিমৰা পব্বতরাজা অত্তনো থিরগরুমহাসারভাৰাদীহি গুণেহি অঞ্ঞে পব্বতে অতিরোচতি, এৰং অতিরোচতীতি অত্থো. সব্বেসং নাগনামানন্তি অহিনাগহত্থিনাগপুরিসনাগানং, সেখাসেখপচ্চেকবুদ্ধনাগানং ৰা. সচ্চনামোতি সচ্চেনেৰ নাগনামো. তং পন সচ্চনামতং ‘‘ন হি আগুং করোতী’’তিআদিনা সযমেৰ ৰক্খতি.
ইদানি বুদ্ধনাগং অৰযৰতো চ দস্সেন্তো নামতো তাৰ দস্সেতুং ‘‘ন হি আগুং করোতি সো’’তি আহ. যস্মা আগুং, পাপং, সব্বেন সব্বং ন করোতি, তস্মা নাগোতি অত্থো. সোরচ্চন্তি সীলং. অৰিহিংসাতি করুণা. তদুভযং সব্বস্সপি গুণরাসিস্স পুব্বঙ্গমন্তি, কত্ৰা বুদ্ধনাগস্স পুরিমপাদভাৰো তস্স যুত্তোতি আহ ‘‘পাদা নাগস্স তে দুৰে’’তি.
অপরপাদভাৰেন ৰদন্তো ‘‘সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ, চরণা নাগস্স তেপরে’’তি আহ. ‘‘ত্যাপরে’’তি ৰা পাঠো. তে অপরেত্ৰেৰ পদৰিভাগো. অনৰজ্জধম্মানং আদানে সদ্ধা হত্থো এতস্সাতি, সদ্ধাহত্থো. সুপরিসুদ্ধৰেদনা ঞাণপ্পভেদা উপেক্খা সেতদন্তা তে এতস্স অত্থীতি, উপেক্খাসেতদন্তৰা.
উত্তমঙ্গং পঞ্ঞা, তস্সা অধিট্ঠানং সতীতি আহ ‘‘সতি গীৰা সিরো পঞ্ঞা’’তি. ৰীমংসা ধম্মচিন্তনাতি যথা খাদিতব্বাখাদিতব্বস্স সোণ্ডায পরামসনং ঘাযনঞ্চ হত্থিনাগস্স ৰীমংসা নাম হোতি, এৰং বুদ্ধনাগস্স কুসলাদিধম্মচিন্তনা ৰীমংসা. সমা ৰসন্তি এত্থাতি, সমাৰাসো, ভাজনং কুচ্ছি এৰ সমাৰাসো, অভিঞ্ঞাসমথানং আধানভাৰতো সমথৰিপস্সনাসঙ্খাতো ধম্মো কুচ্ছিসমাৰাসো এতস্সাতি ধম্মকুচ্ছিসমাৰাসো. ৰিৰেকোতি উপধিৰিৰেকো. তস্সাতি বুদ্ধনাগস্স. ৰালধি, পরিযোসানঙ্গভাৰতো.
ঝাযীতি আরম্মণূপনিজ্ঝানেন চ ঝাযনসীলো. অস্সাসরতোতি পরমস্সাসভূতে নিব্বানে রতো. অজ্ঝত্তং সুসমাহিতোতি ৰিসযজ্ঝত্তে ফলসমাপত্তিযং সুট্ঠু সমাহিতো তদিদং সমাধানং সুট্ঠু সব্বকালিকন্তি দস্সেতুং ‘‘গচ্ছং সমাহিতো নাগো’’তিআদি ৰুত্তং. ভগৰা হি সৰাসনস্স উদ্ধচ্চস্স পহীনত্তা ৰিক্খেপাভাৰতো নিচ্চং সমাহিতোৰ. তস্মা যং যং ইরিযাপথং কপ্পেতি, তং তং সমাহিতোৰ কপ্পেসীতি.
সব্বত্থাতি, সব্বস্মিং গোচরে, সব্বস্মিঞ্চ দ্ৰারে সব্বসো পিহিতৰুত্তি. তেনাহ – ‘‘সব্বং কাযকম্মং ঞাণপুব্বঙ্গমং ঞাণানুপরিৰত্ত’’ন্তিআদি (নেত্তি. ১৫). এসা নাগস্স সম্পদাতি এসা ‘‘ন হি আগুং করোতি সো’’তিআদিনা ‘‘সম্বুদ্ধ’’ন্তিআদিনা এৰ ৰা যথাৰুত্তা ৰক্খমানা চ বুদ্ধগন্ধহত্থিনো সম্পত্তি গুণপরিপুণ্ণা.
ভুঞ্জতি অনৰজ্জানীতি সম্মাজীৰস্স উক্কংসপারমিপ্পত্তিযা ভুঞ্জতি অগরহিতব্বানি, মিচ্ছাজীৰস্স সব্বসো সৰাসনানঞ্চ পহীনত্তা সাৰজ্জানি গরহিতব্বানি ন ভুঞ্জতি অনৰজ্জানি ভুঞ্জন্তো চ সন্নিধিং পরিৰজ্জযং ভুঞ্জতীতি যোজনা.
সংযোজনন্তি ৰট্টদুক্খেন সদ্ধিং সন্তানং সংযোজনতো ৰট্টে ওসীদাপনসমত্থং দসৰিধম্পি সংযোজনং. অণুং থূলন্তি খুদ্দকঞ্চেৰ মহন্তঞ্চ. সব্বং ছেত্ৰান বন্ধনন্তি মগ্গঞাণেন অনৰসেসং কিলেসবন্ধনং ছিন্দিত্ৰা. যেন যেনাতি যেন যেন দিসাভাগেন.
যথা হি উদকে জাতং পুণ্ডরীকং উদকে পৰড্ঢতি নোপলিপ্পতি তোযেন, অনুপলেপসভাৰত্তা, তথেৰ লোকে জাতো বুদ্ধো লোকে ৰিহরতি, নোপলিপ্পতি লোকেন তণ্হাদিট্ঠিমানলেপাভাৰতোতি যোজনা.
গিনীতি অগ্গি. অনাহারোতি অনিন্ধনো.
অত্থস্সাযং ৰিঞ্ঞাপনীতি সত্থু গুণসঙ্খাতস্স উপমেয্যত্থস্স ৰিঞ্ঞাপনী, পকাসনী অযং নাগূপমা. ৰিঞ্ঞূহীতি সত্থু পটিৰিদ্ধচতুসচ্চধম্মং পরিজানন্তেহি অত্তানং সন্ধায ৰদতি. ৰিঞ্ঞিস্সন্তীতিআদি কারণৰচনং, যস্মা নাগেন মযা দেসিতং নাগং তথাগতগন্ধহত্থিং মহানাগা খীণাসৰা অত্তনো ৰিসযে ঠত্ৰা ৰিজানিস্সন্তি, তস্মা অঞ্ঞেসং পুথুজ্জনানং ঞাপনত্থং অযং উপমা অম্হেহি ভাসিতাতি অধিপ্পাযো.
সরীরং ৰিজহং নাগো, পরিনিব্বিস্সত্যনাসৰোতি বোধিমূলে সউপাদিসেসপরিনিব্বানেন অনাসৰো সম্মাসম্বুদ্ধনাগো, ইদানি সরীরং অত্তভাৰং ৰিজহন্তো খন্ধপরিনিব্বানেন পরিনিব্বাযিস্সতীতি.
এৰং চুদ্দসহি উপমাহি মণ্ডেত্ৰা, সোল়সহি গাথাহি, চতুসট্ঠিযা পাদেহি সত্থু গুণে ৰণ্ণেন্তো অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা দেসনং নিট্ঠাপেসি.
উদাযিত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সোল়সকনিপাতৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.