৫. কপ্পত্থেরগাথাৰণ্ণনা
নানাকুলমলসম্পুণ্ণোতিআদিকা আযস্মতো কপ্পত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো সিদ্ধত্থস্স ভগৰতো কালে ৰিভৰসম্পন্নে কুলে নিব্বত্তিত্ৰা পিতু অচ্চযেন ৰিঞ্ঞুতং পত্তো নানাৰিরাগৰণ্ণৰিচিত্তেহি ৰত্থেহি অনেকৰিধেহি আভরণেহি নানাৰিধেহি মণিরতনেহি বহুৰিধেহি পুপ্ফদামমালাদীহি চ কপ্পরুক্খং নাম অলঙ্করিত্ৰা তেন সত্থু থূপং পূজেসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে মগধরট্ঠে মণ্ডলিকরাজকুলে নিব্বত্তিত্ৰা পিতু অচ্চযেন রজ্জে পতিট্ঠিতো কামেসু অতিৰিয রত্তো গিদ্ধো হুত্ৰা ৰিহরতি. তং সত্থা মহাকরুণাসমাপত্তিতো ৰুট্ঠায লোকং ৰোলোকেন্তো ঞাণজালে পঞ্ঞাযমানং দিস্ৰা, ‘‘কিং নু খো ভৰিস্সতী’’তি আৰজ্জেন্তো, ‘‘এস মম সন্তিকে অসুভকথং সুত্ৰা কামেসু ৰিরত্তচিত্তো হুত্ৰা পব্বজিত্ৰা অরহত্তং পাপুণিস্সতী’’তি ঞত্ৰা আকাসেন তত্থ গন্ত্ৰা –
৫৬৭. ‘‘নানাকুলমলসম্পুণ্ণো, মহাউক্কারসম্ভৰো;
চন্দনিকংৰ পরিপক্কং, মহাগণ্ডো মহাৰণো.
৫৬৮. ‘‘পুব্বরুহিরসম্পুণ্ণো, গূথকূপেন গাল়্হিতো;
আপোপগ্ঘরণো কাযো, সদা সন্দতি পূতিকং.
৫৬৯. ‘‘সট্ঠিকণ্ডরসম্বন্ধো, মংসলেপনলেপিতো;
চম্মকঞ্চুকসন্নদ্ধো, পূতিকাযো নিরত্থকো.
৫৭০. ‘‘অট্ঠিসঙ্ঘাতঘটিতো, ন্হারুসুত্তনিবন্ধনো;
নেকেসং সংগতীভাৰা, কপ্পেতি ইরিযাপথং.
৫৭১. ‘‘ধুৰপ্পযাতো মরণায, মচ্চুরাজস্স সন্তিকে;
ইধেৰ ছড্ডযিত্ৰান, যেনকামঙ্গমো নরো.
৫৭২. ‘‘অৰিজ্জায নিৰুতো কাযো, চতুগন্থেন গন্থিতো;
ওঘসংসীদনো কাযো, অনুসযাজালমোত্থতো.
৫৭৩. ‘‘পঞ্চনীৰরণে যুত্তো, ৰিতক্কেন সমপ্পিতো;
তণ্হামূলেনানুগতো, মোহচ্ছাদনছাদিতো.
৫৭৪. ‘‘এৰাযং ৰত্ততে কাযো, কম্মযন্তেন যন্তিতো;
সম্পত্তি চ ৰিপত্যন্তা, নানাভাৰো ৰিপজ্জতি.
৫৭৫. ‘‘যেমং কাযং মমাযন্তি, অন্ধবালা পুথুজ্জনা;
ৰড্ঢেন্তি কটসিং ঘোরং, আদিযন্তি পুনব্ভৰং.
৫৭৬. ‘‘যেমং কাযং ৰিৰজ্জেন্তি, গূথলিত্তংৰ পন্নগং;
ভৰমূলং ৰমিত্ৰান, পরিনিব্বিস্সন্তিনাসৰা’’তি. –
ইমাহি গাথাহি তস্স অসুভকথং কথেসি. সো সত্থু সম্মুখা অনেকাকারৰোকারং যাথাৰতো সরীরসভাৰৰিভাৰনং অসুভকথং সুত্ৰা সকেন কাযেন অট্টীযমানো হরাযমানো জিগুচ্ছমানো সংৰিগ্গহদযো সত্থারং ৰন্দিত্ৰা, ‘‘লভেয্যাহং, ভন্তে, ভগৰতো সন্তিকে পব্বজ্জ’’ন্তি পব্বজ্জং যাচি. সত্থা সমীপে ঠিতমঞ্ঞতরং ভিক্খুং আণাপেসি – ‘‘গচ্ছ, ভিক্খু, ইমং পব্বাজেত্ৰা উপসম্পাদেত্ৰা আনেহী’’তি. সো তং তচপঞ্চককম্মট্ঠানং দত্ৰা পব্বাজেসি. সো খুরগ্গেযেৰ সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. তের ১.৪.১০২-১০৭) –
‘‘সিদ্ধত্থস্স ভগৰতো, থূপসেট্ঠস্স সম্মুখা;
ৰিচিত্তদুস্সে লগেত্ৰা, কপ্পরুক্খং ঠপেসহং.
‘‘যং যং যোনুপপজ্জামি, দেৰত্তং অথ মানুসং;
সোভযন্তো মম দ্ৰারং, কপ্পরুক্খো পতিট্ঠতি.
‘‘অহঞ্চ পরিসা চেৰ, যে কেচি মমৰস্সিতা;
তম্হা দুস্সং গহেত্ৰান, নিৰাসেম মযং সদা.
‘‘চতুন্নৰুতিতো কপ্পে, যং রুক্খং ঠপযিং অহং;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, কপ্পরুক্খস্সিদং ফলং.
‘‘ইতো চ সত্তমে কপ্পে, সুচেল়া অট্ঠ খত্তিযা;
সত্তরতনসম্পন্না, চক্কৰত্তী মহব্বলা.
‘‘পটিসম্ভিদা চতস্সো…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অরহত্তং পন পত্ৰা লদ্ধূপসম্পদো সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসিন্নো অঞ্ঞং ব্যাকরোন্তো তা এৰ গাথা অভাসি. তেনেৰ তা থেরগাথা নাম জাতা.
তত্থ নানাকুলমলসম্পুণ্ণোতি, নানাকুলেহি নানাভাগেহি মলেহি সম্পুণ্ণো, কেসলোমাদিনানাৰিধঅসুচিকোট্ঠাসভরিতোতি অত্থো. মহাউক্কারসম্ভৰোতি, উক্কারো ৰুচ্চতি ৰচ্চকূপং. যত্তকৰযা মাতা, তত্তকং কালং কারপরিসেদিতৰচ্চকূপসদিসতায মাতু কুচ্ছি ইধ ‘‘মহাউক্কারো’’তি অধিপ্পেতো. সো কুচ্ছি সম্ভৰো উপ্পত্তিট্ঠানং এতস্সাতি মহাউক্কারসম্ভৰো. চন্দনিকংৰাতি চন্দনিকং নাম উচ্ছিট্ঠোদকগব্ভমলাদীনং ছড্ডনট্ঠানং, যং জণ্ণুমত্তং অসুচিভরিতম্পি হোতি, তাদিসন্তি অত্থো. পরিপক্কন্তি, পরিণতং পুরাণং. তেন যথা চণ্ডালগামদ্ৰারে নিদাঘসমযে থুল্লফুসিতকে দেৰে ৰস্সন্তে উদকেন সমুপব্যূল়্হমুত্তকরীসঅট্ঠিচম্মন্হারুখণ্ডখেল়সিঙ্ঘাণিকাদিনানাকুণপভরিতং কদ্দমোদকালুল়িতং কতিপযদিৰসাতিক্কমেন সংজাত কিমিকুলাকুলং সূরিযাতপসন্তাপকুথিতং উপরি ফেণপুব্বুল়কানি মুঞ্চন্তং অভিনীলৰণ্ণং পরমদুগ্গন্ধং জেগুচ্ছং চন্দনিকাৰাটং নেৰ উপগন্তুং, ন দট্ঠুং অরহরূপং হুত্ৰা তিট্ঠতি, তথারূপোযং কাযোতি দস্সেতি. সদা দুক্খতামূলযোগতো অসুচিপগ্ঘরণতো উপ্পাদজরামরণেহি উদ্ধুমাযনপরিপচ্চনভিজ্জনসভাৰত্তা চ মহন্তো গণ্ডো ৰিযাতি মহাগণ্ডো. সব্বত্থকমেৰ দুক্খৰেদনানুবদ্ধত্তা গণ্ডানং সহনতো অসুচিৰিস্সন্দনতো চ মহন্তো ৰণো ৰিযাতি মহাৰণো গূথকূপেন গাল়িতোতি, ৰচ্চকূপেন ৰচ্চেনেৰ ৰা ভরিতো. ‘‘গূথকূপনিগাল়্হিতো’’তিপি পাল়ি, ৰচ্চকূপতো নিক্খন্তোতি অত্থো. আপোপগ্ঘরণো কাযো, সদা সন্দতি পূতিকন্তি, অযং কাযো আপোধাতুযা সদা পগ্ঘরণসীলো, তঞ্চ খো পিত্তসেম্হসেদমুত্তাদিকং পূতিকং অসুচিংযেৰ সন্দতি, ন কদাচি সুচিন্তি অত্থো.
সট্ঠিকণ্ডরসম্বন্ধোতি, গীৰায উপরিমভাগতো পট্ঠায সরীরং ৰিনদ্ধমানা সরীরস্স পুরিমপচ্ছিমদক্খিণৰামপস্সেসু পচ্চেকং পঞ্চ পঞ্চ কত্ৰা ৰীসতি, হত্থপাদে ৰিনদ্ধমানা তেসং পুরিমপচ্ছিমপস্সেসু পঞ্চ পঞ্চ কত্ৰা চত্তালীসাতি সট্ঠিযা কণ্ডরেহি মহান্হারূহি সব্বসো বদ্ধো ৰিনদ্ধোতি সট্ঠিকণ্ডরসম্বন্ধো. মংসলেপনলেপিতোতি, মংসসঙ্খাতেন লেপনেন লিত্তো, নৰমংসপেসিসতানুলিত্তোতি অত্থো. চম্মকঞ্চুকসন্নদ্ধোতি, চম্মসঙ্খাতেন কঞ্চুকেন সব্বসো ওনদ্ধো পরিযোনদ্ধো পরিচ্ছিন্নো. পূতিকাযোতি, সব্বসো পূতিগন্ধিকো কাযো. নিরত্থকোতি, নিপ্পযোজনো. অঞ্ঞেসঞ্হি পাণীনং কাযো চম্মাদিৰিনিযোগেন সিযা সপ্পযোজনো, ন তথা মনুস্সকাযোতি. অট্ঠিসঙ্ঘাতঘটিতোতি, অতিরেকতিসতানং অট্ঠীনং সঙ্ঘাতেন ঘটিতো সম্বন্ধো. ন্হারুসুত্তনিবন্ধনোতি, সুত্তসদিসেহি নৰহি ন্হারুসতেহি নিবন্ধিতো. নেকেসং সংগতীভাৰাতি, চতুমহাভূতজীৰিতিন্দ্রিযঅস্সাসপস্সাসৰিঞ্ঞাণাদীনং সমৰাযসম্বন্ধেন সুত্তমেরকসমৰাযেন যন্তং ৰিয ঠানাদিইরিযাপথং কপ্পেতি.
ধুৰপ্পযাতো মরণাযাতি, মরণস্স অত্থায একন্তগমনো, নিব্বত্তিতো পট্ঠায মরণং পতি পৰত্তো. ততো এৰ মচ্চুরাজস্স মরণস্স সন্তিকে ঠিতো. ইধেৰ ছড্ডযিত্ৰানাতি, ইমস্মিংযেৰ লোকে কাযং ছড্ডেত্ৰা, যথারুচিতট্ঠানগামী অযং সত্তো, তস্মা ‘‘পহায গমনীযো অযং কাযো’’তি এৰম্পি সঙ্গো ন কাতব্বোতি দস্সেতি.
অৰিজ্জায নিৰুতোতি, অৰিজ্জানীৰরণেন নিৰুতো পটিচ্ছাদিতাদীনৰো, অঞ্ঞথা কো এত্থ সঙ্গং জনেয্যাতি অধিপ্পাযো. চতুগন্থেনাতি, অভিজ্ঝাকাযগন্থাদিনা চতুব্বিধেন গন্থেন গন্থিতো, গন্থনিযভাৰেন ৰিনদ্ধিতো. ওঘসংসীদনোতি, ওঘনিযভাৰেন কামোঘাদীসু চতূসু ওঘেসু সংসীদনকো. অপ্পহীনভাৰেন সন্তানে অনু অনু সেন্তীতি অনুসযা, কামরাগাদযো অনুসযা. তেসং জালেন ওত্থতো অভিভূতোতি অনুসযাজালমোত্থতো. মকারো পদসন্ধিকরো, গাথাসুখত্থং দীঘং কত্ৰা ৰুত্তং. কামচ্ছন্দাদিনা পঞ্চৰিধেন নীৰরণেন যুত্তো অধিমুত্তোতি পঞ্চনীৰরণে যুত্তো, করণত্থে ভুম্মৰচনং.
কামৰিতক্কাদিনা মিচ্ছাৰিতক্কেন সমপ্পিতো সমস্সিতোতি ৰিতক্কেন সমপ্পিতো. তণ্হামূলেনানুগতোতি, তণ্হাসঙ্খাতেন ভৰমূলেন অনুবদ্ধো. মোহচ্ছাদনছাদিতোতি, সম্মোহসঙ্খাতেন আৰরণেন পলিগুণ্ঠিতো. সব্বমেতং সৰিঞ্ঞাণকং করজকাযং সন্ধায ৰদতি. সৰিঞ্ঞাণকো হি অত্তভাৰো ‘‘উচ্ছিন্নভৰনেত্তিকো, ভিক্খৰে, তথাগতস্স কাযো তিট্ঠতি, অযঞ্চেৰ কাযো বহিদ্ধা চ নামরূপ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.১.১৪৭) কাযোতি ৰুচ্চতি, এৰাযং ৰত্ততে কাযোতি এৰং ‘‘নানাকুলমলসম্পুণ্ণো’’তিআদিনা ‘‘অৰিজ্জায নিৰুতো’’তিআদিনা চ ৰুত্তপ্পকারেন অযং কাযো ৰত্ততি, ৰত্তন্তো চ কম্মযন্তেন সুকতদুক্কটেন কম্মসঙ্খাতেন যন্তেন যন্তিতো সঙ্ঘটিতো. যথা ৰা খেমন্তং গন্তুং ন সক্কোতি, তথা সঙ্খোভিতো সুগতিদুগ্গতীসু ৰত্ততি পরিব্ভমতি. সম্পত্তি চ ৰিপত্যন্তাতি যা এত্থ সম্পত্তি, সা ৰিপত্তিপরিযোসানা. সব্বঞ্হি যোব্বনং জরাপরিযোসানং, সব্বং আরোগ্যং ব্যাধিপরিযোসানং, সব্বং জীৰিতং মরণপরিযোসানং, সব্বো সমাগমো ৰিযোগপরিযোসানো. তেনাহ ‘‘নানাভাৰো ৰিপজ্জতী’’তি. নানাভাৰোতি, ৰিনাভাৰো ৰিপ্পযোগো, সো কদাচি ৰিপ্পযুঞ্জকস্স ৰসেন, কদাচি ৰিপ্পযুঞ্জিতব্বস্স ৰসেনাতি ৰিৰিধং পজ্জতি পাপুণীযতি.
যেমং কাযং মমাযন্তীতি যে অন্ধবালা পুথুজ্জনা এৰং অসুভং অনিচ্চং অধুৰং দুক্খং অসারং ইমং কাযং ‘‘মম ইদ’’ন্তি গণ্হন্তা মমাযন্তি ছন্দরাগং উপ্পাদেন্তি, তে জাতিআদীহি নিরযাদীহি চ ঘোরং ভযানকং অপণ্ডিতেহি অভিরমিতব্বতো কটসিসঙ্খাতং সংসারং পুনপ্পুনং জননমরণাদীহি ৰড্ঢেন্তি, তেনাহ ‘‘আদিযন্তি পুনব্ভৰ’’ন্তি.
যেমং কাযং ৰিৰজ্জেন্তি, গূথলিত্তংৰ পন্নগন্তি যথা নাম পুরিসো সুখকামো জীৰিতুকামো গূথগতং আসীৰিসং দিস্ৰা জিগুচ্ছনিযতায ৰা সপ্পটিভযতায ৰা ৰিৰজ্জেতি ন অল্লীযতি, এৰমেৰং যে পণ্ডিতা কুলপুত্তা অসুচিভাৰেন জেগুচ্ছং অনিচ্চাদিভাৰেন সপ্পটিভযং ইমং কাযং ৰিৰজ্জেন্তি ছন্দরাগপ্পহানেন পজহন্তি. তে ভৰমূলং অৰিজ্জং ভৰতণ্হঞ্চ ৰমিত্ৰা ছড্ডেত্ৰা অচ্চন্তমেৰ পহায ততো এৰ সব্বসো অনাসৰা সউপাদিসেসায অনুপাদিসেসায চ নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযিস্সন্তীতি.
কপ্পত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.