৪. খিতকত্থেরগাথাৰণ্ণনা
লহুকো ৰত মে কাযোতি আযস্মতো খিতকত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে যক্খসেনাপতি হুত্ৰা নিব্বত্তো একদিৰসং যক্খসমাগমে নিসিন্নো সত্থারং অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসিন্নং দিস্ৰা উপসঙ্কমিত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদি. তস্স সত্থা ধম্মং দেসেসি. সো ধম্মং সুত্ৰা উল়ারং পীতিসোমনস্সং পৰেদেন্তো অপ্ফোটেন্তো উট্ঠহিত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তি, খিতকোতিস্স নামং অহোসি. সো ৰিঞ্ঞুতং পত্তো মহামোগ্গল্লানত্থেরস্স মহিদ্ধিকভাৰং সুত্ৰা ‘‘ইদ্ধিমা ভৰিস্সামী’’তি পুব্বহেতুনা চোদিযমানো পব্বজিত্ৰা ভগৰতো সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা সমথৰিপস্সনাসু কম্মং করোন্তো নচিরস্সেৰ ছল়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১৭.১-৬) –
‘‘পদুমো নাম নামেন, দ্ৰিপদিন্দো নরাসভো;
পৰনা অভিনিক্খম্ম, ধম্মং দেসেতি চক্খুমা.
‘‘যক্খানং সমযো আসি, অৰিদূরে মহেসিনো;
যেন কিচ্চেন সম্পত্তা, অজ্ঝাপেক্খিংসু তাৰদে.
‘‘বুদ্ধস্স গিরমঞ্ঞায, অমতস্স চ দেসনং;
পসন্নচিত্তো সুমনো, অপ্ফোটেত্ৰা উপট্ঠহিং.
‘‘সুচিণ্ণস্স ফলং পস্স, উপট্ঠানস্স সত্থুনো;
তিংসকপ্পসহস্সেসু, দুগ্গতিং নুপপজ্জহং.
‘‘ঊনতিংসে কপ্পসতে, সমলঙ্কতনামকো;
সত্তরতনসম্পন্নো, চক্কৰত্তী মহব্বলো.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অরহত্তং পন পত্ৰা সৰিসেসং ইদ্ধীসু ৰসীভাৰেন অনেকৰিহিতং ইদ্ধিৰিধং পচ্চনুভোন্তো ইদ্ধিপাটিহারিযেন অনুসাসনীপাটিহারিযেন চ সত্তানং অনুগ্গহং করোন্তো ৰিহরতি. সো ভিক্খূহি, ‘‘কথং ত্ৰং, আৰুসো, ইদ্ধি ৰল়ঞ্জেসী’’তি পুট্ঠো তমত্থং আচিক্খন্তো –
১০৪. ‘‘লহুকো ৰত মে কাযো, ফুট্ঠো চ পীতিসুখেন ৰিপুলেন;
তূলমিৰ এরিতং মালুতেন, পিলৰতীৰ মে কাযো’’তি. –
গাথং অভাসি. ‘‘উদানৰসেনা’’তিপি ৰদন্তিযেৰ.
তত্থ লহুকো ৰত মে কাযোতি নীৰরণাদিৰিক্খম্ভনেন চুদ্দসৰিধেন চিত্তপরিদমনেন চতুরিদ্ধিপাদকভাৰনায সুট্ঠু চিণ্ণৰসীভাৰেন চ মে রূপকাযো সল্লহুকো ৰত, যেন দন্ধং মহাভূতপচ্চযম্পি নাম ইমং করজকাযং চিত্তৰসেন পরিণামেমীতি অধিপ্পাযো. ফুট্ঠো চ পীতিসুখেন ৰিপুলেনাতি সব্বত্থকমেৰ ফরন্তেন মহতা উল়ারেন পীতিসহিতেন সুখেন ফুট্ঠো চ মে কাযোতি যোজনা. ইদঞ্চ যথা কাযো লহুকো অহোসি, তং দস্সনত্থং ৰুত্তং. সুখসঞ্ঞোক্কমনেন হি সদ্ধিংযেৰ লহুসঞ্ঞোক্কমনং হোতি. সুখস্স ফরণঞ্চেত্থ তংসমুট্ঠানরূপৰসেন দট্ঠব্বং কথং পন চতুত্থজ্ঝানসমঙ্গিনো পীতিসুখফরণং, সমতিক্কন্তপীতিসুখঞ্হি তন্তি চে? সচ্চমেতং, ইদং পন ন চতুত্থজ্ঝানলক্খণৰসেন ৰুত্তং, অথ খো পুব্বভাগৰসেন. ‘‘পীতিসুখেনা’’তি পন পীতিসহিতসদিসেন সুখেন, উপেক্খা হি ইধ সন্তসভাৰতায ঞাণৰিসেসযোগতো চ সুখন্তি অধিপ্পেতং. তথা হি ৰুত্তং ‘‘সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ ওক্কমতী’’তি (পটি. ম. ১.১০১). পাদকজ্ঝানারম্মণেন রূপকাযারম্মণেন ৰা ইদ্ধিচিত্তেন সহজাতং সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ ওক্কমতি পৰিসতি ফুসতি সম্পাপুণাতীতি অযম্পি তত্থ অত্থো. তথা চাহ অট্ঠকথাযং (পটি. ম. অট্ঠ. ২.৩.১২) – ‘‘সুখসঞ্ঞা নাম উপেক্খাসম্পযুত্তা সঞ্ঞা. উপেক্খা হি সন্তং সুখন্তি ৰুত্তং সাযেৰ সঞ্ঞা নীৰরণেহি চেৰ ৰিতক্কাদিপচ্চনীকেহি চ ৰিমুত্তত্তা লহুসঞ্ঞাতিপি ৰেদিতব্বা. তং ওক্কন্তস্স পনস্স করজকাযোপি তূলপিচু ৰিয সল্লহুকো হোতি. সো এৰং ৰাতক্খিত্ততূলপিচুনো ৰিয সল্লহুকেন দিস্সমানেন কাযেন ব্রহ্মলোকং গচ্ছতী’’তি. তেনাহ ‘‘তূলমিৰ এরিতং মালুতেন, পিলৰতীৰ মে কাযো’’তি. তস্সত্থো – যদাহং ব্রহ্মলোকং অঞ্ঞং ৰা ইদ্ধিযা গন্তুকামো হোমি, তদা মালুতেন ৰাযুনা এরিতং চিত্তং তূলপিচু ৰিয আকাসং লঙ্ঘন্তোযেৰ মে কাযো হোতীতি.
খিতকত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.