৯. পিলিন্দৰচ্ছত্থেরগাথাৰণ্ণনা
স্ৰাগতন্তি আযস্মতো পিলিন্দৰচ্ছত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযং কির পদুমুত্তরবুদ্ধকালে হংসৰতীনগরে মহাভোগকুলে নিব্বত্তো হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুণন্তো সত্থারং একং ভিক্খুং দেৰতানং পিযমনাপভাৰেন অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৰা তং ঠানন্তরং পত্থেত্ৰা যাৰজীৰং কুসলং কত্ৰা ততো চুতো দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো সুমেধস্স ভগৰতো কালে মনুস্সলোকে নিব্বত্তিত্ৰা ভগৰতি পরিনিব্বুতে সত্থু থূপস্স পূজং কত্ৰা সঙ্ঘে চ মহাদানং পৰত্তেত্ৰা ততো চুতো দেৰমনুস্সেসু এৰ সংসরন্তো অনুপ্পন্নে বুদ্ধে চক্কৰত্তী রাজা হুত্ৰা মহাজনং পঞ্চসু সীলেসু পতিট্ঠাপেত্ৰা সগ্গপরাযণং অকাসি. সো অনুপ্পন্নেযেৰ অম্হাকং ভগৰতি সাৰত্থিযং ব্রাহ্মণগেহে নিব্বত্তি. ‘‘পিলিন্দো’’তিস্স নামং অকংসু. ৰচ্ছোতি পন গোত্তং. তেন সো অপরভাগে ‘‘পিলিন্দৰচ্ছো’’তি পঞ্ঞাযিত্থ. সংসারে পন সংৰেগবহুলতায পরিব্বাজকপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা চূল়গন্ধারং নাম ৰিজ্জং সাধেত্ৰা তায ৰিজ্জায আকাসচারী পরচিত্তৰিদূ চ হুত্ৰা রাজগহে লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তো পটিৰসতি.
অথ যদা অম্হাকং ভগৰা অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৰা অনুক্কমেন রাজগহং উপগতো, ততো পট্ঠায বুদ্ধানুভাৰেন তস্স সা ৰিজ্জা ন সম্পজ্জতি, অত্তনো কিচ্চং ন সাধেতি. সো চিন্তেসি – ‘‘সুতং খো পন মেতং আচরিযপাচরিযানং ভাসমানানং ‘যত্থ মহাগন্ধারৰিজ্জা ধরতি, তত্থ চূল়গন্ধারৰিজ্জা ন সম্পজ্জতী’তি, সমণস্স পন গোতমস্স আগতকালতো পট্ঠায নাযং মম ৰিজ্জা সম্পজ্জতি, নিস্সংসযং সমণো গোতমো মহাগন্ধারৰিজ্জং জানাতি, যংনূনাহং তং পযিরুপাসিত্ৰা তস্স সন্তিকে তং ৰিজ্জং পরিযাপুণেয্য’’ন্তি. সো ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা এতদৰোচ – ‘‘অহং, মহাসমণ, তৰ সন্তিকে একং ৰিজ্জং পরিযাপুণিতুকামো, ওকাসং মে করোহী’’তি. ভগৰা ‘‘তেন হি পব্বজা’’তি আহ. সো ‘‘ৰিজ্জায পরিকম্মং পব্বজ্জা’’তি মঞ্ঞমানো পব্বজি. তস্স ভগৰা ধম্মং কথেত্ৰা চরিতানুকূলং কম্মট্ঠানং অদাসি. সো উপনিস্সযসম্পন্নতায নচিরস্সেৰ ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. যা পন পুরিমজাতিযং তস্সোৰাদে ঠত্ৰা সগ্গে নিব্বত্তা দেৰতা, তং কতঞ্ঞুতং নিস্সায সঞ্জাতবহুমানা সাযং পাতং থেরং পযিরুপাসিত্ৰা গচ্ছন্তি. তস্মা থেরো দেৰতানং পিযমনাপতায অগ্গতং পত্তো. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.২.৫৫-৬৭) –
‘‘নিব্বুতে লোকনাথম্হি, সুমেধে অগ্গপুগ্গলে;
পসন্নচিত্তো সুমনো, থূপপূজং অকাসহং.
‘‘যে চ খীণাসৰা তত্থ, ছল়ভিঞ্ঞা মহিদ্ধিকা;
তেহং তত্থ সমানেত্ৰা, সঙ্ঘভত্তং অকাসহং.
‘‘সুমেধস্স ভগৰতো, উপট্ঠাকো তদা অহু;
সুমেধো নাম নামেন, অনুমোদিত্থ সো তদা.
‘‘তেন চিত্তপ্পসাদেন, ৰিমানং উপপজ্জহং;
ছল়াসীতিসহস্সানি, অচ্ছরাযো রমিংসু মে.
‘‘মমেৰ অনুৰত্তন্তি, সব্বকামেহি তা সদা;
অঞ্ঞে দেৰে অভিভোমি, পুঞ্ঞকম্মস্সিদং ফলং.
‘‘পঞ্চৰীসম্হি কপ্পম্হি, ৰরুণো নাম খত্তিযো;
ৰিসুদ্ধভোজনো আসিং, চক্কৰত্তী অহং তদা.
‘‘ন তে বীজং পৰপ্পন্তি, নপি নীযন্তি নঙ্গলা;
অকট্ঠপাকিমং সালিং, পরিভুঞ্জন্তি মানুসা.
‘‘তত্থ রজ্জং করিত্ৰান, দেৰত্তং পুন গচ্ছহং;
তদাপি এদিসা ময্হং, নিব্বত্তা ভোগসম্পদা.
‘‘ন মং মিত্তা অমিত্তা ৰা, হিংসন্তি সব্বপাণিনো;
সব্বেসম্পি পিযো হোমি, পুঞ্ঞকম্মস্সিদং ফলং.
‘‘তিংসকপ্পসহস্সম্হি, যং দানমদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, গন্ধালেপস্সিদং ফলং.
‘‘ইমস্মিং ভদ্দকে কপ্পে, একো আসিং জনাধিপো;
মহানুভাৰো রাজাহং, চক্কৰত্তী মহব্বলো.
‘‘সোহং পঞ্চসু সীলেসু, ঠপেত্ৰা জনতং বহুং;
পাপেত্ৰা সুগতিংযেৰ, দেৰতানং পিযো অহুং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
তথা দেৰতাহি অতিৰিয পিযাযিতব্বভাৰতো ইমং থেরং ভগৰা দেৰতানং পিযমনাপভাৰেন অগ্গট্ঠানে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং দেৰতানং পিযমনাপানং যদিদং পিলিন্দৰচ্ছো’’তি (অ. নি. ১.২০৯, ২১৫) সো একদিৰসং ভিক্খুসঙ্ঘমজ্ঝে নিসিন্নো অত্তনো গুণে পচ্চৰেক্খিত্ৰা তেসং কারণভূতং ৰিজ্জানিমিত্তং ভগৰতো সন্তিকে আগমনং পসংসন্তো ‘‘স্ৰাগতং নাপগত’’ন্তি গাথং অভাসি.
৯. তত্থ স্ৰাগতন্তি সুন্দরং আগমনং, ইদং মমাতি সম্বন্ধো. অথ ৰা স্ৰাগতন্তি সুট্ঠু আগতং, মযাতি ৰিভত্তি ৰিপরিণামেতব্বা. নাপগতন্তি ন অপগতং হিতাভিৰুদ্ধিতো ন অপেতং. নযিদং দুমন্তিতং মমাতি ইদং মম দুট্ঠু কথিতং, দুট্ঠু ৰা ৰীমংসিতং ন হোতি. ইদং ৰুত্তং হোতি – যং ভগৰতো সন্তিকে মমাগমনং, যং ৰা মযা তত্থ আগতং, তং স্ৰাগতং, স্ৰাগতত্তাযেৰ ন দুরাগতং. যং ‘‘ভগৰতো সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা পব্বজিস্সামী’’তি মম মন্তিতং গদিতং কথিতং, চিত্তেন ৰা ৰীমংসিতং ইদম্পি ন দুম্মন্তিন্তি. ইদানি তত্থ কারণং দস্সেন্তো ‘‘সংৰিভত্তেসূ’’তিআদিমাহ. সংৰিভত্তেসূতি পকারতো ৰিভত্তেসু. ধম্মেসূতি ঞেয্যধম্মেসু সমথধম্মেসু ৰা, নানাতিত্থিযেহি পকতিআদিৰসেন, সম্মাসম্বুদ্ধেহি দুক্খাদিৰসেন সংৰিভজিত্ৰা ৰুত্তধম্মেসু. যং সেট্ঠং তদুপাগমিন্তি যং তত্থ সেট্ঠং, তং চতুসচ্চধম্মং, তস্স ৰা বোধকং সাসনধম্মং উপাগমিং, ‘‘অযং ধম্মো অযং ৰিনযো’’তি উপগচ্ছিং. সম্মাসম্বুদ্ধেহি এৰ ৰা কুসলাদিৰসেন খন্ধাদিৰসেন যথাসভাৰতো সংৰিভত্তেসু সভাৰধম্মেসু যং তত্থ সেট্ঠং উত্তমং পৰরং, তং মগ্গফলনিব্বানধম্মং উপাগমিং, অত্তপচ্চক্খতো উপগচ্ছিং সচ্ছাকাসিং, তস্মা স্ৰাগতং মম ন অপগতং সুমন্তিতং ন দুম্মন্তিতন্তি যোজনা.
পিলিন্দৰচ্ছত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.