৫. দব্বত্থেরগাথাৰণ্ণনা

যো দুদ্দমিযোতি আযস্মতো দব্বত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পদুমুত্তরবুদ্ধকালে হংসৰতীনগরে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ধম্মদেসনং সুণন্তো সত্থারং একং ভিক্খুং সেনাসনপঞ্ঞাপকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৰা অধিকারকম্মং কত্ৰা তং ঠানন্তরং পত্থেত্ৰা সত্থারা ব্যাকতো যাৰজীৰং কুসলং কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরিত্ৰা কস্সপদসবলস্স সাসনোসক্কনকালে পব্বজি. তদা তেন সদ্ধিং অপরে ছ জনাতি সত্ত ভিক্খূ একচিত্তা হুত্ৰা অঞ্ঞে সাসনে অগারৰং করোন্তে দিস্ৰা – ‘‘ইধ কিং করোম একমন্তে সমণধম্মং কত্ৰা দুক্খস্সন্তং করিস্সামা’’তি নিস্সেণিং বন্ধিত্ৰা উচ্চং পব্বতসিখরং আরুহিত্ৰা, ‘‘অত্তনো চিত্তবলং জানন্তা নিস্সেণিং নিপাতেন্তু, জীৰিতে সালযা ওতরন্তু, মা পচ্ছানুতপ্পিনো অহুৰত্থা’’তি ৰত্ৰা সব্বে একচিত্তা হুত্ৰা নিস্সেণিং পাতেত্ৰা – ‘‘অপ্পমত্তা হোথ, আৰুসো’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞং ওৰদিত্ৰা চিত্তরুচিকেসু ঠানেসু নিসীদিত্ৰা সমণধম্মং কাতুং আরভিংসু.

তত্রেকো থেরো পঞ্চমে দিৰসে অরহত্তং পত্ৰা, ‘‘মম কিচ্চং নিপ্ফন্নং, অহং ইমস্মিং ঠানে কিং করিস্সামি’’তি ইদ্ধিযা উত্তরকুরুতো পিণ্ডপাতং আহরিত্ৰা, ‘‘আৰুসো, ইমং পিণ্ডপাতং পরিভুঞ্জথ, ভিক্খাচারকিচ্চং মমাযত্তং হোতু, তুম্হে অত্তনো কম্মং করোথা’’তি আহ. ‘‘কিং নু খো মযং, আৰুসো, নিস্সেণিং পাতেন্তা এৰং অৰোচুম্হ – ‘যো পঠমং ধম্মং সচ্ছিকরোতি, সো ভিক্খং আহরতু, তেনাভতং সেসা পরিভুঞ্জিত্ৰা সমণধম্মং করিস্সন্তী’’’তি. ‘‘নত্থি, আৰুসো’’তি. তুম্হে অত্তনো পুব্বহেতুনা লভিত্থ, মযম্পি সক্কোন্তা ৰট্টস্সন্তং করিস্সাম, গচ্ছথ তুম্হেতি. থেরো তে সঞ্ঞাপেতুং অসক্কোন্তো ফাসুকট্ঠানে পিণ্ডপাতং পরিভুঞ্জিত্ৰা গতো. অপরো থেরো সত্তমে দিৰসে অনাগামিফলং পত্ৰা ততো চুতো সুদ্ধাৰাসব্রহ্মলোকে নিব্বত্তো. ইতরে থেরা ততো চুতা একং বুদ্ধন্তরং দেৰমনুস্সেসু সংসরিত্ৰা তেসু তেসু কুলেসু নিব্বত্তা. একো গন্ধাররট্ঠে তক্কসিলানগরে রাজগেহে নিব্বত্তো, একো মজ্ঝন্তিকরট্ঠে পরিব্বাজিকায কুচ্ছিম্হি নিব্বত্তো, একো বাহিযরট্ঠে কুটুম্বিযগেহে নিব্বত্তো, একো ভিক্খুনুপস্সযে জাতো.

অযং পন দব্বত্থেরো মল্লরট্ঠে অনুপিযনগরে একস্স মল্লরঞ্ঞো গেহে পটিসন্ধিং গণ্হি. তস্স মাতা উপৰিজঞ্ঞা কালমকাসি, মতসরীরং সুসানং নেত্ৰা দারুচিতকং আরোপেত্ৰা অগ্গিং অদংসু. তস্সা অগ্গিৰেগসন্তত্তং উদরপটলং দ্ৰেধা অহোসি. দারকো অত্তনো পুঞ্ঞবলেন উপ্পতিত্ৰা একস্মিং দব্বত্থম্ভে নিপতি. তং দারকং গহেত্ৰা অয্যিকায অদংসু. সা তস্স নামং গণ্হন্তী দব্বত্থম্ভে পতিত্ৰা লদ্ধজীৰিতত্তা ‘‘দব্বো’’তিস্স নামং অকাসি. তস্স চ সত্তৰস্সিককালে সত্থা ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰারো মল্লরট্ঠে চারিকং চরমানো অনুপিযম্বৰনে ৰিহরতি. দব্বকুমারো সত্থারং দিস্ৰা দস্সনেনেৰ পসীদিত্ৰা পব্বজিতুকামো হুত্ৰা ‘‘অহং দসবলস্স সন্তিকে পব্বজিস্সামী’’তি অয্যিকং আপুচ্ছি. সা ‘‘সাধু, তাতা’’তি দব্বকুমারং আদায সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা, ‘‘ভন্তে, ইমং কুমারং পব্বাজেথা’’তি আহ. সত্থা অঞ্ঞতরস্স ভিক্খুনো সঞ্ঞং অদাসি – ‘‘ভিক্খু ইমং দারকং পব্বাজেহী’’তি. সো থেরো সত্থু ৰচনং সুত্ৰা দব্বকুমারং পব্বাজেন্তো তচপঞ্চককম্মট্ঠানং আচিক্খি. পুব্বহেতুসম্পন্নো কতাভিনীহারো সত্তো পঠমকেসৰট্টিযা ৰোরোপনক্খণে সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি, দুতিযায কেসৰট্টিযা ওরোপিযমানায সকদাগামিফলে, ততিযায অনাগামিফলে, সব্বকেসানং পন ওরোপনঞ্চ অরহত্তফলসচ্ছিকিরিযা চ অপচ্ছা অপুরে অহোসি. সত্থা মল্লরট্ঠে যথাভিরন্তং ৰিহরিত্ৰা রাজগহং গন্ত্ৰা ৰেল়ুৰনে ৰাসং কপ্পেসি.

তত্রাযস্মা দব্বো মল্লপুত্তো রহোগতো অত্তনো কিচ্চনিপ্ফত্তিং ওলোকেত্ৰা সঙ্ঘস্স ৰেয্যাৰচ্চকরণে কাযং যোজেতুকামো চিন্তেসি – ‘‘যংনূনাহং সঙ্ঘস্স সেনাসনঞ্চ পঞ্ঞাপেয্যং ভত্তানি চ উদ্দিসেয্য’’ন্তি. সো সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা অত্তনো পরিৰিতক্কং আরোচেসি. সত্থা তস্স সাধুকারং দত্ৰা সেনাসনপঞ্ঞাপকত্তঞ্চ ভত্তুদ্দেসকত্তঞ্চ সম্পটিচ্ছি. অথ নং ‘‘অযং দব্বো দহরোৰ সমানো মহন্তে ঠানে ঠিতো’’তি সত্তৰস্সিককালেযেৰ উপসম্পাদেসি. থেরো উপসম্পন্নকালতো পট্ঠায রাজগহং উপনিস্সায ৰিহরন্তানং সব্বভিক্খূনং সেনাসনানি চ পঞ্ঞাপেতি, ভিক্খঞ্চ উদ্দিসতি. তস্স সেনাসনপঞ্ঞাপকভাৰো সব্বদিসাসু পাকটো অহোসি – ‘‘দব্বো কির মল্লপুত্তো সভাগসভাগানং ভিক্খূনং একট্ঠানে সেনাসনানি পঞ্ঞাপেতি, আসন্নেপি দূরেপি সেনাসনং পঞ্ঞাপেতি, গন্তুং অসক্কোন্তে ইদ্ধিযা নেতী’’তি.

অথ নং ভিক্খূ কালেপি ৰিকালেপি – ‘‘অম্হাকং, আৰুসো, জীৰকম্বৰনে সেনাসনং পঞ্ঞাপেহি, অম্হাকং মদ্দকুচ্ছিস্মিং মিগদাযে’’তি এৰং সেনাসনং উদ্দিসাপেত্ৰা তস্স ইদ্ধিং পস্সন্তা গচ্ছন্তি. সোপি ইদ্ধিযা মনোমযে কাযে অভিসঙ্খরিত্ৰা একেকস্স থেরস্স একেকং অত্তনা সদিসং ভিক্খুং দত্ৰা অঙ্গুলিযা জলমানায পুরতো গন্ত্ৰা ‘‘অযং মঞ্চো ইদং পীঠ’’ন্তিআদীনি ৰত্ৰা সেনাসনং পঞ্ঞাপেত্ৰা পুন অত্তনো ৰসনট্ঠানমেৰ আগচ্ছতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারতো পনিদং ৰত্থু পাল়িযং আগতমেৰ. সত্থা ইদমেৰ কারণং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৰা অপরভাগে অরিযগণমজ্ঝে নিসিন্নো থেরং সেনাসনপঞ্ঞাপকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং সেনাসনপঞ্ঞাপকানং যদিদং দব্বো মল্লপুত্তো’’তি (অ. নি. ১.২০৯; ২১৪). ৰুত্তম্পি চেতং অপদানে (অপ. থের ২.৫৪, ১০৮-১৪৯) –

‘‘পদুমুত্তরো নাম জিনো, সব্বলোকৰিদূ মুনি;

ইতো সতসহস্সম্হি, কপ্পে উপ্পজ্জি চক্খুমা.

‘‘ওৰাদকো ৰিঞ্ঞাপকো, তারকো সব্বপাণিনং;

দেসনাকুসলো বুদ্ধো, তারেসি জনতং বহুং.

‘‘অনুকম্পকো কারুণিকো, হিতেসী সব্বপাণিনং;

সম্পত্তে তিত্থিযে সব্বে, পঞ্চসীলে পতিট্ঠপি.

‘‘এৰং নিরাকুলং আসি, সুঞ্ঞতং তিত্থিযেহি চ;

ৰিচিত্তং অরহন্তেহি, ৰসীভূতেহি তাদিভি.

‘‘রতনানট্ঠপঞ্ঞাসং, উগ্গতো সো মহামুনি;

কঞ্চনগ্ঘিযসঙ্কাসো, বাত্তিংসৰরলক্খণো.

‘‘ৰস্সসতসহস্সানি, আযু ৰিজ্জতি তাৰদে;

তাৰতা তিট্ঠমানো সো, তারেসি জনতং বহুং.

‘‘তদাহং হংসৰতিযং, সেট্ঠিপুত্তো মহাযসো;

উপেত্ৰা লোকপজ্জোতং, অস্সোসিং ধম্মদেসনং.

‘‘সেনাসনানি ভিক্খূনং, পঞ্ঞাপেন্তং সসাৰকং;

কিত্তযন্তস্স ৰচনং, সুণিত্ৰা মুদিতো অহং.

‘‘অধিকারং সসঙ্ঘস্স, কত্ৰা তস্স মহেসিনো;

নিপচ্চ সিরসা পাদে, তং ঠানমভিপত্থযিং.

‘‘তদাহ স মহাৰীরো, মম কম্মং পকিত্তযং;

যো সসঙ্ঘমভোজেসি, সত্তাহং লোকনাযকং.

‘‘সোযং কমলপত্তক্খো, সীহংসো কনকত্তচো;

মম পাদমূলে নিপতি, পত্থযং ঠানমুত্তমং.

‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, ওক্কাককুলসম্ভৰো;

গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৰিস্সতি.

‘‘সাৰকো তস্স বুদ্ধস্স, দব্বো নামেন ৰিস্সুতো;

সেনাসনপঞ্ঞাপকো, অগ্গো হেস্সতিযং তদা.

‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;

জহিত্ৰা মানুসং দেহং, তাৰতিংসমগচ্ছহং.

‘‘সতানং তীণিক্খত্তুঞ্চ, দেৰরজ্জমকারযিং;

সতানং পঞ্চক্খত্তুঞ্চ, চক্কৰত্তী অহোসহং.

‘‘পদেসরজ্জং ৰিপুলং, গণনাতো অসঙ্খিযং;

সব্বত্থ সুখিতো আসিং, তস্স কম্মস্স ৰাহসা.

‘‘একনৰুতিতো কপ্পে, ৰিপস্সী নাম নাযকো;

উপ্পজ্জি চারুদস্সনো, সব্বধম্মৰিপস্সকো.

‘‘দুট্ঠচিত্তো উপৰদিং, সাৰকং তস্স তাদিনো;

সব্বাসৰপরিক্খীণং, সুদ্ধোতি চ ৰিজানিয.

‘‘তস্সেৰ নরৰীরস্স, সাৰকানং মহেসিনং;

সলাকঞ্চ গহেত্ৰান, খীরোদনমদাসহং.

‘‘ইমম্হি ভদ্দকে কপ্পে, ব্রহ্মবন্ধু মহাযসো;

কস্সপো নাম গোত্তেন, উপ্পজ্জি ৰদতং ৰরো.

‘‘সাসনং জোতযিত্ৰান, অভিভুয্য কুতিত্থিযে;

ৰিনেয্যে ৰিনযিত্ৰাৰ, নিব্বুতো সো সসাৰকো.

‘‘সসিস্সে নিব্বুতে নাথে, অত্থমেন্তম্হি সাসনে;

দেৰা কন্দিংসু সংৰিগ্গা, মুত্তকেসা রুদম্মুখা.

‘‘নিব্বাযিস্সতি ধম্মক্খো, ন পস্সিসাম সুব্বতে;

ন সুণিস্সাম সদ্ধম্মং, অহো নো অপ্পপুঞ্ঞতা.

‘‘তদাযং পথৰী সব্বা, অচলা সা চলাচলা;

সাগরো চ সসোকোৰ, ৰিনদী করুণং গিরং.

‘‘চতুদ্দিসা দুন্দুভিযো, নাদযিংসু অমানুসা;

সমন্ততো অসনিযো, ফলিংসু চ ভযাৰহা.

‘‘উক্কা পতিংসু নভসা, ধূমকেতু চ দিস্সতি;

সধূমা জালৰট্টা চ, রৰিংসু করুণং মিগা.

‘‘উপ্পাদে দারুণে দিস্ৰা, সাসনত্থঙ্গসূচকে;

সংৰিগ্গা ভিক্খৰো সত্ত, চিন্তযিম্হ মযং তদা.

‘‘সাসনেন ৰিনাম্হাকং, জীৰিতেন অলং মযং;

পৰিসিত্ৰা মহারঞ্ঞং, যুঞ্জাম জিনসাসনে.

‘‘অদ্দসম্হ তদারঞ্ঞে, উব্বিদ্ধং সেলমুত্তমং;

নিস্সেণিযা তমারুয্হ, নিস্সেণিং পাতযিম্হসে.

‘‘তদা ওৰদি নো থেরো, বুদ্ধুপ্পাদো সুদুল্লভো;

সদ্ধাতিদুল্লভা লদ্ধা, থোকং সেসঞ্চ সাসনং.

‘‘নিপতন্তি খণাতীতা, অনন্তে দুক্খসাগরে;

তস্মা পযোগো কত্তব্বো, যাৰ ঠাতি মুনে মতং.

‘‘অরহা আসি সো থেরো, অনাগামী তদানুগো;

সুসীলা ইতরে যুত্তা, দেৰলোকং অগম্হসে.

‘‘নিব্বুতো তিণ্ণসংসারো, সুদ্ধাৰাসে চ এককো;

অহঞ্চ পক্কুসাতি চ, সভিযো বাহিযো তথা.

‘‘কুমারকস্সপো, চেৰ, তত্থ তত্থূপগা মযং;

সংসারবন্ধনা মুত্তা, গোতমেনানুকম্পিতা.

‘‘মল্লেসু কুসিনারাযং, গব্ভে জাতস্স মে সতো;

মাতা মতা চিতারুল়্হা, ততো নিপ্পতিতো অহং.

‘‘পতিতো দব্বপুঞ্জম্হি, ততো দব্বোতি ৰিস্সুতো;

ব্রহ্মচারীবলেনাহং, ৰিমুত্তো সত্তৰস্সিকো.

‘‘খীরোদনবলেনাহং, পঞ্চহঙ্গেহুপাগতো;

খীণাসৰোপৰাদেন, পাপেহি বহু চোদিতো.

‘‘উভো পুঞ্ঞঞ্চ পাপঞ্চ, ৰীতিৰত্তোম্হি দানিহং;

পত্ৰান পরমং সন্তিং, ৰিহরামি অনাসৰো.

‘‘সেনাসনং পঞ্ঞাপযিং, হাসযিত্ৰান সুব্বতে;

জিনো তস্মিং গুণে তুট্ঠো, এতদগ্গে ঠপেসি মং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং, ভৰা সব্বে সমূহতা;

নাগোৰ বন্ধনং ছেত্ৰা, ৰিহরামি অনাসৰো.

‘‘স্ৰাগতং ৰত মে আসি, বুদ্ধসেট্ঠস্স সন্তিকে;

তিস্সো ৰিজ্জা অনুপ্পত্তা, কতং বুদ্ধস্স সাসনং.

‘‘পটিসম্ভিদা চতস্সো…পে…কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

এৰংভূতং পন তং যেন পুব্বে একস্স খীণাসৰত্থেরস্স অনুদ্ধংসনৰসেন কতেন পাপকম্মেন বহূনি ৰস্সসতসহস্সানি নিরযে পচ্চি, তায এৰ কম্মপিলোতিকায চোদিযমানা মেত্তিযভূমজকা ভিক্খূ ‘‘ইমিনা মযং কল্যাণভত্তিকস্স গহপতিনো অন্তরে পরিভেদিতা’’তি দুগ্গহিতগাহিনো অমূলকেন পারাজিকেন ধম্মেন অনুদ্ধংসেসুং. তস্মিঞ্চ অধিকরণে সঙ্ঘেন সতিৰিনযেন ৰূপসমিতে অযং থেরো লোকানুকম্পায অত্তনো গুণে ৰিভাৰেন্তো ‘‘যো দুদ্দমিযো’’তি ইমং গাথং অভাসি.

৫. তত্থ যোতি অনিযমিতনিদ্দেসো, তস্স ‘‘সো’’তি ইমিনা নিযমত্তং দট্ঠব্বং. উভযেনপি অঞ্ঞং ৰিয কত্ৰা অত্তানমেৰ ৰদতি. দুদ্দমিযোতি দুদ্দমো, দমেতুং অসক্কুণেয্যো. ইদঞ্চ অত্তনো পুথুজ্জনকালে দিট্ঠিগতানং ৰিসূকাযিকানং কিলেসানং মদালেপচিত্তস্স ৰিপ্ফন্দিতং ইন্দ্রিযানং অৰূপসমনঞ্চ চিন্তেত্ৰা ৰদতি. দমেনাতি উত্তমেন অগ্গমগ্গদমেন, তেন হি দন্তো পুন দমেতব্বতাভাৰতো ‘‘দন্তো’’তি ৰত্তব্বতং অরহতি, ন অঞ্ঞেন. অথ ৰা দমেনাতি দমকেন পুরিসদম্মসারথিনা দমিতো. দব্বোতি দ্রব্যো, ভব্বোতি অত্থো. তেনাহ ভগৰা ইমমেৰ থেরং সন্ধায – ‘‘ন খো, দব্ব, দব্বা এৰং নিব্বেঠেন্তী’’তি (পারা. ৩৮৪; চূল়ৰ. ১৯৩). সন্তুসিতোতি যথালদ্ধপচ্চযসন্তোসেন ঝানসমাপত্তিসন্তোসেন মগ্গফলসন্তোসেন চ সন্তুট্ঠো. ৰিতিণ্ণকঙ্খোতি সোল়সৰত্থুকায অট্ঠৰত্থুকায চ কঙ্খায পঠমমগ্গেনেৰ সমুগ্ঘাটিতত্তা ৰিগতকঙ্খো. ৰিজিতাৰীতি পুরিসাজানীযেন ৰিজেতব্বস্স সব্বস্সপি সংকিলেসপক্খস্স ৰিজিতত্তা ৰিধমিতত্তা ৰিজিতাৰী. অপেতভেরৰোতি পঞ্চৰীসতিযা ভযানং সব্বসো অপেতত্তা অপগতভেরৰো অভযূপরতো. পুন দব্বোতি নামকিত্তনং. পরিনিব্বুতোতি দ্ৰে পরিনিব্বানানি কিলেসপরিনিব্বানঞ্চ, যা সউপাদিসেসনিব্বানধাতু, খন্ধপরিনিব্বানঞ্চ, যা অনুপাদিসেসনিব্বানধাতু. তেসু ইধ কিলেসপরিনিব্বানং অধিপ্পেতং, তস্মা পহাতব্বধম্মানং মগ্গেন সব্বসো পহীনত্তা কিলেসপরিনিব্বানেন পরিনিব্বুতোতি অত্থো. ঠিতত্তোতি ঠিতসভাৰো অচলো ইট্ঠাদীসু তাদিভাৰপ্পত্তিযা লোকধম্মেহি অকম্পনীযো. হীতি চ হেতুঅত্থে নিপাতো, তেন যো পুব্বে দুদ্দমো হুত্ৰা ঠিতো যস্মা দব্বত্তা সত্থারা উত্তমেন দমেন দমিতো সন্তুসিতো ৰিতিণ্ণকঙ্খো ৰিজিতাৰী অপেতভেরৰো, তস্মা সো দব্বো পরিনিব্বুতো ততোযেৰ চ ঠিতত্তো, এৰংভূতে চ তস্মিং চিত্তপসাদোৰ কাতব্বো, ন পসাদঞ্ঞথত্তন্তি পরনেয্যবুদ্ধিকে সত্তে অনুকম্পন্তো থেরো অঞ্ঞং ব্যাকাসি.

দব্বত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.