৪. পুণ্ণত্থেরগাথাৰণ্ণনা
সব্ভিরেৰ সমাসেথাতি আযস্মতো পুণ্ণত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযং কির পদুমুত্তরস্স দসবলস্স উপ্পত্তিতো পুরেতরমেৰ হংসৰতীনগরে ব্রাহ্মণমহাসালকুলে নিব্বত্তো অনুক্কমেন ৰিঞ্ঞুতং পত্তো সত্থরি লোকে উপ্পজ্জন্তে একদিৰসং বুদ্ধানং ধম্মদেসনাকালে হেট্ঠা ৰুত্তনযেন মহাজনেন সদ্ধিং ৰিহারং গন্ত্ৰা পরিসপরিযন্তে নিসীদিত্ৰা ধম্মং সুণন্তো সত্থারং একং ভিক্খুং ধম্মকথিকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৰা ‘‘মযাপি অনাগতে এৰরূপেন ভৰিতুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা দেসনাৰসানে ৰুট্ঠিতায পরিসায সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা নিমন্তেত্ৰা হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ মহাসক্কারং কত্ৰা ভগৰন্তং এৰমাহ – ‘‘ভন্তে, অহং ইমিনা অধিকারকম্মেন নাঞ্ঞং সম্পত্তিং পত্থেমি. যথা পন সো ভিক্খু ইতো সত্তমদিৰসমত্থকে ধম্মকথিকানং অগ্গট্ঠানে ঠপিতো, এৰং অহম্পি অনাগতে একস্স বুদ্ধস্স সাসনে ধম্মকথিকানং ভিক্খূনং অগ্গো ভৰেয্য’’ন্তি পত্থনং অকাসি. সত্থা অনাগতং ওলোকেত্ৰা তস্স পত্থনায সমিজ্ঝনভাৰং দিস্ৰা ‘‘অনাগতে কপ্পসতসহস্সমত্থকে গোতমো নাম বুদ্ধো উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স সাসনে ত্ৰং পব্বজিত্ৰা ধম্মকথিকানং অগ্গো ভৰিস্সসী’’তি ব্যাকাসি.
সো তত্থ যাৰজীৰং কল্যাণধম্মং কত্ৰা ততো চুতো কপ্পসতসহস্সং পুঞ্ঞঞাণসম্ভারং সম্ভরন্তো দেৰমনুস্সেসু সংসরিত্ৰা অম্হাকং ভগৰতো কালে কপিলৰত্থুনগরস্স অৰিদূরে দোণৰত্থুনামকে ব্রাহ্মণগামে ব্রাহ্মণমহাসালকুলে অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞত্থেরস্স ভাগিনেয্যো হুত্ৰা নিব্বত্তি. তস্স নামগ্গহণদিৰসে ‘‘পুণ্ণো’’তি নামং অকংসু. সো সত্থরি অভিসম্বোধিং পত্ৰা পৰত্তৰরধম্মচক্কে অনুপুব্বেন রাজগহং গন্ত্ৰা তং উপনিস্সায ৰিহরন্তে অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞত্থেরস্স সন্তিকে পব্বজিত্ৰা লদ্ধূপসম্পদো সব্বং পুব্বকিচ্চং কত্ৰা পধানমনুযুঞ্জন্তো পব্বজিতকিচ্চং মত্থকং পাপেত্ৰাৰ ‘‘দসবলস্স সন্তিকং গমিস্সামী’’তি মাতুলত্থেরেন সদ্ধিং সত্থু সন্তিকং অগন্ত্ৰা কপিলৰত্থুসামন্তাযেৰ ওহীযিত্ৰা যোনিসোমনসিকারে কম্মং করোন্তো নচিরস্সেৰ ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. ৰুত্তম্পি চেতং অপদানে (অপ. থের ১.১.৪৩৪-৪৪০) –
‘‘অজ্ঝাযকো মন্তধরো, তিণ্ণং ৰেদান পারগূ;
পুরক্খতোম্হি সিস্সেহি, উপগচ্ছিং নরুত্তমং.
‘‘পদুমুত্তরো লোকৰিদূ, আহুতীনং পটিগ্গহো;
মম কম্মং পকিত্তেসি, সংখিত্তেন মহামুনি.
‘‘তাহং ধম্মং সুণিত্ৰান, অভিৰাদেত্ৰান সত্থুনো;
অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৰান, পক্কমিং দক্খিণামুখো.
‘‘সংখিত্তেন সুণিত্ৰান, ৰিত্থারেন অভাসযিং;
সব্বে সিস্সা অত্তমনা, সুত্ৰান মম ভাসতো.
‘‘সকং দিট্ঠিং ৰিনোদেত্ৰা, বুদ্ধে চিত্তং পসাদযুং;
সংখিত্তেনপি দেসেমি, ৰিত্থারেন তথেৰহং.
‘‘অভিধম্মনযঞ্ঞূহং, কথাৰত্থুৰিসুদ্ধিযা;
সব্বেসং ৰিঞ্ঞাপেত্ৰান, ৰিহরামি অনাসৰো.
‘‘ইতো পঞ্চসতে কপ্পে, চতুরো সুপ্পকাসকা;
সত্তরতনসম্পন্না, চতুদীপম্হি ইস্সরা.
‘‘পটিসম্ভিদা চতস্সো…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
তস্স পন পুণ্ণত্থেরস্স সন্তিকে পব্বজিতা কুলপুত্তা পঞ্চসতা অহেসুং. থেরো সযং দসকথাৰত্থুলাভিতায তেপি দসহি কথাৰত্থূহি ওৰদি. তে তস্স ওৰাদে ঠত্ৰা সব্বেৰ অরহত্তং পত্তা. তে অত্তনো পব্বজিতকিচ্চং মত্থকপ্পত্তং ঞত্ৰা উপজ্ঝাযং উপসঙ্কমিত্ৰা আহংসু – ‘‘ভন্তে, অম্হাকং কিচ্চং মত্থকপ্পত্তং, দসন্নঞ্চম্হ কথাৰত্থূনং লাভিনো, সমযো, দানি নো দসবলং পস্সিতু’’ন্তি. থেরো তেসং ৰচনং সুত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘মম দসকথাৰত্থুলাভিতং সত্থা জানাতি অহং ধম্মং দেসেন্তো দস কথাৰত্থূনি অমুঞ্চিত্ৰাৰ দেসেমি, মযি গচ্ছন্তে সব্বেপিমে ভিক্খূ মং পরিৰারেত্ৰা গচ্ছিস্সন্তি, এৰং গণসঙ্গণিকায গন্ত্ৰা পন অযুত্তং ময্হং দসবলং পস্সিতুং, ইমে তাৰ গন্ত্ৰা পস্সন্তূ’’তি তে ভিক্খূ আহ – ‘‘আৰুসো, তুম্হে পুরতো গন্ত্ৰা তথাগতং পস্সথ, মম ৰচনেন চস্স পাদে ৰন্দথ, অহম্পি তুম্হাকং গতমগ্গেনাগমিস্সামী’’তি. তে থেরা সব্বেপি দসবলস্স জাতিভূমিরট্ঠৰাসিনো সব্বে খীণাসৰা সব্বে দসকথাৰত্থুলাভিনো অত্তনো উপজ্ঝাযস্স ওৰাদং সম্পটিচ্ছিত্ৰা থেরং ৰন্দিত্ৰা অনুপুব্বেন চারিকং চরন্তা সট্ঠিযোজনমগ্গং অতিক্কম্ম রাজগহে ৰেল়ুৰনমহাৰিহারং গন্ত্ৰা দসবলস্স পাদে ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু.
আচিণ্ণং খো পনেতং বুদ্ধানং ভগৰন্তানং আগন্তুকেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং পটিসম্মোদিতুন্তি ভগৰা তেহি সদ্ধিং – ‘‘কচ্চি, ভিক্খৰে, খমনীয’’ন্তিআদিনা নযেন মধুরপটিসন্থারং কত্ৰা ‘‘কুতো চ তুম্হে, ভিক্খৰে, আগচ্ছথা’’তি পুচ্ছি. অথ তেহি ‘‘জাতিভূমিতো’’তি ৰুত্তে ‘‘কো নু খো, ভিক্খৰে, জাতিভূমিযং জাতিভূমকানং ভিক্খূনং সব্রহ্মচারীনং এৰং সম্ভাৰিতো ‘অত্তনা চ অপ্পিচ্ছো অপ্পিচ্ছকথঞ্চ ভিক্খূনং কত্তা’’’তি (ম. নি. ১.২৫২) দসকথাৰত্থুলাভিং ভিক্খুং পুচ্ছি. তেপি ‘‘পুণ্ণো নাম, ভন্তে, আযস্মা মন্তাণিপুত্তো’’তি আরোচযিংসু. তং কথং সুত্ৰা আযস্মা সারিপুত্তো থেরস্স দস্সনকামো অহোসি. অথ সত্থা রাজগহতো সাৰত্থিং অগমাসি. পুণ্ণত্থেরোপি দসবলস্স তত্থ আগতভাৰং সুত্ৰা – ‘‘সত্থারং পস্সিস্সামী’’তি গন্ত্ৰা অন্তোগন্ধকুটিযংযেৰ তথাগতং সম্পাপুণি. সত্থা তস্স ধম্মং দেসেসি. থেরো ধম্মং সুত্ৰা দসবলং ৰন্দিত্ৰা পটিসল্লানত্থায অন্ধৰনং গন্ত্ৰা অঞ্ঞতরম্হি রুক্খমূলে দিৰাৰিহারং নিসীদি.
সারিপুত্তত্থেরোপি তস্সাগমনং সুত্ৰা সীসানুলোকিকো গন্ত্ৰা ওকাসং সল্লক্খেত্ৰা তং রুক্খমূলে নিসিন্নং উপসঙ্কমিত্ৰা থেরেন সদ্ধিং সম্মোদিত্ৰা, তং সত্তৰিসুদ্ধিক্কমং পুচ্ছি. থেরোপিস্স পুচ্ছিতপুচ্ছিতং ব্যাকরোন্তো রথৰিনীতূপমায চিত্তং আরাধেসি, তে অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সুভাসিতং সমনুমোদিংসু. অথ সত্থা অপরভাগে ভিক্খুসঙ্ঘমজ্ঝে নিসিন্নো থেরং ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং ধম্মকথিকানং যদিদং পুণ্ণো’’তি (অ. নি. ১.১৮৮, ১৯৬) ধম্মকথিকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি. সো একদিৰসং অত্তনো ৰিমুত্তিসম্পত্তিং পচ্চৰেক্খিত্ৰা ‘‘সত্থারং নিস্সায অহঞ্চেৰ অঞ্ঞে চ বহূ সত্তা সংসারদুক্খতো ৰিপ্পমুত্তা, বহূপকারা ৰত সপ্পুরিসসংসেৰা’’তি পীতিসোমনস্সজাতো উদানৰসেন পীতিৰেগৰিস্সট্ঠং ‘‘সব্ভিরেৰ সমাসেথা’’তি গাথং অভাসি.
৪. তত্থ সব্ভিরেৰাতি সপ্পুরিসেহি এৰ. সন্তোতি পনেত্থ বুদ্ধাদযো অরিযা অধিপ্পেতা. তে হি অনৰসেসতো অসতং ধম্মং পহায সদ্ধম্মে উক্কংসগতত্তা সাতিসযং পসংসিযত্তা চ ৰিসেসতো ‘‘সন্তো সপ্পুরিসা’’তি চ ৰুচ্চন্তি. সমাসেথাতি সমং আসেথ সহ ৰসেয্য. তে পযিরুপাসন্তো তেসং সুস্সূসন্তো দিট্ঠানুগতিঞ্চ আপজ্জন্তো সমানৰাসো ভৰেয্যাতি অত্থো. পণ্ডিতেহত্থদস্সিভীতি তেসং থোমনা. পণ্ডা ৰুচ্চতি পঞ্ঞা, সা ইমেসং সঞ্জাতাতি পণ্ডিতা. ততো এৰ অত্তত্থাদিভেদং অত্থং অৰিপরীততো পস্সন্তীতি অত্থদস্সিনো. তেহি পণ্ডিতেহি অত্থদস্সীভি সমাসেথ. কস্মাতি চে? যস্মা তে সন্তো পণ্ডিতা, তে ৰা সম্মা সেৰন্তা একন্তহিতভাৰতো মগ্গঞাণাদীহেৰ অরণীযতো অত্থং, মহাগুণতায সন্ততায চ মহন্তং, অগাধভাৰতো গম্ভীরঞাণগোচরতো চ গম্ভীরং, হীনচ্ছন্দাদীহি দট্ঠুং অসক্কুণেয্যত্তা ইতরেহি চ কিচ্ছেন দট্ঠব্বত্তা দুদ্দসং, দুদ্দসত্তা সণ্হনিপুণসভাৰত্তা নিপুণঞাণগোচরতো চ নিপুণং, নিপুণত্তা এৰং সুখুমসভাৰতায অণুং নিব্বানং, অৰিপরীতট্ঠেন ৰা পরমত্থসভাৰত্তা অত্থং, অরিযভাৰকরত্তা মহত্তনিমিত্ততায মহন্তং, অনুত্তানসভাৰতায গম্ভীরং, দুক্খেন দট্ঠব্বং ন সুখেন দট্ঠুং সক্কাতি দুদ্দসং, গম্ভীরত্তা দুদ্দসং, দুদ্দসত্তা গম্ভীরন্তি চতুসচ্চং, ৰিসেসতো নিপুণং অণুং, নিরোধসচ্চন্তি এৰমেতং চতুসচ্চং ধীরা সমধিগচ্ছন্তি ধিতিসম্পন্নতায ধীরা চতুসচ্চকম্মট্ঠানভাৰনং উস্সুক্কাপেত্ৰা সম্মদেৰ অধিগচ্ছন্তি. অপ্পমত্তাতি সব্বত্থ সতিঅৰিপ্পৰাসেন অপ্পমাদপটিপত্তিং পূরেন্তা. ৰিচক্খণাতি ৰিপস্সনাভাৰনায ছেকা কুসলা. তস্মা সব্ভিরেৰ সমাসেথাতি যোজনা. পণ্ডিতেহত্থদস্সিভীতি ৰা এতং নিস্সক্কৰচনং. যস্মা পণ্ডিতেহি অত্থদস্সীভি সমুদাযভূতেহি ধীরা অপ্পমত্তা ৰিচক্খণা মহন্তাদিৰিসেসৰন্তং অত্থং সমধিগচ্ছন্তি, তস্মা তাদিসেহি সব্ভিরেৰ সমাসেথাতি সম্বন্ধো. এৰমেসা থেরস্স পটিৰেধদীপনেন অঞ্ঞাব্যাকরণগাথাপি অহোসীতি.
পুণ্ণত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.