৩. কঙ্খারেৰতত্থেরগাথাৰণ্ণনা

পঞ্ঞং ইমং পস্সাতি আযস্মতো কঙ্খারেৰতস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি থেরো পদুমুত্তরভগৰতো কালে হংসৰতীনগরে ব্রাহ্মণমহাসালকুলে নিব্বত্তো. একদিৰসং বুদ্ধানং ধম্মদেসনাকালে হেট্ঠা ৰুত্তনযেন মহাজনেন সদ্ধিং ৰিহারং গন্ত্ৰা পরিসপরিযন্তে ঠিতো ধম্মং সুণন্তো সত্থারং একং ভিক্খুং ঝানাভিরতানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৰা ‘‘মযাপি অনাগতে এৰরূপেন ভৰিতুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা দেসনাৰসানে সত্থারং নিমন্তেত্ৰা হেট্ঠা ৰুত্তনযেন মহাসক্কারং কত্ৰা ভগৰন্তং আহ – ‘‘ভন্তে, অহং ইমিনা অধিকারকম্মেন অঞ্ঞং সম্পত্তিং ন পত্থেমি, যথা পন সো ভিক্খু তুম্হেহি ইতো সত্তমদিৰসমত্থকে ঝাযীনং অগ্গট্ঠানে ঠপিতো, এৰং অহম্পি অনাগতে একস্স বুদ্ধস্স সাসনে ঝাযীনং অগ্গো ভৰেয্য’’ন্তি পত্থনমকাসি. সত্থা অনাগতং ওলোকেত্ৰা নিপ্ফজ্জনভাৰং দিস্ৰা ‘‘অনাগতে কপ্পসতসহস্সাৰসানে গোতমো নাম বুদ্ধো উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স সাসনে ত্ৰং ঝাযীনং অগ্গো ভৰিস্সসী’’তি ব্যাকরিত্ৰা পক্কামি.

সো যাৰজীৰং কল্যাণকম্মং কত্ৰা কপ্পসতসহস্সং দেৰমনুস্সেসু সংসরিত্ৰা অম্হাকং ভগৰতো কালে সাৰত্থিনগরে মহাভোগকুলে নিব্বত্তো পচ্ছাভত্তং ধম্মস্সৰনত্থং গচ্ছন্তেন মহাজনেন সদ্ধিং ৰিহারং গন্ত্ৰা পরিসপরিযন্তে ঠিতো দসবলস্স ধম্মকথং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা উপসম্পদং লভিত্ৰা কম্মট্ঠানং কথাপেত্ৰা ঝানপরিকম্মং করোন্তো ঝানলাভী হুত্ৰা ঝানং পাদকং কত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. সো যেভুয্যেন দসবলেন সমাপজ্জিতব্বসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তো অহোরত্তং ঝানেসু চিণ্ণৰসী অহোসি. অথ নং সত্থা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং ঝাযীনং যদিদং কঙ্খারেৰতো’’তি (অ. নি. ১.১৯৮, ২০৪) ঝাযীনং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি. ৰুত্তম্পি চেতং অপদানে (অপ. থের ২.৫৫.৩৪-৫৩) –

‘‘পদুমুত্তরো নাম জিনো, সব্বধম্মেসু চক্খুমা;

ইতো সতসহস্সম্হি, কপ্পে উপ্পজ্জি নাযকো.

‘‘সীহহনু ব্রহ্মগিরো, হংসদুন্দুভিনিস্সনো;

নাগৰিক্কন্তগমনো, চন্দসূরাধিকপ্পভো.

‘‘মহামতি মহাৰীরো, মহাঝাযী মহাবলো;

মহাকারুণিকো নাথো, মহাতমপনূদনো.

‘‘স কদাচি তিলোকগ্গো, ৰেনেয্যং ৰিনযং বহুং;

ধম্মং দেসেসি সম্বুদ্ধো, সত্তাসযৰিদূ মুনি.

‘‘ঝাযিং ঝানরতং ৰীরং, উপসন্তং অনাৰিলং;

ৰণ্ণযন্তো পরিসতিং, তোসেসি জনতং জিনো.

‘‘তদাহং হংসৰতিযং, ব্রাহ্মণো ৰেদপারগূ;

ধম্মং সুত্ৰান মুদিতো, তং ঠানমভিপত্থযিং.

‘‘তদা জিনো ৰিযাকাসি, সঙ্ঘমজ্ঝে ৰিনাযকো;

মুদিতো হোহি ত্ৰং ব্রহ্মে, লচ্ছসে তং মনোরথং.

‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, ওক্কাককুলসম্ভৰো;

গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৰিস্সতি.

‘‘তস্স ধম্মেসু দাযাদো, ওরসো ধম্মনিম্মিতো;

রেৰতো নাম নামেন, হেস্সতি সত্থু সাৰকো.

‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;

জহিত্ৰা মানুসং দেহং, তাৰতিংসমগচ্ছহং.

‘‘পচ্ছিমে চ ভৰে দানি, জাতোহং কোলিযে পুরে;

খত্তিযে কুলসম্পন্নে, ইদ্ধে ফীতে মহদ্ধনে.

‘‘যদা কপিলৰত্থুস্মিং, বুদ্ধো ধম্মমদেসযি;

তদা পসন্নো সুগতে, পব্বজিং অনগারিযং.

‘‘কঙ্খা মে বহুলা আসি, কপ্পাকপ্পে তহিং তহিং;

সব্বং তং ৰিনযী বুদ্ধো, দেসেত্ৰা ধম্মমুত্তমং.

‘‘ততোহং তিণ্ণসংসারো, তদা ঝানসুখে রতো;

ৰিহরামি তদা বুদ্ধো, মং দিস্ৰা এতদব্রৰি.

‘‘যা কাচি কঙ্খা ইধ ৰা হুরং ৰা, সৰেদিযা ৰা পরৰেদিযা ৰা;

যে ঝাযিনো তা পজহন্তি সব্বা, আতাপিনো ব্রহ্মচরিযং চরন্তা.

‘‘সতসহস্সে কতং কম্মং, ফলং দস্সেসি মে ইধ;

সুমুত্তো সরৰেগোৰ, কিলেসে ঝাপযিং মম.

‘‘ততো ঝানরত্তং দিস্ৰা, বুদ্ধো লোকন্তগূ মুনি;

ঝাযীনং ভিক্খূনং অগ্গো, পঞ্ঞাপেসি মহামতি.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং, ভৰা সব্বে সমূহতা;

নাগোৰ বন্ধনং ছেত্ৰা, ৰিহরামি অনাসৰো.

‘‘স্ৰাগতং ৰত মে আসি, মম বুদ্ধস্স সন্তিকে;

তিস্সো ৰিজ্জা অনুপ্পত্তা, কতং বুদ্ধস্স সাসনং.

‘‘পটিসম্ভিদা চতস্সো, ৰিমোক্খাপি চ অট্ঠিমে;

ছল়ভিঞ্ঞা সচ্ছিকতা, কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

তথা কতকিচ্চো পনাযং মহাথেরো পুব্বে দীঘরত্তং অত্তনো কঙ্খাপকতচিত্ততং ইদানি সব্বসো ৰিগতকঙ্খতঞ্চ পচ্চৰেক্খিত্ৰা ‘‘অহো নূন ময্হং সত্থুনো দেসনানুভাৰো, তেনেতরহি এৰং ৰিগতকঙ্খো অজ্ঝত্তং ৰূপসন্তচিত্তো জাতো’’তি সঞ্জাতবহুমানো ভগৰতো পঞ্ঞং পসংসন্তো ‘‘পঞ্ঞং ইমং পস্সা’’তি ইমং গাথমাহ.

৩. তত্থ পঞ্ঞন্তি পকারে জানাতি, পকারেহি ঞাপেতীতি চ পঞ্ঞা. ৰেনেয্যানং আসযানুসযচরিযাধিমুত্তিআদিপ্পকারে ধম্মানং কুসলাদিকে খন্ধাদিকে চ দেসেতব্বপ্পকারে জানাতি, যথাসভাৰতো পটিৰিজ্ঝতি, তেহি চ পকারেহি ঞাপেতীতি অত্থো. সত্থু দেসনাঞাণঞ্হি ইধাধিপ্পেতং, তেনাহ ‘‘ইম’’ন্তি. তঞ্হি অত্তনি সিদ্ধেন দেসনাবলেন নযগ্গাহতো পচ্চক্খং ৰিয উপট্ঠিতং গহেত্ৰা ‘‘ইম’’ন্তি ৰুত্তং. যদগ্গেন ৰা সত্থু দেসনাঞাণং সাৰকেহি নযতো গয্হতি, তদগ্গেন অত্তনো ৰিসযে পটিৰেধঞাণম্পি নযতো গয্হতেৰ. তেনাহ আযস্মা ধম্মসেনাপতি – ‘‘অপিচ মে, ভন্তে, ধম্মন্ৰযো ৰিদিতো’’তি (দী. নি. ২.১৪৬; ৩.১৪৩). পস্সাতি ৰিম্হযপ্পত্তো অনিযমতো আলপতি অত্তনোযেৰ ৰা চিত্তং, যথাহ ভগৰা উদানেন্তো – ‘‘লোকমিমং পস্স; পুথূ অৰিজ্জায পরেতং ভূতং ভূতরতং ভৰা অপরিমুত্ত’’ন্তি (উদা. ৩০). তথাগতানন্তি তথা আগমনাদিঅত্থেন তথাগতানং. তথা আগতোতি হি তথাগতো, তথা গতোতি তথাগতো, তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো, তথধম্মে যাথাৰতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো, তথদস্সিতায তথাগতো, তথৰাদিতায তথাগতো, তথাকারিতায তথাগতো, অভিভৰনট্ঠেন তথাগতোতি এৰং অট্ঠহি কারণেহি ভগৰা তথাগতো. তথায আগতোতি তথাগতো, তথায গতোতি তথাগতো, তথলক্খণং গতোতি তথাগতো, তথানি আগতোতি তথাগতো, তথাৰিধোতি তথাগতো, তথা পৰত্তিতোতি তথাগতো, তথেহি আগতোতি তথাগতো, তথা গতভাৰেন তথাগতোতি এৰম্পি অট্ঠহি কারণেহি ভগৰা তথাগতোতি অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারো পন পরমত্থদীপনিযা উদানট্ঠকথায (উদা. অট্ঠ. ১৮) ইতিৰুত্তকট্ঠকথায (ইতিৰু. অট্ঠ. ৩৮) চ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.

ইদানি তস্সা পঞ্ঞায অসাধারণৰিসেসং দস্সেতুং ‘‘অগ্গি যথা’’তিআদি ৰুত্তং. যথা অগ্গীতি উপমাৰচনং. যথাতি তস্স উপমাভাৰদস্সনং. পজ্জলিতোতি উপমেয্যেন সম্বন্ধদস্সনং. নিসীথেতি কিচ্চকরণকালদস্সনং. অযঞ্হেত্থ অত্থো – যথা নাম নিসীথে রত্তিযং চতুরঙ্গসমন্নাগতে অন্ধকারে ৰত্তমানে উন্নতে ঠানে পজ্জলিতো অগ্গি তস্মিং পদেসে তযগতং ৰিধমন্তং তিট্ঠতি, এৰমেৰ তথাগতানং ইমং দেসনাঞাণসঙ্খাতং সব্বসো ৰেনেয্যানং সংসযতমং ৰিধমন্তং পঞ্ঞং পস্সাতি. যতো দেসনাৰিলাসেন সত্তানং ঞাণমযং আলোকং দেন্তীতি আলোকদা. পঞ্ঞামযমেৰ চক্খুং দদন্তীতি চক্খুদদা. তদুভযম্পি কঙ্খাৰিনযপদট্ঠানমেৰ কত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘যে আগতানং ৰিনযন্তি কঙ্খ’’ন্তি আহ, যে তথাগতা অত্তনো সন্তিকং আগতানং উপগতানং ৰেনেয্যানং ‘‘অহোসিং নু খো অহমতীতমদ্ধান’’ন্তিআদিনযপ্পৰত্তং (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০) সোল়সৰত্থুকং, ‘‘বুদ্ধে কঙ্খতি ধম্মে কঙ্খতী’’তিআদিনযপ্পৰত্তং (ধ. স. ১০০৮) অট্ঠৰত্থুকঞ্চ কঙ্খং ৰিচিকিচ্ছং ৰিনযন্তি দেসনানুভাৰেন অনৰসেসতো ৰিধমন্তি ৰিদ্ধংসেন্তি. ৰিনযকুক্কুচ্চসঙ্খাতা পন কঙ্খা তব্বিনযেনেৰ ৰিনীতা হোন্তীতি.

অপরো নযো – যথা অগ্গি নিসীথে রত্তিভাগে পজ্জলিতো পটুতরজালো সমুজ্জলং উচ্চাসনে ঠিতানং ওভাসদানমত্তেন অন্ধকারং ৰিধমিত্ৰা সমৰিসমং ৰিভাৰেন্তো আলোকদদো হোতি. অচ্চাসন্নে পন ঠিতানং তং সুপাকটং করোন্তো চক্খুকিচ্চকরণতো চক্খুদদো নাম হোতি, এৰমেৰ তথাগতো অত্তনো ধম্মকাযস্স দূরে ঠিতানং অকতাধিকারানং পঞ্ঞাপজ্জোতেন মোহন্ধকারং ৰিধমিত্ৰা কাযৰিসমাদিসমৰিসমং ৰিভাৰেন্তো আলোকদা ভৰন্তি, আসন্নে ঠিতানং পন কতাধিকারানং ধম্মচক্খুং উপ্পাদেন্তো চক্খুদদা ভৰন্তি. যে এৰংভূতা অত্তনো ৰচীগোচরং আগতানং মাদিসানম্পি কঙ্খাবহুলানং কঙ্খং ৰিনযন্তি অরিযমগ্গসমুপ্পাদনেন ৰিধমন্তি, তেসং তথাগতানং পঞ্ঞং ঞাণাতিসযং পস্সাতি যোজনা. এৰমযং থেরস্স অত্তনো কঙ্খাৰিতরণপ্পকাসনেন অঞ্ঞাব্যাকরণগাথাপি হোতি. অযঞ্হি থেরো পুথুজ্জনকালে কপ্পিযেপি কুক্কুচ্চকো হুত্ৰা কঙ্খাবহুলতায ‘‘কঙ্খারেৰতো’’তি পঞ্ঞাতো, পচ্ছা খীণাসৰকালেপি তথেৰ ৰোহরযিত্থ. তেনাহ – ‘‘ইত্থং সুদং আযস্মা কঙ্খারেৰতো গাথং অভাসিত্থা’’তি. তং ৰুত্তত্থমেৰ.

কঙ্খারেৰতত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.