২. মহাকোট্ঠিকত্থেরগাথাৰণ্ণনা

উপসন্তোতি আযস্মতো মহাকোট্ঠিকত্থেরস্স গাথা. তস্স কা উপ্পত্তি? অযম্পি থেরো পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে হংসৰতীনগরে মহাভোগকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো মাতাপিতূনং অচ্চযেন কুটুম্বং সণ্ঠপেত্ৰা ঘরাৰাসং ৰসন্তো একদিৰসং পদুমুত্তরস্স ভগৰতো ধম্মদেসনাকালে হংসৰতীনগরৰাসিকে গন্ধমালাদিহত্থে যেন বুদ্ধো যেন ধম্মো যেন সঙ্ঘো, তন্নিন্নে তপ্পোণে তপ্পব্ভারে গচ্ছন্তে দিস্ৰা মহাজনেন সদ্ধিং উপগতো সত্থারং একং ভিক্খুং পটিসম্ভিদাপত্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৰা ‘‘অযং কির ইমস্মিং সাসনে পটিসম্ভিদাপত্তানং অগ্গো, অহো ৰতাহম্পি একস্স বুদ্ধস্স সাসনে অযং ৰিয পটিসম্ভিদাপত্তানং অগ্গো ভৰেয্য’’ন্তি চিন্তেত্ৰা সত্থু দেসনাপরিযোসানে ৰুট্ঠিতায পরিসায ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, স্ৰে ময্হং ভিক্খং গণ্হথা’’তি নিমন্তেসি. সত্থা অধিৰাসেসি. সো ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা সকনিৰেসনং গন্ত্ৰা সব্বরত্তিং বুদ্ধস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ নিসজ্জট্ঠানং গন্ধদামমালাদামাদীহি অলঙ্করিত্ৰা পণীতং খাদনীযং ভোজনীযং পটিযাদাপেত্ৰা তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন সকে নিৰেসনে ভিক্খুসতসহস্সপরিৰারং ভগৰন্তং ৰিৰিধযাগুখজ্জকপরিৰারং নানারসসূপব্যঞ্জনং গন্ধসালিভোজনং ভোজেত্ৰা ভত্তকিচ্চপরিযোসানে চিন্তেসি – ‘‘মহন্তং, খো, অহং ঠানন্তরং পত্থেমি ন খো পন ময্হং যুত্তং একদিৰসমেৰ দানং দত্ৰা তং ঠানন্তরং পত্থেতুং, অনুপটিপাটিযা সত্ত দিৰসে দানং দত্ৰা পত্থেস্সামী’’তি. সো তেনেৰ নিযামেন সত্ত দিৰসে মহাদানানি দত্ৰা ভত্তকিচ্চপরিযোসানে দুস্সকোট্ঠাগারং ৰিৰরাপেত্ৰা উত্তমং তিচীৰরপ্পহোনকং সুখুমৰত্থং বুদ্ধস্স পাদমূলে ঠপেত্ৰা ভিক্খুসতসহস্সস্স চ তিচীৰরং দত্ৰা তথাগতং উপসঙ্কমিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, যো সো ভিক্খু তুম্হেহি ইতো সত্তমদিৰসমত্থকে এতদগ্গে ঠপিতো, অহম্পি সো ভিক্খু ৰিয অনাগতে উপ্পজ্জনকবুদ্ধস্স সাসনে পব্বজিত্ৰা পটিসম্ভিদাপত্তানং অগ্গো ভৰেয্য’’ন্তি ৰত্ৰা সত্থু পাদমূলে নিপজ্জিত্ৰা পত্থনং অকাসি. সত্থা তস্স পত্থনায সমিজ্ঝনভাৰং দিস্ৰা ‘‘অনাগতে ইতো কপ্পসতসহস্সমত্থকে গোতমো নাম বুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স সাসনে তৰ পত্থনা সমিজ্ঝিস্সতী’’তি ব্যাকাসি. ৰুত্তম্পি চেতং অপদানে (অপ. থের ২.৫৪.২২১-২৫০) –

‘‘পদুমুত্তরো নাম জিনো, সব্বলোকৰিদূ মুনি;

ইতো সতসহস্সম্হি, কপ্পে উপ্পজ্জি চক্খুমা.

‘‘ওৰাদকো ৰিঞ্ঞাপকো, তারকো সব্বপাণিনং;

দেসনাকুসলো বুদ্ধো, তারেসি জনতং বহুং.

‘‘অনুকম্পকো কারুণিকো, হিতেসী সব্বপাণিনং;

সম্পত্তে তিত্থিযে সব্বে, পঞ্চসীলে পতিট্ঠপি.

‘‘এৰং নিরাকুলং আসি, সুঞ্ঞতং তিত্থিযেহি চ;

ৰিচিত্তং অরহন্তেহি, ৰসীভূতেহি তাদিভি.

‘‘রতনানট্ঠপঞ্ঞাসং, উগ্গতো সো মহামুনি;

কঞ্চনগ্ঘিযসঙ্কাসো, বাত্তিংসৰরলক্খণো.

‘‘ৰস্সসতসহস্সানি, আযু ৰিজ্জতি তাৰদে;

তাৰতা তিট্ঠমানো সো, তারেসি জনতং বহুং.

‘‘তদাহং হংসৰতিযং, ব্রাহ্মণো ৰেদপারগূ;

উপেচ্চ সব্বলোকগ্গং, অস্সোসিং ধম্মদেসনং.

‘‘তদা সো সাৰকং ৰীরো, পভিন্নমতিগোচরং;

অত্থে ধম্মে নিরুত্তে চ, পটিভানে চ কোৰিদং.

‘‘ঠপেসি এতদগ্গম্হি, তং সুত্ৰা মুদিতো অহং;

সসাৰকং জিনৰরং, সত্তাহং ভোজযিং তদা.

‘‘দুস্সেহচ্ছাদযিত্ৰান, সসিস্সং বুদ্ধিসাগরং;

নিপচ্চ পাদমূলম্হি, তং ঠানং পত্থযিং অহং.

‘‘ততো অৰোচ লোকগ্গো, পস্সথেতং দিজুত্তমং;

ৰিনতং পাদমূলে মে, কমলোদরসপ্পভং.

‘‘বুদ্ধসেট্ঠস্স ভিক্খুস্স, ঠানং পত্থযতে অযং;

তায সদ্ধায চাগেন, সদ্ধম্মস্সৰনেন চ.

‘‘সব্বত্থ সুখিতো হুত্ৰা, সংসরিত্ৰা ভৰাভৰে;

অনাগতম্হি অদ্ধানে, লচ্ছসেতং মনোরথং.

‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, ওক্কাককুলসম্ভৰো;

গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৰিস্সতি.

‘‘তস্স ধম্মেসু দাযাদো, ওরসো ধম্মনিম্মিতো;

কোট্ঠিকো নাম নামেন, হেস্সতি সত্থু সাৰকো.

‘‘তং সুত্ৰা মুদিতো হুত্ৰা, যাৰজীৰং তদা জিনং;

মেত্তচিত্তো পরিচরিং, সতো পঞ্ঞা সমাহিতো.

‘‘তেন কম্মৰিপাকেন, চেতনাপণিধীহি চ;

জহিত্ৰা মানুসং দেহং, তাৰতিংসমগচ্ছহং.

‘‘সতানং তীণিক্খত্তুঞ্চ, দেৰরজ্জমকারযিং;

সতানং পঞ্চক্খত্তুঞ্চ, চক্কৰত্তী অহোসহং.

‘‘পদেসরজ্জং ৰিপুলং, গণনাতো অসঙ্খিযং;

সব্বত্থ সুখিতো আসিং, তস্স কম্মস্স ৰাহসা.

‘‘দুৰে ভৰে সংসরামি, দেৰত্তে অথ মানুসে;

অঞ্ঞং গতিং ন গচ্ছামি, সুচিণ্ণস্স ইদং ফলং.

‘‘দুৰে কুলে পজাযামি, খত্তিযে অথ ব্রাহ্মণে;

নীচে কুলে ন জাযামি, সুচিণ্ণস্স ইদং ফলং.

‘‘পচ্ছিমে ভৰে সম্পত্তে, ব্রহ্মবন্ধু অহোসহং;

সাৰত্থিযং ৰিপ্পকুলে, পচ্চাজাতো মহদ্ধনে.

‘‘মাতা চন্দৰতী নাম, পিতা মে অস্সলাযনো;

যদা মে পিতরং বুদ্ধো, ৰিনযী সব্বসুদ্ধিযা.

‘‘তদা পসন্নো সুগতে, পব্বজিং অনগারিযং;

মোগ্গল্লানো আচরিযো, উপজ্ঝা সারিসম্ভৰো.

‘‘কেসেসু ছিজ্জমানেসু, দিট্ঠি ছিন্না সমূলিকা;

নিৰাসেন্তো চ কাসাৰং, অরহত্তমপাপুণিং.

‘‘অত্থধম্মনিরুত্তীসু, পটিভানে চ মে মতি;

পভিন্না তেন লোকগ্গো, এতদগ্গে ঠপেসি মং.

‘‘অসন্দিট্ঠং ৰিযাকাসিং, উপতিস্সেন পুচ্ছিতো;

পটিসম্ভিদাসু তেনাহং, অগ্গো সম্বুদ্ধসাসনে.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং, ভৰা সব্বে সমূহতা;

নাগোৰ বন্ধনং ছেত্ৰা, ৰিহরামি অনাসৰো.

‘‘স্ৰাগতং ৰত মে আসি, মম বুদ্ধস্স সন্তিকে;

তিস্সো ৰিজ্জা অনুপ্পত্তা, কতং বুদ্ধস্স সাসনং.

‘‘পটিসম্ভিদা চতস্সো, ৰিমোক্খাপি চ অট্ঠিমে;

ছল়ভিঞ্ঞা সচ্ছিকতা, কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

এৰং সো তত্থ তত্থ ভৰে পুঞ্ঞঞাণসম্ভারং সম্ভরন্তো অপরাপরং দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং ব্রাহ্মণমহাসালকুলে নিব্বত্তি. কোট্ঠিকোতিস্স নামং অকংসু. সো ৰযপ্পত্তো তযো ৰেদে উগ্গহেত্ৰা ব্রাহ্মণসিপ্পে নিপ্ফত্তিং গতো একদিৰসং সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা ধম্মং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা উপসম্পন্নকালতো পট্ঠায ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তো সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পত্ৰা পটিসম্ভিদাসু চিণ্ণৰসী হুত্ৰা অভিঞ্ঞাতে অভিঞ্ঞাতে মহাথেরে উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছন্তোপি দসবলং উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছন্তোপি পটিসম্ভিদাসুযেৰ পঞ্হং পুচ্ছি. এৰমযং থেরো তত্থ কতাধিকারতায চিণ্ণৰসীভাৰেন চ পটিসম্ভিদাপত্তানং অগ্গো জাতো. অথ নং সত্থা মহাৰেদল্লসুত্তং (ম. নি. ১.৪৪৯ আদযো) অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৰা পটিসম্ভিদাপত্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং পটিসম্ভিদাপত্তানং যদিদং মহাকোট্ঠিকো’’তি (অ. নি. ১.২০৯, ২১৮). সো অপরেন সমযেন ৰিমুত্তিসুখং পটিসংৰেদেন্তো উদানৰসেন –

২. ‘‘উপসন্তো উপরতো, মন্তভাণী অনুদ্ধতো;

ধুনাতি পাপকে ধম্মে, দুমপত্তংৰ মালুতো’’তি. –

ইত্থং সুদং আযস্মা মহাকোট্ঠিকত্থেরো গাথং অভাসি.

তত্থ উপসন্তোতি মনচ্ছট্ঠানং ইন্দ্রিযানং উপসমনেন নিব্বিসেৰনভাৰকরণেন উপসন্তো. উপরতোতি সব্বস্মা পাপকরণতো ওরতো ৰিরতো. মন্তভাণীতি মন্তা ৰুচ্চতি পঞ্ঞা, তায পন উপপরিক্খিত্ৰা ভণতীতি মন্তভাণী, কালৰাদীআদিভাৰং অৰিস্সজ্জেন্তোযেৰ ভণতীতি অত্থো. মন্তভণনৰসেন ৰা ভণতীতি মন্তভাণী, দুব্ভাসিততো ৰিনা অত্তনো ভাসনৰসেন চতুরঙ্গসমন্নাগতং সুভাসিতংযেৰ ভণতীতি অত্থো. জাতিআদিৰসেন অত্তনো অনুক্কংসনতো ন উদ্ধতোতি অনুদ্ধতো অথ ৰা তিণ্ণং কাযদুচ্চরিতানং ৰূপসমনেন ততো পটিৰিরতিযা উপসন্তো, তিণ্ণং মনোদুচ্চরিতানং উপরমণেন পজহনেন উপরতো, চতুন্নং ৰচীদুচ্চরিতানং অপ্পৰত্তিযা পরিমিতভাণিতায মন্তভাণী, তিৰিধদুচ্চরিতনিমিত্তউপ্পজ্জনকস্স উদ্ধচ্চস্স অভাৰতো অনুদ্ধতো. এৰং পন তিৰিধদুচ্চরিতপ্পহানেন সুদ্ধে সীলে পতিট্ঠিতো, উদ্ধচ্চপ্পহানেন সমাহিতো, তমেৰ সমাধিং পদট্ঠানং কত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা মগ্গপটিপাটিযা ধুনাতি পাপকে ধম্মে লামকট্ঠেন পাপকে সব্বেপি সংকিলেসধম্মে নিদ্ধুনাতি, সমুচ্ছেদৰসেন পজহতি. যথা কিং? দুমপত্তংৰ মালুতো, যথা নাম দুমস্স রুক্খস্স পত্তং পণ্ডুপলাসং মালুতো ৰাতো ধুনাতি, বন্ধনতো ৰিযোজেন্তো নীহরতি, এৰং যথাৰুত্তপটিপত্তিযং ঠিতো পাপধম্মে অত্তনো সন্তানতো নীহরতি, এৰমযং থেরস্স অঞ্ঞাপদেসেন অঞ্ঞাব্যাকরণগাথাপি হোতীতি ৰেদিতব্বা.

এত্থ চ কাযৰচীদুচ্চরিতপ্পহানৰচনেন পযোগসুদ্ধিং দস্সেতি, মনোদুচ্চরিতপ্পহানৰচনেন আসযসুদ্ধিং. এৰং পযোগাসযসুদ্ধস্স ‘‘অনুদ্ধতো’’তি ইমিনা উদ্ধচ্চাভাৰৰচনেন তদেকট্ঠতায নীৰরণপ্পহানং দস্সেতি. তেসু পযোগসুদ্ধিযা সীলসম্পত্তি ৰিভাৰিতা, আসযসুদ্ধিযা সমথভাৰনায উপকারকধম্মপরিগ্গহো, নীৰরণপ্পহানেন সমাধিভাৰনা, ‘‘ধুনাতি পাপকে ধম্মে’’তি ইমিনা পঞ্ঞাভাৰনা ৰিভাৰিতা হোতি. এৰং অধিসীলসিক্খাদযো তিস্সো সিক্খা, তিৰিধকল্যাণং সাসনং, তদঙ্গপ্পহানাদীনি তীণি পহানানি, অন্তদ্ৰযপরিৰজ্জনেন সদ্ধিং মজ্ঝিমায পটিপত্তিযা পটিপজ্জনং, অপাযভৰাদীনং সমতিক্কমনূপাযো চ যথারহং নিদ্ধারেত্ৰা যোজেতব্বা. ইমিনা নযেন সেসগাথাসুপি যথারহং অত্থযোজনা ৰেদিতব্বা. অত্থমত্তমেৰ পন তত্থ তত্থ অপুব্বং ৰণ্ণযিস্সাম. ‘‘ইত্থং সুদং আযস্মা মহাকোট্ঠিকো’’তি ইদং পূজাৰচনং, যথা তং মহামোগ্গল্লানোতি.

মহাকোট্ঠিকত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.