৩. দুট্ঠট্ঠকসুত্তৰণ্ণনা
৭৮৭. ৰদন্তি ৰে দুট্ঠমনাপীতি দুট্ঠট্ঠকসুত্তং. কা উপ্পত্তি? আদিগাথায তাৰ উপ্পত্তি – মুনিসুত্তনযেন ভগৰতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ উপ্পন্নলাভসক্কারং অসহমানা তিত্থিযা সুন্দরিং পরিব্বাজিকং উয্যোজেসুং. সা কির জনপদকল্যাণী সেতৰত্থপরিব্বাজিকাৰ অহোসি. সা সুন্হাতা সুনিৰত্থা মালাগন্ধৰিলেপনৰিভূসিতা ভগৰতো ধম্মং সুত্ৰা সাৰত্থিৰাসীনং জেতৰনতো নিক্খমনৰেলায সাৰত্থিতো নিক্খমিত্ৰা জেতৰনাভিমুখী গচ্ছতি. মনুস্সেহি চ ‘‘কুহিং গচ্ছসী’’তি পুচ্ছিতা ‘‘সমণং গোতমং সাৰকে চস্স রমযিতুং গচ্ছামী’’তি ৰত্ৰা জেতৰনদ্ৰারকোট্ঠকে ৰিচরিত্ৰা জেতৰনদ্ৰারকোট্ঠকে পিদহিতে নগরং পৰিসিত্ৰা পভাতে পুন জেতৰনং গন্ত্ৰা গন্ধকুটিসমীপে পুপ্ফানি ৰিচিনন্তী ৰিয চরতি. বুদ্ধুপট্ঠানং আগতেহি চ মনুস্সেহি ‘‘কিমত্থং আগতাসী’’তি পুচ্ছিতা যংকিঞ্চিদেৰ ভণতি. এৰং অড্ঢমাসমত্তে ৰীতিক্কন্তে তিত্থিযা তং জীৰিতা ৰোরোপেত্ৰা পরিখাতটে নিক্খিপিত্ৰা পভাতে ‘‘সুন্দরিং ন পস্সামা’’তি কোলাহলং কত্ৰা রঞ্ঞো চ আরোচেত্ৰা তেন অনুঞ্ঞাতা জেতৰনং পৰিসিত্ৰা ৰিচিনন্তা ৰিয তং নিক্খিত্তট্ঠানা উদ্ধরিত্ৰা মঞ্চকং আরোপেত্ৰা নগরং অভিহরিত্ৰা উপক্কোসং অকংসু. সব্বং পাল়িযং (উদা. ৩৮) আগতনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
ভগৰা তং দিৰসং পচ্চূসসমযে বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো ‘‘তিত্থিযা অজ্জ অযসং উপ্পাদেস্সন্তী’’তি ঞত্ৰা ‘‘তেসং সদ্দহিত্ৰা মাদিসে চিত্তং পকোপেত্ৰা মহাজনো অপাযাভিমুখো মা অহোসী’’তি গন্ধকুটিদ্ৰারং পিদহিত্ৰা অন্তোগন্ধকুটিযংযেৰ অচ্ছি, ন নগরং পিণ্ডায পাৰিসি. ভিক্খূ পন দ্ৰারং পিদহিতং দিস্ৰা পুব্বসদিসমেৰ পৰিসিংসু. মনুস্সা ভিক্খূ দিস্ৰা নানপ্পকারেহি অক্কোসিংসু. অথ আযস্মা আনন্দো ভগৰতো তং পৰত্তিং আরোচেত্ৰা ‘‘তিত্থিযেহি, ভন্তে, মহাঅযসো উপ্পাদিতো, ন সক্কা ইধ ৰসিতুং, ৰিপুলো জম্বুদীপো, অঞ্ঞত্থ গচ্ছামা’’তি আহ. তত্থপি অযসে উট্ঠিতে কুহিং গমিস্সসি আনন্দাতি? ‘‘অঞ্ঞং নগরং ভগৰা’’তি. অথ ভগৰা ‘‘আগমেহি, আনন্দ, সত্তাহমেৰাযং সদ্দো ভৰিস্সতি, সত্তাহচ্চযেন যেহি অযসো কতো, তেসংযেৰ উপরি পতিস্সতী’’তি ৰত্ৰা আনন্দত্থেরস্স ধম্মদেসনত্থং ‘‘ৰদন্তি ৰে’’তি ইমং গাথমভাসি.
তত্থ ৰদন্তীতি ভগৰন্তং ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ উপৰদন্তি. দুট্ঠমনাপি একে অথোপি ৰে সচ্চমনাতি একচ্চে দুট্ঠচিত্তা, একচ্চে তথসঞ্ঞিনোপি হুত্ৰা, তিত্থিযা দুট্ঠচিত্তা, যে তেসং ৰচনং সুত্ৰা সদ্দহিংসু, তে সচ্চমনাতি অধিপ্পাযো. ৰাদঞ্চ জাতন্তি এতং অক্কোসৰাদং উপ্পন্নং. মুনি নো উপেতীতি অকারকতায চ অকুপ্পনতায চ বুদ্ধমুনি ন উপেতি. তস্মা মুনী নত্থি খিলো কুহিঞ্চীতি তেন কারণেন অযং মুনি রাগাদিখিলেহি নত্থি খিলো কুহিঞ্চীতি ৰেদিতব্বো.
৭৮৮. ইমঞ্চ গাথং ৰত্ৰা ভগৰা আনন্দত্থেরং পুচ্ছি, ‘‘এৰং খুংসেত্ৰা ৰম্ভেত্ৰা ৰুচ্চমানা ভিক্খূ, আনন্দ, কিং ৰদন্তী’’তি. ন কিঞ্চি ভগৰাতি. ‘‘ন, আনন্দ, ‘অহং সীলৰা’তি সব্বত্থ তুণ্হী ভৰিতব্বং, লোকে হি নাভাসমানং জানন্তি মিস্সং বালেহি পণ্ডিত’’ন্তি ৰত্ৰা, ‘‘ভিক্খূ, আনন্দ, তে মনুস্সে এৰং পটিচোদেন্তূ’’তি ধম্মদেসনত্থায ‘‘অভূতৰাদী নিরযং উপেতী’’তি ইমং গাথমভাসি. থেরো তং উগ্গহেত্ৰা ভিক্খূ আহ – ‘‘মনুস্সা তুম্হেহি ইমায গাথায পটিচোদেতব্বা’’তি. ভিক্খূ তথা অকংসু. পণ্ডিতমনুস্সা তুণ্হী অহেসুং. রাজাপি রাজপুরিসে সব্বতো পেসেত্ৰা যেসং ধুত্তানং লঞ্জং দত্ৰা তিত্থিযা তং মারাপেসুং, তে গহেত্ৰা নিগ্গয্হ তং পৰত্তিং ঞত্ৰা তিত্থিযে পরিভাসি. মনুস্সাপি তিত্থিযে দিস্ৰা লেড্ডুনা পহরন্তি, পংসুনা ওকিরন্তি ‘‘ভগৰতো অযসং উপ্পাদেসু’’ন্তি. আনন্দত্থেরো তং দিস্ৰা ভগৰতো আরোচেসি, ভগৰা থেরস্স ইমং গাথমভাসি ‘‘সকঞ্হি দিট্ঠিং…পে… ৰদেয্যা’’তি.
তস্সত্থো – যাযং দিট্ঠি তিত্থিযজনস্স ‘‘সুন্দরিং মারেত্ৰা সমণানং সক্যপুত্তিযানং অৰণ্ণং পকাসেত্ৰা এতেনুপাযেন লদ্ধং সক্কারং সাদিযিস্সামা’’তি, সো তং দিট্ঠিং কথং অতিক্কমেয্য, অথ খো সো অযসো তমেৰ তিত্থিযজনং পচ্চাগতো তং দিট্ঠিং অচ্চেতুং অসক্কোন্তং. যো ৰা সস্সতাদিৰাদী, সোপি সকং দিট্ঠিং কথং অচ্চযেয্য তেন দিট্ঠিচ্ছন্দেন অনুনীতো তায চ দিট্ঠিরুচিযা নিৰিট্ঠো, অপিচ খো পন সযং সমত্তানি পকুব্বমানো অত্তনাৰ পরিপুণ্ণানি তানি দিট্ঠিগতানি করোন্তো যথা জানেয্য, তথেৰ ৰদেয্যাতি.
৭৮৯. অথ রাজা সত্তাহচ্চযেন তং কুণপং ছড্ডাপেত্ৰা সাযন্হসমযং ৰিহারং গন্ত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা আহ – ‘‘ননু, ভন্তে, ঈদিসে অযসে উপ্পন্নে ময্হম্পি আরোচেতব্বং সিযা’’তি. এৰং ৰুত্তে ভগৰা, ‘‘ন, মহারাজ, ‘অহং সীলৰা গুণসম্পন্নো’তি পরেসং আরোচেতুং অরিযানং পতিরূপ’’ন্তি ৰত্ৰা তস্সা অট্ঠুপ্পত্তিযং ‘‘যো অত্তনো সীলৰতানী’’তি অৰসেসগাথাযো অভাসি.
তত্থ সীলৰতানীতি পাতিমোক্খাদীনি সীলানি আরঞ্ঞিকাদীনি ধুতঙ্গৰতানি চ. অনানুপুট্ঠোতি অপুচ্ছিতো. পাৰাতি ৰদতি. অনরিযধম্মং কুসলা তমাহু, যো আতুমানং সযমেৰ পাৰাতি যো এৰং অত্তানং সযমেৰ ৰদতি, তস্স তং ৰাদং ‘‘অনরিযধম্মো এসো’’তি কুসলা এৰং কথেন্তি.
৭৯০. সন্তোতি রাগাদিকিলেসৰূপসমেন সন্তো, তথা অভিনিব্বুতত্তো. ইতিহন্তি সীলেসু অকত্থমানোতি ‘‘অহমস্মি সীলসম্পন্নো’’তিআদিনা নযেন ইতি সীলেসু অকত্থমানো, সীলনিমিত্তং অত্তূপনাযিকং ৰাচং অভাসমানোতি ৰুত্তং হোতি. তমরিযধম্মং কুসলা ৰদন্তীতি তস্স তং অকত্থনং ‘‘অরিযধম্মো এসো’’তি বুদ্ধাদযো খন্ধাদিকুসলা ৰদন্তি. যস্সুস্সদা নত্থি কুহিঞ্চি লোকেতি যস্স খীণাসৰস্স রাগাদযো সত্ত উস্সদা কুহিঞ্চি লোকে নত্থি, তস্স তং অকত্থনং ‘‘অরিযধম্মো এসো’’তি এৰং কুসলা ৰদন্তীতি সম্বন্ধো.
৭৯১. এৰং খীণাসৰপটিপত্তিং দস্সেত্ৰা ইদানি দিট্ঠিগতিকানং তিত্থিযানং পটিপত্তিং রঞ্ঞো দস্সেন্তো আহ – ‘‘পকপ্পিতা সঙ্খতা’’তি. তত্থ পকপ্পিতাতি পরিকপ্পিতা. সঙ্খতাতি পচ্চযাভিসঙ্খতা. যস্সাতি যস্স কস্সচি দিট্ঠিগতিকস্স. ধম্মাতি দিট্ঠিযো. পুরক্খতাতি পুরতো কতা. সন্তীতি সংৰিজ্জন্তি. অৰীৰদাতাতি অৰোদাতা. যদত্তনি পস্সতি আনিসংসং, তং নিস্সিতো কুপ্পপটিচ্চসন্তিন্তি যস্সেতে দিট্ঠিধম্মা পুরক্খতা অৰোদাতা সন্তি, সো এৰংৰিধো যস্মা অত্তনি তস্সা দিট্ঠিযা দিট্ঠিধম্মিকঞ্চ সক্কারাদিং, সম্পরাযিকঞ্চ গতিৰিসেসাদিং আনিসংসং পস্সতি, তস্মা তঞ্চ আনিসংসং, তঞ্চ কুপ্পতায চ পটিচ্চসমুপ্পন্নতায চ সম্মুতিসন্তিতায চ কুপ্পপটিচ্চসন্তিসঙ্খাতং দিট্ঠিং নিস্সিতোৰ হোতি, সো তন্নিস্সিতত্তা অত্তানং ৰা উক্কংসেয্য পরে ৰা ৰম্ভেয্য অভূতেহিপি গুণদোসেহি.
৭৯২. এৰং নিস্সিতেন চ দিট্ঠীনিৰেসা…পে… আদিযতী চ ধম্মন্তি. তত্থ দিট্ঠীনিৰেসাতি ইদংসচ্চাভিনিৰেসসঙ্খাতানি দিট্ঠিনিৰেসনানি. ন হি স্ৰাতিৰত্তাতি সুখেন অতিৰত্তিতব্বা ন হোন্তি. ধম্মেসু নিচ্ছেয্য সমুগ্গহীতন্তি দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিধম্মেসু তং তং সমুগ্গহিতং অভিনিৰিট্ঠং ধম্মং নিচ্ছিনিত্ৰা পৰত্তত্তা দিট্ঠিনিৰেসা ন হি স্ৰাতিৰত্তাতি ৰুত্তং হোতি. তস্মা নরো তেসু নিৰেসনেসু, নিরস্সতী আদিযতী চ ধম্মন্তি যস্মা ন হি স্ৰাতিৰত্তা, তস্মা নরো তেসুযেৰ দিট্ঠিনিৰেসনেসু অজসীলগোসীলকুক্কুরসীলপঞ্চাতপমরুপ্পপাতউক্কুটিকপ্পধানকণ্টকাপস্সযাদিভেদং সত্থারধম্মক্খানগণাদিভেদঞ্চ তং তং ধম্মং নিরস্সতি চ আদিযতি চ জহতি চ গণ্হাতি চ ৰনমক্কটো ৰিয তং তং সাখন্তি ৰুত্তং হোতি. এৰং নিরস্সন্তো চ আদিযন্তো চ অনৰট্ঠিতচিত্তত্তা অসন্তেহিপি গুণদোসেহি অত্তনো ৰা পরস্স ৰা যসাযসং উপ্পাদেয্য.
৭৯৩. যো পনাযং সব্বদিট্ঠিগতাদিদোসধুননায পঞ্ঞায সমন্নাগতত্তা ধোনো, তস্স ধোনস্স হি…পে… অনূপযো সো. কিং ৰুত্তং হোতি? ধোনধম্মসমন্নাগমা ধোনস্স ধুতসব্বপাপস্স অরহতো কত্থচি লোকে তেসু তেসু ভৰেসু পকপ্পিতা দিট্ঠি নত্থি, সো তস্সা দিট্ঠিযা অভাৰেন, যায চ অত্তনা কতং পাপকম্মং পটিচ্ছাদেন্তা তিত্থিযা মাযায মানেন ৰা এতং অগতিং গচ্ছন্তি, তম্পি মাযঞ্চ মানঞ্চ পহায ধোনো রাগাদীনং দোসানং কেন গচ্ছেয্য, দিট্ঠধম্মে সম্পরাযে ৰা নিরযাদীসু গতিৰিসেসেসু কেন সঙ্খং গচ্ছেয্য, অনূপযো সো, সো হি তণ্হাদিট্ঠিউপযানং দ্ৰিন্নং অভাৰেন অনূপযোতি.
৭৯৪. যো পন তেসং দ্ৰিন্নং ভাৰেন উপযো হোতি, সো উপযো হি…পে… দিট্ঠিমিধেৰ সব্বন্তি. তত্থ উপযোতি তণ্হাদিট্ঠিনিস্সিতো. ধম্মেসু উপেতি ৰাদন্তি ‘‘রত্তো’’তি ৰা ‘‘দুট্ঠো’’তি ৰা এৰং তেসু তেসু ধম্মেসু উপেতি ৰাদং. অনূপযং কেন কথং ৰদেয্যাতি তণ্হাদিট্ঠিপহানেন অনূপযং খীণাসৰং কেন রাগেন ৰা দোসেন ৰা কথং ‘‘রত্তো’’তি ৰা ‘‘দুট্ঠো’’তি ৰা ৰদেয্য, এৰং অনুপৰজ্জো চ সো কিং তিত্থিযা ৰিয কতপটিচ্ছাদকো ভৰিস্সতীতি অধিপ্পাযো. অত্তা নিরত্তা ন হি তস্স অত্থীতি তস্স হি অত্তদিট্ঠি ৰা উচ্ছেদদিট্ঠি ৰা নত্থি, গহণং মুঞ্চনং ৰাপি অত্তনিরত্তসঞ্ঞিতং নত্থি. কিংকারণা নত্থীতি চে? অধোসি সো দিট্ঠিমিধেৰ সব্বং, যস্মা সো ইধেৰ অত্তভাৰে ঞাণৰাতেন সব্বং দিট্ঠিগতং অধোসি, পজহি, ৰিনোদেসীতি অরহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেসি. তং সুত্ৰা রাজা অত্তমনো ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পক্কামীতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায দুট্ঠট্ঠকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.