১১. কলহৰিৰাদসুত্তৰণ্ণনা
৮৬৯. কুতো পহূতা কলহা ৰিৰাদাতি কলহৰিৰাদসুত্তং. কা উপ্পত্তি? ইদম্পি তস্মিংযেৰ মহাসমযে ‘‘কুতো নু, খো, কলহাদযো অট্ঠ ধম্মা পৰত্তন্তী’’তি উপ্পন্নচিত্তানং একচ্চানং দেৰতানং তে ধম্মে আৰিকাতুং পুরিমনযেনেৰ নিম্মিতবুদ্ধেন অত্তানং পুচ্ছাপেত্ৰা ৰুত্তং তত্থ পুচ্ছাৰিস্সজ্জনক্কমেন ঠিতত্তা সব্বগাথা পাকটসম্বন্ধাযেৰ.
অনুত্তানপদৰণ্ণনা পনেতাসং এৰং ৰেদিতব্বা – কুতোপহূতা কলহা ৰিৰাদাতি কলহো চ তস্স পুব্বভাগো ৰিৰাদো চাতি ইমে কুতো জাতা. পরিদেৰসোকা সহমচ্ছরা চাতি পরিদেৰসোকা চ মচ্ছরা চ কুতোপহূতা. মানাতিমানা সহপেসুণা চাতি মানা চ অতিমানা চ পেসুণা চ কুতোপহূতা. তেতি তে সব্বেপি অট্ঠ কিলেসধম্মা. তদিঙ্ঘ ব্রূহীতি তং মযা পুচ্ছিতমত্থং ব্রূহি যাচামি তং অহন্তি. যাচনত্থো হি ইঙ্ঘাতি নিপাতো.
৮৭০. পিযপ্পহূতাতি পিযৰত্থুতো জাতা. যুত্তি পনেত্থ নিদ্দেসে (মহানি. ৯৮) ৰুত্তা এৰ. মচ্ছেরযুত্তা কলহা ৰিৰাদাতি ইমিনা কলহৰিৰাদাদীনং ন কেৰলং পিযৰত্থুমেৰ, মচ্ছরিযম্পি পচ্চযং দস্সেতি. কলহৰিৰাদসীসেন চেত্থ সব্বেপি তে ধম্মা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. যথা চ এতেসং মচ্ছরিযং, তথা পেসুণানঞ্চ ৰিৰাদং. তেনাহ – ‘‘ৰিৰাদজাতেসু চ পেসুণানী’’তি.
৮৭১. পিযাসু লোকস্মিং কুতোনিদানা যে চাপি লোভা ৰিচরন্তি লোকেতি ‘‘পিযা পহূতা কলহা’’তি যে এত্থ ৰুত্তা. তে পিযা লোকস্মিং কুতোনিদানা, ন কেৰলঞ্চ পিযা, যে চাপি খত্তিযাদযো লোভা ৰিচরন্তি লোভহেতুকা লোভেনাভিভূতা ৰিচরন্তি, তেসং সো লোভো চ কুতোনিদানোতি দ্ৰে অত্থে একায পুচ্ছায পুচ্ছতি. আসা চ নিট্ঠা চাতি আসা চ তস্সা আসায সমিদ্ধি চ. যে সম্পরাযায নরস্স হোন্তীতি যে নরস্স সম্পরাযায হোন্তি, পরাযনা হোন্তীতি ৰুত্তং হোতি. একা এৰাযম্পি পুচ্ছা.
৮৭২. ছন্দানিদানানীতি কামচ্ছন্দাদিছন্দনিদানানি. যে চাপি লোভা ৰিচরন্তীতি যে চাপি খত্তিযাদযো লোভা ৰিচরন্তি তেসং লোভোপি ছন্দনিদানোতি দ্ৰেপি অত্থে একতো ৰিস্সজ্জেতি. ইতোনিদানাতি ছন্দনিদানা এৰাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘কুতোনিদানা কুতোনিদানা’’তি (সু. নি. ২৭৩) এতেসু চ সদ্দসিদ্ধি সূচিলোমসুত্তে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা.
৮৭৩. ৰিনিচ্ছযাতি তণ্হাদিট্ঠিৰিনিচ্ছযা. যে ৰাপি ধম্মা সমণেন ৰুত্তাতি যে চ অঞ্ঞেপি কোধাদীহি সম্পযুত্তা, তথারূপা ৰা অকুসলা ধম্মা বুদ্ধসমণেন ৰুত্তা, তে কুতোপহূতাতি.
৮৭৪. তমূপনিস্সায পহোতি ছন্দোতি তং সুখদুক্খৰেদনং. তদুভযৰত্থুসঙ্খাতং সাতাসাতং উপনিস্সায সংযোগৰিযোগপত্থনাৰসেন ছন্দো পহোতি. এত্তাৰতা ‘‘ছন্দো নু লোকস্মিং কুতোনিদানো’’তি অযং পঞ্হো ৰিস্সজ্জিতো হোতি. রূপেসু দিস্ৰা ৰিভৰং ভৰঞ্চাতি রূপেসু ৰযঞ্চ উপ্পাদঞ্চ দিস্ৰা. ৰিনিচ্ছযং কুব্বতি জন্তু লোকেতি অপাযাদিকে লোকে অযং জন্তু ভোগাধিগমনত্থং তণ্হাৰিনিচ্ছযং ‘‘অত্তা মে উপ্পন্নো’’তিআদিনা নযেন দিট্ঠিৰিনিচ্ছযঞ্চ কুরুতে. যুত্তি পনেত্থ নিদ্দেসে (মহানি. ১০২) ৰুত্তা এৰ. এত্তাৰতা ‘‘ৰিনিচ্ছযা চাপি কুতোপহূতা’’তি অযং পঞ্হো ৰিস্সজ্জিতো হোতি.
৮৭৫. এতেপি ধম্মা দ্ৰযমেৰ সন্তেতি এতেপি কোধাদযো ধম্মা সাতাসাতদ্ৰযে সন্তে এৰ পহোন্তি উপ্পজ্জন্তি. উপ্পত্তি চ নেসং নিদ্দেসে (মহানি. ১০৩) ৰুত্তাযেৰ. এত্তাৰতা ততিযপঞ্হোপি ৰিস্সজ্জিতো হোতি. ইদানি যো এৰং ৰিস্সজ্জিতেসু এতেসু পঞ্হেসু কথংকথী ভৰেয্য, তস্স কথংকথাপহানূপাযং দস্সেন্তো আহ – ‘‘কথংকথী ঞাণপথায সিক্খে’’তি, ঞাণদস্সনঞাণাধিগমনত্থং তিস্সো সিক্খা সিক্খেয্যাতি ৰুত্তং হোতি. কিং কারণং? ঞত্ৰা পৰুত্তা সমণেন ধম্মা. বুদ্ধসমণেন হি ঞত্ৰাৰ ধম্মা ৰুত্তা, নত্থি তস্স ধম্মেসু অঞ্ঞাণং. অত্তনো পন ঞাণাভাৰেন তে অজানন্তো ন জানেয্য, ন দেসনা দোসেন, তস্মা কথংকথী ঞাণপথায সিক্খে, ঞত্ৰা পৰুত্তা সমণেন ধম্মাতি.
৮৭৬-৭. সাতং অসাতঞ্চ কুতোনিদানাতি এত্থ সাতং অসাতন্তি সুখদুক্খৰেদনা এৰ অধিপ্পেতা. ন ভৰন্তি হেতেতি ন ভৰন্তি এতে. ৰিভৰং ভৰঞ্চাপি যমেতমত্থং এতং মে পব্রূহি যতোনিদানন্তি সাতাসাতানং ৰিভৰং ভৰঞ্চ এতম্পি যং অত্থং. লিঙ্গব্যত্তযো এত্থ কতো. ইদং পন ৰুত্তং হোতি – সাতাসাতানং ৰিভৰো ভৰো চাতি যো এস অত্থো, এৰং মে পব্রূহি যতোনিদানন্তি. এত্থ চ সাতাসাতানং ৰিভৰভৰৰত্থুকা ৰিভৰভৰদিট্ঠিযো এৰ ৰিভৰভৰাতি অত্থতো ৰেদিতব্বা. তথা হি ইমস্স পঞ্হস্স ৰিস্সজ্জনপক্খে ‘‘ভৰদিট্ঠিপি ফস্সনিদানা, ৰিভৰদিট্ঠিপি ফস্সনিদানা’’তি নিদ্দেসে (মহানি. ১০৫) ৰুত্তং. ইতোনিদানন্তি ফস্সনিদানং.
৮৭৮. কিস্মিং ৰিভূতে ন ফুসন্তি ফস্সাতি কিস্মিং ৰীতিৰত্তে চক্খুসম্ফস্সাদযো পঞ্চ ফস্সা ন ফুসন্তি.
৮৭৯. নামঞ্চ রূপঞ্চ পটিচ্চাতি সম্পযুত্তকনামং ৰত্থারম্মণরূপঞ্চ পটিচ্চ. রূপে ৰিভূতে ন ফুসন্তি ফস্সাতি রূপে ৰীতিৰত্তে পঞ্চ ফস্সা ন ফুসন্তি.
৮৮০. কথং সমেতস্সাতি কথং পটিপন্নস্স. ৰিভোতি রূপন্তি রূপ ৰিভৰতি, ন ভৰেয্য ৰা. সুখং দুখঞ্চাতি ইট্ঠানিট্ঠং রূপমেৰ পুচ্ছতি.
৮৮১. ন সঞ্ঞসঞ্ঞীতি যথা সমেতস্স ৰিভোতি রূপং, সো পকতিসঞ্ঞায সঞ্ঞীপি ন হোতি. ন ৰিসঞ্ঞসঞ্ঞীতি ৰিসঞ্ঞাযপি ৰিরূপায সঞ্ঞায সঞ্ঞী ন হোতি উম্মত্তকো ৰা খিত্তচিত্তো ৰা. নোপি অসঞ্ঞীতি সঞ্ঞাৰিরহিতোপি ন হোতি নিরোধসমাপন্নো ৰা অসঞ্ঞসত্তো ৰা. ন ৰিভূতসঞ্ঞীতি ‘‘সব্বসো রূপসঞ্ঞান’’ন্তিআদিনা (ধ স. ২৬৫; ৰিভ. ৬০২) নযেন সমতিক্কন্তসঞ্ঞীপি ন হোতি অরূপজ্ঝানলাভী. এৰং সমেতস্স ৰিভোতি রূপন্তি এতস্মিং সঞ্ঞসঞ্ঞিতাদিভাৰে অট্ঠত্ৰা যদেতং ৰুত্তং ‘‘সো এৰং সমাহিতে চিত্তে…পে… আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিপটিলাভত্থায চিত্তং অভিনীহরতী’’তি. এৰং সমেতস্স অরূপমগ্গসমঙ্গিনো ৰিভোতি রূপং. সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খাতি এৰং পটিপন্নস্সাপি যা সঞ্ঞা, তন্নিদানা তণ্হাদিট্ঠিপপঞ্চা অপ্পহীনা এৰ হোন্তীতি দস্সেতি.
৮৮২-৩. এত্তাৰতগ্গং নু ৰদন্তি, হেকে যক্খস্স সুদ্ধিং ইধ পণ্ডিতাসে. উদাহু অঞ্ঞম্পি ৰদন্তিএত্তোতি এত্তাৰতা নু ইধ পণ্ডিতা সমণব্রাহ্মণা অগ্গং সুদ্ধিং সত্তস্স ৰদন্তি, উদাহু অঞ্ঞম্পি এত্তো অরূপসমাপত্তিতো অধিকং ৰদন্তীতি পুচ্ছতি. এত্তাৰতগ্গম্পি ৰদন্তি হেকেতি একে সস্সতৰাদা সমণব্রাহ্মণা পণ্ডিতমানিনো এত্তাৰতাপি অগ্গং সুদ্ধিং ৰদন্তি. তেসং পনেকে সমযং ৰদন্তীতি তেসংযেৰ একে উচ্ছেদৰাদা সমযং উচ্ছেদং ৰদন্তি. অনুপাদিসেসে কুসলা ৰদানাতি অনুপাদিসেসে কুসলৰাদা সমানা.
৮৮৪. এতে চ ঞত্ৰা উপনিস্সিতাতি এতে চ দিট্ঠিগতিকে সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠিযো নিস্সিতাতি ঞত্ৰা. ঞত্ৰা মুনী নিস্সযে সো ৰিমংসীতি নিস্সযে চ ঞত্ৰা সো ৰীমংসী পণ্ডিতো বুদ্ধমুনি. ঞত্ৰা ৰিমুত্তোতি দুক্খানিচ্চাদিতো ধম্মে ঞত্ৰা ৰিমুত্তো. ভৰাভৰায ন সমেতীতি পুনপ্পুনং উপপত্তিযা ন সমাগচ্ছতীতি অরহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেসি. দেসনাপরিযোসানে পুরাভেদসুত্তে ৰুত্তসদিসোযেৰাভিসমযো অহোসীতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায কলহৰিৰাদসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.