১১. নালকসুত্তৰণ্ণনা
৬৮৫. আনন্দজাতেতি নালকসুত্তং. কা উপ্পত্তি? পদুমুত্তরস্স কির ভগৰতো সাৰকং মোনেয্যপটিপদং পটিপন্নং দিস্ৰা তথত্তং অভিকঙ্খমানো ততো পভুতি কপ্পসতসহস্সং পারমিযো পূরেত্ৰা অসিতস্স ইসিনো ভাগিনেয্যো নালকো নাম তাপসো ভগৰন্তং ধম্মচক্কপ্পৰত্তিতদিৰসতো সত্তমে দিৰসে ‘‘অঞ্ঞাতমেত’’ন্তিআদীহি দ্ৰীহি গাথাহি মোনেয্যপটিপদং পুচ্ছি. তস্স ভগৰা ‘‘মোনেয্যং তে উপঞ্ঞিস্স’’ন্তিআদিনা নযেন তং ব্যাকাসি. পরিনিব্বুতে পন ভগৰতি সঙ্গীতিং করোন্তেনাযস্মতা মহাকস্সপেন আযস্মা আনন্দো তমেৰ মোনেয্যপটিপদং পুট্ঠো যেন যদা চ সমাদপিতো নালকো ভগৰন্তং পুচ্ছি. তং সব্বং পাকটং কত্ৰা দস্সেতুকামো ‘‘আনন্দজাতে’’তিআদিকা ৰীসতি ৰত্থুগাথাযো ৰত্ৰা অভাসি. তং সব্বম্পি ‘‘নালকসুত্ত’’ন্তি ৰুচ্চতি.
তত্থ আনন্দজাতেতি সমিদ্ধিজাতে ৰুদ্ধিপ্পত্তে. পতীতেতি তুট্ঠে. অথ ৰা আনন্দজাতেতি পমুদিতে. পতীতেতি সোমনস্সজাতে. সুচিৰসনেতি অকিলিট্ঠৰসনে. দেৰানঞ্হি কপ্পরুক্খনিব্বত্তানি ৰসনানি রজং ৰা মলং ৰা ন গণ্হন্তি. দুস্সং গহেত্ৰাতি ইধ দুস্সসদিসত্তা ‘‘দুস্স’’ন্তি লদ্ধৰোহারং দিব্বৰত্থং উক্খিপিত্ৰা. অসিতো ইসীতি কণ্হসরীরৰণ্ণত্তা এৰংলদ্ধনামো ইসি. দিৰাৰিহারেতি দিৰাৰিহারট্ঠানে. সেসং পদতো উত্তানমেৰ.
সম্বন্ধতো পন – অযং কির সুদ্ধোদনস্স পিতু সীহহনুরঞ্ঞো পুরোহিতো সুদ্ধোদনস্সপি অনভিসিত্তকালে সিপ্পাচরিযো হুত্ৰা অভিসিত্তকালে পুরোহিতোযেৰ অহোসি. তস্স সাযং পাতং রাজুপট্ঠানং আগতস্স রাজা দহরকালে ৰিয নিপচ্চকারং অকত্ৰা অঞ্জলিকম্মমত্তমেৰ করোতি. ধম্মতা কিরেসা পত্তাভিসেকানং সক্যরাজূনং. পুরোহিতো তেন নিব্বিজ্জিত্ৰা ‘‘পব্বজ্জামহং মহারাজা’’তি আহ. রাজা তস্স নিচ্ছযং ঞত্ৰা ‘‘তেন হি, আচরিয, মমেৰ উয্যানে ৰসিতব্বং, যথা তে অহং অভিণ্হং পস্সেয্য’’ন্তি যাচি. সো ‘‘এৰং হোতূ’’তি পটিস্সুণিত্ৰা তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা রঞ্ঞা উপট্ঠহিযমানো উয্যানেযেৰ ৰসন্তো কসিণপরিকম্মং কত্ৰা অট্ঠ সমাপত্তিযো পঞ্চাভিঞ্ঞাযো চ নিব্বত্তেসি. সো ততো পভুতি রাজকুলে ভত্তকিচ্চং কত্ৰা হিমৰন্তচাতুমহারাজিকভৰনাদীনং অঞ্ঞতরং গন্ত্ৰা দিৰাৰিহারং করোতি. অথেকদিৰসং তাৰতিংসভৰনং গন্ত্ৰা রতনৰিমানং পৰিসিত্ৰা দিব্বরতনপল্লঙ্কে নিসিন্নো সমাধিসুখং অনুভৰিত্ৰা সাযন্হসমযং ৰুট্ঠায ৰিমানদ্ৰারে ঠত্ৰা ইতো চিতো চ ৰিলোকেন্তো সট্ঠিযোজনায মহাৰীথিযা চেলুক্খেপং কত্ৰা বোধিসত্তগুণপসংসিতানি থুতিৰচনানি ৰত্ৰা কীল়ন্তে সক্কপ্পমুখে দেৰে অদ্দস. তেনাহ আযস্মা আনন্দো – ‘‘আনন্দজাতে…পে… দিৰাৰিহারে’’তি.
৬৮৬. ততো সো এৰং দিস্ৰান দেৰে…পে… কিং পটিচ্চ. তত্থ উদগ্গেতি অব্ভুন্নতকাযে. চিত্তিং করিত্ৰানাতি আদরং কত্ৰা. কল্যরূপোতি তুট্ঠরূপো. সেসং উত্তানত্থমেৰ.
৬৮৭. ইদানি ‘‘যদাপি আসী’’তিআদিগাথা উত্তানসম্বন্ধা এৰ. পদত্থো পন পঠমগাথায তাৰ সঙ্গমোতি সঙ্গামো. জযো সুরানন্তি দেৰানং জযো.
তস্সাৰিভাৰত্থং অযমনুপুব্বিকথা ৰেদিতব্বা – সক্কো কির মগধরট্ঠে মচলগামৰাসী তেত্তিংসমনুস্সসেট্ঠো মঘো নাম মাণৰো হুত্ৰা সত্ত ৰত্তপদানি পূরেত্ৰা তাৰতিংসভৰনে নিব্বত্তি সদ্ধিং পরিসায. ততো পুব্বদেৰা ‘‘আগন্তুকদেৰপুত্তা আগতা, সক্কারং নেসং করিস্সামা’’তি ৰত্ৰা দিব্বপদুমানি উপনামেসুং, উপড্ঢরজ্জেন চ নিমন্তেসুং. সক্কো উপড্ঢরজ্জেন অসন্তুট্ঠো সকপরিসং সঞ্ঞাপেত্ৰা একদিৰসং সুরামদমত্তে তে পাদে গহেত্ৰা সিনেরুপব্বতপাদে খিপি. তেসং সিনেরুস্স হেট্ঠিমতলে দসসহস্সযোজনং অসুরভৰনং নিব্বত্তি পারিচ্ছত্তকপটিচ্ছন্নভূতায চিত্রপাটলিযা উপসোভিতং. ততো তে সতিং পটিলভিত্ৰা তাৰতিংসভৰনং অপস্সন্তা ‘‘অহো রে নট্ঠা মযং পানমদদোসেন, ন দানি মযং সুরং পিৰিম্হা, অসুরং পিৰিম্হা, ন দানিম্হা সুরা, অসুরা দানি জাতম্হা’’তি. ততো পভুতি ‘‘অসুরা’’ইচ্চেৰ উপ্পন্নসমঞ্ঞা হুত্ৰা ‘‘হন্দ দানি দেৰেহি সদ্ধিং সঙ্গামেমা’’তি সিনেরুং পরিতো আরোহিংসু. ততো সক্কো অসুরে যুদ্ধেন অব্ভুগ্গন্ত্ৰা পুনপি সমুদ্দে পক্খিপিত্ৰা চতূসু দ্ৰারেসু অত্তনা সদিসং ইন্দপটিমং মাপেত্ৰা ঠপেসি. ততো অসুরা ‘‘অপ্পমত্তো ৰতাযং সক্কো নিচ্চং রক্খন্তো তিট্ঠতী’’তি চিন্তেত্ৰা পুনদেৰ নগরং অগমিংসু. ততো দেৰা অত্তনো জযং ঘোসেন্তা মহাৰীথিযং চেলুক্খেপং করোন্তা নক্খত্তং কীল়িংসু. অথ অসিতো অতীতানাগতে চত্তালীসকপ্পে অনুস্সরিতুং সমত্থতায ‘‘কিং নু খো ইমেহি পুব্বেপি এৰং কীল়িতপুব্ব’’ন্তি আৰজ্জেন্তো তং দেৰাসুরসঙ্গামে দেৰৰিজযং দিস্ৰা আহ –
‘‘যদাপি আসী অসুরেহি সঙ্গমো,
জযো সুরানং অসুরা পরাজিতা;
তদাপি নেতাদিসো লোমহংসনো’’তি.
তস্মিম্পি কালে এতাদিসো লোমহংসনো পমোদো ন আসি. কিমব্ভুতং দট্ঠু মরূ পমোদিতাতি অজ্জ পন কিং অব্ভুতং দিস্ৰা এৰং দেৰা পমুদিতাতি.
৬৮৮. দুতিযগাথায সেল়েন্তীতি মুখেন উস্সেল়নসদ্দং মুঞ্চন্তি. গাযন্তি নানাৰিধানি গীতানি, ৰাদযন্তি অট্ঠসট্ঠি তূরিযসহস্সানি, ফোটেন্তীতি অপ্ফোটেন্তি. পুচ্ছামি ৰোহন্তি অত্তনা আৰজ্জেত্ৰা ঞাতুং সমত্থোপি তেসং ৰচনং সোতুকামতায পুচ্ছতি. মেরুমুদ্ধৰাসিনেতি সিনেরুমুদ্ধনি ৰসন্তে. সিনেরুস্স হি হেট্ঠিমতলে দসযোজনসহস্সং অসুরভৰনং, মজ্ঝিমতলে দ্ৰিসহস্সপরিত্তদীপপরিৰারা চত্তারো মহাদীপা, উপরিমতলে দসযোজনসহস্সং তাৰতিংসভৰনং. তস্মা দেৰা ‘‘মেরুমুদ্ধৰাসিনো’’তি ৰুচ্চন্তি. মারিসাতি দেৰে আমন্তেতি, নিদুক্খা নিরাবাধাতি ৰুত্তং হোতি.
৬৮৯. অথস্স তমত্থং আরোচেন্তেহি দেৰেহি ৰুত্তায ততিযগাথায বোধিসত্তোতি বুজ্ঝনকসত্তো, সম্মাসম্বোধিং গন্তুং অরহো সত্তো রতনৰরোতি ৰররতনভূতো. তেনম্হ তুট্ঠাতি তেন কারণেন মযং তুট্ঠা. সো হি বুদ্ধত্তং পত্ৰা তথা ধম্মং দেসেস্সতি, যথা মযঞ্চ অঞ্ঞে চ দেৰগণা সেক্খাসেক্খভূমিং পাপুণিস্সাম. মনুস্সাপিস্স ধম্মং সুত্ৰা যে ন সক্খিস্সন্তি পরিনিব্বাতুং, তে দানাদীনি কত্ৰা দেৰলোকে পরিপূরেস্সন্তীতি অযং কির নেসং অধিপ্পাযো. তত্থ ‘‘তুট্ঠা কল্যরূপা’’তি কিঞ্চাপি ইদং পদদ্ৰযং অত্থতো অভিন্নং, তথাপি ‘‘কিমব্ভুতং দট্ঠু মরূ পমোদিতা, কিং দেৰসঙ্ঘো অতিরিৰ কল্যরূপো’’তি ইমস্স পঞ্হদ্ৰযস্স ৰিস্সজ্জনত্থং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
৬৯০. ইদানি যেন অধিপ্পাযেন বোধিসত্তে জাতে তুট্ঠা অহেসুং, তং আৰিকরোন্তেহি ৰুত্তায চতুত্থগাথায সত্তগ্গহণেন দেৰমনুস্সগ্গহণং, পজাগহণেন সেসগতিগ্গহণং. এৰং দ্ৰীহি পদেহি পঞ্চসুপি গতীসু সেট্ঠভাৰং দস্সেতি. তিরচ্ছানাপি হি সীহাদযো অসন্তাসাদিগুণযুত্তা, তেপি অযমেৰ অতিসেতি. তস্মা ‘‘পজানমুত্তমো’’তি ৰুত্তো. দেৰমনুস্সেসু পন যে অত্তহিতায পটিপন্নাদযো চত্তারো পুগ্গলা, তেসু উভযহিতপটিপন্নো অগ্গপুগ্গলো অযং, নরেসু চ উসভসদিসত্তা নরাসভো. তেনস্স থুতিং ভণন্তা ইদম্পি পদদ্ৰযমাহংসু.
৬৯১. পঞ্চমগাথায তং সদ্দন্তি তং দেৰেহি ৰুত্তৰচনসদ্দং. অৰসরীতি ওতরি. তদ ভৰনন্তি তদা ভৰনং.
৬৯২. ছট্ঠগাথায ততোতি অসিতস্স ৰচনতো অনন্তরং. উক্কামুখেৰাতি উক্কামুখে এৰ, মূসামুখেতি ৰুত্তং হোতি. সুকুসলসম্পহট্ঠন্তি সুকুসলেন সুৰণ্ণকারেন সঙ্ঘট্টিতং, সঙ্ঘট্টেন্তেন তাপিতন্তি অধিপ্পাযো. দদ্দল্লমানন্তি ৰিজ্জোতমানং. অসিতৰ্হযস্সাতি অসিতনামস্স দুতিযেন নামেন কণ্হদেৰিলস্স ইসিনো.
৬৯৩. সত্তমগাথায তারাসভং ৰাতি তারানং উসভসদিসং, চন্দন্তি অধিপ্পাযো. ৰিসুদ্ধন্তি অব্ভাদিউপক্কিলেসরহিতং. সরদরিৰাতি সরদে ইৰ. আনন্দজাতোতি সৰনমত্তেনেৰ উপ্পন্নায পীতিযা পীতিজাতো. অলত্থ পীতিন্তি দিস্ৰা পুনপি পীতিং লভি.
৬৯৪. ততো পরং বোধিসত্তস্স দেৰেহি সদা পযুজ্জমানসক্কারদীপনত্থং ৰুত্তঅট্ঠমগাথায অনেকসাখন্তি অনেকসলাকং. সহস্সমণ্ডলন্তি রত্তসুৰণ্ণমযসহস্সমণ্ডলযুত্তং. ছত্তন্তি দিব্বসেতচ্ছত্তং. ৰীতিপতন্তীতি সরীরং বীজমানা পতনুপ্পতনং করোন্তি.
৬৯৫. নৰমগাথায জটীতি জটিলো. কণ্হসিরিৰ্হযোতি কণ্হসদ্দেন চ সিরিসদ্দেন চ অৰ্হযমানো. তং কির ‘‘সিরিকণ্হো’’তিপি অৰ্হযন্তি আমন্তেন্তি, আলপন্তীতি ৰুত্তং হোতি. পণ্ডুকম্বলেতি রত্তকম্বলে. অধিকারতো চেত্থ ‘‘কুমার’’ন্তি ৰত্তব্বং, পাঠসেসো ৰা কাতব্বো. পুরিমগাথায চ অহত্থপাসগতং সন্ধায ‘‘দিস্ৰা’’তি ৰুত্তং. ইধ পন হত্থপাসগতং পটিগ্গহণত্থং উপনীতং, তস্মা পুন ৰচনং ‘‘দিস্ৰা’’তি. পুরিমং ৰা দস্সনপীতিলাভাপেক্খং গাথাৰসানে ‘‘ৰিপুলমলত্থ পীতি’’ন্তি ৰচনতো, ইদং পটিগ্গহাপেক্খং অৰসানে ‘‘সুমনো পটিগ্গহে’’তি ৰচনতো. পুরিমঞ্চ কুমারসম্বন্ধমেৰ, ইদং সেতচ্ছত্তসম্বন্ধম্পি. দিস্ৰাতি সতসহস্সগ্ঘনকে গন্ধাররত্তকম্বলে সুৰণ্ণনিক্খং ৰিয কুমারং ‘‘ছত্তং মরূ’’তি এত্থ ৰুত্তপ্পকারং সেতচ্ছত্তং ধারিযন্তং মুদ্ধনি দিস্ৰা. কেচি পন ‘‘ইদং মানুসকং ছত্তং সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি ভণন্তি. যথেৰ হি দেৰা, এৰং মনুস্সাপি ছত্তচামরমোরহত্থতালৰণ্টৰাল়বীজনিহত্থা মহাপুরিসং উপগচ্ছন্তীতি. এৰং সন্তেপি ন তস্স ৰচনেন কোচিপি অতিসযো অত্থি, তস্মা যথাৰুত্তমেৰ সুন্দরং. পটিগ্গহেতি উভোহি হত্থেহি পটিগ্গহেসি. ইসিং কির ৰন্দাপেতুং কুমারং উপনেসুং. অথস্স পাদা পরিৰত্তিত্ৰা ইসিস্স মত্থকে পতিট্ঠহিংসু. সো তম্পি অচ্ছরিযং দিস্ৰা উদগ্গচিত্তো সুমনো পটিগ্গহেসি.
৬৯৬. দসমগাথাযং জিগীসকোতি জিগীসন্তো মগ্গন্তো পরিযেসন্তো, উপপরিক্খন্তোতি ৰুত্তং হোতি. লক্খণমন্তপারগূতি লক্খণানং ৰেদানঞ্চ পারং গতো. অনুত্তরাযন্তি অনুত্তরো অযং. সো কির অত্তনো অভিমুখাগতেসু মহাসত্তস্স পাদতলেসু চক্কানি দিস্ৰা তদনুসারেন সেসলক্খণানি জিগীসন্তো সব্বং লক্খণসম্পত্তিং দিস্ৰা ‘‘অদ্ধাযং বুদ্ধো ভৰিস্সতী’’তি ঞত্ৰা এৰমাহ.
৬৯৭. একাদসাযং অথত্তনো গমনন্তি পটিসন্ধিৰসেন অরূপগমনং. অকল্যরূপো গল়যতি অস্সুকানীতি তং অত্তনো অরূপূপপত্তিং অনুস্সরিত্ৰা ‘‘ন দানাহং অস্স ধম্মদেসনং সোতুং লচ্ছামী’’তি অতুট্ঠরূপো বলৰসোকাভিভৰেন দোমনস্সজাতো হুত্ৰা অস্সূনি পাতেতি গল়যতি. ‘‘গরযতী’’তিপি পাঠো. যদি পনেস রূপভৰে চিত্তং নমেয্য, কিং তত্থ ন উপ্পজ্জেয্য, যেনেৰং রোদতীতি? ন ন উপ্পজ্জেয্য, অকুসলতায পনেতং ৰিধিং ন জানাতি. এৰং সন্তেপি দোমনস্সুপ্পত্তিযেৰস্স অযুত্তা সমাপত্তিলাভেন ৰিক্খম্ভিতত্তাতি চে? ন, ৰিক্খম্ভিতত্তা এৰ. মগ্গভাৰনায সমুচ্ছিন্না হি কিলেসা ন উপ্পজ্জন্তি, সমাপত্তিলাভীনং পন বলৰপচ্চযেন উপ্পজ্জন্তি. উপ্পন্নে কিলেসে পরিহীনজ্ঝানত্তা কুতস্স অরূপগমনন্তি চে? অপ্পকসিরেন পুনাধিগমতো. সমাপত্তিলাভিনো হি উপ্পন্নে কিলেসে বলৰৰীতিক্কমং অনাপজ্জন্তা ৰূপসন্তমত্তেযেৰ কিলেসৰেগে পুন তং ৰিসেসং অপ্পকসিরেনেৰাধিগচ্ছন্তি, ‘‘পরিহীনৰিসেসা ইমে’’তিপি দুৰিঞ্ঞেয্যা হোন্তি, তাদিসো চ এসো. নো চে কুমারে ভৰিস্সতি অন্তরাযোতি ন ভৰিস্সতি নু খো ইমস্মিং কুমারে অন্তরাযো.
৬৯৮. দ্ৰাদসাযং ন ওরকাযন্তি অযং ওরকো পরিত্তো ন হোতি. উত্তরগাথায ৰত্তব্বং বুদ্ধভাৰং সন্ধাযাহ.
৬৯৯. তেরসাযং সম্বোধিযগ্গন্তি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. তঞ্হি অৰিপরীতভাৰেন সম্মা বুজ্ঝনতো সম্বোধি, কত্থচি আৰরণাভাৰেন সব্বঞাণুত্তমতো ‘‘অগ্গ’’ন্তি ৰুচ্চতি. ফুসিস্সতীতি পাপুণিস্সতি. পরমৰিসুদ্ধদস্সীতি নিব্বানদস্সী. তঞ্হি একন্তৰিসুদ্ধত্তা পরমৰিসুদ্ধং. ৰিত্থারিকস্সাতি ৰিত্থারিকং অস্স. ব্রহ্মচরিযন্তি সাসনং.
৭০০. চুদ্দসাযং অথন্তরাতি অন্তরাযেৰ অস্স, সম্বোধিপ্পত্তিতো ওরতো এৰাতি ৰুত্তং হোতি. ন সোস্সন্তি ন সুণিস্সং. অসমধুরস্সাতি অসমৰীরিযস্স. অট্টোতি আতুরো. ব্যসনং গতোতি সুখৰিনাসং পত্তো. অঘাৰীতি দুক্খিতো, সব্বং দোমনস্সুপ্পাদমেৰ সন্ধাযাহ. দোমনস্সেন হি সো আতুরো. তঞ্চস্স সুখব্যসনতো ব্যসনং, সুখৰিনাসনতোতি ৰুত্তং হোতি. তেন চ সো চেতসিকঅঘভূতেন অঘাৰী.
৭০১. পন্নরসাযং ৰিপুলং জনেত্ৰানাতি ৰিপুলং জনেত্ৰা. অযমেৰ ৰা পাঠো. নিগ্গমাতি নিগ্গতো. এৰং নিগ্গতো চ সো ভাগিনেয্যং সযন্তি সকং ভাগিনেয্যং, অত্তনো ভগিনিযা পুত্তন্তি ৰুত্তং হোতি. সমাদপেসীতি অত্তনো অপ্পাযুকভাৰং ঞত্ৰা কনিট্ঠভগিনিযা চ পুত্তস্স নালকস্স মাণৰকস্স উপচিতপুঞ্ঞতং অত্তনো বলেন ঞত্ৰা ‘‘ৰুড্ঢিপ্পত্তো পমাদম্পি আপজ্জেয্যা’’তি নং অনুকম্পমানো ভগিনিযা ঘরং গন্ত্ৰা ‘‘কহং নালকো’’তি. ‘‘বহি, ভন্তে, কীল়তী’’তি. ‘‘আনেথ ন’’ন্তি আণাপেত্ৰা তঙ্খণংযেৰ তাপসপব্বজ্জং পব্বাজেত্ৰা সমাদপেসি ওৰদি অনুসাসি. কথং? ‘‘বুদ্ধোতি ঘোসং…পে… ব্রহ্মচরিয’’ন্তি সোল়সমগাথমাহ.
৭০২. তত্থ যদ পরতোতি যদা পরতো. ধম্মমগ্গন্তি পরমধম্মস্স নিব্বানস্স মগ্গং, ধম্মং ৰা অগ্গং সহ পটিপদায নিব্বানং. তস্মিন্তি তস্স সন্তিকে. ব্রহ্মচরিযন্তি সমণধম্মং.
৭০৩. সত্তরসাযং তাদিনাতি তস্সণ্ঠিতেন, তস্মিং সমযে কিলেসৰিক্খম্ভনে সমাধিলাভে চ সতি ৰিক্খম্ভিতকিলেসেন সমাহিতচিত্তেন চাতি অধিপ্পাযো. অনাগতে পরমৰিসুদ্ধদস্সিনাতি ‘‘অযং নালকো অনাগতে কালে ভগৰতো সন্তিকে পরমৰিসুদ্ধং নিব্বানং পস্সিস্সতী’’তি এৰং দিট্ঠত্তা সো ইসি ইমিনা পরিযাযেন ‘‘অনাগতে পরমৰিসুদ্ধদস্সী’’তি ৰুত্তো. তেন অনাগতে পরমৰিসুদ্ধদস্সিনা. উপচিতপুঞ্ঞসঞ্চযোতি পদুমুত্তরতো পভুতি কতপুঞ্ঞসঞ্চযো. পতিক্খন্তি আগমযমানো. পরিৰসীতি পব্বজিত্ৰা তাপসৰেসেন ৰসি. রক্খিতিন্দ্রিযোতি রক্খিতসোতিন্দ্রিযো হুত্ৰা. সো কির ততো পভুতি উদকে ন নিমুজ্জি ‘‘উদকং পৰিসিত্ৰা সোতিন্দ্রিযং ৰিনাসেয্য, ততো ধম্মস্সৰনবাহিরো ভৰেয্য’’ন্তি চিন্তেত্ৰা.
৭০৪. অট্ঠারসাযং সুত্ৰান ঘোসন্তি সো নালকো এৰং পরিৰসন্তো অনুপুব্বেন ভগৰতা সম্বোধিং পত্ৰা বারাণসিযং ধম্মচক্কে পৰত্তিতে তং ‘‘ভগৰতা ধম্মচক্কং পৰত্তিতং, সম্মাসম্বুদ্ধো ৰত সো ভগৰা উপ্পন্নো’’তিআদিনা নযেন জিনৰরচক্কৰত্তনে পৰত্তঘোসং অত্তনো অত্থকামাহি দেৰতাহি আগন্ত্ৰা আরোচিতং সুত্ৰা. গন্ত্ৰান দিস্ৰা ইসিনিসভন্তি সত্তাহং দেৰতাহি মোনেয্যকোলাহলে কযিরমানে সত্তমে দিৰসে ইসিপতনং গন্ত্ৰা ‘‘নালকো আগমিস্সতি, তস্স ধম্মং দেসেস্সামী’’তি ইমিনা চ অভিসন্ধিনা ৰরবুদ্ধাসনে নিসিন্নং দিস্ৰা নিসভসদিসং ইসিনিসভং ভগৰন্তং. পসন্নোতি সহ দস্সনেনেৰ পসন্নচিত্তো হুত্ৰা. মোনেয্যসেট্ঠন্তি ঞাণুত্তমং, মগ্গঞাণন্তি ৰুত্তং হোতি. সমাগতে অসিতাৰ্হযস্স সাসনেতি অসিতস্স ইসিনো ওৰাদকালে অনুপ্পত্তে. তেন হি – ‘‘যদা ৰিৰরতি ধম্মমগ্গং, তদা গন্ত্ৰা সমযং পরিপুচ্ছমানো চরস্সু তস্মিং ভগৰতি ব্রহ্মচরিয’’ন্তি অনুসিট্ঠো, অযঞ্চ সো কালো. তেন ৰুত্তং – ‘‘সমাগতে অসিতাৰ্হযস্স সাসনে’’তি. সেসমেত্থ পাকটমেৰ.
অযং তাৰ ৰত্থুগাথাৰণ্ণনা.
৭০৫. পুচ্ছাগাথাদ্ৰযে অঞ্ঞাতমেতন্তি ৰিদিতং মযা এতং. যথাতথন্তি অৰিপরীতং. কো অধিপ্পাযো? যং অসিতো ‘‘সম্বোধিযগ্গং ফুসিস্সতাযং কুমারো’’তি ঞত্ৰা ‘‘বুদ্ধোতি ঘোসং যদ পরতো সুণোসি, সম্বোধিপ্পত্তো ৰিৰরতি ধম্মমগ্গ’’ন্তি মং অৰচ, তদেতং মযা অসিতস্স ৰচনং অজ্জ ভগৰন্তং সক্খিং দিস্ৰা ‘‘যথাতথমেৰা’’তি অঞ্ঞাতন্তি. তং তন্তি তস্মা তং. সব্বধম্মান পারগুন্তি হেমৰতসুত্তে ৰুত্তনযেন ছহি আকারেহি. সব্বধম্মানং পারগতং.
৭০৬. অনগারিযুপেতস্সাতি অনগারিযং উপেতস্স, পব্বজিতস্সাতি অত্থো. ভিক্খাচরিযং জিগীসতোতি অরিযেহি আচিণ্ণং অনুপক্কিলিট্ঠং ভিক্খাচরিযং পরিযেসমানস্স. মোনেয্যন্তি মুনীনং সন্তকং. উত্তমং পদন্তি উত্তমপটিপদং. সেসমেত্থ পাকটমেৰ.
৭০৭. অথস্স এৰং পুট্ঠো ভগৰা ‘‘মোনেয্যং তে উপঞ্ঞিস্স’’ন্তিআদিনা নযেন মোনেয্যপটিপদং ব্যাকাসি. তত্থ উপঞ্ঞিস্সন্তি উপঞ্ঞাপেয্যং, ৰিৰরেয্যং পঞ্ঞাপেয্যন্তি অত্থো. দুক্করং দুরভিসম্ভৰন্তি কাতুঞ্চ দুক্খং কযিরমানঞ্চ সম্ভৰিতুং সহিতুং দুক্খন্তি ৰুত্তং হোতি. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো – অহং তে মোনেয্যং পঞ্ঞাপেয্যং, যদি নং কাতুং ৰা অভিসম্ভোতুং ৰা সুখং ভৰেয্য, এৰং পন দুক্করং দুরভিসম্ভৰং পুথুজ্জনকালতো পভুতি কিলিট্ঠচিত্তং অনুপ্পাদেত্ৰা পটিপজ্জিতব্বতো. তথা হি নং একস্স বুদ্ধস্স একোৰ সাৰকো করোতি চ সম্ভোতি চাতি.
এৰং ভগৰা মোনেয্যস্স দুক্করভাৰং দুরভিসম্ভৰতঞ্চ দস্সেন্তো নালকস্স উস্সাহং জনেত্ৰা তমস্স ৰত্তুকামো আহ ‘‘হন্দ তে নং পৰক্খামি, সন্থম্ভস্সু দল়্হো ভৰা’’তি. তত্থ হন্দাতি ব্যৰসাযত্থে নিপাতো. তে নং পৰক্খামীতি তুয্হং তং মোনেয্যং পৰক্খামি. সন্থম্ভস্সূতি দুক্করকরণসমত্থেন ৰীরিযূপত্থম্ভেন অত্তানং উপত্থম্ভয. দল়্হো ভৰাতি দুরভিসম্ভৰসহনসমত্থায অসিথিলপরক্কমতায থিরো হোতি. কিং ৰুত্তং হোতি? যস্মা ত্ৰং উপচিতপুঞ্ঞসম্ভারো, তস্মাহং একন্তব্যৰসিতোৰ হুত্ৰা এৰং দুক্করং দুরভিসম্ভৰম্পি সমানং তুয্হং তং মোনেয্যং পৰক্খামি, সন্থম্ভস্সু দল়্হো ভৰাতি.
৭০৮. এৰং পরমসল্লেখং মোনেয্যৰত্তং ৰত্তুকামো নালকং সন্থম্ভনে দল়্হীভাৰে চ নিযোজেত্ৰা পঠমং তাৰ গামূপনিবদ্ধকিলেসপ্পহানং দস্সেন্তো ‘‘সমানভাগ’’ন্তি উপড্ঢগাথমাহ. তত্থ সমানভাগন্তি সমভাগং একসদিসং নিন্নানাকরণং. অক্কুট্ঠৰন্দিতন্তি অক্কোসঞ্চ ৰন্দনঞ্চ.
ইদানি যথা তং সমানভাগং কযিরতি, তং উপাযং দস্সেন্তো ‘‘মনোপদোস’’ন্তি উপড্ঢগাথমাহ. তস্সত্থো – অক্কুট্ঠো মনোপদোসং রক্খেয্য, ৰন্দিতো সন্তো অনুণ্ণতো চরে, রঞ্ঞাপি ৰন্দিতো সমানো ‘‘মং ৰন্দতী’’তি উদ্ধচ্চং নাপজ্জেয্য.
৭০৯. ইদানি অরঞ্ঞূপনিবদ্ধকিলেসপ্পহানং দস্সেন্তো ‘‘উচ্চাৰচা’’তি গাথমাহ. তস্সত্থো – অরঞ্ঞসঞ্ঞিতে দাযেপি ইট্ঠানিট্ঠৰসেন উচ্চাৰচা নানপ্পকারা আরম্মণা নিচ্ছরন্তি, চক্খাদীনং আপাথমাগচ্ছন্তি, তে চ খো অগ্গিসিখূপমা পরিল়াহজনকট্ঠেন. যথা ৰা ডয্হমানে ৰনে অগ্গিসিখা নানপ্পকারতায উচ্চাৰচা নিচ্ছরন্তি, সধূমাপি, ৰিধূমাপি, নীলাপি, পীতাপি, রত্তাপি, খুদ্দকাপি, মহন্তাপি, এৰং সীহব্যগ্ঘমনুস্সামনুস্সৰিৰিধৰিহঙ্গৰিরুতপুপ্ফফলপল্লৰাদিভেদৰসেন নানপ্পকারতায দাযে উচ্চাৰচা আরম্মণা নিচ্ছরন্তি ভিংসনকাপি, রজনীযাপি, দোসনীযাপি, মোহনীযাপি. তেনাহ – ‘‘উচ্চাৰচা নিচ্ছরন্তি, দাযে অগ্গিসিখূপমা’’তি. এৰং নিচ্ছরন্তেসু চ উচ্চাৰচেসু আরম্মণেসু যা কাচি উয্যানৰনচারিকং গতা সমানা পকতিযা ৰা ৰনচারিনিযো কট্ঠহারিকাদযো রহোগতং দিস্ৰা হসিতলপিতরুদিতদুন্নিৰত্থাদীহি নারিযো মুনিং পলোভেন্তি, তা সু তং মা পলোভযুং, তা নারিযো তং মা পলোভযুং. যথা ন পলোভেন্তি, তথা করোহীতি ৰুত্তং হোতি.
৭১০-১১. এৰমস্স ভগৰা গামে চ অরঞ্ঞে চ পটিপত্তিৰিধিং দস্সেত্ৰা ইদানি সীলসংৰরং দস্সেন্তো ‘‘ৰিরতো মেথুনা ধম্মা’’তি গাথাদ্ৰযমাহ. তত্থ হিত্ৰা কামে পরোপরেতি মেথুনধম্মতো অৰসেসেপি সুন্দরে চ অসুন্দরে চ পঞ্চ কামগুণে হিত্ৰা. তপ্পহানেন হি মেথুনৰিরতি সুসম্পন্না হোতি. তেনাহ – ‘‘হিত্ৰা কামে পরোপরে’’তি. অযমেত্থ অধিপ্পাযো. ‘‘অৰিরুদ্ধো’’তিআদীনি পন পদানি ‘‘ন হনেয্য, ন ঘাতযে’’তি এত্থ ৰুত্তায পাণাতিপাতাৰেরমণিযা সম্পত্তিদস্সনত্থং ৰুত্তানি. তত্রাযং সঙ্খেপৰণ্ণনা – পরপক্খিযেসু পাণেসু অৰিরুদ্ধো, অত্তপক্খিযেসু অসারত্তো, সব্বেপি সতণ্হনিত্তণ্হতায তসথাৰরে পাণে জীৰিতুকামতায অমরিতুকামতায সুখকামতায দুক্খপটিকূলতায চ ‘‘যথা অহং তথা এতে’’তি অত্তসমানতায তেসু ৰিরোধং ৰিনেন্তো তেনেৰ পকারেন ‘‘যথা এতে তথা অহ’’ন্তি পরেসং সমানতায চ অত্তনি অনুরোধং ৰিনেন্তো এৰং উভযথাপি অনুরোধৰিরোধৰিপ্পহীনো হুত্ৰা মরণপটিকূলতায অত্তানং উপমং কত্ৰা পাণেসু যে কেচি তসে ৰা থাৰরে ৰা পাণে ন হনেয্য সাহত্থিকাদীহি পযোগেহি, ন ঘাতযে আণত্তিকাদীহীতি.
৭১২. এৰমস্স মেথুনৰিরতিপাণাতিপাতৰিরতিমুখেন সঙ্খেপতো পাতিমোক্খসংৰরসীলং ৰত্ৰা ‘‘হিত্ৰা কামে’’তিআদীহি ইন্দ্রিযসংৰরঞ্চ দস্সেত্ৰা ইদানি আজীৰপারিসুদ্ধিং দস্সেন্তো ‘‘হিত্ৰা ইচ্ছঞ্চা’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো – যাযং তণ্হা একং লদ্ধা দুতিযং ইচ্ছতি, দ্ৰে লদ্ধা ততিযং, সতসহস্সং লদ্ধা তদুত্তরিম্পি ইচ্ছতীতি এৰং অপ্পটিলদ্ধৰিসযং ইচ্ছনতো ‘‘ইচ্ছা’’তি ৰুচ্চতি, যো চাযং পটিলদ্ধৰিসযলুব্ভনো লোভো. তং হিত্ৰা ইচ্ছঞ্চ লোভঞ্চ যত্থ সত্তো পুথুজ্জনো, যস্মিং চীৰরাদিপচ্চযে তেহি ইচ্ছালোভেহি পুথুজ্জনো সত্তো লগ্গো পটিবদ্ধো তিট্ঠতি, তত্থ তং উভযম্পি হিত্ৰা পচ্চযত্থং আজীৰপারিসুদ্ধিং অৰিরোধেন্তো ঞাণচক্খুনা চক্খুমা হুত্ৰা ইমং মোনেয্যপটিপদং পটিপজ্জেয্য. এৰঞ্হি পটিপন্নো তরেয্য নরকং ইমং, দুপ্পূরণট্ঠেন নরকসঞ্ঞিতং মিচ্ছাজীৰহেতুভূতং ইমং পচ্চযতণ্হং তরেয্য, ইমায ৰা পটিপদায তরেয্যাতি ৰুত্তং হোতি.
৭১৩. এৰং পচ্চযতণ্হাপহানমুখেন আজীৰপারিসুদ্ধিং দস্সেত্ৰা ইদানি ভোজনে মত্তঞ্ঞুতামুখেন পচ্চযপরিভোগসীলং তদনুসারেন চ যাৰ অরহত্তপ্পত্তি, তাৰ পটিপদং দস্সেন্তো ‘‘ঊনূদরো’’তি গাথমাহ. তস্সত্থো – ধম্মেন সমেন লদ্ধেসু ইতরীতরচীৰরাদীসু পচ্চযেসু আহারং তাৰ আহারেন্তো –
‘‘চত্তারো পঞ্চ আলোপে, অভুত্ৰা উদকং পিৰে;
অলং ফাসুৰিহারায, পহিতত্তস্স ভিক্খুনো’’তি. (থেরগা. ৯৮৩) –
ৰুত্তনযেন ঊনউদরো অস্স, ন ৰাতভরিতভস্তা ৰিয উদ্ধুমাতুদরো, ভত্তসম্মদপচ্চযা থিনমিদ্ধং পরিহরেয্যাতি ৰুত্তং হোতি. ঊনূদরো হোন্তোপি চ মিতাহারো অস্স ভোজনে মত্তঞ্ঞূ, ‘‘নেৰ দৰাযা’’তিআদিনা পচ্চৰেক্খণেন গুণতো দোসতো চ পরিচ্ছিন্নাহারো. এৰং মিতাহারো সমানোপি পচ্চযধুতঙ্গপরিযত্তিঅধিগমৰসেন চতুব্বিধায অপ্পিচ্ছতায অপ্পিচ্ছো অস্স. একংসেন হি মোনেয্যপটিপদং পটিপন্নেন ভিক্খুনা এৰং অপ্পিচ্ছেন ভৰিতব্বং. তত্থ একেকস্মিং পচ্চযে তীহি সন্তোসেহি সন্তুস্সনা পচ্চযপ্পিচ্ছতা. ধুতঙ্গধরস্সেৰ সতো ‘‘ধুতৰাতি মং পরে জানন্তূ’’তি অনিচ্ছনতা ধুতঙ্গপ্পিচ্ছতা. বহুস্সুতস্সেৰ সতো ‘‘বহুস্সুতোতি মং পরে জানন্তূ’’তি অনিচ্ছনতা পরিযত্তিঅপ্পিচ্ছতা মজ্ঝন্তিকত্থেরস্স ৰিয. অধিগমসম্পন্নস্সেৰ সতো ‘‘অধিগতো অযং কুসলং ধম্মন্তি মং পরে জানন্তূ’’তি অনিচ্ছনতা অধিগমপ্পিচ্ছতা. সা চ অরহত্তাধিগমতো ওরং ৰেদিতব্বা. অরহত্তাধিগমত্থঞ্হি অযং পটিপদাতি. এৰং অপ্পিচ্ছোপি চ অরহত্তমগ্গেন তণ্হালোলুপ্পং হিত্ৰা অলোলুপো অস্স. এৰং অলোলুপো হি সদা ইচ্ছায নিচ্ছাতো অনিচ্ছো হোতি নিব্বুতো, যায ইচ্ছায ছাতা হোন্তি সত্তা খুপ্পিপাসাতুরা ৰিয অতিত্তা, তায ইচ্ছায অনিচ্ছো হোতি অনিচ্ছত্তা চ নিচ্ছাতো হোতি অনাতুরো পরমতিত্তিপ্পত্তো. এৰং নিচ্ছাতত্তা নিব্বুতো হোতি ৰূপসন্তসব্বকিলেসপরিল়াহোতি এৰমেত্থ উপ্পটিপাটিযা যোজনা ৰেদিতব্বা.
৭১৪. এৰং যাৰ অরহত্তপ্পত্তি, তাৰপটিপদং কথেত্ৰা ইদানি তং পটিপদং পটিপন্নস্স ভিক্খুনো অরহত্তপ্পত্তিনিট্ঠং ধুতঙ্গসমাদানং সেনাসনৰত্তঞ্চ কথেন্তো ‘‘স পিণ্ডচার’’ন্তি গাথাদ্ৰযমাহ. তত্থ স পিণ্ডচারং চরিত্ৰাতি সো ভিক্খু ভিক্খং চরিত্ৰা ভত্তকিচ্চং ৰা কত্ৰা. ৰনন্তমভিহারযেতি অপপঞ্চিতো গিহিপপঞ্চেন ৰনং এৰ গচ্ছেয্য. উপট্ঠিতো রুক্খমূলস্মিন্তি রুক্খমূলে ঠিতো ৰা হুত্ৰা. আসনূপগতোতি আসনং উপগতো ৰা হুত্ৰা, নিসিন্নোতি ৰুত্তং হোতি. মুনীতি মোনেয্যপটিপদং পটিপন্নো. এত্থ চ ‘‘পিণ্ডচারং চরিত্ৰা’’তি ইমিনা পিণ্ডপাতিকঙ্গং ৰুত্তং. যস্মা পন উক্কট্ঠপিণ্ডপাতিকো সপদানচারী একাসনিকো পত্তপিণ্ডিকো খলুপচ্ছাভত্তিকো চ হোতিযেৰ, তেচীৰরিকপংসুকূলম্পি চ সমাদিযতেৰ, তস্মা ইমানিপি ছ ৰুত্তানেৰ হোন্তি. ‘‘ৰনন্তমভিহারযে’’তি ইমিনা পন আরঞ্ঞিকঙ্গং ৰুত্তং, ‘‘উপট্ঠিতো রুক্খমূলস্মি’’ন্তি ইমিনা রুক্খমূলিকঙ্গং, ‘‘আসনূপগতো’’তি ইমিনা নেসজ্জিকঙ্গং. যথাক্কমং পন এতেসং অনুলোমত্তা অব্ভোকাসিকযথাসন্থতিকসোসানিকঙ্গানি ৰুত্তানিযেৰ হোন্তীতি এৰমেতায গাথায তেরস ধুতঙ্গানি নালকত্থেরস্স কথেসি.
৭১৫. স ঝানপসুতো ধীরোতি সো অনুপ্পন্নস্স ঝানস্স উপ্পাদনেন উপ্পন্নস্স আৰজ্জনসমাপজ্জনাধিট্ঠানৰুট্ঠানপচ্চৰেক্খণেহি চ ঝানেসু পসুতো অনুযুত্তো. ধীরোতি ধিতিসম্পন্নো. ৰনন্তে রমিতো সিযাতি ৰনে অভিরতো সিযা, গামন্তসেনাসনে নাভিরমেয্যাতি ৰুত্তং হোতি. ঝাযেথ রুক্খমূলস্মিং, অত্তানমভিতোসযন্তি ন কেৰলং লোকিযজ্ঝানপসুতোযেৰ সিযা, অপিচ খো তস্মিংযেৰ রুক্খমূলে সোতাপত্তিমগ্গাদিসম্পযুত্তেন লোকুত্তরজ্ঝানেনাপি অত্তানং অতীৰ তোসেন্তো ঝাযেথ. পরমস্সাসপ্পত্তিযা হি লোকুত্তরজ্ঝানেনেৰ চিত্তং অতীৰ তুস্সতি, ন অঞ্ঞেন. তেনাহ – ‘‘অত্তানমভিতোসয’’ন্তি. এৰমিমায গাথায ঝানপসুততায ৰনন্তসেনাসনাভিরতিং অরহত্তঞ্চ কথেসি.
৭১৬. ইদানি যস্মা ইমং ধম্মদেসনং সুত্ৰা নালকত্থেরো ৰনন্তমভিহারেত্ৰা নিরাহারোপি পটিপদাপূরণে অতীৰ উস্সুক্কো অহোসি, নিরাহারেন চ সমণধম্মং কাতুং ন সক্কা. তথা করোন্তস্স হি জীৰিতং নপ্পৰত্ততি, কিলেসে পন অনুপ্পাদেন্তেন আহারো পরিযেসিতব্বো, অযমেত্থ ঞাযো. তস্মা তস্স ভগৰা অপরাপরেসুপি দিৰসেসু পিণ্ডায চরিতব্বং, কিলেসা পন ন উপ্পাদেতব্বাতি দস্সনত্থং অরহত্তপ্পত্তিনিট্ঠংযেৰ ভিক্খাচারৰত্তং কথেন্তো ‘‘ততো রত্যা ৰিৰসানে’’তিআদিকা ছ গাথাযো অভাসি. তত্থ ততোতি ‘‘স পিণ্ডচারং চরিত্ৰা, ৰনন্তমভিহারযে’’তি এত্থ ৰুত্তপিণ্ডচারৰনন্তাভিহারতো উত্তরিপি. রত্যা ৰিৰসানেতি রত্তিসমতিক্কমে, দুতিযদিৰসেতি ৰুত্তং হোতি. গামন্তমভিহারযেতি আভিসমাচারিকৰত্তং কত্ৰা যাৰ ভিক্খাচারৰেলা, তাৰ ৰিৰেকমনুব্রূহেত্ৰা গতপচ্চাগতৰত্তে ৰুত্তনযেন কম্মট্ঠানং মনসি করোন্তো গামং গচ্ছেয্য. অৰ্হানং নাভিনন্দেয্যাতি ‘‘ভন্তে, অম্হাকং ঘরে ভুঞ্জিতব্ব’’ন্তি নিমন্তনং, ‘‘দেতি নু খো ন দেতি নু খো সুন্দরং নু খো দেতি অসুন্দরং নু খো দেতী’’তি এৰরূপং ৰিতক্কং ভোজনঞ্চ পটিপদাপূরকো ভিক্খু নাভিনন্দেয্য, নপ্পটিগ্গণ্হেয্যাতি ৰুত্তং হোতি. যদি পন বলক্কারেন পত্তং গহেত্ৰা পূরেত্ৰা দেন্তি, পরিভুঞ্জিত্ৰা সমণধম্মো কাতব্বো, ধুতঙ্গং ন কুপ্পতি, তদুপাদায পন তং গামং ন পৰিসিতব্বং. অভিহারঞ্চ গামতোতি সচে গামং পৰিট্ঠস্স পাতিসতেহিপি ভত্তং অভিহরন্তি, তম্পি নাভিনন্দেয্য, ততো একসিত্থম্পি নপ্পটিগ্গণ্হেয্য, অঞ্ঞদত্থু ঘরপটিপাটিযা পিণ্ডপাতমেৰ চরেয্যাতি.
৭১৭. ন মুনী গামমাগম্ম, কুলেসু সহসা চরেতি সো চ মোনত্থায পটিপন্নকো মুনি গামং গতো সমানো কুলেসু সহসা ন চরে, সহসোকিতাদিঅননুলোমিকং গিহিসংসগ্গং ন আপজ্জেয্যাতি ৰুত্তং হোতি. ঘাসেসনং ছিন্নকথো, ন ৰাচং পযুতং ভণেতি ছিন্নকথো ৰিয হুত্ৰা ওভাসপরিকথানিমিত্তৰিঞ্ঞত্তিপযুত্তং ঘাসেসনৰাচং ন ভণেয্য. সচে আকঙ্খেয্য, গিলানো সমানো গেলঞ্ঞপটিবাহনত্থায ভণেয্য. সেনাসনত্থায ৰা ৰিঞ্ঞত্তিং ঠপেত্ৰা ওভাসপরিকথানিমিত্তপযুত্তং, অৰসেসপচ্চযত্থায পন অগিলানো নেৰ কিঞ্চি ভণেয্যাতি.
৭১৮-৯. অলত্থং যদিদন্তি ইমিস্সা পন গাথায অযমত্থো – গামং পিণ্ডায পৰিট্ঠো অপ্পমত্তকেপি কিস্মিঞ্চি লদ্ধে ‘‘অলত্থং যং ইদং সাধূ’’তি চিন্তেত্ৰা অলদ্ধে ‘‘নালত্থং কুসল’’ন্তি তম্পি ‘‘সুন্দর’’ন্তি চিন্তেত্ৰা উভযেনেৰ লাভালাভেন সো তাদী নিব্বিকারো হুত্ৰা রুক্খংৰুপনিৰত্ততি, যথাপি পুরিসো ফলগৰেসী রুক্খং উপগম্ম ফলং লদ্ধাপি অলদ্ধাপি অননুনীতো অপ্পটিহতো মজ্ঝত্তোযেৰ হুত্ৰা গচ্ছতি, এৰং কুলং উপগম্ম লাভং লদ্ধাপি অলদ্ধাপি মজ্ঝত্তোৰ হুত্ৰা গচ্ছতীতি. স পত্তপাণী তি গাথা উত্তানত্থাৰ.
৭২০. উচ্চাৰচাতি ইমিস্সা গাথায সম্বন্ধো – এৰং ভিক্খাচারৰত্তসম্পন্নো হুত্ৰাপি তাৰতকেনেৰ তুট্ঠিং অনাপজ্জিত্ৰা পটিপদং আরোধেয্য. পটিপত্তিসারঞ্হি সাসনং. সা চাযং উচ্চাৰচা…পে… মুতন্তি. তস্সত্থো – সা চাযং মগ্গপটিপদা উত্তমনিহীনভেদতো উচ্চাৰচা বুদ্ধসমণেন পকাসিতা. সুখাপটিপদা হি খিপ্পাভিঞ্ঞা উচ্চা, দুক্খাপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা অৰচা. ইতরা দ্ৰে একেনঙ্গেন উচ্চা, একেন অৰচা. পঠমা এৰ ৰা উচ্চা, ইতরা তিস্সোপি অৰচা. তায চেতায উচ্চায অৰচায ৰা পটিপদায ন পারং দিগুণং যন্তি. ‘‘দুগুণ’’ন্তি ৰা পাঠো, একমগ্গেন দ্ৰিক্খত্তুং নিব্বানং ন যন্তীতি অত্থো. কস্মা? যেন মগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তেসং পুন অপ্পহাতব্বতো. এতেন পরিহানধম্মাভাৰং দীপেতি. নযিদং একগুণং মুতন্তি তঞ্চ ইদং পারং একক্খত্তুংযেৰ ফুসনারহম্পি ন হোতি. কস্মা? একেন মগ্গেন সব্বকিলেসপ্পহানাভাৰতো. এতেন একমগ্গেনেৰ অরহত্তাভাৰং দীপেতি.
৭২১. ইদানি পটিপদানিসংসং দস্সেন্তো ‘‘যস্স চ ৰিসতা’’তি গাথমাহ. তস্সত্থো – যস্স চ এৰং পটিপন্নস্স ভিক্খুনো তায পটিপদায পহীনত্তা অট্ঠসততণ্হাৰিচরিতভাৰেন ৰিসতত্তা ৰিসতা তণ্হা নত্থি, তস্স কিলেসসোতচ্ছেদেন ছিন্নসোতস্স কুসলাকুসলপ্পহানেন কিচ্চাকিচ্চপ্পহীনস্স রাগজো ৰা দোসজো ৰা অপ্পমত্তকোপি পরিল়াহো ন ৰিজ্জতীতি.
৭২২. ইদানি যস্মা ইমা গাথাযো সুত্ৰা নালকত্থেরস্স চিত্তং উদপাদি – ‘‘যদি এত্তকং মোনেয্যং সুকরং ন দুক্করং, সক্কা অপ্পকসিরেন পূরেতু’’ন্তি, তস্মাস্স ভগৰা ‘‘দুক্করমেৰ মোনেয্য’’ন্তি দস্সেন্তো পুন ‘‘মোনেয্যং তে উপঞ্ঞিস্স’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ উপঞ্ঞিস্সন্তি উপঞ্ঞাপেয্যং, কথযিস্সন্তি ৰুত্তং হোতি. খুরধারা উপমা অস্সাতি খুরধারূপমো. ভৰেতি ভৰেয্য. কো অধিপ্পাযো? মোনেয্যং পটিপন্নো ভিক্খু খুরধারং উপমং কত্ৰা পচ্চযেসু ৰত্তেয্য. যথা মধুদিদ্ধং খুরধারং লিহন্তো, ছেদতো, জিৰ্হং রক্খতি, এৰং ধম্মেন লদ্ধে পচ্চযে পরিভুঞ্জন্তো চিত্তং কিলেসুপ্পত্তিতো রক্খেয্যাতি ৰুত্তং হোতি. পচ্চযা হি পরিসুদ্ধেন ঞাযেন লদ্ধুঞ্চ অনৰজ্জপরিভোগেন পরিভুঞ্জিতুঞ্চ ন সুখেন সক্কাতি ভগৰা পচ্চযনিস্সিতমেৰ বহুসো ভণতি. জিৰ্হায তালুমাহচ্চ, উদরে সঞ্ঞতো সিযাতি জিৰ্হায তালুং উপ্পীল়েত্ৰাপি রসতণ্হং ৰিনোদেন্তো কিলিট্ঠেন মগ্গেন উপ্পন্নপচ্চযে অসেৰন্তো উদরে সংযতো সিযা.
৭২৩. অলীনচিত্তো চ সিযাতি নিচ্চং কুসলানং ধম্মানং ভাৰনায অট্ঠিতকারিতায অকুসীতচিত্তো চ ভৰেয্য. ন চাপি বহু চিন্তযেতি ঞাতিজনপদামরৰিতক্কৰসেন চ বহুং ন চিন্তেয্য. নিরামগন্ধো অসিতো, ব্রহ্মচরিযপরাযণোতি নিক্কিলেসো চ হুত্ৰা তণ্হাদিট্ঠীহি কিস্মিঞ্চি ভৰে অনিস্সিতো সিক্খাত্তযসকলসাসনব্রহ্মচরিযপরাযণো এৰ ভৰেয্য.
৭২৪-৫. একাসনস্সাতি ৰিৰিত্তাসনস্স. আসনমুখেন চেত্থ সব্বইরিযাপথা ৰুত্তা. যতো সব্বইরিযাপথেসু একীভাৰস্স সিক্খেয্যাতি ৰুত্তং হোতীতি ৰেদিতব্বং. একাসনস্সাতি চ সম্পদানৰচনমেতং. সমণূপাসনস্স চাতি সমণেহি উপাসিতব্বস্স অট্ঠতিংসারম্মণভাৰনানুযোগস্স, সমণানং ৰা উপাসনভূতস্স অট্ঠতিংসারম্মণভেদস্সেৰ. ইদম্পি সম্পদানৰচনমেৰ, উপাসনত্থন্তি ৰুত্তং হোতি. এত্থ চ একাসনেন কাযৰিৰেকো, সমণূপাসনেন চিত্তৰিৰেকো ৰুত্তো হোতীতি ৰেদিতব্বো. একত্তং মোনমক্খাতন্তি এৰমিদং কাযচিত্তৰিৰেকৰসেন ‘‘একত্তং মোন’’ন্তি অক্খাতং. একো চে অভিরমিস্সসীতি ইদং পন উত্তরগাথাপেক্খং পদং, ‘‘অথ ভাহিসি দসদিসা’’তি ইমিনা অস্স সম্বন্ধো.
ভাহিসীতি ভাসিস্সসি পকাসেস্সসি. ইমং পটিপদং ভাৰেন্তো সব্বদিসাসু কিত্তিযা পাকটো ভৰিস্সসীতি ৰুত্তং হোতি. সুত্ৰা ধীরানন্তিআদীনং পন চতুন্নং পদানং অযমত্থো – যেন চ কিত্তিঘোসেন ভাহিসি দসদিসা তং ধীরানং ঝাযীনং কামচাগিনং নিঘোসং সুত্ৰা অথ ত্ৰং তেন উদ্ধচ্চং অনাপজ্জিত্ৰা ভিয্যো হিরিঞ্চ সদ্ধঞ্চ করেয্যাসি, তেন ঘোসেন হরাযমানো ‘‘নিয্যানিকপটিপদা অয’’ন্তি সদ্ধং উপ্পাদেত্ৰা উত্তরি পটিপত্তিমেৰ ব্রূহেয্যাসি. মামকোতি এৰঞ্হি সন্তে মম সাৰকো হোতীতি.
৭২৬. তং নদীহীতি যং তং মযা ‘‘হিরিঞ্চ সদ্ধঞ্চ ভিয্যো কুব্বেথা’’তি ৰদতা ‘‘উদ্ধচ্চং ন কাতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং, তং ইমিনা নদীনিদস্সনেনাপি জানাথ, তব্বিপরিযাযঞ্চ সোব্ভেসু চ পদরেসুচ জানাথ. সোব্ভেসূতি মাতিকাসু. পদরেসূতি দরীসু. কথং? সণন্তা যন্তি কুসোব্ভা, তুণ্হী যন্তি মহোদধীতি. কুসোব্ভা হি সোব্ভপদরাদিভেদা সব্বাপি কুন্নদিযো সণন্তা সদ্দং করোন্তা উদ্ধতা হুত্ৰা যন্তি, গঙ্গাদিভেদা পন মহানদিযো তুণ্হী যন্তি, এৰং ‘‘মোনেয্যং পূরেমী’’তি উদ্ধতো হোতি অমামকো, মামকো পন হিরিঞ্চ সদ্ধঞ্চ উপ্পাদেত্ৰা নীচচিত্তোৰ হোতি.
৭২৭-৯. কিঞ্চ ভিয্যো – যদূনকং…পে… পণ্ডিতোতি. তত্থ সিযা – সচে অড্ঢকুম্ভূপমো বালো সণন্ততায, রহদো পূরোৰ পণ্ডিতো সন্ততায, অথ কস্মা বুদ্ধসমণো এৰং ধম্মদেসনাব্যাৰটো হুত্ৰা বহুং ভাসতীতি ইমিনা সম্বন্ধেন ‘‘যং সমণো’’তি গাথমাহ. তস্সত্থো – যং বুদ্ধসমণো বহুং ভাসতি উপেতং অত্থসঞ্হিতং, অত্থুপেতং ধম্মুপেতঞ্চ হিতেন চ সংহিতং, তং ন উদ্ধচ্চেন, অপিচ খো জানং সো ধম্মং দেসেতি দিৰসম্পি দেসেন্তো নিপ্পপঞ্চোৰ হুত্ৰা. তস্স হি সব্বং ৰচীকম্মং ঞাণানুপরিৰত্তি. এৰং দেসেন্তো চ ‘‘ইদমস্স হিতং ইদমস্স হিত’’ন্তি নানপ্পকারতো জানং সো বহু ভাসতি, ন কেৰলং বহুভাণিতায. অৰসানগাথায সম্বন্ধো – এৰং তাৰ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সমন্নাগতো বুদ্ধসমণো জানং সো ধম্মং দেসেতি, জানং সো বহু ভাসতি. তেন দেসিতং পন ধম্মং নিব্বেধভাগিযেনেৰ ঞাণেন যো চ জানং সংযতত্তো, জানং ন বহু ভাসতি, স মুনি মোনমরহতি, স মুনি মোনমজ্ঝগাতি. তস্সত্থো – তং ধম্মং জানন্তো সংযতত্তো গুত্তচিত্তো হুত্ৰা যং ভাসিতং সত্তানং হিতসুখাৰহং ন হোতি, তং জানং ন বহু ভাসতি. সো এৰংৰিধো মোনত্থং পটিপন্নকো মুনি মোনেয্যপটিপদাসঙ্খাতং মোনং অরহতি. ন কেৰলঞ্চ অরহতিযেৰ, অপিচ খো পন স মুনি অরহত্তমগ্গঞাণসঙ্খাতং মোনং অজ্ঝগা ইচ্চেৰ ৰেদিতব্বোতি অরহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেসি.
তং সুত্ৰা নালকত্থেরো তীসু ঠানেসু অপ্পিচ্ছো অহোসি দস্সনে সৰনে পুচ্ছাযাতি. সো হি দেসনাপরিযোসানে পসন্নচিত্তো ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা ৰনং পৰিট্ঠো, পুন ‘‘অহো ৰতাহং ভগৰন্তং পস্সেয্য’’ন্তি লোলভাৰং ন জনেসি. অযমস্স দস্সনে অপ্পিচ্ছতা. তথা ‘‘অহো ৰতাহং পুন ধম্মদেসনং সুণেয্য’’ন্তি লোলভাৰং ন জনেসি. অযমস্স সৰনে অপ্পিচ্ছতা. তথা ‘‘অহো ৰতাহং পুন মোনেয্যপটিপদং পুচ্ছেয্য’’ন্তি লোলভাৰং ন জনেসি. অযমস্স পুচ্ছায অপ্পিচ্ছতা.
সো এৰং অপ্পিচ্ছো সমানো পব্বতপাদং পৰিসিত্ৰা একৰনসণ্ডে দ্ৰে দিৰসানি ন ৰসি, একরুক্খমূলে দ্ৰে দিৰসানি ন নিসীদি, একগামে দ্ৰে দিৰসানি পিণ্ডায ন পাৰিসি. ইতি ৰনতো ৰনং, রুক্খতো রুক্খং, গামতো গামং আহিণ্ডন্তো অনুরূপপটিপদং পটিপজ্জিত্ৰা অগ্গফলে পতিট্ঠাসি. অথ যস্মা মোনেয্যপটিপদং উক্কট্ঠং কত্ৰা পূরেন্তো ভিক্খু সত্তেৰ মাসানি জীৰতি, মজ্ঝিমং কত্ৰা পূরেন্তো সত্ত ৰস্সানি, মন্দং কত্ৰা পূরেন্তো সোল়স ৰস্সানি. অযঞ্চ উক্কট্ঠং কত্ৰা পূরেসি, তস্মা সত্ত মাসে ঠত্ৰা অত্তনো আযুসঙ্খারপরিক্খযং ঞত্ৰা ন্হাযিত্ৰা নিৰাসেত্ৰা কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৰা দিগুণং সঙ্ঘাটিং পারুপিত্ৰা দসবলাভিমুখো পঞ্চপতিট্ঠিতং ৰন্দিত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৰা হিঙ্গুলকপব্বতং নিস্সায ঠিতকোৰ অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযি. তস্স পরিনিব্বুতভাৰং ঞত্ৰা ভগৰা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং তত্থ গন্ত্ৰা সরীরকিচ্চং কত্ৰা ধাতুযো গাহাপেত্ৰা চেতিযং পতিট্ঠাপেত্ৰা অগমাসীতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায নালকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.