৭. অগ্গিকভারদ্ৰাজসুত্তৰণ্ণনা
এৰং মে সুতন্তি অগ্গিকভারদ্ৰাজসুত্তং, ‘‘ৰসলসুত্ত’’ন্তিপি ৰুচ্চতি. কা উপ্পত্তি? ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. কসিভারদ্ৰাজসুত্তে ৰুত্তনযেন পচ্ছাভত্তকিচ্চাৰসানে বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো অগ্গিকভারদ্ৰাজং ব্রাহ্মণং সরণসিক্খাপদানং উপনিস্সযসম্পন্নং দিস্ৰা ‘‘তত্থ মযি গতে কথা পৰত্তিস্সতি, ততো কথাৰসানে ধম্মদেসনং সুত্ৰা এস ব্রাহ্মণো সরণং গন্ত্ৰা সিক্খাপদানি সমাদিযিস্সতী’’তি ঞত্ৰা, তত্থ গন্ত্ৰা, পৰত্তায কথায ব্রাহ্মণেন ধম্মদেসনং যাচিতো ইমং সুত্তং অভাসি. তত্থ ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তিআদিং মঙ্গলসুত্তৰণ্ণনাযং ৰণ্ণযিস্সাম, ‘‘অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসময’’ন্তিআদি কসিভারদ্ৰাজসুত্তে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
তেন খো পন সমযেন অগ্গিকভারদ্ৰাজস্সাতি যং যং অৰুত্তপুব্বং, তং তদেৰ ৰণ্ণযিস্সাম. সেয্যথিদং – সো হি ব্রাহ্মণো অগ্গিং জুহতি পরিচরতীতি কত্ৰা অগ্গিকোতি নামেন পাকটো অহোসি, ভারদ্ৰাজোতি গোত্তেন. তস্মা ৰুত্তং ‘‘অগ্গিকভারদ্ৰাজস্সা’’তি. নিৰেসনেতি ঘরে. তস্স কির ব্রাহ্মণস্স নিৰেসনদ্ৰারে অন্তরৰীথিযং অগ্গিহুতসালা অহোসি. ততো ‘‘নিৰেসনদ্ৰারে’’তি ৰত্তব্বে তস্সপি পদেসস্স নিৰেসনেযেৰ পরিযাপন্নত্তা ‘‘নিৰেসনে’’তি ৰুত্তং. সমীপত্থে ৰা ভুম্মৰচনং, নিৰেসনসমীপেতি অত্থো. অগ্গি পজ্জলিতো হোতীতি অগ্গিযাধানে ঠিতো অগ্গি কতব্ভুদ্ধরণো সমিধাপক্খেপং বীজনৰাতঞ্চ লভিত্ৰা জলিতো উদ্ধং সমুগ্গতচ্চিসমাকুলো হোতি. আহুতি পগ্গহিতাতি সসীসং ন্হাযিত্ৰা মহতা সক্কারেন পাযাসসপ্পিমধুফাণিতাদীনি অভিসঙ্খতানি হোন্তীতি অত্থো. যঞ্হি কিঞ্চি অগ্গিম্হি জুহিতব্বং, তং সব্বং ‘‘আহুতী’’তি ৰুচ্চতি. সপদানন্তি অনুঘরং. ভগৰা হি সব্বজনানুগ্গহত্থায আহারসন্তুট্ঠিযা চ উচ্চনীচকুলং অৰোক্কম্ম পিণ্ডায চরতি. তেন ৰুত্তং ‘‘সপদানং পিণ্ডায চরমানো’’তি.
অথ কিমত্থং সব্বাকারসম্পন্নং সমন্তপাসাদিকং ভগৰন্তং দিস্ৰা ব্রাহ্মণস্স চিত্তং নপ্পসীদতি? কস্মা চ এৰং ফরুসেন ৰচনেন ভগৰন্তং সমুদাচরতীতি? ৰুচ্চতে – অযং কির ব্রাহ্মণো ‘‘মঙ্গলকিচ্চেসু সমণদস্সনং অৰমঙ্গল’’ন্তি এৰংদিট্ঠিকো, ততো ‘‘মহাব্রহ্মুনো ভুঞ্জনৰেলায কাল়কণ্ণী মুণ্ডকসমণকো মম নিৰেসনং উপসঙ্কমতী’’তি মন্ত্ৰা চিত্তং নপ্পসাদেসি, অঞ্ঞদত্থু দোসৰসংযেৰ অগমাসি. অথ কুদ্ধো অনত্তমনো অনত্তমনৰাচং নিচ্ছারেসি ‘‘তত্রেৰ মুণ্ডকা’’তিআদি. তত্রাপি চ যস্মা ‘‘মুণ্ডো অসুদ্ধো হোতী’’তি ব্রাহ্মণানং দিট্ঠি, তস্মা ‘‘অযং অসুদ্ধো, তেন দেৰব্রাহ্মণপূজকো ন হোতী’’তি জিগুচ্ছন্তো ‘‘মুণ্ডকা’’তি আহ. মুণ্ডকত্তা ৰা উচ্ছিট্ঠো এস, ন ইমং পদেসং অরহতি আগচ্ছিতুন্তি সমণো হুত্ৰাপি ঈদিসং কাযকিলেসং ন ৰণ্ণেতীতি চ সমণভাৰং জিগুচ্ছন্তো ‘‘সমণকা’’তি আহ. ন কেৰলং দোসৰসেনেৰ, ৰসলে ৰা পব্বাজেত্ৰা তেহি সদ্ধিং একতো সম্ভোগপরিভোগকরণেন পতিতো অযং ৰসলতোপি পাপতরোতি জিগুচ্ছন্তো ‘‘ৰসলকা’’তি আহ – ‘‘ৰসলজাতিকানং ৰা আহুতিদস্সনমত্তসৰনেন পাপং হোতী’’তি মঞ্ঞমানোপি এৰমাহ.
ভগৰা তথা ৰুত্তোপি ৰিপ্পসন্নেনেৰ মুখৰণ্ণেন মধুরেন সরেন ব্রাহ্মণস্স উপরি অনুকম্পাসীতলেন চিত্তেন অত্তনো সব্বসত্তেহি অসাধারণতাদিভাৰং পকাসেন্তো আহ ‘‘জানাসি পন, ত্ৰং ব্রাহ্মণা’’তি. অথ ব্রাহ্মণো ভগৰতো মুখপ্পসাদসূচিতং তাদিভাৰং ঞত্ৰা অনুকম্পাসীতলেন চিত্তেন নিচ্ছারিতং মধুরস্সরং সুত্ৰা অমতেনেৰ অভিসিত্তহদযো অত্তমনো ৰিপ্পসন্নিন্দ্রিযো নিহতমানো হুত্ৰা তং জাতিসভাৰং ৰিসউগ্গিরসদিসং সমুদাচারৰচনং পহায ‘‘নূন যমহং হীনজচ্চং ৰসলন্তি পচ্চেমি, ন সো পরমত্থতো ৰসলো, ন চ হীনজচ্চতা এৰ ৰসলকরণো ধম্মো’’তি মঞ্ঞমানো ‘‘ন খ্ৰাহং, ভো গোতমা’’তি আহ. ধম্মতা হেসা, যং হেতুসম্পন্নো পচ্চযালাভেন ফরুসোপি সমানো লদ্ধমত্তে পচ্চযে মুদুকো হোতীতি.
তত্থ সাধূতি অযং সদ্দো আযাচনসম্পটিচ্ছনসম্পহংসনসুন্দরদল়্হীকম্মাদীসু দিস্সতি. ‘‘সাধু মে, ভন্তে, ভগৰা সংখিত্তেন ধম্মং দেসেতূ’’তিআদীসু (সং. নি. ৪.৯৫; অ. নি. ৭.৮৩) হি আযাচনে. ‘‘সাধু, ভন্তেতি খো সো ভিক্খু ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.৮৬) সম্পটিচ্ছনে. ‘‘সাধু, সাধু, সারিপুত্তা’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩৪৯) সম্পহংসনে.
‘‘সাধু ধম্মরুচী রাজা, সাধু পঞ্ঞাণৰা নরো;
সাধু মিত্তানমদ্দুব্ভো, পাপস্সাকরণং সুখ’’ন্তি. (জা. ২.১৮.১০১) –
আদীসু সুন্দরে. ‘‘তং সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১) দল়্হীকম্মে. ইধ পন আযাচনে.
তেন হীতি তস্সাধিপ্পাযনিদস্সনং, সচে ঞাতুকামোসীতি ৰুত্তং হোতি. কারণৰচনং ৰা, তস্স যস্মা ঞাতুকামোসি, তস্মা, ব্রাহ্মণ, সুণাহি, সাধুকং মনসি করোহি, তথা তে ভাসিস্সামি, যথা ত্ৰং জানিস্সসীতি এৰং পরপদেহি সদ্ধিং সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. তত্র চ সুণাহীতি সোতিন্দ্রিযৰিক্খেপৰারণং, সাধুকং মনসি করোহীতি মনসিকারে দল়্হীকম্মনিযোজনেন মনিন্দ্রিযৰিক্খেপৰারণং. পুরিমঞ্চেত্থ ব্যঞ্জনৰিপল্লাসগ্গাহৰারণং, পচ্ছিমং অত্থৰিপল্লাসগ্গাহৰারণং. পুরিমেন চ ধম্মস্সৰনে নিযোজেতি, পচ্ছিমেন সুতানং ধম্মানং ধারণত্থূপপরিক্খাদীসু. পুরিমেন চ ‘‘সব্যঞ্জনো অযং ধম্মো, তস্মা সৰনীযো’’তি দীপেতি, পচ্ছিমেন ‘‘সাত্থো, তস্মা মনসি কাতব্বো’’তি. সাধুকপদং ৰা উভযপদেহি যোজেত্ৰা ‘‘যস্মা অযং ধম্মো ধম্মগম্ভীরো চ দেসনাগম্ভীরো চ, তস্মা সুণাহি সাধুকং. যস্মা অত্থগম্ভীরো পটিৰেধগম্ভীরো চ, তস্মা সাধুকং মনসি করোহী’’তি এতমত্থং দীপেন্তো আহ – ‘‘সুণাহি সাধুকং মনসি করোহী’’তি.
ততো ‘‘এৰং গম্ভীরে কথমহং পতিট্ঠং লভিস্সামী’’তি ৰিসীদন্তমিৰ তং ব্রাহ্মণং সমুস্সাহেন্তো আহ – ‘‘ভাসিস্সামী’’তি. তত্থ ‘‘যথা ত্ৰং ঞস্সসি, তথা পরিমণ্ডলেহি পদব্যঞ্জনেহি উত্তানেন নযেন ভাসিস্সামী’’তি এৰমধিপ্পাযো ৰেদিতব্বো. ততো উস্সাহজাতো হুত্ৰা ‘‘এৰং ভো’’তি খো অগ্গিকভারদ্ৰাজো ব্রাহ্মণো ভগৰতো পচ্চস্সোসি, সম্পটিচ্ছি পটিগ্গহেসীতি ৰুত্তং হোতি, যথানুসিট্ঠং ৰা পটিপজ্জনেন অভিমুখো অস্সোসীতি. অথস্স ‘‘ভগৰা এতদৰোচা’’তি ইদানি ৰত্তব্বং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘কোধনো উপনাহী’’তি এৰমাদিকং.
১১৬. তত্থ কোধনোতি কুজ্ঝনসীলো. উপনাহীতি তস্সেৰ কোধস্স দল়্হীকম্মেন উপনাহেন সমন্নাগতো. পরেসং গুণে মক্খেতি পুঞ্ছতীতি মক্খী, পাপো চ সো মক্খী চাতি পাপমক্খী. ৰিপন্নদিট্ঠীতি ৰিনট্ঠসম্মাদিট্ঠি, ৰিপন্নায ৰা ৰিরূপং গতায দসৰত্থুকায মিচ্ছাদিট্ঠিযা সমন্নাগতো. মাযাৰীতি অত্তনি ৰিজ্জমানদোসপটিচ্ছাদনলক্খণায মাযায সমন্নাগতো. তং জঞ্ঞা ৰসলো ইতীতি তং এৰরূপং পুগ্গলং এতেসং হীনধম্মানং ৰস্সনতো সিঞ্চনতো অন্ৰাস্সৰনতো ‘‘ৰসলো’’তি জানেয্যাতি, এতেহি সব্বেহি ব্রাহ্মণমত্থকে জাতো. অযঞ্হি পরমত্থতো ৰসলো এৰ, অত্তনো হদযতুট্ঠিমত্তং, ন পরন্তি. এৰমেত্থ ভগৰা আদিপদেনেৰ তস্স ব্রাহ্মণস্স কোধনিগ্গহং কত্ৰা ‘‘কোধাদিধম্মো হীনপুগ্গলো’’তি পুগ্গলাধিট্ঠানায চ দেসনায কোধাদিধম্মে দেসেন্তো একেন তাৰ পরিযাযেন ৰসলঞ্চ ৰসলকরণে চ ধম্মে দেসেসি. এৰং দেসেন্তো চ ‘‘ত্ৰং অহ’’ন্তি পরৰম্ভনং অত্তুক্কংসনঞ্চ অকত্ৰা ধম্মেনেৰ সমেন ঞাযেন তং ব্রাহ্মণং ৰসলভাৰে, অত্তানঞ্চ ব্রাহ্মণভাৰে ঠপেসি.
১১৭. ইদানি যাযং ব্রাহ্মণানং দিট্ঠি ‘‘কদাচি পাণাতিপাতঅদিন্নাদানাদীনি করোন্তোপি ব্রাহ্মণো এৰা’’তি. তং দিট্ঠিং পটিসেধেন্তো, যে চ সত্তৰিহিংসাদীসু অকুসলধম্মেসু তেহি তেহি সমন্নাগতা আদীনৰং অপস্সন্তা তে ধম্মে উপ্পাদেন্তি, তেসং ‘‘হীনা এতে ধম্মা ৰসলকরণা’’তি তত্থ আদীনৰঞ্চ দস্সেন্তো অপরেহিপি পরিযাযেহি ৰসলঞ্চ ৰসলকরণে চ ধম্মে দেসেতুং ‘‘একজং ৰা দ্ৰিজং ৰা’’তি এৰমাদিগাথাযো অভাসি.
তত্থ একজোতি ঠপেত্ৰা অণ্ডজং অৰসেসযোনিজো. সো হি একদা এৰ জাযতি. দ্ৰিজোতি অণ্ডজো. সো হি মাতুকুচ্ছিতো অণ্ডকোসতো চাতি দ্ৰিক্খত্তুং জাযতি. তং একজং ৰা দ্ৰিজং ৰাপি. যোধ পাণন্তি যো ইধ সত্তং. ৰিহিংসতীতি কাযদ্ৰারিকচেতনাসমুট্ঠিতেন ৰা ৰচীদ্ৰারিকচেতনাসমুট্ঠিতেন ৰা পযোগেন জীৰিতা ৰোরোপেতি. ‘‘পাণানি হিংসতী’’তিপি পাঠো. তত্থ একজং ৰা দ্ৰিজং ৰাতি এৰংপভেদানি যোধ পাণানি হিংসতীতি এৰং সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. যস্স পাণে দযা নত্থীতি এতেন মনসা অনুকম্পায অভাৰং আহ. সেসমেত্থ ৰুত্তনযমেৰ. ইতো পরাসু চ গাথাসু, যতো এত্তকম্পি অৰত্ৰা ইতো পরং উত্তানত্থানি পদানি পরিহরন্তা অৰণ্ণিতপদৰণ্ণনামত্তমেৰ করিস্সাম.
১১৮. হন্তীতি হনতি ৰিনাসেতি. পরিরুন্ধতীতি সেনায পরিৰারেত্ৰা তিট্ঠতি. গামানি নিগমানি চাতি এত্থ চ-সদ্দেন নগরানীতিপি ৰত্তব্বং. নিগ্গাহকো সমঞ্ঞাতোতি ইমিনা হননপরিরুন্ধনেন গামনিগমনগরঘাতকোতি লোকে ৰিদিতো.
১১৯. গামে ৰা যদি ৰারঞ্ঞেতি গামোপি নিগমোপি নগরম্পি সব্বোৰ ইধ গামো সদ্ধিং উপচারেন, তং ঠপেত্ৰা সেসং অরঞ্ঞং. তস্মিং গামে ৰা যদি ৰারঞ্ঞে যং পরেসং মমাযিতং, যং পরসত্তানং পরিগ্গহিতমপরিচ্চত্তং সত্তো ৰা সঙ্খারো ৰা. থেয্যা অদিন্নমাদেতীতি তেহি অদিন্নং অননুঞ্ঞাতং থেয্যচিত্তেন আদিযতি, যেন কেনচি পযোগেন যেন কেনচি অৰহারেন অত্তনো গহণং সাধেতি.
১২০. ইণমাদাযাতি অত্তনো সন্তকং কিঞ্চি নিক্খিপিত্ৰা নিক্খেপগ্গহণেন ৰা, কিঞ্চি অনিক্খিপিত্ৰা ‘‘এত্তকেন কালেন এত্তকং ৰড্ঢিং দস্সামী’’তি ৰড্ঢিগ্গহণেন ৰা, ‘‘যং ইতো উদযং ভৰিস্সতি, তং ময্হং মূলং তৰেৰ ভৰিস্সতী’’তি ৰা ‘‘উদযং উভিন্নম্পি সাধারণ’’ন্তি ৰা এৰং তংতংআযোগগ্গহণেন ৰা ইণং গহেত্ৰা. চুজ্জমানো পলাযতি ন হি তে ইণমত্থীতি তেন ইণাযিকেন ‘‘দেহি মে ইণ’’ন্তি চোদিযমানো ‘‘ন হি তে ইণমত্থি, মযা গহিতন্তি কো সক্খী’’তি এৰং ভণনেন ঘরে ৰসন্তোপি পলাযতি.
১২১. কিঞ্চিক্খকম্যতাতি অপ্পমত্তকেপি কিস্মিঞ্চিদেৰ ইচ্ছায. পন্থস্মিং ৰজন্তং জনন্তি মগ্গে গচ্ছন্তং যংকিঞ্চি ইত্থিং ৰা পুরিসং ৰা. হন্ত্ৰা কিঞ্চিক্খমাদেতীতি মারেত্ৰা কোট্টেত্ৰা তং ভণ্ডকং গণ্হাতি.
১২২. অত্তহেতূতি অত্তনো জীৰিতকারণা, তথা পরহেতু. ধনহেতূতি সকধনস্স ৰা পরধনস্স ৰা কারণা. চ-কারো সব্বত্থ ৰিকপ্পনত্থো. সক্খিপুট্ঠোতি যং জানাসি, তং ৰদেহীতি পুচ্ছিতো. মুসা ব্রূতীতি জানন্তো ৰা ‘‘ন জানামী’’তি অজানন্তো ৰা ‘‘জানামী’’তি ভণতি, সামিকে অসামিকে, অসামিকে চ সামিকে করোতি.
১২৩. ঞাতীনন্তি সম্বন্ধীনং. সখীনন্তি ৰযস্সানং দারেসূতি পরপরিগ্গহিতেসু. পটিদিস্সতীতি পটিকূলেন দিস্সতি, অতিচরন্তো দিস্সতীতি অত্থো. সাহসাতি বলক্কারেন অনিচ্ছং. সম্পিযেনাতি তেহি তেসং দারেহি পত্থিযমানো সযঞ্চ পত্থযমানো, উভযসিনেহৰসেনাপীতি ৰুত্তং হোতি.
১২৪. মাতরং পিতরং ৰাতি এৰং মেত্তায পদট্ঠানভূতম্পি, জিণ্ণকং গতযোব্বনন্তি এৰং করুণায পদট্ঠানভূতম্পি. পহু সন্তো ন ভরতীতি অত্থসম্পন্নো উপকরণসম্পন্নো হুত্ৰাপি ন পোসেতি.
১২৫. সসুন্তি সস্সুং. হন্তীতি পাণিনা ৰা লেড্ডুনা ৰা অঞ্ঞেন ৰা কেনচি পহরতি. রোসেতীতি কোধমস্স সঞ্জনেতি ৰাচায ফরুসৰচনেন.
১২৬. অত্থন্তি সন্দিট্ঠিকসম্পরাযিকপরমত্থেসু যংকিঞ্চি. পুচ্ছিতো সন্তোতি পুট্ঠো সমানো. অনত্থমনুসাসতীতি তস্স অহিতমেৰ আচিক্খতি. পটিচ্ছন্নেন মন্তেতীতি অত্থং আচিক্খন্তোপি যথা সো ন জানাতি, তথা অপাকটেহি পদব্যঞ্জনেহি পটিচ্ছন্নেন ৰচনেন মন্তেতি, আচরিযমুট্ঠিং ৰা কত্ৰা দীঘরত্তং ৰসাপেত্ৰা সাৰসেসমেৰ মন্তেতি.
১২৭. যো কত্ৰাতি এত্থ মযা পুব্বভাগে পাপিচ্ছতা ৰুত্তা. যা সা ‘‘ইধেকচ্চো কাযেন দুচ্চরিতং চরিত্ৰা, ৰাচায দুচ্চরিতং চরিত্ৰা, মনসা দুচ্চরিতং চরিত্ৰা, তস্স পটিচ্ছাদনহেতু পাপিকং ইচ্ছং পণিদহতি, মা মং জঞ্ঞাতি ইচ্ছতী’’তি এৰং আগতা. যথা অঞ্ঞে ন জানন্তি, তথা করণেন কতানঞ্চ অৰিৰরণেন পটিচ্ছন্না অস্স কম্মন্তাতি পটিচ্ছন্নকম্মন্তো.
১২৮. পরকুলন্তি ঞাতিকুলং ৰা মিত্তকুলং ৰা. আগতন্তি যস্স তেন কুলে ভুত্তং, তং অত্তনো গেহমাগতং পানভোজনাদীহি নপ্পটিপূজেতি, ন ৰা দেতি, অৰভুত্তং ৰা দেতীতি অধিপ্পাযো.
১২৯. যো ব্রাহ্মণং ৰাতি পরাভৰসুত্তে ৰুত্তনযমেৰ.
১৩০. ভত্তকালে উপট্ঠিতেতি ভোজনকালে জাতে. উপট্ঠিতন্তিপি পাঠো, ভত্তকালে আগতন্তি অত্থো. রোসেতি ৰাচা ন চ দেতীতি ‘‘অত্থকামো মে অযং বলক্কারেন মং পুঞ্ঞং কারাপেতুং আগতো’’তি অচিন্তেত্ৰা অপ্পতিরূপেন ফরুসৰচনেন রোসেতি, অন্তমসো সম্মুখভাৰমত্তম্পি চস্স ন দেতি, পগেৰ ভোজনন্তি অধিপ্পাযো.
১৩১. অসতং যোধ পব্রূতীতি যো ইধ যথা নিমিত্তানি দিস্সন্তি ‘‘অসুকদিৰসে ইদঞ্চিদঞ্চ তে ভৰিস্সতী’’তি এৰং অসজ্জনানং ৰচনং পব্রূতি. ‘‘অসন্ত’’ন্তিপি পাঠো, অভূতন্তি অত্থো. পব্রূতীতি ভণতি ‘‘অমুকস্মিং নাম গামে ময্হং ঈদিসো ঘরৰিভৰো, এহি তত্থ গচ্ছাম, ঘরণী মে ভৰিস্সসি, ইদঞ্চিদঞ্চ তে দস্সামী’’তি পরভরিযং পরদাসিং ৰা ৰঞ্চেন্তো ধুত্তো ৰিয. নিজিগীসানোতি নিজিগীসমানো মগ্গমানো, তং ৰঞ্চেত্ৰা যংকিঞ্চি গহেত্ৰা পলাযিতুকামোতি অধিপ্পাযো.
১৩২. যো চত্তানন্তি যো চ অত্তানং. সমুক্কংসেতি জাতিআদীহি সমুক্কংসতি উচ্চট্ঠানে ঠপেতি. পরে চ মৰজানাতীতি তেহিযেৰ পরে অৰজানাতি, নীচং করোতি. ম-কারো পদসন্ধিকরো. নিহীনোতি গুণৰুড্ঢিতো পরিহীনো, অধমভাৰং ৰা গতো. সেন মানেনাতি তেন উক্কংসনাৰজাননসঙ্খাতেন অত্তনো মানেন.
১৩৩. রোসকোতি কাযৰাচাহি পরেসং রোসজনকো. কদরিযোতি থদ্ধমচ্ছরী, যো পরে পরেসং দেন্তে অঞ্ঞং ৰা পুঞ্ঞং করোন্তে ৰারেতি, তস্সেতং অধিৰচনং. পাপিচ্ছোতি অসন্তগুণসম্ভাৰনিচ্ছায সমন্নাগতো. মচ্ছরীতি আৰাসাদিমচ্ছরিযযুত্তো. সঠোতি অসন্তগুণপ্পকাসনলক্খণেন সাঠেয্যেন সমন্নাগতো, অসম্মাভাসী ৰা অকাতুকামোপি ‘‘করোমী’’তিআদিৰচনেন. নাস্স পাপজিগুচ্ছনলক্খণা হিরী, নাস্স উত্তাসনতো উব্বেগলক্খণং ওত্তপ্পন্তি অহিরিকো অনোত্তপ্পী.
১৩৪. বুদ্ধন্তি সম্মাসম্বুদ্ধং. পরিভাসতীতি ‘‘অসব্বঞ্ঞূ’’তিআদীহি অপৰদতি, সাৰকঞ্চ ‘‘দুপ্পটিপন্নো’’তিআদীহি. পরিব্বাজং গহট্ঠং ৰাতি সাৰকৰিসেসনমেৰেতং পব্বজিতং ৰা তস্স সাৰকং, গহট্ঠং ৰা পচ্চযদাযকন্তি অত্থো. বাহিরকং ৰা পরিব্বাজকং যংকিঞ্চি গহট্ঠং ৰা অভূতেন দোসেন পরিভাসতীতি এৰম্পেত্থ অত্থং ইচ্ছন্তি পোরাণা.
১৩৫. অনরহং সন্তোতি অখীণাসৰো সমানো. অরহং পটিজানাতীতি ‘‘অহং অরহা’’তি পটিজানাতি, যথা নং ‘‘অরহা অয’’ন্তি জানন্তি, তথা ৰাচং নিচ্ছারেতি, কাযেন পরক্কমতি, চিত্তেন ইচ্ছতি অধিৰাসেতি. চোরোতি থেনো. সব্রহ্মকে লোকেতি উক্কট্ঠৰসেন আহ – সব্বলোকেতি ৰুত্তং হোতি. লোকে হি সন্ধিচ্ছেদননিল্লোপহরণএকাগারিককরণপরিপন্থতিট্ঠনাদীহি পরেসং ধনং ৰিলুম্পন্তা চোরাতি ৰুচ্চন্তি. সাসনে পন পরিসসম্পত্তিআদীহি পচ্চযাদীনি ৰিলুম্পন্তা. যথাহ –
‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৰে, মহাচোরা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে পঞ্চ? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চস্স মহাচোরস্স এৰং হোতি ‘কুদাস্সু নামাহং সতেন ৰা সহস্সেন ৰা পরিৰুতো গামনিগমরাজধানীসু আহিণ্ডিস্সামি হনন্তো, ঘাতেন্তো, ছিন্দন্তো, ছেদাপেন্তো, পচন্তো পাচেন্তোতি, সো অপরেন সমযেন সতেন ৰা সহস্সেন ৰা পরিৰুতো গামনিগমরাজধানীসু আহিণ্ডতি হনন্তো…পে… পাচেন্তো. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চস্স পাপভিক্খুনো এৰং হোতি ‘কুদাস্সু নামাহং সতেন ৰা…পে… রাজধানীসু চারিকং চরিস্সামি সক্কতো, গরুকতো, মানিতো, পূজিতো, অপচিতো, গহট্ঠানঞ্চেৰ পব্বজিতানঞ্চ লাভী চীৰর…পে… পরিক্খারান’ন্তি. সো অপরেন সমযেন সতেন ৰা সহস্সেন ৰা পরিৰুতো গামনিগমরাজধানীসু চারিকং চরতি সক্কতো…পে… পরিক্খারানং. অযং, ভিক্খৰে, পঠমো মহাচোরো সন্তো সংৰিজ্জমানো লোকস্মিং.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো পাপভিক্খু তথাগতপ্পৰেদিতং ধম্মৰিনযং পরিযাপুণিত্ৰা অত্তনো দহতি, অযং, ভিক্খৰে, দুতিযো…পে… লোকস্মিং.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো পাপভিক্খু সুদ্ধং ব্রহ্মচারিং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং চরন্তং অমূলকেন অব্রহ্মচরিযেন অনুদ্ধংসেতি. অযং, ভিক্খৰে, ততিযো…পে… লোকস্মিং.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো, পাপভিক্খু যানি তানি সঙ্ঘস্স গরুভণ্ডানি গরুপরিক্খারানি, সেয্যথিদং – আরামো, আরামৰত্থু, ৰিহারো, ৰিহারৰত্থু, মঞ্চো, পীঠং, ভিসি, বিম্বোহনং, লোহকুম্ভী, লোহভাণকং, লোহৰারকো, লোহকটাহং, ৰাসি, ফরসু, কুঠারী, কুদালো, নিখাদনং, ৰল্লি, ৰেল়ু, মুঞ্জং, পব্বজং, তিণং, মত্তিকা, দারুভণ্ডং, মত্তিকাভণ্ডং, তেহি গিহিং সঙ্গণ্হাতি উপলাপেতি. অযং, ভিক্খৰে, চতুত্থো…পে… লোকস্মিং.
‘‘সদেৰকে, ভিক্খৰে, লোকে…পে… সদেৰমনুস্সায অযং অগ্গো মহাচোরো, যো অসন্তং অভূতং উত্তরিমনুস্সধম্মং উল্লপতী’’তি (পারা. ১৯৫).
তত্থ লোকিযচোরা লোকিযমেৰ ধনধঞ্ঞাদিং থেনেন্তি. সাসনে ৰুত্তচোরেসু পঠমো তথারূপমেৰ চীৰরাদিপচ্চযমত্তং, দুতিযো পরিযত্তিধম্মং, ততিযো পরস্স ব্রহ্মচরিযং, চতুত্থো সঙ্ঘিকগরুভণ্ডং, পঞ্চমো ঝানসমাধিসমাপত্তিমগ্গফলপ্পভেদং লোকিযলোকুত্তরগুণধনং, লোকিযঞ্চ চীৰরাদিপচ্চযজাতং. যথাহ – ‘‘থেয্যায ৰো, ভিক্খৰে, রট্ঠপিণ্ডো ভুত্তো’’তি. তত্থ য্ৰাযং পঞ্চমো মহাচোরো, তং সন্ধাযাহ ভগৰা ‘‘চোরো সব্রহ্মকে লোকে’’তি. সো হি ‘‘সদেৰকে, ভিক্খৰে, লোকে…পে… সদেৰমনুস্সায অযং অগ্গো মহাচোরো, যো অসন্তং অভূতং উত্তরিমনুস্সধম্মং উল্লপতী’’তি (পারা. ১৯৫) এৰং লোকিযলোকুত্তরধনথেননতো অগ্গো মহাচোরোতি ৰুত্তো, তস্মা তং ইধাপি ‘‘সব্রহ্মকে লোকে’’তি ইমিনা উক্কট্ঠপরিচ্ছেদেন পকাসেসি.
এসো খো ৰসলাধমোতি. এত্থ খোতি অৰধারণত্থো, তেন এসো এৰ ৰসলাধমো. ৰসলানং হীনো সব্বপচ্ছিমকোতি অৰধারেতি. কস্মা? ৰিসিট্ঠৰত্থুম্হি থেয্যধম্মৰস্সনতো, যাৰ তং পটিঞ্ঞং ন ৰিস্সজ্জেতি, তাৰ অৰিগতৰসলকরণধম্মতো চাতি.
এতে খো ৰসলাতি. ইদানি যে তে পঠমগাথায আসযৰিপত্তিৰসেন কোধনাদযো পঞ্চ, পাপমক্খিং ৰা দ্ৰিধা কত্ৰা ছ, দুতিযগাথায পযোগৰিপত্তিৰসেন পাণহিংসকো একো, ততিযায পযোগৰিপত্তিৰসেনেৰ গামনিগমনিগ্গাহকো একো, চতুত্থায থেয্যাৰহারৰসেন একো, পঞ্চমায ইণৰঞ্চনৰসেন একো, ছট্ঠায পসয্হাৰহারৰসেন পন্থদূসকো একো, সত্তমায কূটসক্খিৰসেন একো, অট্ঠমায মিত্তদুব্ভিৰসেন একো, নৰমায অকতঞ্ঞুৰসেন একো, দসমায কতনাসনৰিহেসনৰসেন একো, একাদসমায হদযৰঞ্চনৰসেন একো, দ্ৰাদসমায পটিচ্ছন্নকম্মন্তৰসেন দ্ৰে, তেরসমায অকতঞ্ঞুৰসেন একো, চুদ্দসমায ৰঞ্চনৰসেন একো, পন্নরসমায ৰিহেসনৰসেন একো, সোল়সমায ৰঞ্চনৰসেন একো, সত্তরসমায অত্তুক্কংসনপরৰম্ভনৰসেন দ্ৰে, অট্ঠারসমায পযোগাসযৰিপত্তিৰসেন রোসকাদযো সত্ত, একূনৰীসতিমায পরিভাসনৰসেন দ্ৰে, ৰীসতিমায অগ্গমহাচোরৰসেন একোতি এৰং তেত্তিংস চতুত্তিংস ৰা ৰসলা ৰুত্তা. তে নিদ্দিসন্তো আহ ‘‘এতে খো ৰসলা ৰুত্তা, মযা যে তে পকাসিতা’’তি. তস্সত্থো – যে তে মযা পুব্বে ‘‘জানাসি পন ত্ৰং, ব্রাহ্মণ, ৰসল’’ন্তি এৰং সঙ্খেপতো ৰসলা ৰুত্তা, তে ৰিত্থারতো এতে খো পকাসিতাতি. অথ ৰা যে তে মযা পুগ্গলৰসেন ৰুত্তা, তে ধম্মৰসেনাপি এতে খো পকাসিতা. অথ ৰা এতে খো ৰসলা ৰুত্তা অরিযেহি কম্মৰসেন, ন জাতিৰসেন, মযা যে তে পকাসিতা ‘‘কোধনো উপনাহী’’তিআদিনা নযেন.
১৩৬. এৰং ভগৰা ৰসলং দস্সেত্ৰা ইদানি যস্মা ব্রাহ্মণো সকায দিট্ঠিযা অতীৰ অভিনিৰিট্ঠো হোতি, তস্মা তং দিট্ঠিং পটিসেধেন্তো আহ ‘‘ন জচ্চা ৰসলো হোতী’’তি. তস্সত্থো – পরমত্থতো হি ন জচ্চা ৰসলো হোতি, ন জচ্চা হোতি ব্রাহ্মণো, অপিচ খো কম্মুনা ৰসলো হোতি, কম্মুনা হোতি ব্রাহ্মণো, অপরিসুদ্ধকম্মৰস্সনতো ৰসলো হোতি, পরিসুদ্ধেন কম্মুনা অপরিসুদ্ধৰাহনতো ব্রাহ্মণো হোতি. যস্মা ৰা তুম্হে হীনং ৰসলং উক্কট্ঠং ব্রাহ্মণং মঞ্ঞিত্থ, তস্মা হীনেন কম্মুনা ৰসলো হোতি, উক্কট্ঠেন কম্মুনা ব্রাহ্মণো হোতীতি এৰম্পি অত্থং ঞাপেন্তো এৰমাহ.
১৩৭-১৩৯. ইদানি তমেৰত্থং নিদস্সনেন সাধেতুং ‘‘তদমিনাপি জানাথা’’তিআদিকা তিস্সো গাথাযো আহ. তাসু দ্ৰে চতুপ্পাদা, একা ছপ্পাদা, তাসং অত্থো – যং মযা ৰুত্তং ‘‘ন জচ্চা ৰসলো হোতী’’তিআদি, তদমিনাপি জানাথ, যথা মেদং নিদস্সনং, তং ইমিনাপি পকারেন জানাথ, যেন মে পকারেন যেন সামঞ্ঞেন ইদং নিদস্সনন্তি ৰুত্তং হোতি. কতমং নিদস্সনন্তি চে? চণ্ডালপুত্তো সোপাকো…পে… ব্রহ্মলোকূপপত্তিযাতি.
চণ্ডালস্স পুত্তো চণ্ডালপুত্তো. অত্তনো খাদনত্থায মতে সুনখে লভিত্ৰা পচতীতি সোপাকো. মাতঙ্গোতি এৰংনামো ৰিস্সুতোতি এৰং হীনায জাতিযা চ জীৰিকায চ নামেন চ পাকটো.
সোতি পুরিমপদেন সম্বন্ধিত্ৰা সো মাতঙ্গো যসং পরমং পত্তো, অব্ভুতং উত্তমং অতিৰিসিট্ঠং যসং কিত্তিং পসংসং পত্তো. যং সুদুল্লভন্তি যং উল়ারকুলূপপন্নেনাপি দুল্লভং, হীনকুলূপপন্নেন সুদুল্লভং. এৰং যসপ্পত্তস্স চ আগচ্ছুং তস্সুপট্ঠানং, খত্তিযা ব্রাহ্মণা বহূ, তস্স মাতঙ্গস্স পারিচরিযত্থং খত্তিযা চ ব্রাহ্মণা চ অঞ্ঞে চ বহূ ৰেস্সসুদ্দাদযো জম্বুদীপমনুস্সা যেভুয্যেন উপট্ঠানং আগমিংসূতি অত্থো.
এৰং উপট্ঠানসম্পন্নো সো মাতঙ্গো ৰিগতকিলেসরজত্তা ৰিরজং, মহন্তেহি বুদ্ধাদীহি পটিপন্নত্তা মহাপথং, ব্রহ্মলোকসঙ্খাতং দেৰলোকং যাপেতুং সমত্থত্তা দেৰলোকযানসঞ্ঞিতং অট্ঠসমাপত্তিযানং অভিরুয্হ, তায পটিপত্তিযা কামরাগং ৰিরাজেত্ৰা, কাযস্স ভেদা ব্রহ্মলোকূপগো অহু, সা তথা হীনাপি ন নং জাতি নিৰারেসি ব্রহ্মলোকূপপত্তিযা, ব্রহ্মলোকূপপত্তিতোতি ৰুত্তং হোতি.
অযং পনত্থো এৰং ৰেদিতব্বো – অতীতে কির মহাপুরিসো তেন তেনুপাযেন সত্তহিতং করোন্তো সোপাকজীৰিকে চণ্ডালকুলে উপ্পজ্জি. সো নামেন মাতঙ্গো, রূপেন দুদ্দসিকো হুত্ৰা বহিনগরে চম্মকুটিকায ৰসতি, অন্তোনগরে ভিক্খং চরিত্ৰা জীৰিকং কপ্পেতি. অথেকদিৰসং তস্মিং নগরে সুরানক্খত্তে ঘোসিতে ধুত্তা যথাসকেন পরিৰারেন কীল়ন্তি. অঞ্ঞতরাপি ব্রাহ্মণমহাসালধীতা পন্নরসসোল়সৰস্সুদ্দেসিকা দেৰকঞ্ঞা ৰিয রূপেন দস্সনীযা পাসাদিকা ‘‘অত্তনো কুলৰংসানুরূপং কীল়িস্সামী’’তি পহূতং খজ্জভোজ্জাদিকীল়নসম্ভারং সকটেসু আরোপেত্ৰা সব্বসেতৰল়ৰযুত্তং যানমারুয্হ মহাপরিৰারেন উয্যানভূমিং গচ্ছতি দিট্ঠমঙ্গলিকাতি নামেন. সা কির ‘‘দুস্সণ্ঠিতং রূপং অৰমঙ্গল’’ন্তি দট্ঠুং ন ইচ্ছতি, তেনস্সা দিট্ঠমঙ্গলিকাত্ৰেৰ সঙ্খা উদপাদি.
তদা সো মাতঙ্গো কালস্সেৰ ৰুট্ঠায পটপিলোতিকং নিৰাসেত্ৰা, কংসতাল়ং হত্থে বন্ধিত্ৰা, ভাজনহত্থো নগরং পৰিসতি, মনুস্সে দিস্ৰা দূরতো এৰ কংসতাল়ং আকোটেন্তো. অথ দিট্ঠমঙ্গলিকা ‘‘উস্সরথ, উস্সরথা’’তি পুরতো পুরতো হীনজনং অপনেন্তেহি পুরিসেহি নীযমানা নগরদ্ৰারমজ্ঝে মাতঙ্গং দিস্ৰা ‘‘কো এসো’’তি আহ. অহং মাতঙ্গচণ্ডালোতি. সা ‘‘ঈদিসং দিস্ৰা গতানং কুতো ৰুড্ঢী’’তি যানং নিৰত্তাপেসি. মনুস্সা ‘‘যং মযং উয্যানং গন্ত্ৰা খজ্জভোজ্জাদিং লভেয্যাম, তস্স নো মাতঙ্গেন অন্তরাযো কতো’’তি কুপিতা ‘‘গণ্হথ চণ্ডাল’’ন্তি লেড্ডূহি পহরিত্ৰা ‘‘মতো’’তি পাদে গহেত্ৰা একমন্তে ছড্ডেত্ৰা কচৰরেন পটিচ্ছাদেত্ৰা অগমংসু. সো সতিং পটিলভিত্ৰা উট্ঠায মনুস্সে পুচ্ছি – ‘‘কিং, অয্যা, দ্ৰারং নাম সব্বসাধারণং, উদাহু ব্রাহ্মণানংযেৰ কত’’ন্তি? মনুস্সা আহংসু – ‘‘সব্বেসং সাধারণ’’ন্তি. ‘‘এৰং সব্বসাধারণদ্ৰারেন পৰিসিত্ৰা ভিক্খাহারেন যাপেন্তং মং দিট্ঠমঙ্গলিকায মনুস্সা ইমং অনযব্যসনং পাপেসু’’ন্তি রথিকায রথিকং আহিণ্ডন্তো মনুস্সানং আরোচেত্ৰা ব্রাহ্মণস্স ঘরদ্ৰারে নিপজ্জি – ‘‘দিট্ঠমঙ্গলিকং অলদ্ধা ন ৰুট্ঠহিস্সামী’’তি.
ব্রাহ্মণো ‘‘ঘরদ্ৰারে মাতঙ্গো নিপন্নো’’তি সুত্ৰা ‘‘তস্স কাকণিকং দেথ, তেলেন অঙ্গং মক্খেত্ৰা গচ্ছতূ’’তি আহ. সো তং ন ইচ্ছতি, ‘‘দিট্ঠমঙ্গলিকং অলদ্ধা ন ৰুট্ঠহিস্সামি’’চ্চেৰ আহ. ততো ব্রাহ্মণো ‘‘দ্ৰে কাকণিকাযো দেথ, কাকণিকায পূৰং খাদতু, কাকণিকায তেলেন অঙ্গং মক্খেত্ৰা গচ্ছতূ’’তি আহ. সো তং ন ইচ্ছতি, তথেৰ ৰদতি. ব্রাহ্মণো সুত্ৰা ‘‘মাসকং দেথ, পাদং, উপড্ঢকহাপণং, কহাপণং দ্ৰে তীণী’’তি যাৰ সতং আণাপেসি. সো ন ইচ্ছতি, তথেৰ ৰদতি. এৰং যাচন্তানংযেৰ সূরিযো অত্থঙ্গতো. অথ ব্রাহ্মণী পাসাদা ওরুয্হ সাণিপাকারং পরিক্খিপাপেত্ৰা তং উপসঙ্কমিত্ৰা যাচি – ‘‘তাত মাতঙ্গ, দিট্ঠমঙ্গলিকায অপরাধং খম, সহস্সং গণ্হাহি, দ্ৰে তীণী’’তি যাৰ ‘‘সতসহস্সং গণ্হাহী’’তি আহ. সো তুণ্হীভূতো নিপজ্জিযেৰ.
এৰং চতূহপঞ্চাহে ৰীতিৰত্তে বহুম্পি পণ্ণাকারং দত্ৰা দিট্ঠমঙ্গলিকং অলভন্তা খত্তিযকুমারাদযো মাতঙ্গস্স উপকণ্ণকে আরোচাপেসুং – ‘‘পুরিসা নাম অনেকানিপি সংৰচ্ছরানি ৰীরিযং কত্ৰা ইচ্ছিতত্থং পাপুণন্তি, মা খো ত্ৰং নিব্বিজ্জি, অদ্ধা দ্ৰীহতীহচ্চযেন দিট্ঠমঙ্গলিকং লচ্ছসী’’তি. সো তুণ্হীভূতো নিপজ্জিযেৰ. অথ সত্তমে দিৰসে সমন্তা পটিৰিস্সকা উট্ঠহিত্ৰা ‘‘তুম্হে মাতঙ্গং ৰা উট্ঠাপেথ, দারিকং ৰা দেথ, মা অম্হে সব্বে নাসযিত্থা’’তি আহংসু. তেসং কির অযং দিট্ঠি ‘‘যস্স ঘরদ্ৰারে এৰং নিপন্নো চণ্ডালো মরতি, তস্স ঘরেন সহ সমন্তা সত্তসত্তঘরৰাসিনো চণ্ডালা হোন্তী’’তি. ততো দিট্ঠমঙ্গলিকং নীলপটপিলোতিকং নিৰাসাপেত্ৰা উল়ুঙ্ককল়োপিকাদীনি দত্ৰা পরিদেৰমানং তস্স সন্তিকং নেত্ৰা ‘‘গণ্হ দারিকং, উট্ঠায গচ্ছাহী’’তি অদংসু. সা পস্সে ঠত্ৰা ‘‘উট্ঠাহী’’তি আহ, সো ‘‘হত্থেন মং গহেত্ৰা উট্ঠাপেহী’’তি আহ. সা নং উট্ঠাপেসি. সো নিসীদিত্ৰা আহ – ‘‘মযং অন্তোনগরে ৰসিতুং ন লভাম, এহি মং বহিনগরে চম্মকুটিং নেহী’’তি. সা নং হত্থে গহেত্ৰা তত্থ নেসি. ‘‘পিট্ঠিযং আরোপেত্ৰা’’তি জাতকভাণকা. নেত্ৰা চস্স সরীরং তেলেন মক্খেত্ৰা, উণ্হোদকেন ন্হাপেত্ৰা, যাগুং পচিত্ৰা অদাসি. সো ‘‘ব্রাহ্মণকঞ্ঞা অযং মা ৰিনস্সী’’তি জাতিসম্ভেদং অকত্ৰাৰ অড্ঢমাসমত্তং বলং গহেত্ৰা ‘‘অহং ৰনং গচ্ছামি, ‘অতিচিরাযতী’তি মা ত্ৰং উক্কণ্ঠী’’তি ৰত্ৰা ঘরমানুসকানি চ ‘‘ইমং মা পমজ্জিত্থা’’তি আণাপেত্ৰা ঘরা নিক্খম্ম তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা, কসিণপরিকম্মং কত্ৰা, কতিপাহেনেৰ অট্ঠ সমাপত্তিযো পঞ্চ চ অভিঞ্ঞাযো নিব্বত্তেত্ৰা ‘‘ইদানাহং দিট্ঠমঙ্গলিকায মনাপো ভৰিস্সামী’’তি আকাসেনাগন্ত্ৰা নগরদ্ৰারে ওরোহিত্ৰা দিট্ঠমঙ্গলিকায সন্তিকং পেসেসি.
সা সুত্ৰা ‘‘কোচি মঞ্ঞে মম ঞাতকো পব্বজিতো মং দুক্খিতং ঞত্ৰা দট্ঠুং আগতো ভৰিস্সতী’’তি চিন্তযমানা গন্ত্ৰা, তং ঞত্ৰা, পাদেসু নিপতিত্ৰা ‘‘কিস্স মং অনাথং তুম্হে অকত্থা’’তি আহ. মহাপুরিসো ‘‘মা ত্ৰং দিট্ঠমঙ্গলিকে দুক্খিনী অহোসি, সকলজম্বুদীপৰাসীহি তে সক্কারং কারেস্সামী’’তি ৰত্ৰা এতদৰোচ – ‘‘গচ্ছ ত্ৰং ঘোসনং করোহি – ‘মহাব্রহ্মা মম সামিকো ন মাতঙ্গো, সো চন্দৰিমানং ভিন্দিত্ৰা সত্তমে দিৰসে মম সন্তিকং আগমিস্সতী’’’তি. সা আহ – ‘‘অহং, ভন্তে, ব্রাহ্মণমহাসালধীতা হুত্ৰা অত্তনো পাপকম্মেন ইমং চণ্ডালভাৰং পত্তা, ন সক্কোমি এৰং ৰত্তু’’ন্তি. মহাপুরিসো ‘‘ন ত্ৰং মাতঙ্গস্স আনুভাৰং জানাসী’’তি ৰত্ৰা যথা সা সদ্দহতি, তথা অনেকানি পাটিহারিযানি দস্সেত্ৰা তথেৰ তং আণাপেত্ৰা অত্তনো ৰসতিং অগমাসি. সা তথা অকাসি.
মনুস্সা উজ্ঝাযন্তি হসন্তি – ‘‘কথঞ্হি নামাযং অত্তনো পাপকম্মেন চণ্ডালভাৰং পত্ৰা পুন তং মহাব্রহ্মানং করিস্সতী’’তি. সা অধিমানা এৰ হুত্ৰা দিৰসে দিৰসে ঘোসন্তী নগরং আহিণ্ডতি ‘‘ইতো ছট্ঠে দিৰসে, পঞ্চমে, চতুত্থে, ততিযে, সুৰে, অজ্জ আগমিস্সতী’’তি. মনুস্সা তস্সা ৰিস্সত্থৰাচং সুত্ৰা ‘‘কদাচি এৰম্পি সিযা’’তি অত্তনো অত্তনো ঘরদ্ৰারেসু মণ্ডপং কারাপেত্ৰা, সাণিপাকারং সজ্জেত্ৰা, ৰযপ্পত্তা দারিকাযো অলঙ্করিত্ৰা ‘‘মহাব্রহ্মনি আগতে কঞ্ঞাদানং দস্সামা’’তি আকাসং উল্লোকেন্তা নিসীদিংসু. অথ মহাপুরিসো পুণ্ণমদিৰসে গগনতলং উপারূল়্হে চন্দে চন্দৰিমানং ফালেত্ৰা পস্সতো মহাজনস্স মহাব্রহ্মরূপেন নিগ্গচ্ছি. মহাজনো ‘‘দ্ৰে চন্দা জাতা’’তি অতিমঞ্ঞি. ততো অনুক্কমেন আগতং দিস্ৰা ‘‘সচ্চং দিট্ঠমঙ্গলিকা আহ, মহাব্রহ্মাৰ অযং দিট্ঠমঙ্গলিকং দমেতুং পুব্বে মাতঙ্গৰেসেনাগচ্ছী’’তি নিট্ঠং অগমাসি. এৰং সো মহাজনেন দিস্সমানো দিট্ঠমঙ্গলিকায ৰসনট্ঠানে এৰ ওতরি. সা চ তদা উতুনী অহোসি. সো তস্সা নাভিং অঙ্গুট্ঠকেন পরামসি. তেন ফস্সেন গব্ভো পতিট্ঠাসি. ততো নং ‘‘গব্ভো তে সণ্ঠিতো, পুত্তম্হি জাতে তং নিস্সায জীৰাহী’’তি ৰত্ৰা পস্সতো মহাজনস্স পুন চন্দৰিমানং পাৰিসি.
ব্রাহ্মণা ‘‘দিট্ঠমঙ্গলিকা মহাব্রহ্মুনো পজাপতি অম্হাকং মাতা জাতা’’তি ৰত্ৰা ততো ততো আগচ্ছন্তি. তং সক্কারং কাতুকামানং মনুস্সানং সম্পীল়নেন নগরদ্ৰারানি অনোকাসানি অহেসুং. তে দিট্ঠমঙ্গলিকং হিরঞ্ঞরাসিম্হি ঠপেত্ৰা, ন্হাপেত্ৰা, মণ্ডেত্ৰা, রথং আরোপেত্ৰা, মহাসক্কারেন নগরং পদক্খিণং কারাপেত্ৰা, নগরমজ্ঝে মণ্ডপং কারাপেত্ৰা, তত্র নং ‘‘মহাব্রহ্মুনো পজাপতী’’তি দিট্ঠট্ঠানে ঠপেত্ৰা ৰসাপেন্তি ‘‘যাৰস্সা পতিরূপং ৰসনোকাসং করোম, তাৰ ইধেৰ ৰসতূ’’তি. সা মণ্ডপে এৰ পুত্তং ৰিজাযি. তং ৰিসুদ্ধদিৰসে সদ্ধিং পুত্তেন সসীসং ন্হাপেত্ৰা মণ্ডপে জাতোতি দারকস্স ‘‘মণ্ডব্যকুমারো’’তি নামং অকংসু. ততো পভুতি চ নং ব্রাহ্মণা ‘‘মহাব্রহ্মুনো পুত্তো’’তি পরিৰারেত্ৰা চরন্তি. ততো অনেকসতসহস্সপ্পকারা পণ্ণাকারা আগচ্ছন্তি, তে ব্রাহ্মণা কুমারস্সারক্খং ঠপেসুং, আগতা লহুং কুমারং দট্ঠুং ন লভন্তি.
কুমারো অনুপুব্বেন ৰুড্ঢিমন্ৰায দানং দাতুং আরদ্ধো. সো সালায সম্পত্তানং কপণদ্ধিকানং অদত্ৰা ব্রাহ্মণানংযেৰ দেতি. মহাপুরিসো ‘‘কিং মম পুত্তো দানং দেতী’’তি আৰজ্জেত্ৰা ব্রাহ্মণানংযেৰ দানং দেন্তং দিস্ৰা ‘‘যথা সব্বেসং দস্সতি, তথা করিস্সামী’’তি চীৰরং পারুপিত্ৰা পত্তং গহেত্ৰা আকাসেন আগম্ম পুত্তস্স ঘরদ্ৰারে অট্ঠাসি. কুমারো তং দিস্ৰা ‘‘কুতো অযং এৰং ৰিরূপৰেসো ৰসলো আগতো’’তি কুদ্ধো ইমং গাথমাহ –
‘‘কুতো নু আগচ্ছসি দুম্মৰাসী, ওতল্লকো পংসুপিসাচকোৰ;
সঙ্কারচোল়ং পটিমুঞ্চ কণ্ঠে, কো রে তুৰং হোসি অদক্খিণেয্যো’’তি.
ব্রাহ্মণা ‘‘গণ্হথ গণ্হথা’’তি তং গহেত্ৰা আকোটেত্ৰা অনযব্যসনং পাপেসুং. সো আকাসেন গন্ত্ৰা বহিনগরে পচ্চট্ঠাসি. দেৰতা কুপিতা কুমারং গলে গহেত্ৰা উদ্ধংপাদং অধোসিরং ঠপেসুং. সো অক্খীহি নিগ্গতেহি মুখেন খেল়ং পগ্ঘরন্তেন ঘরুঘরুপস্সাসী দুক্খং ৰেদযতি. দিট্ঠমঙ্গলিকা সুত্ৰা ‘‘কোচি আগতো অত্থী’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, পব্বজিতো আগচ্ছী’’তি. ‘‘কুহিং গতো’’তি? ‘‘এৰং গতো’’তি. সা তত্থ গন্ত্ৰা ‘‘খমথ, ভন্তে, অত্তনো দাসস্সা’’তি যাচন্তী তস্স পাদমূলে ভূমিযা নিপজ্জি. তেন চ সমযেন মহাপুরিসো পিণ্ডায চরিত্ৰা, যাগুং লভিত্ৰা, তং পিৰন্তো তত্থ নিসিন্নো হোতি, সো অৰসিট্ঠং থোকং যাগুং দিট্ঠমঙ্গলিকায অদাসি. ‘‘গচ্ছ ইমং যাগুং উদককুম্ভিযা আলোলেত্ৰা যেসং ভূতৰিকারো অত্থি, তেসং অক্খিমুখকণ্ণনাসাবিলেসু আসিঞ্চ, সরীরঞ্চ পরিপ্ফোসেহি, এৰং নিব্বিকারা ভৰিস্সন্তী’’তি. সা তথা অকাসি. ততো কুমারে পকতিসরীরে জাতে ‘‘এহি, তাত মণ্ডব্য, তং খমাপেস্সামা’’তি পুত্তঞ্চ সব্বে ব্রাহ্মণে চ তস্স পাদমূলে নিক্কুজ্জিত্ৰা নিপজ্জাপেত্ৰা খমাপেসি.
সো ‘‘সব্বজনস্স দানং দাতব্ব’’ন্তি ওৰদিত্ৰা, ধম্মকথং কত্ৰা, অত্তনো ৰসনট্ঠানংযেৰ গন্ত্ৰা, চিন্তেসি ‘‘ইত্থীসু পাকটা দিট্ঠমঙ্গলিকা দমিতা, পুরিসেসু পাকটো মণ্ডব্যকুমারো, ইদানি কো দমেতব্বো’’তি. ততো জাতিমন্ততাপসং অদ্দস বন্ধুমতীনগরং নিস্সায কুম্ভৰতীনদীতীরে ৰিহরন্তং. সো ‘‘অহং জাতিযা ৰিসিট্ঠো, অঞ্ঞেহি পরিভুত্তোদকং ন পরিভুঞ্জামী’’তি উপরিনদিযা ৰসতি. মহাপুরিসো তস্স উপরিভাগে ৰাসং কপ্পেত্ৰা তস্স উদকপরিভোগৰেলাযং দন্তকট্ঠং খাদিত্ৰা উদকে পক্খিপি. তাপসো তং উদকেন ৰুয্হমানং দিস্ৰা ‘‘কেনিদং খিত্ত’’ন্তি পটিসোতং গন্ত্ৰা মহাপুরিসং দিস্ৰা ‘‘কো এত্থা’’তি আহ. ‘‘মাতঙ্গচণ্ডালো, আচরিযা’’তি. ‘‘অপেহি, চণ্ডাল, মা উপরিনদিযা ৰসী’’তি. মহাপুরিসো ‘‘সাধু, আচরিযা’’তি হেট্ঠানদিযা ৰসতি, পটিসোতম্পি দন্তকট্ঠং তাপসস্স সন্তিকং আগচ্ছতি. তাপসো পুন গন্ত্ৰা ‘‘অপেহি, চণ্ডাল, মা হেট্ঠানদিযং ৰস, উপরিনদিযাযেৰ ৰসা’’তি আহ. মহাপুরিসো ‘‘সাধু, আচরিযা’’তি তথা অকাসি, পুনপি তথেৰ অহোসি. তাপসো পুনপি ‘‘তথা করোতী’’তি দুট্ঠো মহাপুরিসং সপি ‘‘সূরিযস্স তে উগ্গমনৰেলায সত্তধা মুদ্ধা ফলতূ’’তি. মহাপুরিসোপি ‘‘সাধু, আচরিয, অহং পন সূরিযুট্ঠানং ন দেমী’’তি ৰত্ৰা সূরিযুট্ঠানং নিৰারেসি. ততো রত্তি ন ৰিভাযতি, অন্ধকারো জাতো, ভীতা বন্ধুমতীৰাসিনো তাপসস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘অত্থি নু খো, আচরিয, অম্হাকং সোত্থিভাৰো’’তি পুচ্ছিংসু. তে হি তং ‘‘অরহা’’তি মঞ্ঞন্তি. সো তেসং সব্বমাচিক্খি. তে মহাপুরিসং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘সূরিযং, ভন্তে, মুঞ্চথা’’তি যাচিংসু. মহাপুরিসো ‘‘যদি তুম্হাকং অরহা আগন্ত্ৰা মং খমাপেতি, মুঞ্চামী’’তি আহ.
মনুস্সা গন্ত্ৰা তাপসং আহংসু – ‘‘এহি, ভন্তে, মাতঙ্গপণ্ডিতং খমাপেহি, মা তুম্হাকং কলহকারণা মযং নস্সিম্হা’’তি. সো ‘‘নাহং চণ্ডালং খমাপেমী’’তি আহ. মনুস্সা ‘‘অম্হে ত্ৰং নাসেসী’’তি তং হত্থপাদেসু গহেত্ৰা মহাপুরিসস্স সন্তিকং নেসুং. মহাপুরিসো ‘‘মম পাদমূলে কুচ্ছিযা নিপজ্জিত্ৰা খমাপেন্তে খমামী’’তি আহ. মনুস্সা ‘‘এৰং করোহী’’তি আহংসু. তাপসো ‘‘নাহং চণ্ডালং ৰন্দামী’’তি. মনুস্সা ‘‘তৰ ছন্দেন ন ৰন্দিস্সসী’’তি হত্থপাদমস্সুগীৰাদীসু গহেত্ৰা মহাপুরিসস্স পাদমূলে সযাপেসুং. সো ‘‘খমামহং ইমস্স, অপিচাহং তস্সেৰানুকম্পায সূরিযং ন মুঞ্চামি, সূরিযে হি উগ্গতমত্তে মুদ্ধা অস্স সত্তধা ফলিস্সতী’’তি আহ. মনুস্সা ‘‘ইদানি, ভন্তে, কিং কাতব্ব’’ন্তি আহংসু. মহাপুরিসো ‘‘তেন হি ইমং গলপ্পমাণে উদকে ঠপেত্ৰা মত্তিকাপিণ্ডেনস্স সীসং পটিচ্ছাদেথ, সূরিযরস্মীহি ফুট্ঠো মত্তিকাপিণ্ডো সত্তধা ফলিস্সতি. তস্মিং ফলিতে এস অঞ্ঞত্র গচ্ছতূ’’তি আহ. তে তাপসং হত্থপাদাদীসু গহেত্ৰা তথা অকংসু. সূরিযে মুঞ্চিতমত্তে মত্তিকাপিণ্ডো সত্তধা ফলিত্ৰা পতি, তাপসো ভীতো পলাযি. মনুস্সা দিস্ৰা ‘‘পস্সথ, ভো, সমণস্স আনুভাৰ’’ন্তি দন্তকট্ঠপক্খিপনমাদিং কত্ৰা সব্বং ৰিত্থারেত্ৰা ‘‘নত্থি ঈদিসো সমণো’’তি তস্মিং পসীদিংসু. ততো পভুতি সকলজম্বুদীপে খত্তিযব্রাহ্মণাদযো গহট্ঠপব্বজিতা মাতঙ্গপণ্ডিতস্স উপট্ঠানং অগমংসু. সো যাৰতাযুকং ঠত্ৰা কাযস্স ভেদা ব্রহ্মলোকে উপ্পজ্জি. তেনাহ ভগৰা ‘‘তদমিনাপি জানাথ…পে… ব্রহ্মলোকূপপত্তিযা’’তি.
১৪০-১৪১. এৰং ‘‘ন জচ্চা ৰসলো হোতি, কম্মুনা ৰসলো হোতী’’তি সাধেত্ৰা ইদানি ‘‘ন জচ্চা হোতি ব্রাহ্মণো, কম্মুনা হোতি ব্রাহ্মণো’’তি এতং সাধেতুং আহ ‘‘অজ্ঝাযককুলে জাতা …পে… দুগ্গত্যা গরহাযৰা’’তি. তত্থ অজ্ঝাযককুলে জাতাতি মন্তজ্ঝাযকে ব্রাহ্মণকুলে জাতা. ‘‘অজ্ঝাযকাকুল়ে জাতা’’তিপি পাঠো. মন্তানং অজ্ঝাযকে অনুপকুট্ঠে চ ব্রাহ্মণকুলে জাতাতি অত্থো. মন্তা বন্ধৰা এতেসন্তি মন্তবন্ধৰা. ৰেদবন্ধূ ৰেদপটিস্সরণাতি ৰুত্তং হোতি. তে চ পাপেসু কম্মেসু অভিণ্হমুপদিস্সরেতি তে এৰং কুলে জাতা মন্তবন্ধৰা চ সমানাপি যদি পাণাতিপাতাদীসু পাপকম্মেসু পুনপ্পুনং উপদিস্সন্তি, অথ দিট্ঠেৰ ধম্মে গারয্হা সম্পরাযে চ দুগ্গতি তে এৰমুপদিস্সমানা ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে মাতাপিতূহিপি ‘‘নযিমে অম্হাকং পুত্তা, দুজ্জাতা এতে কুলস্স অঙ্গারভূতা, নিক্কড্ঢথ নে’’তি, ব্রাহ্মণেহিপি ‘‘গহপতিকা এতে, ন এতে ব্রাহ্মণা, মা নেসং সদ্ধযঞ্ঞথালিপাকাদীসু পৰেসং দেথ, মা নেহি সদ্ধিং সল্লপথা’’তি, অঞ্ঞেহিপি মনুস্সেহি ‘‘পাপকম্মন্তা এতে, ন এতে ব্রাহ্মণা’’তি এৰং গারয্হা হোন্তি. সম্পরাযে চ নেসং দুগ্গতি নিরযাদিভেদা, দুগ্গতি এতেসং পরলোকে হোতীতি অত্থো. সম্পরাযে ৰাতিপি পাঠো. পরলোকে এতেসং দুক্খস্স গতি দুগ্গতি, দুক্খপ্পত্তিযেৰ হোতীতি অত্থো. ন নে জাতি নিৰারেতি, দুগ্গত্যা গরহায ৰাতি সা তথা উক্কট্ঠাপি যং ত্ৰং সারতো পচ্চেসি, জাতি এতে পাপকম্মেসু পদিস্সন্তে ব্রাহ্মণে ‘‘সম্পরাযে চ দুগ্গতী’’তি এত্থ ৰুত্তপ্পকারায দুগ্গতিযা ৰা, ‘‘দিট্ঠেৰ ধম্মে গারয্হা’’তি এত্থ ৰুত্তপ্পকারায গরহায ৰা ন নিৰারেতি.
১৪২. এৰং ভগৰা অজ্ঝাযককুলে জাতানম্পি ব্রাহ্মণানং গারয্হাদিকম্মৰসেন দিট্ঠেৰ ধম্মে পতিতভাৰং দীপেন্তো দুগ্গতিগমনেন চ সম্পরাযে ব্রাহ্মণজাতিযা অভাৰং দীপেন্তো ‘‘ন জচ্চা হোতি ব্রাহ্মণো, কম্মুনা হোতি ব্রাহ্মণো’’তি এতম্পি অত্থং সাধেত্ৰা ইদানি দুৰিধম্পি অত্থং নিগমেন্তো আহ, এৰং ব্রাহ্মণ –
‘‘ন জচ্চা ৰসলো হোতি, ন জচ্চা হোতি ব্রাহ্মণো;
কম্মুনা ৰসলো হোতি, কম্মুনা হোতি ব্রাহ্মণো’’তি.
সেসং কসিভারদ্ৰাজসুত্তে ৰুত্তনযমেৰ. ৰিসেসতো ৰা এত্থ নিক্কুজ্জিতং ৰাতিআদীনং এৰং যোজনা ৰেদিতব্বা – যথা কোচি নিক্কুজ্জিতং ৰা উক্কুজ্জেয্য, এৰং মং কম্মৰিমুখং জাতিৰাদে পতিতং ‘‘জাতিযা ব্রাহ্মণৰসলভাৰো হোতী’’তি দিট্ঠিতো ৰুট্ঠাপেন্তেন, যথা পটিচ্ছন্নং ৰিৰরেয্য, এৰং জাতিৰাদপটিচ্ছন্নং কম্মৰাদং ৰিৰরন্তেন, যথা মূল়্হস্স মগ্গং আচিক্খেয্য, এৰং ব্রাহ্মণৰসলভাৰস্স অসম্ভিন্নউজুমগ্গং আচিক্খন্তেন, যথা অন্ধকারে ৰা তেলপজ্জোতং ধারেয্য, এৰং মাতঙ্গাদিনিদস্সনপজ্জোতধারণেন ময্হং ভোতা গোতমেন এতেহি পরিযাযেহি পকাসিতত্তা অনেকপরিযাযেন ধম্মো পকাসিতোতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায অগ্গিকভারদ্ৰাজসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.