৮. মেত্তসুত্তৰণ্ণনা
করণীযমত্থকুসলেনাতি মেত্তসুত্তং. কা উপ্পত্তি? হিমৰন্তপস্সতো কির দেৰতাহি উব্বাল়্হা ভিক্খূ ভগৰতো সন্তিকং সাৰত্থিং আগচ্ছিংসু. তেসং ভগৰা পরিত্তত্থায কম্মট্ঠানত্থায চ ইমং সুত্তং অভাসি. অযং তাৰ সঙ্খেপো.
অযং পন ৰিত্থারো – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি উপকট্ঠায ৰস্সূপনাযিকায. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা নানাৰেরজ্জকা ভিক্খূ ভগৰতো সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা তত্থ তত্থ ৰস্সং উপগন্তুকামা ভগৰন্তং উপসঙ্কমন্তি. তত্র সুদং ভগৰা রাগচরিতানং সৰিঞ্ঞাণকাৰিঞ্ঞাণকৰসেন একাদসৰিধং অসুভকম্মট্ঠানং, দোসচরিতানং চতুব্বিধং মেত্তাদিকম্মট্ঠানং, মোহচরিতানং মরণস্সতিকম্মট্ঠানাদীনি, ৰিতক্কচরিতানং আনাপানস্সতিপথৰীকসিণাদীনি, সদ্ধাচরিতানং বুদ্ধানুস্সতিকম্মট্ঠানাদীনি, বুদ্ধিচরিতানং চতুধাতুৰৰত্থনাদীনীতি ইমিনা নযেন চতুরাসীতিসহস্সপ্পভেদচরিতানুকূলানি কম্মট্ঠানানি কথেতি.
অথ খো পঞ্চমত্তানি ভিক্খুসতানি ভগৰতো সন্তিকে কম্মট্ঠানং উগ্গহেত্ৰা সপ্পাযসেনাসনঞ্চ গোচরগামঞ্চ পরিযেসমানানি অনুপুব্বেন গন্ত্ৰা পচ্চন্তে হিমৰন্তেন সদ্ধিং একাবদ্ধং নীলকাচমণিসন্নিভসিলাতলং সীতলঘনচ্ছাযনীলৰনসণ্ডমণ্ডিতং মুত্তাতলরজতপট্টসদিসৰালুকাকিণ্ণভূমিভাগং সুচিসাতসীতলজলাসযপরিৰারিতং পব্বতমদ্দসংসু. অথ খো তে ভিক্খূ তত্থেকরত্তিং ৰসিত্ৰা পভাতায রত্তিযা সরীরপরিকম্মং কত্ৰা তস্স অৰিদূরে অঞ্ঞতরং গামং পিণ্ডায পৰিসিংসু. গামো ঘননিৰেসসন্নিৰিট্ঠকুলসহস্সযুত্তো, মনুস্সা চেত্থ সদ্ধা পসন্না, তে পচ্চন্তে পব্বজিতদস্সনস্স দুল্লভতায ভিক্খূ দিস্ৰা এৰ পীতিসোমনস্সজাতা হুত্ৰা তে ভিক্খূ ভোজেত্ৰা ‘‘ইধেৰ, ভন্তে, তেমাসং ৰসথা’’তি যাচিত্ৰা পঞ্চপধানকুটিসতানি কারাপেত্ৰা তত্থ মঞ্চপীঠপানীযপরিভোজনীযঘটাদীনি সব্বূপকরণানি পটিযাদেসুং.
ভিক্খূ দুতিযদিৰসে অঞ্ঞং গামং পিণ্ডায পৰিসিংসু. তত্থাপি মনুস্সা তথেৰ উপট্ঠহিত্ৰা ৰস্সাৰাসং যাচিংসু. ভিক্খূ ‘‘অসতি অন্তরাযে’’তি অধিৰাসেত্ৰা তং ৰনসণ্ডং পৰিসিত্ৰা সব্বরত্তিন্দিৰং আরদ্ধৰীরিযা হুত্ৰা যামগণ্ডিকং কোট্টেত্ৰা যোনিসোমনসিকারবহুলা ৰিহরন্তা রুক্খমূলানি উপগন্ত্ৰা নিসীদিংসু. সীলৰন্তানং ভিক্খূনং তেজেন ৰিহততেজা রুক্খদেৰতা অত্তনো অত্তনো ৰিমানা ওরুয্হ দারকে গহেত্ৰা ইতো চিতো চ ৰিচরন্তি. সেয্যথাপি নাম রাজূহি ৰা রাজমহামত্তেহি ৰা গামকাৰাসং গতেহি গামৰাসীনং ঘরেসু ওকাসে গহিতে ঘরমানুসকা ঘরা নিক্খমিত্ৰা অঞ্ঞত্র ৰসন্তা ‘‘কদা নু খো গমিস্সন্তী’’তি দূরতো ওলোকেন্তি; এৰমেৰ দেৰতা অত্তনো অত্তনো ৰিমানানি ছড্ডেত্ৰা ইতো চিতো চ ৰিচরন্তিযো দূরতোৰ ওলোকেন্তি – ‘‘কদা নু খো ভদন্তা গমিস্সন্তী’’তি. ততো এৰং সমচিন্তেসুং ‘‘পঠমৰস্সূপগতা ভিক্খূ অৰস্সং তেমাসং ৰসিস্সন্তি. মযং পন তাৰ চিরং দারকে গহেত্ৰা ওক্কম্ম ৰসিতুং ন সক্খিস্সাম. হন্দ মযং ভিক্খূনং ভযানকং আরম্মণং দস্সেমা’’তি. তা রত্তিং ভিক্খূনং সমণধম্মকরণৰেলায ভিংসনকানি যক্খরূপানি নিম্মিনিত্ৰা পুরতো পুরতো তিট্ঠন্তি, ভেরৰসদ্দঞ্চ করোন্তি. ভিক্খূনং তানি রূপানি পস্সন্তানং তঞ্চ সদ্দং সুণন্তানং হদযং ফন্দি, দুব্বণ্ণা চ অহেসুং উপ্পণ্ডুপণ্ডুকজাতা. তেন তে চিত্তং একগ্গং কাতুং নাসক্খিংসু. তেসং অনেকগ্গচিত্তানং ভযেন চ পুনপ্পুনং সংৰিগ্গানং সতি সম্মুস্সি. ততো নেসং মুট্ঠস্সতীনং দুগ্গন্ধানি আরম্মণানি পযোজেসুং. তেসং তেন দুগ্গন্ধেন নিম্মথিযমানমিৰ মত্থলুঙ্গং অহোসি, বাল়্হা সীসৰেদনা উপ্পজ্জিংসু, ন চ তং পৰত্তিং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স আরোচেসুং.
অথেকদিৰসং সঙ্ঘত্থেরস্স উপট্ঠানকালে সব্বেসু সন্নিপতিতেসু সঙ্ঘত্থেরো পুচ্ছি – ‘‘তুম্হাকং, আৰুসো, ইমং ৰনসণ্ডং পৰিট্ঠানং কতিপাহং অতিৰিয পরিসুদ্ধো ছৰিৰণ্ণো অহোসি পরিযোদাতো, ৰিপ্পসন্নানি চ ইন্দ্রিযানি এতরহি পনত্থ কিসা দুব্বণ্ণা উপ্পণ্ডুপণ্ডুকজাতা, কিং ৰো ইধ অসপ্পায’’ন্তি? ততো একো ভিক্খু আহ – ‘‘অহং, ভন্তে, রত্তিং ঈদিসঞ্চ ঈদিসঞ্চ ভেরৰারম্মণং পস্সামি চ সুণামি চ, ঈদিসঞ্চ গন্ধং ঘাযামি, তেন মে চিত্তং ন সমাধিযতী’’তি. এতেনেৰ উপাযেন সব্বে তং পৰত্তিং আরোচেসুং. সঙ্ঘত্থেরো আহ – ‘‘ভগৰতা আৰুসো দ্ৰে ৰস্সূপনাযিকা পঞ্ঞত্তা, অম্হাকঞ্চ ইদং সেনাসনং অসপ্পাযং, আযামাৰুসো ভগৰতো সন্তিকং, গন্ত্ৰা অঞ্ঞং সপ্পাযং সেনাসনং পুচ্ছামা’’তি. ‘‘সাধু ভন্তে’’তি তে ভিক্খূ থেরস্স পটিস্সুণিত্ৰা সব্বে সেনাসনং সংসামেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায অনুপলিত্তত্তা কুলেসু কঞ্চি অনামন্তেত্ৰা এৰ যেন সাৰত্থি তেন চারিকং পক্কমিংসু. অনুপুব্বেন সাৰত্থিং গন্ত্ৰা ভগৰতো সন্তিকং অগমিংসু.
ভগৰা তে ভিক্খূ দিস্ৰা এতদৰোচ – ‘‘ন, ভিক্খৰে, অন্তোৰস্সং চারিকা চরিতব্বাতি মযা সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, কিস্স তুম্হে চারিকং চরথা’’তি. তে ভগৰতো সব্বং আরোচেসুং. ভগৰা আৰজ্জেন্তো সকলজম্বুদীপে অন্তমসো চতুপ্পাদপীঠকট্ঠানমত্তম্পি তেসং সপ্পাযং সেনাসনং নাদ্দস. অথ তে ভিক্খূ আহ – ‘‘ন, ভিক্খৰে, তুম্হাকং অঞ্ঞং সপ্পাযং সেনাসনং অত্থি, তত্থেৰ তুম্হে ৰিহরন্তা আসৰক্খযং পাপুণেয্যাথ. গচ্ছথ, ভিক্খৰে, তমেৰ সেনাসনং উপনিস্সায ৰিহরথ. সচে পন দেৰতাহি অভযং ইচ্ছথ, ইমং পরিত্তং উগ্গণ্হথ, এতঞ্হি ৰো পরিত্তঞ্চ কম্মট্ঠানঞ্চ ভৰিস্সতী’’তি ইমং সুত্তমভাসি.
অপরে পনাহু – ‘‘গচ্ছথ, ভিক্খৰে, তমেৰ সেনাসনং উপনিস্সায ৰিহরথা’’তি ইদঞ্চ ৰত্ৰা ভগৰা আহ – ‘‘অপিচ খো আরঞ্ঞকেন পরিহরণং ঞাতব্বং. সেয্যথিদং – সাযংপাতং করণৰসেন দ্ৰে মেত্তা, দ্ৰে পরিত্তা, দ্ৰে অসুভা, দ্ৰে মরণস্সতী অট্ঠ মহাসংৰেগৰত্থুসমাৰজ্জনঞ্চ. অট্ঠ মহাসংৰেগৰত্থূনি নাম জাতি জরা ব্যাধি মরণং চত্তারি অপাযদুক্খানীতি. অথ ৰা জাতিজরাব্যাধিমরণানি চত্তারি, অপাযদুক্খং পঞ্চমং, অতীতে ৰট্টমূলকং দুক্খং, অনাগতে ৰট্টমূলকং দুক্খং, পচ্চুপ্পন্নে আহারপরিযেট্ঠিমূলকং দুক্খ’’ন্তি. এৰং ভগৰা পরিহরণং আচিক্খিত্ৰা তেসং ভিক্খূনং মেত্তত্থঞ্চ পরিত্তত্থঞ্চ ৰিপস্সনাপাদকঝানত্থঞ্চ ইমং সুত্তং অভাসীতি.
১৪৩. তত্থ করণীযমত্থকুসলেনাতি ইমিস্সা পঠমগাথায তাৰ অযং পদৰণ্ণনা – করণীযন্তি কাতব্বং, করণারহন্তি অত্থো. অত্থোতি পটিপদা, যং ৰা কিঞ্চি অত্তনো হিতং, তং সব্বং অরণীযতো অত্থোতি ৰুচ্চতি, অরণীযতো নাম উপগন্তব্বতো. অত্থে কুসলেন অত্থকুসলেন, অত্থছেকেনাতি ৰুত্তং হোতি. যন্তি অনিযমিতপচ্চত্তং. ন্তি নিযমিতউপযোগং. উভযম্পি ৰা যং তন্তি পচ্চত্তৰচনং. সন্তং পদন্তি উপযোগৰচনং. তত্থ লক্খণতো সন্তং, পত্তব্বতো পদং, নিব্বানস্সেতং অধিৰচনং. অভিসমেচ্চাতি অভিসমাগন্ত্ৰা. সক্কোতীতি সক্কো, সমত্থো পটিবলোতি ৰুত্তং হোতি. উজূতি অজ্জৰযুত্তো. সুট্ঠু উজূতি সুহুজু. সুখং ৰচো অস্মিন্তি সুৰচো. অস্সাতি ভৰেয্য. মুদূতি মদ্দৰযুত্তো. ন অতিমানীতি অনতিমানী.
অযং পনেত্থ অত্থৰণ্ণনা – করণীযমত্থকুসলেন যন্ত সন্তং পদং অভিসমেচ্চাতি. এত্থ তাৰ অত্থি করণীযং, অত্থি অকরণীযং. তত্থ সঙ্খেপতো সিক্খত্তযং করণীযং, সীলৰিপত্তি, দিট্ঠিৰিপত্তি, আচারৰিপত্তি, আজীৰৰিপত্তীতি এৰমাদি অকরণীযং. তথা অত্থি অত্থকুসলো, অত্থি অনত্থকুসলো.
তত্থ যো ইমস্মিং সাসনে পব্বজিত্ৰা ন অত্তানং সম্মা পযোজেতি, খণ্ডসীলো হোতি, একৰীসতিৰিধং অনেসনং নিস্সায জীৰিকং কপ্পেতি. সেয্যথিদং – ৰেল়ুদানং, পত্তদানং, পুপ্ফদানং, ফলদানং, দন্তকট্ঠদানং, মুখোদকদানং, সিনানদানং, চুণ্ণদানং, মত্তিকাদানং, চাটুকম্যতং, মুগ্গসূপ্যতং, পারিভটুতং, জঙ্ঘপেসনিযং, ৰেজ্জকম্মং, দূতকম্মং, পহিণগমনং, পিণ্ডপটিপিণ্ডদানানুপ্পদানং, ৰত্থুৰিজ্জং, নক্খত্তৰিজ্জং, অঙ্গৰিজ্জন্তি. ছব্বিধে চ অগোচরে চরতি. সেয্যথিদং – ৰেসিযগোচরে ৰিধৰাথুল্লকুমারিকপণ্ডকভিক্খুনিপানাগারগোচরেতি. সংসট্ঠো চ ৰিহরতি রাজূহি রাজমহামত্তেহি তিত্থিযেহি তিত্থিযসাৰকেহি অননুলোমিকেন গিহিসংসগ্গেন. যানি ৰা পন তানি কুলানি অসদ্ধানি অপ্পসন্নানি অনোপানভূতানি অক্কোসকপরিভাসকানি অনত্থকামানি অহিতঅফাসুকঅযোগক্খেমকামানি ভিক্খূনং…পে… উপাসিকানং, তথারূপানি কুলানি সেৰতি ভজতি পযিরুপাসতি. অযং অনত্থকুসলো.
যো পন ইমস্মিং সাসনে পব্বজিত্ৰা অত্তানং সম্মা পযোজেতি, অনেসনং পহায চতুপারিসুদ্ধিসীলে পতিট্ঠাতুকামো সদ্ধাসীসেন পাতিমোক্খসংৰরং, সতিসীসেন ইন্দ্রিযসংৰরং, ৰীরিযসীসেন আজীৰপারিসুদ্ধিং, পঞ্ঞাসীসেন পচ্চযপটিসেৰনং পূরেতি অযং অত্থকুসলো.
যো ৰা সত্তাপত্তিক্খন্ধসোধনৰসেন পাতিমোক্খসংৰরং, ছদ্ৰারে ঘট্টিতারম্মণেসু অভিজ্ঝাদীনং অনুপ্পত্তিৰসেন ইন্দ্রিযসংৰরং, অনেসনপরিৰজ্জনৰসেন ৰিঞ্ঞুপসত্থবুদ্ধবুদ্ধসাৰকৰণ্ণিতপচ্চযপটিসেৰনেন চ আজীৰপারিসুদ্ধিং, যথাৰুত্তপচ্চৰেক্খণৰসেন পচ্চযপটিসেৰনং, চতুইরিযাপথপরিৰত্তনে সাত্থকাদীনং পচ্চৰেক্খণৰসেন সম্পজঞ্ঞঞ্চ সোধেতি, অযম্পি অত্থকুসলো.
যো ৰা যথা ঊসোদকং পটিচ্চ সংকিলিট্ঠং ৰত্থং পরিযোদাযতি, ছারিকং পটিচ্চ আদাসো, উক্কামুখং পটিচ্চ জাতরূপং, তথা ঞাণং পটিচ্চ সীলং ৰোদাযতীতি ঞত্ৰা ঞাণোদকেন ধোৰন্তো সীলং পরিযোদাপেতি. যথা চ কিকী সকুণিকা অণ্ডং, চমরীমিগো ৰালধিং, একপুত্তিকা নারী পিযং একপুত্তকং, একনযনো পুরিসো তং একনযনং রক্খতি, তথা অতিৰিয অপ্পমত্তো অত্তনো সীলক্খন্ধং রক্খতি, সাযংপাতং পচ্চৰেক্খমানো অণুমত্তম্পি ৰজ্জং ন পস্সতি, অযম্পি অত্থকুসলো.
যো ৰা পন অৰিপ্পটিসারকরসীলে পতিট্ঠায কিলেসৰিক্খম্ভনপটিপদং পগ্গণ্হাতি, তং পগ্গহেত্ৰা কসিণপরিকম্মং করোতি, কসিণপরিকম্মং কত্ৰা সমাপত্তিযো নিব্বত্তেতি, অযম্পি অত্থকুসলো. যো ৰা পন সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায সঙ্খারে সম্মসিত্ৰা অরহত্তং পাপুণাতি, অযং অত্থকুসলানং অগ্গো.
তত্থ যে ইমে যাৰ অৰিপ্পটিসারকরসীলে পতিট্ঠানেন, যাৰ ৰা কিলেসৰিক্খম্ভনপটিপদায পগ্গহণেন মগ্গফলেন ৰণ্ণিতা অত্থকুসলা, তে ইমস্মিং অত্থে অত্থকুসলাতি অধিপ্পেতা. তথাৰিধা চ তে ভিক্খূ. তেন ভগৰা তে ভিক্খূ সন্ধায একপুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায ‘‘করণীযমত্থকুসলেনা’’তি আহ.
ততো ‘‘কিং করণীয’’ন্তি তেসং সঞ্জাতকঙ্খানং আহ ‘‘যন্ত সন্তং পদং অভিসমেচ্চা’’তি. অযমেত্থ অধিপ্পাযো – তং বুদ্ধানুবুদ্ধেহি ৰণ্ণিতং সন্তং নিব্বানপদং পটিৰেধৰসেন অভিসমেচ্চ ৰিহরিতুকামেন যং করণীযন্তি. এত্থ চ যন্তি ইমস্স গাথাপাদস্স আদিতো ৰুত্তমেৰ করণীযন্তি. অধিকারতো অনুৰত্ততি তং সন্তং পদং অভিসমেচ্চাতি. অযং পন যস্মা সাৰসেসপাঠো অত্থো, তস্মা ‘‘ৰিহরিতুকামেনা’’তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
অথ ৰা সন্তং পদং অভিসমেচ্চাতি অনুস্সৰাদিৰসেন লোকিযপঞ্ঞায নিব্বানপদং সন্তন্তি ঞত্ৰা তং অধিগন্তুকামেন যন্তং করণীযন্তি অধিকারতো অনুৰত্ততি, তং করণীযমত্থকুসলেনাতি এৰম্পেত্থ অধিপ্পাযো ৰেদিতব্বো. অথ ৰা ‘‘করণীযমত্থকুসলেনা’’তি ৰুত্তে ‘‘কি’’ন্তি চিন্তেন্তানং আহ ‘‘যন্ত সন্তং পদং অভিসমেচ্চা’’তি. তস্সেৰং অধিপ্পাযো ৰেদিতব্বো – লোকিযপঞ্ঞায সন্তং পদং অভিসমেচ্চ যং করণীযং, তন্তি. যং কাতব্বং, তং করণীযং, করণারহমেৰ তন্তি ৰুত্তং হোতি.
কিং পন তন্তি? কিমঞ্ঞং সিযা অঞ্ঞত্র তদধিগমূপাযতো. কামঞ্চেতং করণারহত্থেন সিক্খত্তযদীপকেন আদিপদেনেৰ ৰুত্তং. তথা হি তস্স অত্থৰণ্ণনাযং অৰোচুম্হা ‘‘অত্থি করণীযং অত্থি অকরণীযং. তত্থ সঙ্খেপতো সিক্খত্তযং করণীয’’ন্তি. অতিসঙ্খেপদেসিতত্তা পন তেসং ভিক্খূনং কেহিচি ৰিঞ্ঞাতং, কেহিচি ন ৰিঞ্ঞাতং. ততো যেহি ন ৰিঞ্ঞাতং, তেসং ৰিঞ্ঞাপনত্থং যং ৰিসেসতো আরঞ্ঞকেন ভিক্খুনা কাতব্বং, তং ৰিত্থারেন্তো ‘‘সক্কো উজূ চ সুহুজূ চ, সুৰচো চস্স মুদু অনতিমানী’’তি ইমং তাৰ উপড্ঢগাথং আহ.
কিং ৰুত্তং হোতি? সন্তং পদং অভিসমেচ্চ ৰিহরিতুকামো লোকিযপঞ্ঞায ৰা তং অভিসমেচ্চ তদধিগমায পটিপজ্জমানো আরঞ্ঞকো ভিক্খু দুতিযচতুত্থপধানিযঙ্গসমন্নাগমেন কাযে চ জীৰিতে চ অনপেক্খো হুত্ৰা সচ্চপটিৰেধায পটিপজ্জিতুং সক্কো অস্স, তথা কসিণপরিকম্মৰত্তসমাদানাদীসু, অত্তনো পত্তচীৰরপটিসঙ্খরণাদীসু চ যানি তানি সব্রহ্মচারীনং উচ্চাৰচানি কিং করণীযানি, তেসু অঞ্ঞেসু চ এৰরূপেসু সক্কো অস্স দক্খো অনলসো সমত্থো. সক্কো হোন্তোপি চ ততিযপধানিযঙ্গসমন্নাগমেন উজু অস্স. উজু হোন্তোপি চ সকিং উজুভাৰেন সন্তোসং অনাপজ্জিত্ৰা যাৰজীৰং পুনপ্পুনং অসিথিলকরণেন সুট্ঠুতরং উজু অস্স. অসঠতায ৰা উজু, অমাযাৰিতায সুহুজু. কাযৰচীৰঙ্কপ্পহানেন ৰা উজু, মনোৰঙ্কপ্পহানেন সুহুজু. অসন্তগুণস্স ৰা অনাৰিকরণেন উজু, অসন্তগুণেন উপ্পন্নস্স লাভস্স অনধিৰাসনেন সুহুজু. এৰং আরম্মণলক্খণূপনিজ্ঝানেহি পুরিমদ্ৰযততিযসিক্খাহি পযোগাসযসুদ্ধীহি চ উজু চ সুহুজু চ অস্স.
ন কেৰলঞ্চ উজু চ সুহুজু চ, অপিচ পন সুব্বচো চ অস্স. যো হি পুগ্গলো ‘‘ইদং ন কাতব্ব’’ন্তি ৰুত্তো ‘‘কিং তে দিট্ঠং, কিং তে সুতং, কো মে হুত্ৰা ৰদসি, কিং উপজ্ঝাযো আচরিযো সন্দিট্ঠো সম্ভত্তো ৰা’’তি ৰদতি, তুণ্হীভাৰেন ৰা তং ৰিহেঠেতি, সম্পটিচ্ছিত্ৰা ৰা ন তথা করোতি, সো ৰিসেসাধিগমস্স দূরে হোতি. যো পন ওৰদিযমানো ‘‘সাধু, ভন্তে, সুট্ঠু ৰুত্তং, অত্তনো ৰজ্জং নাম দুদ্দসং হোতি, পুনপি মং এৰরূপং দিস্ৰা ৰদেয্যাথ অনুকম্পং উপাদায, চিরস্সং মে তুম্হাকং সন্তিকা ওৰাদো লদ্ধো’’তি ৰদতি, যথানুসিট্ঠঞ্চ পটিপজ্জতি, সো ৰিসেসাধিগমস্স অৰিদূরে হোতি. তস্মা এৰং পরস্স ৰচনং সম্পটিচ্ছিত্ৰা করোন্তো সুব্বচো চ অস্স.
যথা চ সুৰচো, এৰং মুদু অস্স. মুদূতি গহট্ঠেহি দূতগমনপ্পহিণগমনাদীসু নিযুঞ্জিযমানো তত্থ মুদুভাৰং অকত্ৰা থদ্ধো হুত্ৰা ৰত্তপটিপত্তিযং সকলব্রহ্মচরিযে চ মুদু অস্স সুপরিকম্মকতসুৰণ্ণং ৰিয তত্থ তত্থ ৰিনিযোগক্খমো. অথ ৰা মুদূতি অভাকুটিকো উত্তানমুখো সুখসম্ভাসো পটিসন্থারৰুত্তি সুতিত্থং ৰিয সুখাৰগাহো অস্স. ন কেৰলঞ্চ মুদু, অপিচ পন অনতিমানী অস্স, জাতিগোত্তাদীহি অতিমানৰত্থূহি পরে নাতিমঞ্ঞেয্য, সারিপুত্তত্থেরো ৰিয চণ্ডালকুমারকসমেন চেতসা ৰিহরেয্যাতি.
১৪৪. এৰং ভগৰা সন্তং পদং অভিসমেচ্চ ৰিহরিতুকামস্স তদধিগমায ৰা পটিপজ্জমানস্স ৰিসেসতো আরঞ্ঞকস্স ভিক্খুনো একচ্চং করণীযং ৰত্ৰা পুন ততুত্তরিপি ৰত্তুকামো ‘‘সন্তুস্সকো চা’’তি দুতিযং গাথমাহ.
তত্থ ‘‘সন্তুট্ঠী চ কতঞ্ঞুতা’’তি এত্থ ৰুত্তপ্পভেদেন দ্ৰাদসৰিধেন সন্তোসেন সন্তুস্সতীতি সন্তুস্সকো. অথ ৰা তুস্সতীতি তুস্সকো, সকেন তুস্সকো, সন্তেন তুস্সকো, সমেন তুস্সকোতি সন্তুস্সকো. তত্থ সকং নাম ‘‘পিণ্ডিযালোপভোজনং নিস্সাযা’’তি (মহাৰ. ৭৩) এৰং উপসম্পদমাল়কে উদ্দিট্ঠং অত্তনা চ সম্পটিচ্ছিতং চতুপচ্চযজাতং. তেন সুন্দরেন ৰা অসুন্দরেন ৰা সক্কচ্চং ৰা অসক্কচ্চং ৰা দিন্নেন পটিগ্গহণকালে পরিভোগকালে চ ৰিকারমদস্সেত্ৰা যাপেন্তো ‘‘সকেন তুস্সকো’’তি ৰুচ্চতি. সন্তং নাম যং লদ্ধং হোতি অত্তনো ৰিজ্জমানং, তেন সন্তেনেৰ তুস্সন্তো ততো পরং ন পত্থেন্তো অত্রিচ্ছতং পজহন্তো ‘‘সন্তেন তুস্সকো’’তি ৰুচ্চতি. সমং নাম ইট্ঠানিট্ঠেসু অনুনযপটিঘপ্পহানং. তেন সমেন সব্বারম্মণেসু তুস্সন্তো ‘‘সমেন তুস্সকো’’তি ৰুচ্চতি.
সুখেন ভরীযতীতি সুভরো, সুপোসোতি ৰুত্তং হোতি. যো হি ভিক্খু সালিমংসোদনাদীনং পত্তে পূরেত্ৰা দিন্নেপি দুম্মুখভাৰং অনত্তমনভাৰমেৰ চ দস্সেতি, তেসং ৰা সম্মুখাৰ তং পিণ্ডপাতং ‘‘কিং তুম্হেহি দিন্ন’’ন্তি অপসাদেন্তো সামণেরগহট্ঠাদীনং দেতি, এস দুব্ভরো. এতং দিস্ৰা মনুস্সা দূরতোৰ পরিৰজ্জেন্তি ‘‘দুব্ভরো ভিক্খু ন সক্কা পোসিতু’’ন্তি. যো পন যংকিঞ্চি লূখং ৰা পণীতং ৰা অপ্পং ৰা বহুং ৰা লভিত্ৰা অত্তমনো ৰিপ্পসন্নমুখো হুত্ৰা যাপেতি, এস সুভরো. এতং দিস্ৰা মনুস্সা অতিৰিয ৰিস্সত্থা হোন্তি – ‘‘অম্হাকং ভদন্তো সুভরো থোকথোকেনপি তুস্সতি, মযমেৰ নং পোসেস্সামা’’তি পটিঞ্ঞং কত্ৰা পোসেন্তি. এৰরূপো ইধ সুভরোতি অধিপ্পেতো.
অপ্পং কিচ্চমস্সাতি অপ্পকিচ্চো, ন কম্মারামতাভস্সারামতাসঙ্গণিকারামতাদিঅনেককিচ্চব্যাৰটো. অথ ৰা সকলৰিহারে নৰকম্মসঙ্ঘভোগসামণেরআরামিকৰোসাসনাদিকিচ্চৰিরহিতো, অত্তনো কেসনখচ্ছেদনপত্তচীৰরপরিকম্মাদিং কত্ৰা সমণধম্মকিচ্চপরো হোতীতি ৰুত্তং হোতি.
সল্লহুকা ৰুত্তি অস্সাতি সল্লহুকৰুত্তি. যথা একচ্চো বহুভণ্ডো ভিক্খু দিসাপক্কমনকালে বহুং পত্তচীৰরপচ্চত্থরণতেলগুল়াদিং মহাজনেন সীসভারকটিভারাদীহি উচ্চারাপেত্ৰা পক্কমতি, এৰং অহুত্ৰা যো অপ্পপরিক্খারো হোতি, পত্তচীৰরাদিঅট্ঠসমণপরিক্খারমত্তমেৰ পরিহরতি, দিসাপক্কমনকালে পক্খী সকুণো ৰিয সমাদাযেৰ পক্কমতি, এৰরূপো ইধ সল্লহুকৰুত্তীতি অধিপ্পেতো. সন্তানি ইন্দ্রিযানি অস্সাতি সন্তিন্দ্রিযো, ইট্ঠারম্মণাদীসু রাগাদিৰসেন অনুদ্ধতিন্দ্রিযোতি ৰুত্তং হোতি. নিপকোতি ৰিঞ্ঞূ ৰিভাৰী পঞ্ঞৰা, সীলানুরক্খণপঞ্ঞায চীৰরাদিৰিচারণপঞ্ঞায আৰাসাদিসত্তসপ্পাযপরিজাননপঞ্ঞায চ সমন্নাগতোতি অধিপ্পাযো.
ন পগব্ভোতি অপ্পগব্ভো, অট্ঠট্ঠানেন কাযপাগব্ভিযেন, চতুট্ঠানেন ৰচীপাগব্ভিযেন, অনেকট্ঠানেন মনোপাগব্ভিযেন চ ৰিরহিতোতি অত্থো.
অট্ঠট্ঠানং কাযপাগব্ভিযং (মহানি. ৮৭) নাম সঙ্ঘগণপুগ্গলভোজনসালাজন্তাঘরন্হানতিত্থভিক্খাচারমগ্গঅন্তরঘরপৰেসনেসু কাযেন অপ্পতিরূপকরণং. সেয্যথিদং – ইধেকচ্চো সঙ্ঘমজ্ঝে পল্লত্থিকায ৰা নিসীদতি, পাদে পাদমোদহিত্ৰা ৰাতি এৰমাদি, তথা গণমজ্ঝে, গণমজ্ঝেতি চতুপরিসসন্নিপাতে, তথা ৰুড্ঢতরে পুগ্গলে. ভোজনসালাযং পন ৰুড্ঢানং আসনং ন দেতি, নৰানং আসনং পটিবাহতি, তথা জন্তাঘরে. ৰুড্ঢে চেত্থ অনাপুচ্ছা অগ্গিজালনাদীনি করোতি. ন্হানতিত্থে চ যদিদং ‘‘দহরো ৰুড্ঢোতি পমাণং অকত্ৰা আগতপটিপাটিযা ন্হাযিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং, তম্পি অনাদিযন্তো পচ্ছা আগন্ত্ৰা উদকং ওতরিত্ৰা ৰুড্ঢে চ নৰে চ বাধেতি. ভিক্খাচারমগ্গে পন অগ্গাসনঅগ্গোদকঅগ্গপিণ্ডত্থং ৰুড্ঢানং পুরতো পুরতো যাতি বাহায বাহং পহরন্তো, অন্তরঘরপ্পৰেসনে ৰুড্ঢানং পঠমতরং পৰিসতি, দহরেহি কাযকীল়নং করোতীতি এৰমাদি.
চতুট্ঠানং ৰচীপাগব্ভিযং নাম সঙ্ঘগণপুগ্গলঅন্তরঘরেসু অপ্পতিরূপৰাচানিচ্ছারণং. সেয্যথিদং – ইধেকচ্চো সঙ্ঘমজ্ঝে অনাপুচ্ছা ধম্মং ভাসতি, তথা পুব্বে ৰুত্তপ্পকারে গণে ৰুড্ঢতরে পুগ্গলে চ. তত্থ মনুস্সেহি পঞ্হং পুট্ঠো ৰুড্ঢতরং অনাপুচ্ছা ৰিস্সজ্জেতি. অন্তরঘরে পন ‘‘ইত্থন্নামে কিং অত্থি, কিং যাগু উদাহু খাদনীযং ভোজনীযং, কিং মে দস্সসি, কিমজ্জ খাদিস্সামি, কিং ভুঞ্জিস্সামি, কিং পিৰিস্সামী’’তি এদমাদিং ভাসতি.
অনেকট্ঠানং মনোপাগব্ভিযং নাম তেসু তেসু ঠানেসু কাযৰাচাহি অজ্ঝাচারং অনাপজ্জিত্ৰাপি মনসা এৰ কামৰিতক্কাদিনানপ্পকারঅপ্পতিরূপৰিতক্কনং.
কুলেস্ৰননুগিদ্ধোতি যানি কুলানি উপসঙ্কমতি, তেসু পচ্চযতণ্হায ৰা অননুলোমিযগিহিসংসগ্গৰসেন ৰা অননুগিদ্ধো, ন সহসোকী, ন সহনন্দী, ন সুখিতেসু সুখিতো, ন দুক্খিতেসু দুক্খিতো, ন উপ্পন্নেসু কিচ্চকরণীযেসু অত্তনা ৰা যোগমাপজ্জিতাতি ৰুত্তং হোতি. ইমিস্সা চ গাথায যং ‘‘সুৰচো চস্সা’’তি এত্থ ৰুত্তং ‘‘অস্সা’’তি ৰচনং, তং সব্বপদেহি সদ্ধিং ‘‘সন্তুস্সকো চ অস্স, সুভরো চ অস্সা’’তি এৰং যোজেতব্বং.
১৪৫. এৰং ভগৰা সন্তং পদং অভিসমেচ্চ ৰিহরিতুকামস্স তদধিগমায ৰা পটিপজ্জিতুকামস্স ৰিসেসতো আরঞ্ঞকস্স ভিক্খুনো ততুত্তরিপি করণীযং আচিক্খিত্ৰা ইদানি অকরণীযম্পি আচিক্খিতুকামো ‘‘ন চ খুদ্দমাচরে কিঞ্চি, যেন ৰিঞ্ঞূ পরে উপৰদেয্যু’’ন্তি ইমং উপড্ঢগাথমাহ. তস্সত্থো – এৰমিমং করণীযং করোন্তো যং তং কাযৰচীমনোদুচ্চরিতং খুদ্দং লামকন্তি ৰুচ্চতি, তং ন চ খুদ্দং সমাচরে. অসমাচরন্তো চ ন কেৰলং ওল়ারিকং, কিং পন কিঞ্চি ন সমাচরে, অপ্পমত্তকং অণুমত্তম্পি ন সমাচরেতি ৰুত্তং হোতি.
ততো তস্স সমাচারে সন্দিট্ঠিকমেৰাদীনৰং দস্সেতি ‘‘যেন ৰিঞ্ঞূ পরে উপৰদেয্যু’’ন্তি. এত্থ চ যস্মা অৰিঞ্ঞূ পরে অপ্পমাণং. তে হি অনৰজ্জং ৰা সাৰজ্জং করোন্তি, অপ্পসাৰজ্জং ৰা মহাসাৰজ্জং. ৰিঞ্ঞূ এৰ পন পমাণং. তে হি অনুৰিচ্চ পরিযোগাহেত্ৰা অৰণ্ণারহস্স অৰণ্ণং ভাসন্তি, ৰণ্ণারহস্স চ ৰণ্ণং ভাসন্তি, তস্মা ‘‘ৰিঞ্ঞূ পরে’’তি ৰুত্তং.
এৰং ভগৰা ইমাহি অড্ঢতেয্যাহি গাথাহি সন্তং পদং অভিসমেচ্চ ৰিহরিতুকামস্স, তদধিগমায ৰা পটিপজ্জিতুকামস্স ৰিসেসতো আরঞ্ঞকস্স আরঞ্ঞকসীসেন চ সব্বেসম্পি কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা ৰিহরিতুকামানং করণীযাকরণীযভেদং কম্মট্ঠানূপচারং ৰত্ৰা ইদানি তেসং ভিক্খূনং তস্স দেৰতাভযস্স পটিঘাতায পরিত্তত্থং ৰিপস্সনাপাদকজ্ঝানৰসেন কম্মট্ঠানত্থঞ্চ ‘‘সুখিনো ৰ খেমিনো হোন্তূ’’তিআদিনা নযেন মেত্তকথং কথেতুমারদ্ধো.
তত্থ সুখিনোতি সুখসমঙ্গিনো. খেমিনোতি খেমৰন্তো, অভযা নিরুপদ্দৰাতি ৰুত্তং হোতি. সব্বেতি অনৰসেসা. সত্তাতি পাণিনো. সুখিতত্তাতি সুখিতচিত্তা. এত্থ চ কাযিকেন সুখেন সুখিনো, মানসেন সুখিতত্তা, তদুভযেনাপি সব্বভযূপদ্দৰৰিগমেন ৰা খেমিনোতি ৰেদিতব্বা. কস্মা পন এৰং ৰুত্তং? মেত্তাভাৰনাকারদস্সনত্থং. এৰঞ্হি মেত্তা ভাৰেতব্বা ‘‘সব্বে সত্তা সুখিনো হোন্তূ’’তি ৰা, ‘‘খেমিনো হোন্তূ’’তি ৰা, ‘‘সুখিতত্তা হোন্তূ’’তি ৰা.
১৪৬. এৰং যাৰ উপচারতো অপ্পনাকোটি, তাৰ সঙ্খেপেন মেত্তাভাৰনং দস্সেত্ৰা ইদানি ৰিত্থারতোপি তং দস্সেতুং ‘‘যে কেচী’’তি গাথাদ্ৰযমাহ. অথ ৰা যস্মা পুথুত্তারম্মণে পরিচিতং চিত্তং ন আদিকেনেৰ একত্তে সণ্ঠাতি, আরম্মণপ্পভেদং পন অনুগন্ত্ৰা কমেন সণ্ঠাতি, তস্মা তস্স তসথাৰরাদিদুকতিকপ্পভেদে আরম্মণে অনুগন্ত্ৰা অনুগন্ত্ৰা সণ্ঠানত্থম্পি ‘‘যে কেচী’’তি গাথাদ্ৰযমাহ. অথ ৰা যস্মা যস্স যং আরম্মণং ৰিভূতং হোতি, তস্স তত্থ চিত্তং সুখং তিট্ঠতি. তস্মা তেসং ভিক্খূনং যস্স যং ৰিভূতং আরম্মণং, তস্স তত্থ চিত্তং সণ্ঠাপেতুকামো তসথাৰরাদিদুকত্তিকআরম্মণপ্পভেদদীপকং ‘‘যে কেচী’’তি ইমং গাথাদ্ৰযমাহ.
এত্থ হি তসথাৰরদুকং দিট্ঠাদিট্ঠদুকং দূরসন্তিকদুকং ভূতসম্ভৰেসিদুকন্তি চত্তারি দুকানি, দীঘাদীহি চ ছহি পদেহি মজ্ঝিমপদস্স তীসু, অণুকপদস্স চ দ্ৰীসু তিকেসু অত্থসম্ভৰতো দীঘরস্সমজ্ঝিমত্তিকং মহন্তাণুকমজ্ঝিমত্তিকং থূলাণুকমজ্ঝিমত্তিকন্তি তযো তিকে দীপেতি. তত্থ যে কেচীতি অনৰসেসৰচনং. পাণা এৰ ভূতা পাণভূতা. অথ ৰা পাণন্তীতি পাণা. এতেন অস্সাসপস্সাসপটিবদ্ধে পঞ্চৰোকারসত্তে গণ্হাতি. ভৰন্তীতি ভূতা. এতেন একৰোকারচতুৰোকারসত্তে গণ্হাতি. অত্থীতি সন্তি, সংৰিজ্জন্তি.
এৰং ‘‘যে কেচি পাণভূতত্থী’’তি ইমিনা ৰচনেন দুকত্তিকেহি সঙ্গহেতব্বে সব্বে সত্তে একজ্ঝং দস্সেত্ৰা ইদানি সব্বেপি তে তসা ৰা থাৰরা ৰা অনৰসেসাতি ইমিনা দুকেন সঙ্গহেত্ৰা দস্সেতি.
তত্থ তসন্তীতি তসা, সতণ্হানং সভযানঞ্চেতং অধিৰচনং. তিট্ঠন্তীতি থাৰরা, পহীনতণ্হাভযানং অরহতং এতং অধিৰচনং. নত্থি তেসং অৰসেসন্তি অনৰসেসা, সব্বেপীতি ৰুত্তং হোতি. যঞ্চ দুতিযগাথায অন্তে ৰুত্তং, তং সব্বদুকতিকেহি সম্বন্ধিতব্বং – যে কেচি পাণভূতত্থি তসা ৰা থাৰরা ৰা অনৰসেসা, ইমেপি সব্বে সত্তা ভৰন্তু সুখিতত্তা. এৰং যাৰ ভূতা ৰা সম্ভৰেসী ৰা ইমেপি সব্বে সত্তা ভৰন্তু সুখিতত্তাতি.
ইদানি দীঘরস্সমজ্ঝিমাদিতিকত্তযদীপকেসু দীঘা ৰাতিআদীসু ছসু পদেসু দীঘাতি দীঘত্তভাৰা নাগমচ্ছগোধাদযো. অনেকব্যামসতপ্পমাণাপি হি মহাসমুদ্দে নাগানং অত্তভাৰা অনেকযোজনপ্পমাণাপি মচ্ছগোধাদীনং অত্তভাৰা হোন্তি. মহন্তাতি মহন্তত্তভাৰা জলে মচ্ছকচ্ছপাদযো, থলে হত্থিনাগাদযো, অমনুস্সেসু দানৰাদযো. আহ চ – ‘‘রাহুগ্গং অত্তভাৰীন’’ন্তি (অ. নি. ৪.১৫). তস্স হি অত্তভাৰো উব্বেধেন চত্তারি যোজনসহস্সানি অট্ঠ চ যোজনসতানি, বাহূ দ্ৰাদসযোজনসতপরিমাণা, পঞ্ঞাসযোজনং ভমুকন্তরং, তথা অঙ্গুলন্তরিকা, হত্থতলানি দ্ৰে যোজনসতানীতি. মজ্ঝিমাতি অস্সগোণমহিংসসূকরাদীনং অত্তভাৰা. রস্সকাতি তাসু তাসু জাতীসু ৰামনাদযো দীঘমজ্ঝিমেহি ওমকপ্পমাণা সত্তা. অণুকাতি মংসচক্খুস্স অগোচরা, দিব্বচক্খুৰিসযা উদকাদীসু নিব্বত্তা সুখুমত্তভাৰা সত্তা, ঊকাদযো ৰা. অপিচ যে তাসু তাসু জাতীসু মহন্তমজ্ঝিমেহি থূলমজ্ঝিমেহি চ ওমকপ্পমাণা সত্তা, তে অণুকাতি ৰেদিতব্বা. থূলাতি পরিমণ্ডলত্তভাৰা মচ্ছকুম্মসিপ্পিকসম্বুকাদযো সত্তা.
১৪৭. এৰং তীহি তিকেহি অনৰসেসতো সত্তে দস্সেত্ৰা ইদানি ‘‘দিট্ঠা ৰা যেৰ অদিট্ঠা’’তিআদীহি তীহি দুকেহিপি তে সঙ্গহেত্ৰা দস্সেতি.
তত্থ দিট্ঠাতি যে অত্তনো চক্খুস্স আপাথমাগতৰসেন দিট্ঠপুব্বা. অদিট্ঠাতি যে পরসমুদ্দপরসেলপরচক্কৰাল়াদীসু ঠিতা. ‘‘যেৰ দূরে ৰসন্তি অৰিদূরে’’তি ইমিনা পন দুকেন অত্তনো অত্তভাৰস্স দূরে চ অৰিদূরে চ ৰসন্তে সত্তে দস্সেতি. তে উপাদাযুপাদাৰসেন ৰেদিতব্বা. অত্তনো হি কাযে ৰসন্তা সত্তা অৰিদূরে, বহিকাযে ৰসন্তা দূরে. তথা অন্তোউপচারে ৰসন্তা অৰিদূরে, বহিউপচারে ৰসন্তা দূরে. অত্তনো ৰিহারে গামে জনপদে দীপে চক্কৰাল়ে ৰসন্তা অৰিদূরে, পরচক্কৰাল়ে ৰসন্তা দূরে ৰসন্তীতি ৰুচ্চন্তি.
ভূতাতি জাতা, অভিনিব্বত্তা. যে ভূতা এৰ, ন পুন ভৰিস্সন্তীতি সঙ্খ্যং গচ্ছন্তি, তেসং খীণাসৰানমেতং অধিৰচনং. সম্ভৰমেসন্তীতি সম্ভৰেসী. অপ্পহীনভৰসংযোজনত্তা আযতিম্পি সম্ভৰং এসন্তানং সেক্খপুথুজ্জনানমেতং অধিৰচনং. অথ ৰা চতূসু যোনীসু অণ্ডজজলাবুজা সত্তা যাৰ অণ্ডকোসং ৰত্থিকোসঞ্চ ন ভিন্দন্তি, তাৰ সম্ভৰেসী নাম. অণ্ডকোসং ৰত্থিকোসঞ্চ ভিন্দিত্ৰা বহি নিক্খন্তা ভূতা নাম. সংসেদজা ওপপাতিকা চ পঠমচিত্তক্খণে সম্ভৰেসী নাম. দুতিযচিত্তক্খণতো পভুতি ভূতা নাম. যেন ৰা ইরিযাপথেন জাযন্তি, যাৰ ততো অঞ্ঞং ন পাপুণন্তি, তাৰ সম্ভৰেসী নাম. ততো পরং ভূতাতি.
১৪৮. এৰং ভগৰা ‘‘সুখিনো ৰা’’তিআদীহি অড্ঢতেয্যাহি গাথাহি নানপ্পকারতো তেসং ভিক্খূনং হিতসুখাগমপত্থনাৰসেন সত্তেসু মেত্তাভাৰনং দস্সেত্ৰা ইদানি অহিতদুক্খানাগমপত্থনাৰসেনাপি তং দস্সেন্তো আহ ‘‘ন পরো পরং নিকুব্বেথা’’তি. এস পোরাণপাঠো, ইদানি পন ‘‘পরং হী’’তিপি পঠন্তি, অযং ন সোভনো.
তত্থ পরোতি পরজনো. পরন্তি পরজনং. ন নিকুব্বেথাতি ন ৰঞ্চেয্য. নাতিমঞ্ঞেথাতি ন অতিক্কমিত্ৰা মঞ্ঞেয্য. কত্থচীতি কত্থচি ওকাসে, গামে ৰা নিগমে ৰা খেত্তে ৰা ঞাতিমজ্ঝে ৰা পূগমজ্ঝে ৰাতিআদি. নন্তি এতং. কঞ্চীতি যং কঞ্চি খত্তিযং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা গহট্ঠং ৰা পব্বজিতং ৰা সুগতং ৰা দুগ্গতং ৰাতিআদি. ব্যারোসনা পটিঘসঞ্ঞাতি কাযৰচীৰিকারেহি ব্যারোসনায চ, মনোৰিকারেন পটিঘসঞ্ঞায চ. ‘‘ব্যারোসনায পটিঘসঞ্ঞাযা’’তি হি ৰত্তব্বে ‘‘ব্যারোসনা পটিঘসঞ্ঞা’’তি ৰুচ্চতি যথা ‘‘সম্ম দঞ্ঞায ৰিমুত্তা’’তি ৰত্তব্বে ‘‘সম্ম দঞ্ঞা ৰিমুত্তা’’তি, যথা চ ‘‘অনুপুব্বসিক্খায অনুপুব্বকিরিযায অনুপুব্বপটিপদাযা’’তি ৰত্তব্বে ‘‘অনুপুব্বসিক্খা অনুপুব্বকিরিযা অনুপুব্বপটিপদা’’তি (অ. নি. ৮.১৯; উদা. ৪৫; চূল়ৰ. ৩৮৫). নাঞ্ঞমঞ্ঞস্স দুক্খমিচ্ছেয্যাতি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স দুক্খং ন ইচ্ছেয্য. কিং ৰুত্তং হোতি? ন কেৰলং ‘‘সুখিনো ৰা খেমিনো ৰা হোন্তূ’’তিআদি মনসিকারৰসেনেৰ মেত্তং ভাৰেয্য. কিং পন ‘‘অহো ৰত যো কোচি পরপুগ্গলো যং কঞ্চি পরপুগ্গলং ৰঞ্চনাদীহি নিকতীহি ন নিকুব্বেথ, জাতিআদীহি চ নৰহি মানৰত্থূহি কত্থচি পদেসে যং কঞ্চি পরপুগ্গলং নাতিমঞ্ঞেয্য, অঞ্ঞমঞ্ঞস্স চ ব্যারোসনায ৰা পটিঘসঞ্ঞায ৰা দুক্খং ন ইচ্ছেয্যা’’তি এৰম্পি মনসি করোন্তো ভাৰেয্যাতি.
১৪৯. এৰং অহিতদুক্খানাগমপত্থনাৰসেন অত্থতো মেত্তাভাৰনং দস্সেত্ৰা ইদানি তমেৰ উপমায দস্সেন্তো আহ ‘‘মাতা যথা নিযং পুত্ত’’ন্তি.
তস্সত্থো – যথা মাতা নিযং পুত্তং অত্তনি জাতং ওরসং পুত্তং, তঞ্চ একপুত্তমেৰ আযুসা অনুরক্খে, তস্স দুক্খাগমপটিবাহনত্থং অত্তনো আযুম্পি চজিত্ৰা তং অনুরক্খে, এৰম্পি সব্বভূতেসু ইদং মেত্তমানসং ভাৰযে, পুনপ্পুনং জনযে ৰড্ঢযে, তঞ্চ অপরিমাণসত্তারম্মণৰসেন একস্মিং ৰা সত্তে অনৰসেসফরণৰসেন অপরিমাণং ভাৰযেতি.
১৫০. এৰং সব্বাকারেন মেত্তাভাৰনং দস্সেত্ৰা ইদানি তস্সেৰ ৰড্ঢনং দস্সেন্তো আহ ‘‘মেত্তঞ্চ সব্বলোকস্মী’’তি.
তত্থ মিজ্জতি তাযতি চাতি মিত্তো, হিতজ্ঝাসযতায সিনিয্হতি, অহিতাগমতো রক্খতি চাতি অত্থো. মিত্তস্স ভাৰো মেত্তং. সব্বস্মিন্তি অনৰসেসে. লোকস্মিন্তি সত্তলোকে. মনসি ভৰন্তি মানসং. তঞ্হি চিত্তসম্পযুত্তত্তা এৰং ৰুত্তং. ভাৰযেতি ৰড্ঢযে. নাস্স পরিমাণন্তি অপরিমাণং, অপ্পমাণসত্তারম্মণতায এৰং ৰুত্তং. উদ্ধন্তি উপরি. তেন অরূপভৰং গণ্হাতি. অধোতি হেট্ঠা. তেন কামভৰং গণ্হাতি. তিরিযন্তি ৰেমজ্ঝং. তেন রূপভৰং গণ্হাতি. অসম্বাধন্তি সম্বাধৰিরহিতং, ভিন্নসীমন্তি ৰুত্তং হোতি. সীমা নাম পচ্চত্থিকো ৰুচ্চতি, তস্মিম্পি পৰত্তন্তি অত্থো. অৰেরন্তি ৰেরৰিরহিতং, অন্তরন্তরাপি ৰেরচেতনাপাতুভাৰৰিরহিতন্তি ৰুত্তং হোতি. অসপত্তন্তি ৰিগতপচ্চত্থিকং. মেত্তাৰিহারী হি পুগ্গলো মনুস্সানং পিযো হোতি, অমনুস্সানং পিযো হোতি, নাস্স কোচি পচ্চত্থিকো হোতি, তেনস্স তং মানসং ৰিগতপচ্চত্থিকত্তা ‘‘অসপত্ত’’ন্তি ৰুচ্চতি. পরিযাযৰচনঞ্হি এতং, যদিদং পচ্চত্থিকো সপত্তোতি. অযং অনুপদতো অত্থৰণ্ণনা.
অযং পনেত্থ অধিপ্পেতত্থৰণ্ণনা – যদেতং ‘‘এৰম্পি সব্বভূতেসু মানসং ভাৰযে অপরিমাণ’’ন্তি ৰুত্তং. তঞ্চেতং অপরিমাণং মেত্তং মানসং সব্বলোকস্মিং ভাৰযে ৰড্ঢযে, ৰুড্ঢিং, ৰিরূল়্হিং, ৰেপুল্লং গমযে. কথং? উদ্ধং অধো চ তিরিযঞ্চ, উদ্ধং যাৰ ভৰগ্গা, অধো যাৰ অৰীচিতো, তিরিযং যাৰ অৰসেসদিসা. উদ্ধং ৰা আরুপ্পং, অধো কামধাতুং, তিরিযং রূপধাতুং অনৰসেসং ফরন্তো. এৰং ভাৰেন্তোপি চ তং যথা অসম্বাধং, অৰেরং, অসপত্তঞ্চ, হোতি তথা সম্বাধৰেরসপত্তাভাৰং করোন্তো ভাৰযে. যং ৰা তং ভাৰনাসম্পদং পত্তং সব্বত্থ ওকাসলাভৰসেন অসম্বাধং. অত্তনো পরেসু আঘাতপটিৰিনযেন অৰেরং, অত্তনি চ পরেসং আঘাতপটিৰিনযেন অসপত্তং হোতি, তং অসম্বাধং অৰেরং অসপত্তং অপরিমাণং মেত্তং মানসং উদ্ধং অধো তিরিযঞ্চাতি তিৰিধপরিচ্ছেদে সব্বলোকস্মিং ভাৰযে ৰড্ঢযেতি.
১৫১. এৰং মেত্তাভাৰনায ৰড্ঢনং দস্সেত্ৰা ইদানি তং ভাৰনমনুযুত্তস্স ৰিহরতো ইরিযাপথনিযমাভাৰং দস্সেন্তো আহ ‘‘তিট্ঠং চরং…পে… অধিট্ঠেয্যা’’তি.
তস্সত্থো – এৰমেতং মেত্তং মানসং ভাৰেন্তো সো ‘‘নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা, উজুং কাযং পণিধাযা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৭৪; ম. নি. ১.১০৭; ৰিভ. ৫০৮) ৰিয ইরিযাপথনিযমং অকত্ৰা যথাসুখং অঞ্ঞতরঞ্ঞতরইরিযাপথবাধনৰিনোদনং করোন্তো তিট্ঠং ৰা চরং ৰা নিসিন্নো ৰা সযানো ৰা যাৰতা ৰিগতমিদ্ধো অস্স, অথ এতং মেত্তাঝানস্সতিং অধিট্ঠেয্য.
অথ ৰা এৰং মেত্তাভাৰনায ৰড্ঢনং দস্সেত্ৰা ইদানি ৰসীভাৰং দস্সেন্তো আহ ‘‘তিট্ঠং চর’’ন্তি. ৰসিপ্পত্তো হি তিট্ঠং ৰা চরং ৰা নিসিন্নো ৰা সযানো ৰা যাৰতা ইরিযাপথেন এতং মেত্তাঝানস্সতিং অধিট্ঠাতুকামো হোতি. অথ ৰা তিট্ঠং ৰা চরং ৰাতি ন তস্স ঠানাদীনি অন্তরাযকরানি হোন্তি, অপিচ খো সো যাৰতা এতং মেত্তাঝানস্সতিং অধিট্ঠাতুকামো হোতি, তাৰতা ৰিতমিদ্ধো হুত্ৰা অধিট্ঠাতি, নত্থি তস্স তত্থ দন্ধাযিতত্তং. তেনাহ ‘‘তিট্ঠং চরং নিসিন্নো ৰ সযানো, যাৰতাস্স ৰিতমিদ্ধো. এতং সতিং অধিট্ঠেয্যা’’তি.
তস্সাযমধিপ্পাযো – যং তং ‘‘মেত্তঞ্চ সব্বলোকস্মি, মানসং ভাৰযে’’তি ৰুত্তং, তং তথা ভাৰযে, যথা ঠানাদীসু যাৰতা ইরিযাপথেন, ঠানাদীনি ৰা অনাদিযিত্ৰা যাৰতা এতং মেত্তাঝানস্সতিং অধিট্ঠাতুকামো অস্স, তাৰতা ৰিতমিদ্ধো হুত্ৰা এতং সতিং অধিট্ঠেয্যাতি.
এৰং মেত্তাভাৰনায ৰসীভাৰং দস্সেন্তো ‘‘এতং সতিং অধিট্ঠেয্যা’’তি তস্মিং মেত্তাৰিহারে নিযোজেত্ৰা ইদানি তং ৰিহারং থুনন্তো আহ ‘‘ব্রহ্মমেতংৰিহারমিধমাহূ’’তি.
তস্সত্থো – য্ৰাযং ‘‘সুখিনোৰ খেমিনো হোন্তূ’’তিআদিং কত্ৰা যাৰ ‘‘এতং সতিং অধিট্ঠেয্যা’’তি সংৰণ্ণিতো মেত্তাৰিহারো, এতং চতূসু দিব্বব্রহ্মঅরিযইরিযাপথৰিহারেসু নিদ্দোসত্তা অত্তনোপি পরেসম্পি অত্থকরত্তা চ ইধ অরিযস্স ধম্মৰিনযে ব্রহ্মৰিহারমাহু, সেট্ঠৰিহারমাহূতি. যতো সততং সমিতং অব্বোকিণ্ণং তিট্ঠং চরং নিসিন্নো ৰা সযানো ৰা যাৰতাস্স ৰিতমিদ্ধো, এতং সতিং অধিট্ঠেয্যাতি.
১৫২. এৰং ভগৰা তেসং ভিক্খূনং নানপ্পকারতো মেত্তাভাৰনং দস্সেত্ৰা ইদানি যস্মা মেত্তা সত্তারম্মণত্তা অত্তদিট্ঠিযা আসন্না হোতি তস্মা দিট্ঠিগহণনিসেধনমুখেন তেসং ভিক্খূনং তদেৰ মেত্তাঝানং পাদকং কত্ৰা অরিযভূমিপ্পত্তিং দস্সেন্তো আহ ‘‘দিট্ঠিঞ্চ অনুপগ্গম্মা’’তি. ইমায গাথায দেসনং সমাপেসি.
তস্সত্থো – য্ৰাযং ‘‘ব্রহ্মমেতং ৰিহারমিধমাহূ’’তি সংৰণ্ণিতো মেত্তাঝানৰিহারো, ততো ৰুট্ঠায যে তত্থ ৰিতক্কৰিচারাদযো ধম্মা, তে, তেসঞ্চ ৰত্থাদিঅনুসারেন রূপধম্মে পরিগ্গহেত্ৰা ইমিনা নামরূপপরিচ্ছেদেন ‘‘সুদ্ধসঙ্খারপুঞ্জোযং, ন ইধ সত্তূপলব্ভতী’’তি (সং. নি. ১.১৭১) এৰং দিট্ঠিঞ্চ অনুপগ্গম্ম অনুপুব্বেন লোকুত্তরসীলেন সীলৰা হুত্ৰা লোকুত্তরসীলসম্পযুত্তেনেৰ সোতাপত্তিমগ্গসম্মাদিট্ঠিসঙ্খাতেন দস্সনেন সম্পন্নো. ততো পরং যোপাযং ৰত্থুকামেসু গেধো কিলেসকামো অপ্পহীনো হোতি, তম্পি সকদাগামিঅনাগামিমগ্গেহি তনুভাৰেন অনৰসেসপ্পহানেন চ কামেসু গেধং ৰিনেয্য ৰিনযিত্ৰা ৰূপসমেত্ৰা ন হি জাতু গব্ভসেয্য পুন রেতি একংসেনেৰ পুন গব্ভসেয্যং ন এতি, সুদ্ধাৰাসেসু নিব্বত্তিত্ৰা তত্থেৰ অরহত্তং পাপুণিত্ৰা পরিনিব্বাতীতি.
এৰং ভগৰা দেসনং সমাপেত্ৰা তে ভিক্খূ আহ – ‘‘গচ্ছথ, ভিক্খৰে, তস্মিংযেৰ ৰনসণ্ডে ৰিহরথ. ইমঞ্চ সুত্তং মাসস্স অট্ঠসু ধম্মস্সৰনদিৰসেসু গণ্ডিং আকোটেত্ৰা উস্সারেথ, ধম্মকথং করোথ, সাকচ্ছথ, অনুমোদথ, ইদমেৰ কম্মট্ঠানং আসেৰথ, ভাৰেথ, বহুলীকরোথ. তেপি ৰো অমনুস্সা তং ভেরৰারম্মণং ন দস্সেস্সন্তি, অঞ্ঞদত্থু অত্থকামা হিতকামা ভৰিস্সন্তী’’তি. তে ‘‘সাধূ’’তি ভগৰতো পটিস্সুণিত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা, পদক্খিণং কত্ৰা, তত্থ গন্ত্ৰা, তথা অকংসু. দেৰতাযো চ ‘‘ভদন্তা অম্হাকং অত্থকামা হিতকামা’’তি পীতিসোমনস্সজাতা হুত্ৰা সযমেৰ সেনাসনং সম্মজ্জন্তি, উণ্হোদকং পটিযাদেন্তি, পিট্ঠিপরিকম্মপাদপরিকম্মং করোন্তি, আরক্খং সংৰিদহন্তি. তে ভিক্খূ তথেৰ মেত্তং ভাৰেত্ৰা তমেৰ চ পাদকং কত্ৰা ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা সব্বেৰ তস্মিংযেৰ অন্তোতেমাসে অগ্গফলং অরহত্তং পাপুণিত্ৰা মহাপৰারণায ৰিসুদ্ধিপৰারণং পৰারেসুন্তি.
এৰঞ্হি অত্থকুসলেন তথাগতেন,
ধম্মিস্সরেন কথিতং করণীযমত্থং;
কত্ৰানুভুয্য পরমং হদযস্স সন্তিং,
সন্তং পদং অভিসমেন্তি সমত্তপঞ্ঞা.
তস্মা হি তং অমতমব্ভুতমরিযকন্তং,
সন্তং পদং অভিসমেচ্চ ৰিহরিতুকামো;
ৰিঞ্ঞূ জনো ৰিমলসীলসমাধিপঞ্ঞা,
ভেদং করেয্য সততং করণীযমত্থন্তি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায মেত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.