৩. খগ্গৰিসাণসুত্তৰণ্ণনা
সব্বেসু ভূতেসূতি খগ্গৰিসাণসুত্তং. কা উপ্পত্তি? সব্বসুত্তানং চতুব্বিধা উপ্পত্তি – অত্তজ্ঝাসযতো, পরজ্ঝাসযতো, অট্ঠুপ্পত্তিতো, পুচ্ছাৰসিতো চাতি. দ্ৰযতানুপস্সনাদীনঞ্হি অত্তজ্ঝাসযতো উপ্পত্তি, মেত্তসুত্তাদীনং পরজ্ঝাসযতো, উরগসুত্তাদীনং অট্ঠুপ্পত্তিতো, ধম্মিকসুত্তাদীনং পুচ্ছাৰসিতো. তত্থ খগ্গৰিসাণসুত্তস্স অৰিসেসেন পুচ্ছাৰসিতো উপ্পত্তি. ৰিসেসেন পন যস্মা এত্থ কাচি গাথা তেন তেন পচ্চেকসম্বুদ্ধেন পুট্ঠেন ৰুত্তা, কাচি অপুট্ঠেন অত্তনা অধিগতমগ্গনযানুরূপং উদানংযেৰ উদানেন্তেন, তস্মা কাযচি গাথায পুচ্ছাৰসিতো, কাযচি অত্তজ্ঝাসযতো উপ্পত্তি.
তত্থ যা অযং অৰিসেসেন পুচ্ছাৰসিতো উপ্পত্তি, সা আদিতো পভুতি এৰং ৰেদিতব্বা – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি. অথ খো আযস্মতো আনন্দস্স রহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি – ‘‘বুদ্ধানং পত্থনা চ অভিনীহারো চ দিস্সতি; তথা সাৰকানং, পচ্চেকবুদ্ধানং ন দিস্সতি; যংনূনাহং ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছেয্য’’ন্তি. সো পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা যথাক্কমেন এতমত্থং পুচ্ছি. অথস্স ভগৰা পুব্বযোগাৰচরসুত্তং অভাসি –
‘‘পঞ্চিমে, আনন্দ, আনিসংসা পুব্বযোগাৰচরে দিট্ঠেৰ ধম্মে পটিকচ্চেৰ অঞ্ঞং আরাধেতি. নো চে দিট্ঠেৰ ধম্মে পটিকচ্চেৰ অঞ্ঞং আরাধেতি, অথ মরণকালে অঞ্ঞং আরাধেতি. নো চে মরণকালে অঞ্ঞং আরাধেতি, অথ দেৰপুত্তো সমানো অঞ্ঞং আরাধেতি, অথ বুদ্ধানং সম্মুখীভাৰে খিপ্পাভিঞ্ঞো হোতি, অথ পচ্ছিমে কালে পচ্চেকসম্বুদ্ধো হোতী’’তি –
এৰং ৰত্ৰা পুন আহ –
‘‘পচ্চেকবুদ্ধা নাম, আনন্দ, অভিনীহারসম্পন্না পুব্বযোগাৰচরা হোন্তি. তস্মা বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৰকানং সব্বেসং পত্থনা চ অভিনীহারো চ ইচ্ছিতব্বো’’তি.
সো আহ – ‘‘বুদ্ধানং, ভন্তে, পত্থনা কীৰ চিরং ৰট্টতী’’তি? বুদ্ধানং, আনন্দ, হেট্ঠিমপরিচ্ছেদেন চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ, মজ্ঝিমপরিচ্ছেদেন অট্ঠ অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ, উপরিমপরিচ্ছেদেন সোল়স অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ. এতে চ ভেদা পঞ্ঞাধিকসদ্ধাধিকৰীরিযাধিকৰসেন ঞাতব্বা. পঞ্ঞাধিকানঞ্হি সদ্ধা মন্দা হোতি, পঞ্ঞা তিক্খা. সদ্ধাধিকানং পঞ্ঞা মজ্ঝিমা হোতি, সদ্ধা বলৰা. ৰীরিযাধিকানং সদ্ধাপঞ্ঞা মন্দা, ৰীরিযং বলৰন্তি. অপ্পত্ৰা পন চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ দিৰসে দিৰসে ৰেস্সন্তরদানসদিসং দানং দেন্তোপি তদনুরূপসীলাদিসব্বপারমিধম্মে আচিনন্তোপি অন্তরা বুদ্ধো ভৰিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. কস্মা? ঞাণং গব্ভং ন গণ্হাতি, ৰেপুল্লং নাপজ্জতি, পরিপাকং ন গচ্ছতীতি. যথা নাম তিমাসচতুমাসপঞ্চমাসচ্চযেন নিপ্ফজ্জনকং সস্সং তং তং কালং অপ্পত্ৰা দিৰসে দিৰসে সহস্সক্খত্তুং কেল়াযন্তোপি উদকেন সিঞ্চন্তোপি অন্তরা পক্খেন ৰা মাসেন ৰা নিপ্ফাদেস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. কস্মা? সস্সং গব্ভং ন গণ্হাতি, ৰেপুল্লং নাপজ্জতি, পরিপাকং ন গচ্ছতীতি. এৰমেৰং অপ্পত্ৰা চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি…পে… নেতং ঠানং ৰিজ্জতীতি. তস্মা যথাৰুত্তমেৰ কালং পারমিপূরণং কাতব্বং ঞাণপরিপাকত্থায. এত্তকেনপি চ কালেন বুদ্ধত্তং পত্থযতো অভিনীহারকরণে অট্ঠ সম্পত্তিযো ইচ্ছিতব্বা. অযঞ্হি –
‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, হেতু সত্থারদস্সনং;
পব্বজ্জা গুণসম্পত্তি, অধিকারো চ ছন্দতা;
অট্ঠধম্মসমোধানা, অভিনীহারো সমিজ্ঝতী’’তি. (বু. ৰং. ২.৫৯);
অভিনীহারোতি চ মূলপণিধানস্সেতং অধিৰচনং. তত্থ মনুস্সত্তন্তি মনুস্সজাতি. অঞ্ঞত্র হি মনুস্সজাতিযা অৰসেসজাতীসু দেৰজাতিযম্পি ঠিতস্স পণিধি ন ইজ্ঝতি. এত্থ ঠিতেন পন বুদ্ধত্তং পত্থেন্তেন দানাদীনি পুঞ্ঞকম্মানি কত্ৰা মনুস্সত্তংযেৰ পত্থেতব্বং. তত্থ ঠত্ৰা পণিধি কাতব্বো. এৰঞ্হি সমিজ্ঝতি. লিঙ্গসম্পত্তীতি পুরিসভাৰো. মাতুগামনপুংসকউভতোব্যঞ্জনকানঞ্হি মনুস্সজাতিযং ঠিতানম্পি পণিধি ন সমিজ্ঝতি. তত্থ ঠিতেন পন বুদ্ধত্তং পত্থেন্তেন দানাদীনি পুঞ্ঞকম্মানি কত্ৰা পুরিসভাৰোযেৰ পত্থেতব্বো. তত্থ ঠত্ৰা পণিধি কাতব্বো. এৰঞ্হি সমিজ্ঝতি. হেতূতি অরহত্তস্স উপনিস্সযসম্পত্তি. যো হি তস্মিং অত্তভাৰে ৰাযমন্তো অরহত্তং পাপুণিতুং সমত্থো, তস্স সমিজ্ঝতি, নো ইতরস্স, যথা সুমেধপণ্ডিতস্স. সো হি দীপঙ্করপাদমূলে পব্বজিত্ৰা তেনত্তভাৰেন অরহত্তং পাপুণিতুং সমত্থো অহোসি. সত্থারদস্সনন্তি বুদ্ধানং সম্মুখাদস্সনং. এৰঞ্হি ইজ্ঝতি, নো অঞ্ঞথা; যথা সুমেধপণ্ডিতস্স. সো হি দীপঙ্করং সম্মুখা দিস্ৰা পণিধেসি. পব্বজ্জাতি অনগারিযভাৰো. সো চ খো সাসনে ৰা কম্মৰাদিকিরিযৰাদিতাপসপরিব্বাজকনিকাযে ৰা ৰট্টতি যথা সুমেধপণ্ডিতস্স. সো হি সুমেধো নাম তাপসো হুত্ৰা পণিধেসি. গুণসম্পত্তীতি ঝানাদিগুণপটিলাভো. পব্বজিতস্সাপি হি গুণসম্পন্নস্সেৰ ইজ্ঝতি, নো ইতরস্স; যথা সুমেধপণ্ডিতস্স. সো হি পঞ্চাভিঞ্ঞো অট্ঠসমাপত্তিলাভী চ হুত্ৰা পণিধেসি. অধিকারোতি অধিককারো, পরিচ্চাগোতি অত্থো. জীৰিতাদিপরিচ্চাগঞ্হি কত্ৰা পণিদহতোযেৰ ইজ্ঝতি, নো ইতরস্স; যথা সুমেধপণ্ডিতস্স. সো হি –
‘‘অক্কমিত্ৰান মং বুদ্ধো, সহ সিস্সেহি গচ্ছতু;
মা নং কললে অক্কমিত্থ, হিতায মে ভৰিস্সতী’’তি. (বু. ৰং. ২.৫৩) –
এৰং জীৰিতপরিচ্চাগং কত্ৰা পণিধেসি. ছন্দতাতি কত্তুকম্যতা. সা যস্স বলৰতী হোতি, তস্স ইজ্ঝতি. সা চ, সচে কোচি ৰদেয্য ‘‘কো চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি সতসহস্সঞ্চ কপ্পে নিরযে পচ্চিত্ৰা বুদ্ধত্তং ইচ্ছতী’’তি, তং সুত্ৰা যো ‘‘অহ’’ন্তি ৰত্তুং উস্সহতি, তস্স বলৰতীতি ৰেদিতব্বা. তথা যদি কোচি ৰদেয্য ‘‘কো সকলচক্কৰাল়ং ৰীতচ্চিকানং অঙ্গারানং পূরং অক্কমন্তো অতিক্কমিত্ৰা বুদ্ধত্তং ইচ্ছতি, কো সকলচক্কৰাল়ং সত্তিসূলেহি আকিণ্ণং অক্কমন্তো অতিক্কমিত্ৰা বুদ্ধত্তং ইচ্ছতি, কো সকলচক্কৰাল়ং সমতিত্তিকং উদকপুণ্ণং উত্তরিত্ৰা বুদ্ধত্তং ইচ্ছতি, কো সকলচক্কৰাল়ং নিরন্তরং ৰেল়ুগুম্বসঞ্ছন্নং মদ্দন্তো অতিক্কমিত্ৰা বুদ্ধত্তং ইচ্ছতী’’তি তং সুত্ৰা যো ‘‘অহ’’ন্তি ৰত্তুং উস্সহতি, তস্স বলৰতীতি ৰেদিতব্বা. এৰরূপেন চ কত্তুকম্যতাছন্দেন সমন্নাগতো সুমেধপণ্ডিতো পণিধেসীতি.
এৰং সমিদ্ধাভিনীহারো চ বোধিসত্তো ইমানি অট্ঠারস অভব্বট্ঠানানি ন উপেতি. সো হি ততো পভুতি ন জচ্চন্ধো হোতি, ন জচ্চবধিরো, ন উম্মত্তকো, ন এল়মূগো, ন পীঠসপ্পী, ন মিলক্খূসু উপ্পজ্জতি, ন দাসিকুচ্ছিযা নিব্বত্ততি, ন নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিকো হোতি, নাস্স লিঙ্গং পরিৰত্ততি, ন পঞ্চানন্তরিযকম্মানি করোতি, ন কুট্ঠী হোতি, ন তিরচ্ছানযোনিযং ৰট্টকতো পচ্ছিমত্তভাৰো হোতি, ন খুপ্পিপাসিকনিজ্ঝামতণ্হিকপেতেসু উপ্পজ্জতি, ন কালকঞ্চিকাসুরেসু, ন অৰীচিনিরযে, ন লোকন্তরিকেসু, কামাৰচরেসু ন মারো হোতি, রূপাৰচরেসু ন অসঞ্ঞীভৰে, ন সুদ্ধাৰাসভৰেসু উপ্পজ্জতি, ন অরূপভৰেসু, ন অঞ্ঞং চক্কৰাল়ং সঙ্কমতি.
যা চিমা উস্সাহো উম্মঙ্গো অৰত্থানং হিতচরিযা চাতি চতস্সো বুদ্ধভূমিযো, তাহি সমন্নাগতো হোতি. তত্থ –
‘‘উস্সাহো ৰীরিযং ৰুত্তং, উম্মঙ্গো পঞ্ঞা পৰুচ্চতি;
অৰত্থানং অধিট্ঠানং, হিতচরিযা মেত্তাভাৰনা’’তি. –
ৰেদিতব্বা. যে চাপি ইমে নেক্খম্মজ্ঝাসযো, পৰিৰেকজ্ঝাসযো, অলোভজ্ঝাসযো, অদোসজ্ঝাসযো, অমোহজ্ঝাসযো, নিস্সরণজ্ঝাসযোতি ছ অজ্ঝাসযা বোধিপরিপাকায সংৰত্তন্তি, যেহি সমন্নাগতত্তা নেক্খম্মজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা কামে দোসদস্সাৰিনো, পৰিৰেকজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা সঙ্গণিকায দোসদস্সাৰিনো, অলোভজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা লোভে দোসদস্সাৰিনো, অদোসজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা দোসে দোসদস্সাৰিনো, অমোহজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা মোহে দোসদস্সাৰিনো, নিস্সরণজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা সব্বভৰেসু দোসদস্সাৰিনোতি ৰুচ্চন্তি, তেহি চ সমন্নাগতো হোতি.
পচ্চেকবুদ্ধানং পন কীৰ চিরং পত্থনা ৰট্টতীতি? পচ্চেকবুদ্ধানং দ্ৰে অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ. ততো ওরং ন সক্কা. পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰেত্থ কারণং ৰেদিতব্বং. এত্তকেনাপি চ কালেন পচ্চেকবুদ্ধত্তং পত্থযতো অভিনীহারকরণে পঞ্চ সম্পত্তিযো ইচ্ছিতব্বা. তেসঞ্হি –
মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, ৰিগতাসৰদস্সনং;
অধিকারো ছন্দতা এতে, অভিনীহারকারণা.
তত্থ ৰিগতাসৰদস্সনন্তি বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৰকানং যস্স কস্সচি দস্সনন্তি অত্থো. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
অথ সাৰকানং পত্থনা কিত্তকং ৰট্টতীতি? দ্ৰিন্নং অগ্গসাৰকানং একং অসঙ্খ্যেয্যং কপ্পসতসহস্সঞ্চ, অসীতিমহাসাৰকানং কপ্পসতসহস্সং, তথা বুদ্ধস্স মাতাপিতূনং উপট্ঠাকস্স পুত্তস্স চাতি. ততো ওরং ন সক্কা. ৰুত্তনযমেৰেত্থ কারণং. ইমেসং পন সব্বেসম্পি অধিকারো ছন্দতাতি দ্ৰঙ্গসম্পন্নোযেৰ অভিনীহারো হোতি.
এৰং ইমায পত্থনায ইমিনা চ অভিনীহারেন যথাৰুত্তপ্পভেদং কালং পারমিযো পূরেত্ৰা বুদ্ধা লোকে উপ্পজ্জন্তা খত্তিযকুলে ৰা ব্রাহ্মণকুলে ৰা উপ্পজ্জন্তি, পচ্চেকবুদ্ধা খত্তিযব্রাহ্মণগহপতিকুলানং অঞ্ঞতরস্মিং, অগ্গসাৰকা পন খত্তিযব্রাহ্মণকুলেস্ৰেৰ বুদ্ধা ইৰ সব্ববুদ্ধা সংৰট্টমানে কপ্পে ন উপ্পজ্জন্তি, ৰিৰট্টমানে কপ্পে উপ্পজ্জন্তি. পচ্চেকবুদ্ধা বুদ্ধে অপ্পত্ৰা বুদ্ধানং উপ্পজ্জনকালেযেৰ উপ্পজ্জন্তি. বুদ্ধা সযঞ্চ বুজ্ঝন্তি, পরে চ বোধেন্তি. পচ্চেকবুদ্ধা সযমেৰ বুজ্ঝন্তি, ন পরে বোধেন্তি. অত্থরসমেৰ পটিৰিজ্ঝন্তি, ন ধম্মরসং. ন হি তে লোকুত্তরধম্মং পঞ্ঞত্তিং আরোপেত্ৰা দেসেতুং সক্কোন্তি, মূগেন দিট্ঠসুপিনো ৰিয ৰনচরকেন নগরে সাযিতব্যঞ্জনরসো ৰিয চ নেসং ধম্মাভিসমযো হোতি. সব্বং ইদ্ধিসমাপত্তিপটিসম্ভিদাপভেদং পাপুণন্তি, গুণৰিসিট্ঠতায বুদ্ধানং হেট্ঠা সাৰকানং উপরি হোন্তি, অঞ্ঞে পব্বাজেত্ৰা আভিসমাচারিকং সিক্খাপেন্তি, ‘‘চিত্তসল্লেখো কাতব্বো, ৰোসানং নাপজ্জিতব্ব’’ন্তি ইমিনা উদ্দেসেন উপোসথং করোন্তি, ‘অজ্জুপোসথো’তি ৰচনমত্তেন ৰা. উপোসথং করোন্তা চ গন্ধমাদনে মঞ্জূসকরুক্খমূলে রতনমাল়ে সন্নিপতিত্ৰা করোন্তীতি. এৰং ভগৰা আযস্মতো আনন্দস্স পচ্চেকবুদ্ধানং সব্বাকারপরিপূরং পত্থনঞ্চ অভিনীহারঞ্চ কথেত্ৰা, ইদানি ইমায পত্থনায ইমিনা চ অভিনীহারেন সমুদাগতে তে তে পচ্চেকবুদ্ধে কথেতুং ‘‘সব্বেসু ভূতেসু নিধায দণ্ড’’ন্তিআদিনা নযেন ইমং খগ্গৰিসাণসুত্তং অভাসি. অযং তাৰ অৰিসেসেন পুচ্ছাৰসিতো খগ্গৰিসাণসুত্তস্স উপ্পত্তি.
৩৫. ইদানি ৰিসেসেন ৰত্তব্বা. তত্থ ইমিস্সা তাৰ গাথায এৰং উপ্পত্তি ৰেদিতব্বা – অযং কির পচ্চেকবুদ্ধো পচ্চেকবোধিসত্তভূমিং ওগাহন্তো দ্ৰে অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ পারমিযো পূরেত্ৰা কস্সপস্স ভগৰতো সাসনে পব্বজিত্ৰা আরঞ্ঞিকো হুত্ৰা গতপচ্চাগতৰত্তং পূরেন্তো সমণধম্মং অকাসি. এতং কির ৰত্তং অপরিপূরেত্ৰা পচ্চেকবোধিং পাপুণন্তা নাম নত্থি. কিং পনেতং গতপচ্চাগতৰত্তং নাম? হরণপচ্চাহরণন্তি. তং যথা ৰিভূতং হোতি, তথা কথেস্সাম.
ইধেকচ্চো ভিক্খু হরতি, ন পচ্চাহরতি; একচ্চো পচ্চাহরতি, ন হরতি; একচ্চো পন নেৰ হরতি, ন পচ্চাহরতি; একচ্চো হরতি চ পচ্চাহরতি চ. তত্থ যো ভিক্খু পগেৰ ৰুট্ঠায চেতিযঙ্গণবোধিযঙ্গণৰত্তং কত্ৰা, বোধিরুক্খে উদকং আসিঞ্চিত্ৰা, পানীযঘটং পূরেত্ৰা পানীযমাল়ে ঠপেত্ৰা, আচরিযৰত্তং উপজ্ঝাযৰত্তং কত্ৰা, দ্ৰেঅসীতি খুদ্দকৰত্তানি চুদ্দস মহাৰত্তানি চ সমাদায ৰত্ততি, সো সরীরপরিকম্মং কত্ৰা, সেনাসনং পৰিসিত্ৰা, যাৰ ভিক্খাচারৰেলা তাৰ ৰিৰিত্তাসনে ৰীতিনামেত্ৰা, ৰেলং ঞত্ৰা, নিৰাসেত্ৰা, কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৰা, উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা, সঙ্ঘাটিং খন্ধে করিত্ৰা, পত্তং অংসে আলগ্গেত্ৰা, কম্মট্ঠানং মনসি করোন্তো চেতিযঙ্গণং পত্ৰা, চেতিযঞ্চ বোধিঞ্চ ৰন্দিত্ৰা, গামসমীপে চীৰরং পারুপিত্ৰা, পত্তমাদায গামং পিণ্ডায পৰিসতি, এৰং পৰিট্ঠো চ লাভী ভিক্খু পুঞ্ঞৰা উপাসকেহি সক্কতগরুকতো উপট্ঠাককুলে ৰা পটিক্কমনসালাযং ৰা পটিক্কমিত্ৰা উপাসকেহি তং তং পঞ্হং পুচ্ছিযমানো তেসং পঞ্হৰিস্সজ্জনেন ধম্মদেসনাৰিক্খেপেন চ তং মনসিকারং ছড্ডেত্ৰা নিক্খমতি, ৰিহারং আগতোপি ভিক্খূনং পঞ্হং পুট্ঠো কথেতি, ধম্মং ভণতি, তং তং ব্যাপারমাপজ্জতি, পচ্ছাভত্তম্পি পুরিমযামম্পি মজ্ঝিমযামম্পি এৰং ভিক্খূহি সদ্ধিং পপঞ্চিত্ৰা কাযদুট্ঠুল্লাভিভূতো পচ্ছিমযামেপি সযতি, নেৰ কম্মট্ঠানং মনসি করোতি, অযং ৰুচ্চতি হরতি, ন পচ্চাহরতীতি.
যো পন ব্যাধিবহুলো হোতি, ভুত্তাহারো পচ্চূসসমযে ন সম্মা পরিণমতি, পগেৰ ৰুট্ঠায যথাৰুত্তং ৰত্তং কাতুং ন সক্কোতি কম্মট্ঠানং ৰা মনসি কাতুং, অঞ্ঞদত্থু যাগুং ৰা ভেসজ্জং ৰা পত্থযমানো কালস্সেৰ পত্তচীৰরমাদায গামং পৰিসতি. তত্থ যাগুং ৰা ভেসজ্জং ৰা ভত্তং ৰা লদ্ধা ভত্তকিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৰা, পঞ্ঞত্তাসনে নিসিন্নো কম্মট্ঠানং মনসি কত্ৰা, ৰিসেসং পত্ৰা ৰা অপ্পত্ৰা ৰা, ৰিহারং আগন্ত্ৰা, তেনেৰ মনসিকারেন ৰিহরতি. অযং ৰুচ্চতি পচ্চাহরতি ন হরতীতি. এদিসা চ ভিক্খূ যাগুং পিৰিত্ৰা, ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা, বুদ্ধসাসনে অরহত্তং পত্তা গণনপথং ৰীতিৰত্তা. সীহল়দীপেযেৰ তেসু তেসু গামেসু আসনসালায ন তং আসনং অত্থি, যত্থ যাগুং পিৰিত্ৰা অরহত্তং পত্তো ভিক্খু নত্থীতি.
যো পন পমাদৰিহারী হোতি নিক্খিত্তধুরো, সব্বৰত্তানি ভিন্দিত্ৰা পঞ্চৰিধচেতোখিলৰিনিবন্ধনবদ্ধচিত্তো ৰিহরন্তো কম্মট্ঠানমনসিকারমননুযুত্তো গামং পিণ্ডায পৰিসিত্ৰা গিহিপপঞ্চেন পপঞ্চিতো তুচ্ছকো নিক্খমতি, অযং ৰুচ্চতি নেৰ হরতি ন পচ্চাহরতীতি.
যো পন পগেৰ ৰুট্ঠায পুরিমনযেনেৰ সব্বৰত্তানি পরিপূরেত্ৰা যাৰ ভিক্খাচারৰেলা, তাৰ পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা কম্মট্ঠানং মনসি করোতি. কম্মট্ঠানং নাম দুৰিধং – সব্বত্থকং, পারিহারিযঞ্চ. সব্বত্থকং নাম মেত্তা চ মরণস্সতি চ. তং সব্বত্থ ইচ্ছিতব্বতো ‘‘সব্বত্থক’’ন্তি ৰুচ্চতি. মেত্তা নাম আৰাসাদীসু সব্বত্থ ইচ্ছিতব্বা. আৰাসেসু হি মেত্তাৰিহারী ভিক্খু সব্রহ্মচারীনং পিযো হোতি, তেন ফাসু অসঙ্ঘট্ঠো ৰিহরতি. দেৰতাসু মেত্তাৰিহারী দেৰতাহি রক্খিতগোপিতো সুখং ৰিহরতি. রাজরাজমহামত্তাদীসু মেত্তাৰিহারী, তেহি মমাযিতো সুখং ৰিহরতি. গামনিগমাদীসু মেত্তাৰিহারী সব্বত্থ ভিক্খাচরিযাদীসু মনুস্সেহি সক্কতগরুকতো সুখং ৰিহরতি. মরণস্সতিভাৰনায জীৰিতনিকন্তিং পহায অপ্পমত্তো ৰিহরতি.
যং পন সদা পরিহরিতব্বং চরিতানুকূলেন গহিতত্তা দসাসুভকসিণানুস্সতীসু অঞ্ঞতরং, চতুধাতুৰৰত্থানমেৰ ৰা, তং সদা পরিহরিতব্বতো, রক্খিতব্বতো, ভাৰেতব্বতো চ পারিহারিযন্তি ৰুচ্চতি, মূলকম্মট্ঠানন্তিপি তদেৰ. তত্থ যং পঠমং সব্বত্থককম্মট্ঠানং মনসি করিত্ৰা পচ্ছা পারিহারিযকম্মট্ঠানং মনসি করোতি, তং চতুধাতুৰৰত্থানমুখেন দস্সেস্সাম.
অযঞ্হি যথাঠিতং যথাপণিহিতং কাযং ধাতুসো পচ্চৰেক্খতি – যং ইমস্মিং সরীরে ৰীসতিকোট্ঠাসেসু কক্খল়ং খরগতং, সা পথৰীধাতু. যং দ্ৰাদসসু আবন্ধনকিচ্চকরং স্নেহগতং, সা আপোধাতু. যং চতূসু পরিপাচনকরং উসুমগতং, সা তেজোধাতু. যং পন ছসু ৰিত্থম্ভনকরং ৰাযোগতং, সা ৰাযোধাতু. যং পনেত্থ চতূহি মহাভূতেহি অসম্ফুট্ঠং ছিদ্দং ৰিৰরং, সা আকাসধাতু. তংৰিজাননকং চিত্তং ৰিঞ্ঞাণধাতু. ততো উত্তরি অঞ্ঞো সত্তো ৰা পুগ্গলো ৰা নত্থি. কেৰলং সুদ্ধসঙ্খারপুঞ্জোৰ অযন্তি.
এৰং আদিমজ্ঝপরিযোসানতো কম্মট্ঠানং মনসি করিত্ৰা, কালং ঞত্ৰা, উট্ঠাযাসনা নিৰাসেত্ৰা, পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ গামং পিণ্ডায গচ্ছতি. গচ্ছন্তো চ যথা অন্ধপুথুজ্জনা অভিক্কমাদীসু ‘‘অত্তা অভিক্কমতি, অত্তনা অভিক্কমো নিব্বত্তিতো’’তি ৰা, ‘‘অহং অভিক্কমামি, মযা অভিক্কমো নিব্বত্তিতো’’তি ৰা সম্মুয্হন্তি, তথা অসম্মুয্হন্তো ‘‘অভিক্কমামীতি চিত্তে উপ্পজ্জমানে তেনেৰ চিত্তেন সদ্ধিং চিত্তসমুট্ঠানা সন্ধারণৰাযোধাতু উপ্পজ্জতি. সা ইমং পথৰীধাত্ৰাদিসন্নিৰেসভূতং কাযসম্মতং অট্ঠিকসঙ্ঘাটং ৰিপ্ফরতি, ততো চিত্তকিরিযাৰাযোধাতুৰিপ্ফারৰসেন অযং কাযসম্মতো অট্ঠিকসঙ্ঘাটো অভিক্কমতি. তস্সেৰং অভিক্কমতো একেকপাদুদ্ধারণে চতূসু ধাতূসু ৰাযোধাতুঅনুগতা তেজোধাতু অধিকা উপ্পজ্জতি, মন্দা ইতরা. অতিহরণৰীতিহরণাপহরণেসু পন তেজোধাতুঅনুগতা ৰাযোধাতু অধিকা উপ্পজ্জতি, মন্দা ইতরা. ওরোহণে পন পথৰীধাতুঅনুগতা আপোধাতু অধিকা উপ্পজ্জতি, মন্দা ইতরা. সন্নিক্খেপনসমুপ্পীল়নেসু আপোধাতুঅনুগতা পথৰীধাতু অধিকা উপ্পজ্জতি, মন্দা ইতরা. ইচ্চেতা ধাতুযো তেন তেন অত্তনো উপ্পাদকচিত্তেন সদ্ধিং তত্থ তত্থেৰ ভিজ্জন্তি. তত্থ কো একো অভিক্কমতি, কস্স ৰা একস্স অভিক্কমন’’ন্তি এৰং একেকপাদুদ্ধারণাদিপ্পকারেসু একেকস্মিং পকারে উপ্পন্নধাতুযো, তদৰিনিব্ভুত্তা চ সেসা রূপধম্মা, তংসমুট্ঠাপকং চিত্তং, তংসম্পযুত্তা চ সেসা অরূপধম্মাতি এতে রূপারূপধম্মা. ততো পরং অতিহরণৰীতিহরণাদীসু অঞ্ঞং পকারং ন সম্পাপুণন্তি, তত্থ তত্থেৰ ভিজ্জন্তি. তস্মা অনিচ্চা. যঞ্চ অনিচ্চং, তং দুক্খং. যং দুক্খং, তদনত্তাতি এৰং সব্বাকারপরিপূরং কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তোৰ গচ্ছতি. অত্থকামা হি কুলপুত্তা সাসনে পব্বজিত্ৰা দসপি ৰীসম্পি তিংসম্পি চত্তালীসম্পি পঞ্ঞাসম্পি সট্ঠিপি সত্ততিপি সতম্পি একতো ৰসন্তা কতিকৰত্তং কত্ৰা ৰিহরন্তি – ‘‘আৰুসো, তুম্হে ন ইণট্ঠা, ন ভযট্ঠা, ন জীৰিকাপকতা পব্বজিতা; দুক্খা মুচ্চিতুকামা পনেত্থ পব্বজিতা. তস্মা গমনে উপ্পন্নকিলেসং গমনেযেৰ নিগ্গণ্হথ, ঠানে নিসজ্জায, সযনে উপ্পন্নকিলেসং গমনেযেৰ নিগ্গণ্হথা’’তি. তে এৰং কতিকৰত্তং কত্ৰা ভিক্খাচারং গচ্ছন্তা অড্ঢউসভউসভঅড্ঢগাৰুতগাৰুতন্তরেসু পাসাণা হোন্তি, তায সঞ্ঞায কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তাৰ গচ্ছন্তি. সচে কস্সচি গমনে কিলেসো উপ্পজ্জতি, তত্থেৰ নং নিগ্গণ্হাতি. তথা অসক্কোন্তো তিট্ঠতি. অথস্স পচ্ছতো আগচ্ছন্তোপি তিট্ঠতি. সো – ‘‘অযং ভিক্খু তুয্হং উপ্পন্নৰিতক্কং জানাতি, অননুচ্ছৰিকং তে এত’’ন্তি অত্তানং পটিচোদেত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা তত্থেৰ অরিযভূমিং ওক্কমতি. তথা অসক্কোন্তো নিসীদতি. অথস্স পচ্ছতো আগচ্ছন্তোপি নিসীদতীতি সোযেৰ নযো. অরিযভূমি ওক্কমিতুং অসক্কোন্তোপি তং কিলেসং ৰিক্খম্ভেত্ৰা কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তোৰ গচ্ছতি. ন কম্মট্ঠানৰিপ্পযুত্তেন চিত্তেন পাদং উদ্ধরতি. উদ্ধরতি চে, পটিনিৰত্তিত্ৰা পুরিমপ্পদেসংযেৰ এতি সীহল়দীপে আলিন্দকৰাসী মহাফুস্সদেৰত্থেরো ৰিয.
সো কির একূনৰীসতি ৰস্সানি গতপচ্চাগতৰত্তং পূরেন্তো এৰ ৰিহাসি. মনুস্সাপি সুদং অন্তরামগ্গে কসন্তা চ ৰপন্তা চ মদ্দন্তা চ কম্মানি করোন্তা থেরং তথা গচ্ছন্তং দিস্ৰা – ‘‘অযং থেরো পুনপ্পুনং নিৰত্তিত্ৰা গচ্ছতি, কিং নু খো মগ্গমূল়্হো, উদাহু কিঞ্চি পমুট্ঠো’’তি সমুল্লপন্তি. সো তং অনাদিযিত্ৰা কম্মট্ঠানযুত্তেনেৰ চিত্তেন সমণধম্মং করোন্তো ৰীসতিৰস্সব্ভন্তরে অরহত্তং পাপুণি. অরহত্তপ্পত্তদিৰসে চস্স চঙ্কমনকোটিযং অধিৰত্থা দেৰতা অঙ্গুলীহি দীপং উজ্জালেত্ৰা অট্ঠাসি. চত্তারোপি মহারাজানো সক্কো চ দেৰানমিন্দো, ব্রহ্মা চ সহম্পতি উপট্ঠানং আগমংসু. তঞ্চ ওভাসং দিস্ৰা ৰনৰাসী মহাতিস্সত্থেরো তং দুতিযদিৰসে পুচ্ছি ‘‘রত্তিভাগে আযস্মতো সন্তিকে ওভাসো অহোসি, কিং সো ওভাসো’’তি? থেরো ৰিক্খেপং করোন্তো ‘‘ওভাসো নাম দীপোভাসোপি হোতি, মণিওভাসোপী’’তি এৰমাদিং আহ. সো ‘‘পটিচ্ছাদেথ তুম্হে’’তি নিবদ্ধো ‘‘আমা’’তি পটিজানিত্ৰা আরোচেসি.
কাল়ৰল্লিমণ্ডপৰাসী মহানাগত্থেরো ৰিয চ. সোপি কির গতপচ্চাগতৰত্তং পূরেন্তো ‘‘পঠমং তাৰ ভগৰতো মহাপধানং পূজেমী’’তি সত্ত ৰস্সানি ঠানচঙ্কমমেৰ অধিট্ঠাসি. পুন সোল়স ৰস্সানি গতপচ্চাগতৰত্তং পূরেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. এৰং কম্মট্ঠানযুত্তেনেৰ চিত্তেন পাদং উদ্ধরন্তো ৰিপ্পযুত্তেন চিত্তেন উদ্ধটে পন পটিনিৰত্তন্তো গামসমীপং গন্ত্ৰা, ‘‘গাৰী নু পব্বজিতো নূ’’তি আসঙ্কনীযপ্পদেসে ঠত্ৰা, সঙ্ঘাটিং পারুপিত্ৰা পত্তং গহেত্ৰা, গামদ্ৰারং পত্ৰা, কচ্ছকন্তরতো উদকং গহেত্ৰা, গণ্ডূসং কত্ৰা গামং পৰিসতি ‘‘ভিক্খং দাতুং ৰা ৰন্দিতুং ৰা উপগতে মনুস্সে ‘দীঘাযুকা হোথা’তি ৰচনমত্তেনপি মা মে কম্মট্ঠানৰিক্খেপো অহোসী’’তি সচে পন ‘‘অজ্জ, ভন্তে, কিং সত্তমী, উদাহু অট্ঠমী’’তি দিৰসং পুচ্ছন্তি, উদকং গিলিত্ৰা আরোচেতি. সচে দিৰসপুচ্ছকা ন হোন্তি, নিক্খমনৰেলাযং গামদ্ৰারে নিট্ঠুভিত্ৰাৰ যাতি.
সীহল়দীপেযেৰ কলম্বতিত্থৰিহারে ৰস্সূপগতা পঞ্ঞাসভিক্খূ ৰিয চ. তে কির ৰস্সূপনাযিকউপোসথদিৰসে কতিকৰত্তং অকংসু – ‘‘অরহত্তং অপ্পত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং নালপিস্সামা’’তি. গামঞ্চ পিণ্ডায পৰিসন্তা গামদ্ৰারে উদকগণ্ডূসং কত্ৰা পৰিসিংসু, দিৰসে পুচ্ছিতে উদকং গিলিত্ৰা আরোচেসুং, অপুচ্ছিতে গামদ্ৰারে নিট্ঠুভিত্ৰা ৰিহারং আগমংসু. তত্থ মনুস্সা নিট্ঠুভনট্ঠানং দিস্ৰা জানিংসু ‘‘অজ্জ একো আগতো, অজ্জ দ্ৰে’’তি. এৰঞ্চ চিন্তেসুং ‘‘কিং নু খো এতে অম্হেহেৰ সদ্ধিং ন সল্লপন্তি, উদাহু অঞ্ঞমঞ্ঞম্পি? যদি অঞ্ঞমঞ্ঞম্পি ন সল্লপন্তি, অদ্ধা ৰিৰাদজাতা ভৰিস্সন্তি, হন্দ নেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং খমাপেস্সামা’’তি সব্বে ৰিহারং অগমংসু. তত্থ পঞ্ঞাসভিক্খূসু ৰস্সং উপগতেসু দ্ৰে ভিক্খূ একোকাসে নাদ্দসংসু. ততো যো তেসু চক্খুমা পুরিসো, সো এৰমাহ – ‘‘ন, ভো, কলহকারকানং ৰসনোকাসো ঈদিসো হোতি, সুসম্মট্ঠং চেতিযঙ্গণং বোধিযঙ্গণং, সুনিক্খিত্তা সম্মজ্জনিযো, সূপট্ঠপিতং পানীযপরিভোজনীয’’ন্তি. তে ততোৰ নিৰত্তা. তে ভিক্খূ অন্তোতেমাসেযেৰ ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা অরহত্তং পত্ৰা মহাপৰারণায ৰিসুদ্ধিপৰারণং পৰারেসুং.
এৰং কাল়ৰল্লিমণ্ডপৰাসী মহানাগত্থেরো ৰিয কলম্বতিত্থৰিহারে ৰস্সূপগতভিক্খূ ৰিয চ কম্মট্ঠানযুত্তেনেৰ চিত্তেন পাদং উদ্ধরন্তো গামসমীপং পত্ৰা, উদকগণ্ডূসং কত্ৰা, ৰীথিযো সল্লক্খেত্ৰা, যত্থ সুরাসোণ্ডধুত্তাদযো কলহকারকা চণ্ডহত্থিঅস্সাদযো ৰা নত্থি, তং ৰীথিং পটিপজ্জতি. তত্থ চ পিণ্ডায চরমানো ন তুরিততুরিতো ৰিয জৰেন গচ্ছতি, জৰনপিণ্ডপাতিকধুতঙ্গং নাম নত্থি. ৰিসমভূমিভাগপ্পত্তং পন উদকভরিতসকটমিৰ নিচ্চলোৰ হুত্ৰা গচ্ছতি. অনুঘরং পৰিট্ঠো চ দাতুকামং অদাতুকামং ৰা সল্লক্খেতুং তদনুরূপং কালং আগমেন্তো ভিক্খং গহেত্ৰা, পতিরূপে ওকাসে নিসীদিত্ৰা, কম্মট্ঠানং মনসি করোন্তো আহারে পটিকূলসঞ্ঞং উপট্ঠপেত্ৰা, অক্খব্ভঞ্জনৰণালেপনপুত্তমংসূপমাৰসেন পচ্চৰেক্খন্তো অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং আহারং আহারেতি, নেৰ দৰায ন মদায…পে… ভুত্তাৰী চ উদককিচ্চং কত্ৰা, মুহুত্তং ভত্তকিলমথং পটিপ্পস্সম্ভেত্ৰা, যথা পুরে ভত্তং, এৰং পচ্ছা ভত্তং পুরিমযামং পচ্ছিমযামঞ্চ কম্মট্ঠানং মনসি করোতি. অযং ৰুচ্চতি হরতি চেৰ পচ্চাহরতি চাতি. এৰমেতং হরণপচ্চাহরণং গতপচ্চাগতৰত্তন্তি ৰুচ্চতি.
এতং পূরেন্তো যদি উপনিস্সযসম্পন্নো হোতি, পঠমৰযে এৰ অরহত্তং পাপুণাতি. নো চে পঠমৰযে পাপুণাতি, অথ মজ্ঝিমৰযে পাপুণাতি. নো চে মজ্ঝিমৰযে পাপুণাতি, অথ মরণসমযে পাপুণাতি. নো চে মরণসমযে পাপুণাতি, অথ দেৰপুত্তো হুত্ৰা পাপুণাতি. নো চে দেৰপুত্তো হুত্ৰা পাপুণাতি, অথ পচ্চেকসম্বুদ্ধো হুত্ৰা পরিনিব্বাতি. নো চে পচ্চেকসম্বুদ্ধো হুত্ৰা পরিনিব্বাতি, অথ বুদ্ধানং সন্তিকে খিপ্পাভিঞ্ঞো হোতি; সেয্যথাপি – থেরো বাহিযো, মহাপঞ্ঞো ৰা হোতি; সেয্যথাপি থেরো সারিপুত্তো.
অযং পন পচ্চেকবোধিসত্তো কস্সপস্স ভগৰতো সাসনে পব্বজিত্ৰা, আরঞ্ঞিকো হুত্ৰা, ৰীসতি ৰস্সসহস্সানি এতং গতপচ্চাগতৰত্তং পূরেত্ৰা, কালং কত্ৰা, কামাৰচরদেৰলোকে উপ্পজ্জি. ততো চৰিত্ৰা বারাণসিরঞ্ঞো অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং অগ্গহেসি. কুসলা ইত্থিযো তদহেৰ গব্ভসণ্ঠানং জানন্তি, সা চ তাসমঞ্ঞতরা, তস্মা তং গব্ভপতিট্ঠানং রঞ্ঞো নিৰেদেসি. ধম্মতা এসা, যং পুঞ্ঞৰন্তে সত্তে গব্ভে উপ্পন্নে মাতুগামো গব্ভপরিহারং লভতি. তস্মা রাজা তস্সা গব্ভপরিহারং অদাসি. সা ততো পভুতি নাচ্চুণ্হং কিঞ্চি অজ্ঝোহরিতুং লভতি, নাতিসীতং, নাতিঅম্বিলং, নাতিলোণং, নাতিকটুকং, নাতিতিত্তকং. অচ্চুণ্হে হি মাতরা অজ্ঝোহটে গব্ভস্স লোহকুম্ভিৰাসো ৰিয হোতি, অতিসীতে লোকন্তরিকৰাসো ৰিয, অচ্চম্বিললোণকটুকতিত্তকেসু ভুত্তেসু সত্থেন ফালেত্ৰা অম্বিলাদীহি সিত্তানি ৰিয গব্ভসেয্যকস্স অঙ্গানি তিব্বৰেদনানি হোন্তি. অতিচঙ্কমনট্ঠাননিসজ্জাসযনতোপি নং নিৰারেন্তি – ‘‘কুচ্ছিগতস্স সঞ্চলনদুক্খং মা অহোসী’’তি. মুদুকত্থরণত্থতায ভূমিযং চঙ্কমনাদীনি মত্তায কাতুং লভতি, ৰণ্ণগন্ধাদিসম্পন্নং সাদুসপ্পাযং অন্নপানং লভতি. পরিগ্গহেত্ৰাৰ নং চঙ্কমাপেন্তি, নিসীদাপেন্তি, ৰুট্ঠাপেন্তি.
সা এৰং পরিহরিযমানা গব্ভপরিপাককালে সূতিঘরং পৰিসিত্ৰা পচ্চূসসমযে পুত্তং ৰিজাযি পক্কতেলমদ্দিতমনোসিলাপিণ্ডিসদিসং ধঞ্ঞপুঞ্ঞলক্খণূপেতং. ততো নং পঞ্চমদিৰসে অলঙ্কতপ্পটিযত্তং রঞ্ঞো দস্সেসুং, রাজা তুট্ঠো ছসট্ঠিযা ধাতীহি উপট্ঠাপেসি. সো সব্বসম্পত্তীহি ৰড্ঢমানো ন চিরস্সেৰ ৰিঞ্ঞুতং পাপুণি. তং সোল়সৰস্সুদ্দেসিকমেৰ সমানং রাজা রজ্জে অভিসিঞ্চি, ৰিৰিধনাটকানি চস্স উপট্ঠাপেসি. অভিসিত্তো রাজপুত্তো রজ্জং কারেসি নামেন ব্রহ্মদত্তো সকলজম্বুদীপে ৰীসতিযা নগরসহস্সেসু. জম্বুদীপে হি পুব্বে চতুরাসীতি নগরসহস্সানি অহেসুং. তানি পরিহাযন্তানি সট্ঠি অহেসুং, ততো পরিহাযন্তানি চত্তালীসং, সব্বপরিহাযনকালে পন ৰীসতি হোন্তি. অযঞ্চ ব্রহ্মদত্তো সব্বপরিহাযনকালে উপ্পজ্জি. তেনস্স ৰীসতি নগরসহস্সানি অহেসুং, ৰীসতি পাসাদসহস্সানি, ৰীসতি হত্থিসহস্সানি, ৰীসতি অস্সসহস্সানি, ৰীসতি রথসহস্সানি, ৰীসতি পত্তিসহস্সানি, ৰীসতি ইত্থিসহস্সানি – ওরোধা চ নাটকিত্থিযো চ, ৰীসতি অমচ্চসহস্সানি. সো মহারজ্জং কারযমানো এৰ কসিণপরিকম্মং কত্ৰা পঞ্চ অভিঞ্ঞাযো, অট্ঠ সমাপত্তিযো চ নিব্বত্তেসি. যস্মা পন অভিসিত্তরঞ্ঞা নাম অৰস্সং অট্টকরণে নিসীদিতব্বং, তস্মা একদিৰসং পগেৰ পাতরাসং ভুঞ্জিত্ৰা ৰিনিচ্ছযট্ঠানে নিসীদি. তত্থ উচ্চাসদ্দমহাসদ্দং অকংসু. সো ‘‘অযং সদ্দো সমাপত্তিযা উপক্কিলেসো’’তি পাসাদতলং অভিরুহিত্ৰা ‘‘সমাপত্তিং অপ্পেমী’’তি নিসিন্নো নাসক্খি অপ্পেতুং, রজ্জৰিক্খেপেন সমাপত্তি পরিহীনা. ততো চিন্তেসি ‘‘কিং রজ্জং ৰরং, উদাহু সমণধম্মো’’তি. ততো ‘‘রজ্জসুখং পরিত্তং অনেকাদীনৰং, সমণধম্মসুখং পন ৰিপুলমনেকানিসংসং উত্তমপুরিসসেৰিতঞ্চা’’তি ঞত্ৰা অঞ্ঞতরং অমচ্চং আণাপেসি – ‘‘ইমং রজ্জং ধম্মেন সমেন অনুসাস, মা খো অধম্মকারং অকাসী’’তি সব্বং নিয্যাতেত্ৰা পাসাদং অভিরুহিত্ৰা সমাপত্তিসুখেন ৰিহরতি, ন কোচি উপসঙ্কমিতুং লভতি অঞ্ঞত্র মুখধোৰনদন্তকট্ঠদাযকভত্তনীহারকাদীহি.
ততো অদ্ধমাসমত্তে ৰীতিক্কন্তে মহেসী পুচ্ছি ‘‘রাজা উয্যানগমনবলদস্সননাটকাদীসু কত্থচি ন দিস্সতি, কুহিং গতো’’তি? তস্সা তমত্থং আরোচেসুং. সা অমচ্চস্স পাহেসি ‘‘রজ্জে পটিচ্ছিতে অহম্পি পটিচ্ছিতা হোমি, এতু মযা সদ্ধিং সংৰাসং কপ্পেতূ’’তি. সো উভো কণ্ণে থকেত্ৰা ‘‘অসৰনীযমেত’’ন্তি পটিক্খিপি. সা পুনপি দ্ৰত্তিক্খত্তুং পেসেত্ৰা অনিচ্ছমানং তজ্জাপেসি – ‘‘যদি ন করোসি, ঠানাপি তে চাৰেমি, জীৰিতাপি ৰোরোপেমী’’তি. সো ভীতো ‘‘মাতুগামো নাম দল়্হনিচ্ছযো, কদাচি এৰম্পি কারাপেয্যা’’তি একদিৰসং রহো গন্ত্ৰা তায সদ্ধিং সিরিসযনে সংৰাসং কপ্পেসি. সা পুঞ্ঞৰতী সুখসম্ফস্সা. সো তস্সা সম্ফস্সরাগেন রত্তো তত্থ অভিক্খণং সঙ্কিতসঙ্কিতোৰ অগমাসি. অনুক্কমেন অত্তনো ঘরসামিকো ৰিয নিব্বিসঙ্কো পৰিসিতুমারদ্ধো.
ততো রাজমনুস্সা তং পৰত্তিং রঞ্ঞো আরোচেসুং. রাজা ন সদ্দহতি. দুতিযম্পি ততিযম্পি আরোচেসুং. ততো নিলীনো সযমেৰ দিস্ৰা সব্বামচ্চে সন্নিপাতাপেত্ৰা আরোচেসি. তে – ‘‘অযং রাজাপরাধিকো হত্থচ্ছেদং অরহতি, পাদচ্ছেদং অরহতী’’তি যাৰ সূলে উত্তাসনং, তাৰ সব্বকম্মকারণানি নিদ্দিসিংসু. রাজা – ‘‘এতস্স ৰধবন্ধনতাল়নে ময্হং ৰিহিংসা উপ্পজ্জেয্য, জীৰিতা ৰোরোপনে পাণাতিপাতো ভৰেয্য, ধনহরণে অদিন্নাদানং, অলং এৰরূপেহি কতেহি, ইমং মম রজ্জা নিক্কড্ঢথা’’তি আহ. অমচ্চা তং নিব্বিসযং অকংসু. সো অত্তনো ধনসারঞ্চ পুত্তদারঞ্চ গহেত্ৰা পরৰিসযং অগমাসি. তত্থ রাজা সুত্ৰা ‘‘কিং আগতোসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘দেৰ, ইচ্ছামি তং উপট্ঠাতু’’ন্তি. সো তং সম্পটিচ্ছি. অমচ্চো কতিপাহচ্চযেন লদ্ধৰিস্সাসো তং রাজানং এতদৰোচ – ‘‘মহারাজ, অমক্খিকমধুং পস্সামি, তং খাদন্তো নত্থী’’তি. রাজা ‘‘কিং এতং উপ্পণ্ডেতুকামো ভণতী’’তি ন সুণাতি. সো অন্তরং লভিত্ৰা পুনপি সুট্ঠুতরং ৰণ্ণেত্ৰা আরোচেসি. রাজা ‘‘কিং এত’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘বারাণসিরজ্জং, দেৰা’’তি. রাজা ‘‘মং নেত্ৰা মারেতুকামোসী’’তি আহ. সো ‘‘মা, দেৰ, এৰং অৰচ, যদি ন সদ্দহসি, মনুস্সে পেসেহী’’তি. সো মনুস্সে পেসেসি. তে গন্ত্ৰা গোপুরং খণিত্ৰা রঞ্ঞো সযনঘরে উট্ঠহিংসু.
রাজা দিস্ৰা ‘‘কিস্স আগতাত্থা’’তি পুচ্ছি. ‘‘চোরা মযং, মহারাজা’’তি. রাজা তেসং ধনং দাপেত্ৰা ‘‘মা পুন এৰমকত্থা’’তি ওৰদিত্ৰা ৰিস্সজ্জেসি. তে আগন্ত্ৰা তস্স রঞ্ঞো আরোচেসুং. সো পুনপি দ্ৰত্তিক্খত্তুং তথেৰ ৰীমংসিত্ৰা ‘‘সীলৰা রাজা’’তি চতুরঙ্গিনিং সেনং সন্নয্হিত্ৰা সীমন্তরে একং নগরং উপগম্ম তত্থ অমচ্চস্স পাহেসি ‘‘নগরং ৰা মে দেহি যুদ্ধং ৰা’’তি. সো ব্রহ্মদত্তস্স তমত্থং আরোচাপেসি ‘‘আণাপেতু দেৰো কিং যুজ্ঝামি, উদাহু নগরং দেমী’’তি. রাজা ‘‘ন যুজ্ঝিতব্বং, নগরং দত্ৰা ইধাগচ্ছা’’তি পেসেসি. সো তথা অকাসি. পটিরাজাপি তং নগরং গহেত্ৰা অৰসেসনগরেসুপি তথেৰ দূতং পাহেসি. তেপি অমচ্চা তথেৰ ব্রহ্মদত্তস্স আরোচেত্ৰা তেন ‘‘ন যুজ্ঝিতব্বং, ইধাগন্তব্ব’’ন্তি ৰুত্তা বারাণসিং আগমংসু.
ততো অমচ্চা ব্রহ্মদত্তং আহংসু – ‘‘মহারাজ, তেন সহ যুজ্ঝামা’’তি. রাজা – ‘‘মম পাণাতিপাতো ভৰিস্সতী’’তি ৰারেসি. অমচ্চা – ‘‘মযং, মহারাজ, তং জীৰগ্গাহং গহেত্ৰা ইধেৰ আনেস্সামা’’তি নানাউপাযেহি রাজানং সঞ্ঞাপেত্ৰা ‘‘এহি মহারাজা’’তি গন্তুং আরদ্ধা. রাজা ‘‘সচে সত্তমারণপ্পহরণৰিলুম্পনকম্মং ন করোথ, গচ্ছামী’’তি ভণতি. অমচ্চা ‘‘ন, দেৰ, করোম, ভযং দস্সেত্ৰা পলাপেমা’’তি চতুরঙ্গিনিং সেনং সন্নয্হিত্ৰা ঘটেসু দীপে পক্খিপিত্ৰা রত্তিং গচ্ছিংসু. পটিরাজা তং দিৰসং বারাণসিসমীপে নগরং গহেত্ৰা ইদানি কিন্তি রত্তিং সন্নাহং মোচাপেত্ৰা পমত্তো নিদ্দং ওক্কমি সদ্ধিং বলকাযেন. ততো অমচ্চা বারাণসিরাজানং গহেত্ৰা পটিরঞ্ঞো খন্ধাৰারং গন্ত্ৰা সব্বঘটেহি দীপে নিহরাপেত্ৰা একপজ্জোতায সেনায সদ্দং অকংসু. পটিরঞ্ঞো অমচ্চো মহাবলং দিস্ৰা ভীতো অত্তনো রাজানং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘উট্ঠেহি অমক্খিকমধুং খাদাহী’’তি মহাসদ্দং অকাসি. তথা দুতিযোপি, ততিযোপি. পটিরাজা তেন সদ্দেন পটিবুজ্ঝিত্ৰা ভযং সন্তাসং আপজ্জি. উক্কুট্ঠিসতানি পৰত্তিংসু. সো ‘‘পরৰচনং সদ্দহিত্ৰা অমিত্তহত্থং পত্তোম্হী’’তি সব্বরত্তিং তং তং ৰিপ্পলপিত্ৰা দুতিযদিৰসে ‘‘ধম্মিকো রাজা, উপরোধং ন করেয্য, গন্ত্ৰা খমাপেমী’’তি চিন্তেত্ৰা রাজানং উপসঙ্কমিত্ৰা জণ্ণুকেহি পতিট্ঠহিত্ৰা ‘‘খম, মহারাজ, ময্হং অপরাধ’’ন্তি আহ. রাজা তং ওৰদিত্ৰা ‘‘উট্ঠেহি, খমামি তে’’তি আহ. সো রঞ্ঞা এৰং ৰুত্তমত্তেযেৰ পরমস্সাসপ্পত্তো অহোসি, বারাণসিরঞ্ঞো সমীপেযেৰ জনপদে রজ্জং লভি. তে অঞ্ঞমঞ্ঞং সহাযকা অহেসুং.
অথ ব্রহ্মদত্তো দ্ৰেপি সেনা সম্মোদমানা একতো ঠিতা দিস্ৰা ‘‘মমেকস্স চিত্তানুরক্খণায অস্মিং জনকাযে খুদ্দকমক্খিকায পিৰনমত্তম্পি লোহিতবিন্দু ন উপ্পন্নং. অহো সাধু, অহো সুট্ঠু, সব্বে সত্তা সুখিতা হোন্তু, অৰেরা হোন্তু, অব্যাপজ্ঝা হোন্তূ’’তি মেত্তাঝানং উপ্পাদেত্ৰা, তদেৰ পাদকং কত্ৰা, সঙ্খারে সম্মসিত্ৰা, পচ্চেকবোধিঞাণং সচ্ছিকত্ৰা, সযম্ভুতং পাপুণি. তং মগ্গসুখেন ফলসুখেন সুখিতং হত্থিক্খন্ধে নিসিন্নং অমচ্চা পণিপাতং কত্ৰা আহংসু – ‘‘যানকালো, মহারাজ, ৰিজিতবলকাযস্স সক্কারো কাতব্বো, পরাজিতবলকাযস্স ভত্তপরিব্বযো দাতব্বো’’তি. সো আহ – ‘‘নাহং, ভণে, রাজা, পচ্চেকবুদ্ধো নামাহ’’ন্তি. কিং দেৰো ভণতি, ন এদিসা পচ্চেকবুদ্ধা হোন্তীতি? কীদিসা, ভণে, পচ্চেকবুদ্ধাতি? পচ্চেকবুদ্ধা নাম দ্ৰঙ্গুলকেসমস্সু অট্ঠপরিক্খারযুত্তা ভৰন্তীতি. সো দক্খিণহত্থেন সীসং পরামসি, তাৰদেৰ গিহিলিঙ্গং অন্তরধাযি, পব্বজিতৰেসো পাতুরহোসি, দ্ৰঙ্গুলকেসমস্সু অট্ঠপরিক্খারসমন্নাগতো ৰস্সসতিকত্থেরসদিসো অহোসি. সো চতুত্থজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা হত্থিক্খন্ধতো ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা পদুমপুপ্ফে নিসীদি. অমচ্চা ৰন্দিত্ৰা ‘‘কিং, ভন্তে, কম্মট্ঠানং, কথং অধিগতোসী’’তি পুচ্ছিংসু. সো যতো অস্স মেত্তাঝানকম্মট্ঠানং অহোসি, তঞ্চ ৰিপস্সনং ৰিপস্সিত্ৰা অধিগতো, তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো উদানগাথঞ্চ ব্যাকরণগাথঞ্চ ইমঞ্ঞেৰ গাথং অভাসি ‘‘সব্বেসু ভূতেসু নিধায দণ্ড’’ন্তি.
তত্থ সব্বেসূতি অনৰসেসেসু. ভূতেসূতি সত্তেসু. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারং পন রতনসুত্তৰণ্ণনাযং ৰক্খাম. নিধাযাতি নিক্খিপিত্ৰা. দণ্ডন্তি কাযৰচীমনোদণ্ডং, কাযদুচ্চরিতাদীনমেতং অধিৰচনং. কাযদুচ্চরিতঞ্হি দণ্ডযতীতি দণ্ডো, বাধেতি অনযব্যসনং পাপেতীতি ৰুত্তং হোতি. এৰং ৰচীদুচ্চরিতং মনোদুচ্চরিতং চ. পহরণদণ্ডো এৰ ৰা দণ্ডো, তং নিধাযাতিপি ৰুত্তং হোতি. অৰিহেঠযন্তি অৰিহেঠযন্তো. অঞ্ঞতরম্পীতি যংকিঞ্চি একম্পি. তেসন্তি তেসং সব্বভূতানং. ন পুত্তমিচ্ছেয্যাতি অত্রজো, খেত্রজো, দিন্নকো, অন্তেৰাসিকোতি ইমেসু চতূসু পুত্তেসু যং কিঞ্চি পুত্তং ন ইচ্ছেয্য. কুতো সহাযন্তি সহাযং পন ইচ্ছেয্যাতি কুতো এৰ এতং.
একোতি পব্বজ্জাসঙ্খাতেন একো, অদুতিযট্ঠেন একো, তণ্হাপহানেন একো, একন্তৰিগতকিলেসোতি একো, একো পচ্চেকসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি একো. সমণসহস্সস্সাপি হি মজ্ঝে ৰত্তমানো গিহিসঞ্ঞোজনস্স ছিন্নত্তা একো – এৰং পব্বজ্জাসঙ্খাতেন একো. একো তিট্ঠতি, একো গচ্ছতি, একো নিসীদতি, একো সেয্যং কপ্পেতি, একো ইরিযতি ৰত্ততীতি – এৰং অদুতিযট্ঠেন একো.
‘‘তণ্হাদুতিযো পুরিসো, দীঘমদ্ধানসংসরং;
ইত্থভাৰঞ্ঞথাভাৰং, সংসারং নাতিৰত্ততি.
‘‘এৰমাদীনৰং ঞত্ৰা, তণ্হং দুক্খস্স সম্ভৰং;
ৰীততণ্হো অনাদানো, সতো ভিক্খু পরিব্বজে’’তি. (ইতিৰু. ১৫, ১০৫; মহানি. ১৯১; চূল়নি. পারাযনানুগীতিগাথানিদ্দেস ১০৭) –
এৰং তণ্হাপহানট্ঠেন একো. সব্বকিলেসাস্স পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মাতি – এৰং একন্তৰিগতকিলেসোতি একো. অনাচরিযকো হুত্ৰা সযম্ভূ সামঞ্ঞেৰ পচ্চেকসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি – এৰং একো পচ্চেকসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি একো.
চরেতি যা ইমা অট্ঠ চরিযাযো; সেয্যথিদং – পণিধিসম্পন্নানং চতূসু ইরিযাপথেসু ইরিযাপথচরিযা, ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারানং অজ্ঝত্তিকাযতনেসু আযতনচরিযা, অপ্পমাদৰিহারীনং চতূসু সতিপট্ঠানেসু সতিচরিযা, অধিচিত্তমনুযুত্তানং চতূসু ঝানেসু সমাধিচরিযা, বুদ্ধিসম্পন্নানং চতূসু অরিযসচ্চেসু ঞাণচরিযা, সম্মা পটিপন্নানং চতূসু অরিযমগ্গেসু মগ্গচরিযা, অধিগতপ্ফলানং চতূসু সামঞ্ঞফলেসু পত্তিচরিযা, তিণ্ণং বুদ্ধানং সব্বসত্তেসু লোকত্থচরিযা, তত্থ পদেসতো পচ্চেকবুদ্ধসাৰকানন্তি. যথাহ – ‘‘চরিযাতি অট্ঠ চরিযাযো ইরিযাপথচরিযা’’তি (পটি. ম. ১.১৯৭; ৩.২৮) ৰিত্থারো. তাহি চরিযাহি সমন্নাগতো ভৰেয্যাতি অত্থো. অথ ৰা যা ইমা ‘‘অধিমুচ্চন্তো সদ্ধায চরতি, পগ্গণ্হন্তো ৰীরিযেন চরতি, উপট্ঠহন্তো সতিযা চরতি, অৰিক্খিত্তো সমাধিনা চরতি, পজানন্তো পঞ্ঞায চরতি, ৰিজানন্তো ৰিঞ্ঞাণেন চরতি, এৰং পটিপন্নস্স কুসলা ধম্মা আযতন্তীতি আযতনচরিযায চরতি, এৰং পটিপন্নো ৰিসেসমধিগচ্ছতীতি ৰিসেসচরিযায চরতী’’তি (পটি. ম. ১.১৯৭; ৩.২৯) এৰং অপরাপি অট্ঠ চরিযা ৰুত্তা. তাহিপি সমন্নাগতো ভৰেয্যাতি অত্থো. খগ্গৰিসাণকপ্পোতি এত্থ খগ্গৰিসাণং নাম খগ্গমিগসিঙ্গং. কপ্পসদ্দস্স অত্থং ৰিত্থারতো মঙ্গলসুত্তৰণ্ণনাযং পকাসযিস্সাম. ইধ পনাযং ‘‘সত্থুকপ্পেন ৰত, ভো, কির সাৰকেন সদ্ধিং মন্তযমানা’’তি (ম. নি. ১.২৬০) এৰমাদীসু ৰিয পটিভাগো ৰেদিতব্বো. খগ্গৰিসাণকপ্পোতি খগ্গৰিসাণসদিসোতি ৰুত্তং হোতি. অযং তাৰেত্থ পদতো অত্থৰণ্ণনা.
অধিপ্পাযানুসন্ধিতো পন এৰং ৰেদিতব্বা – য্ৰাযং ৰুত্তপ্পকারো দণ্ডো ভূতেসু পৰত্তিযমানো অহিতো হোতি, তং তেসু অপ্পৰত্তনেন তপ্পটিপক্খভূতায মেত্তায পরহিতূপসংহারেন চ সব্বেসু ভূতেসু নিধায দণ্ডং, নিহিতদণ্ডত্তা এৰ চ. যথা অনিহিতদণ্ডা সত্তা ভূতানি দণ্ডেন ৰা সত্থেন ৰা পাণিনা ৰা লেড্ডুনা ৰা ৰিহেঠযন্তি, তথা অৰিহেঠযং অঞ্ঞতরম্পি তেসং. ইমং মেত্তাকম্মট্ঠানমাগম্ম যদেৰ তত্থ ৰেদনাগতং সঞ্ঞাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণগতং তঞ্চ তদনুসারেনেৰ তদঞ্ঞঞ্চ সঙ্খারগতং ৰিপস্সিত্ৰা ইমং পচ্চেকবোধিং অধিগতোম্হীতি অযং তাৰ অধিপ্পাযো.
অযং পন অনুসন্ধি – এৰং ৰুত্তে তে অমচ্চা আহংসু – ‘‘ইদানি, ভন্তে, কুহিং গচ্ছথা’’তি? ততো তেন ‘‘পুব্বপচ্চেকসম্বুদ্ধা কত্থ ৰসন্তী’’তি আৰজ্জেত্ৰা ঞত্ৰা ‘‘গন্ধমাদনপব্বতে’’তি ৰুত্তে পুনাহংসু – ‘‘অম্হে দানি, ভন্তে, পজহথ, ন ইচ্ছথা’’তি. অথ পচ্চেকবুদ্ধো আহ – ‘‘ন পুত্তমিচ্ছেয্যা’’তি সব্বং. তত্রাধিপ্পাযো – অহং ইদানি অত্রজাদীসু যং কিঞ্চি পুত্তম্পি ন ইচ্ছেয্যং, কুতো পন তুম্হাদিসং সহাযং? তস্মা তুম্হেসুপি যো মযা সদ্ধিং গন্তুং মাদিসো ৰা হোতুং ইচ্ছতি, সো একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো. অথ ৰা তেহি ‘‘অম্হে দানি, ভন্তে, পজহথ ন ইচ্ছথা’’তি ৰুত্তে সো পচ্চেকবুদ্ধো ‘‘ন পুত্তমিচ্ছেয্য কুতো সহায’’ন্তি ৰত্ৰা অত্তনো যথাৰুত্তেনত্থেন একচরিযায গুণং দিস্ৰা পমুদিতো পীতিসোমনস্সজাতো ইমং উদানং উদানেসি – ‘‘একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো’’তি. এৰং ৰত্ৰা পেক্খমানস্সেৰ মহাজনস্স আকাসে উপ্পতিত্ৰা গন্ধমাদনং অগমাসি.
গন্ধমাদনো নাম হিমৰতি চূল়কাল়পব্বতং, মহাকাল়পব্বতং, নাগপলিৰেঠনং, চন্দগব্ভং, সূরিযগব্ভং, সুৰণ্ণপস্সং, হিমৰন্তপব্বতন্তি সত্ত পব্বতে অতিক্কম্ম হোতি. তত্থ নন্দমূলকং নাম পব্ভারং পচ্চেকবুদ্ধানং ৰসনোকাসো. তিস্সো চ গুহাযো – সুৰণ্ণগুহা, মণিগুহা, রজতগুহাতি. তত্থ মণিগুহাদ্ৰারে মঞ্জূসকো নাম রুক্খো যোজনং উব্বেধেন, যোজনং ৰিত্থারেন. সো যত্তকানি উদকে ৰা থলে ৰা পুপ্ফানি, সব্বানি তানি পুপ্ফযতি ৰিসেসেন পচ্চেকবুদ্ধাগমনদিৰসে. তস্সূপরিতো সব্বরতনমাল়ো হোতি. তত্থ সম্মজ্জনকৰাতো কচৰরং ছড্ডেতি, সমকরণৰাতো সব্বরতনমযং ৰালিকং সমং করোতি, সিঞ্চনকৰাতো অনোতত্তদহতো আনেত্ৰা উদকং সিঞ্চতি, সুগন্ধকরণৰাতো হিমৰন্ততো সব্বেসং গন্ধরুক্খানং গন্ধে আনেতি, ওচিনকৰাতো পুপ্ফানি ওচিনিত্ৰা পাতেতি, সন্থরকৰাতো সব্বত্থ সন্থরতি. সদা পঞ্ঞত্তানেৰ চেত্থ আসনানি হোন্তি, যেসু পচ্চেকবুদ্ধুপ্পাদদিৰসে উপোসথদিৰসে চ সব্বপচ্চেকবুদ্ধা সন্নিপতিত্ৰা নিসীদন্তি. অযং তত্থ পকতি. অভিসম্বুদ্ধ-পচ্চেকবুদ্ধো তত্থ গন্ত্ৰা পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদতি. ততো সচে তস্মিং কালে অঞ্ঞেপি পচ্চেকবুদ্ধা সংৰিজ্জন্তি, তেপি তঙ্খণং সন্নিপতিত্ৰা পঞ্ঞত্তাসনেসু নিসীদন্তি. নিসীদিত্ৰা চ কিঞ্চিদেৰ সমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠহন্তি, ততো সঙ্ঘত্থেরো অধুনাগতপচ্চেকবুদ্ধং সব্বেসং অনুমোদনত্থায ‘‘কথমধিগত’’ন্তি কম্মট্ঠানং পুচ্ছতি. তদাপি সো তমেৰ অত্তনো উদানব্যাকরণগাথং ভাসতি. পুন ভগৰাপি আযস্মতা আনন্দেন পুট্ঠো তমেৰ গাথং ভাসতি, আনন্দো চ সঙ্গীতিযন্তি এৰমেকেকা গাথা পচ্চেকসম্বোধিঅভিসম্বুদ্ধট্ঠানে, মঞ্জূসকমাল়ে, আনন্দেন পুচ্ছিতকালে, সঙ্গীতিযন্তি চতুক্খত্তুং ভাসিতা হোতীতি.
পঠমগাথাৰণ্ণনা সমত্তা.
৩৬. সংসগ্গজাতস্সাতি কা উপ্পত্তি? অযম্পি পচ্চেকবোধিসত্তো কস্সপস্স ভগৰতো সাসনে ৰীসতি ৰস্সসহস্সানি পুরিমনযেনেৰ সমণধম্মং করোন্তো কসিণপরিকম্মং কত্ৰা, পঠমজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা, নামরূপং ৰৰত্থপেত্ৰা, লক্খণসম্মসনং কত্ৰা, অরিযমগ্গং অনধিগম্ম ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তি. সো ততো চুতো বারাণসিরঞ্ঞো অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিম্হি উপ্পজ্জিত্ৰা পুরিমনযেনেৰ ৰড্ঢমানো যতো পভুতি ‘‘অযং ইত্থী অযং পুরিসো’’তি ৰিসেসং অঞ্ঞাসি, ততুপাদায ইত্থীনং হত্থে ন রমতি, উচ্ছাদনন্হাপনমণ্ডনাদিমত্তম্পি ন সহতি. তং পুরিসা এৰ পোসেন্তি, থঞ্ঞপাযনকালে ধাতিযো কঞ্চুকং পটিমুঞ্চিত্ৰা পুরিসৰেসেন থঞ্ঞং পাযেন্তি. সো ইত্থীনং গন্ধং ঘাযিত্ৰা সদ্দং ৰা সুত্ৰা রোদতি, ৰিঞ্ঞুতং পত্তোপি ইত্থিযো পস্সিতুং ন ইচ্ছতি, তেন তং অনিত্থিগন্ধোত্ৰেৰ সঞ্জানিংসু.
তস্মিং সোল়সৰস্সুদ্দেসিকে জাতে রাজা ‘‘কুলৰংসং সণ্ঠপেস্সামী’’তি নানাকুলেহি তস্স অনুরূপা কঞ্ঞাযো আনেত্ৰা অঞ্ঞতরং অমচ্চং আণাপেসি ‘‘কুমারং রমাপেহী’’তি. অমচ্চো উপাযেন তং রমাপেতুকামো তস্স অৰিদূরে সাণিপাকারং পরিক্খিপাপেত্ৰা নাটকানি পযোজাপেসি. কুমারো গীতৰাদিতসদ্দং সুত্ৰা – ‘‘কস্সেসো সদ্দো’’তি আহ. অমচ্চো ‘‘তৰেসো, দেৰ, নাটকিত্থীনং সদ্দো, পুঞ্ঞৰন্তানং ঈদিসানি নাটকানি হোন্তি, অভিরম, দেৰ, মহাপুঞ্ঞোসি ত্ৰ’’ন্তি আহ. কুমারো অমচ্চং দণ্ডেন তাল়াপেত্ৰা নিক্কড্ঢাপেসি. সো রঞ্ঞো আরোচেসি. রাজা কুমারস্স মাতরা সহ গন্ত্ৰা, কুমারং খমাপেত্ৰা, পুন অমচ্চং অপ্পেসি. কুমারো তেহি অতিনিপ্পীল়িযমানো সেট্ঠসুৰণ্ণং দত্ৰা সুৰণ্ণকারে আণাপেসি – ‘‘সুন্দরং ইত্থিরূপং করোথা’’তি. তে ৰিস্সকম্মুনা নিম্মিতসদিসং সব্বালঙ্কারৰিভূসিতং ইত্থিরূপং কত্ৰা দস্সেসুং. কুমারো দিস্ৰা ৰিম্হযেন সীসং চালেত্ৰা মাতাপিতূনং পেসেসি ‘‘যদি ঈদিসিং ইত্থিং লভিস্সামি, গণ্হিস্সামী’’তি. মাতাপিতরো ‘‘অম্হাকং পুত্তো মহাপুঞ্ঞো, অৰস্সং তেন সহ কতপুঞ্ঞা কাচি দারিকা লোকে উপ্পন্না ভৰিস্সতী’’তি তং সুৰণ্ণরূপং রথং আরোপেত্ৰা অমচ্চানং অপ্পেসুং ‘‘গচ্ছথ, ঈদিসিং দারিকং গৰেসথা’’তি. তে গহেত্ৰা সোল়স মহাজনপদে ৰিচরন্তা তং তং গামং গন্ত্ৰা উদকতিত্থাদীসু যত্থ যত্থ জনসমূহং পস্সন্তি, তত্থ তত্থ দেৰতং ৰিয সুৰণ্ণরূপং ঠপেত্ৰা নানাপুপ্ফৰত্থালঙ্কারেহি পূজং কত্ৰা, ৰিতানং বন্ধিত্ৰা, একমন্তং তিট্ঠন্তি – ‘‘যদি কেনচি এৰরূপা দিট্ঠপুব্বা ভৰিস্সতি, সো কথং সমুট্ঠাপেস্সতী’’তি? এতেনুপাযেন অঞ্ঞত্র মদ্দরট্ঠা সব্বে জনপদে আহিণ্ডিত্ৰা তং ‘‘খুদ্দকরট্ঠ’’ন্তি অৰমঞ্ঞমানা তত্থ পঠমং অগন্ত্ৰা নিৰত্তিংসু.
ততো নেসং অহোসি ‘‘মদ্দরট্ঠম্পি তাৰ গচ্ছাম, মা নো বারাণসিং পৰিট্ঠেপি রাজা পুন পাহেসী’’তি মদ্দরট্ঠে সাগলনগরং অগমংসু. সাগলনগরে চ মদ্দৰো নাম রাজা. তস্স ধীতা সোল়সৰস্সুদ্দেসিকা অভিরূপা হোতি. তস্সা ৰণ্ণদাসিযো ন্হানোদকত্থায তিত্থং গতা. তত্থ অমচ্চেহি ঠপিতং তং সুৰণ্ণরূপং দূরতোৰ দিস্ৰা ‘‘অম্হে উদকত্থায পেসেত্ৰা রাজপুত্তী সযমেৰ আগতা’’তি ভণন্তিযো সমীপং গন্ত্ৰা ‘‘নাযং সামিনী, অম্হাকং সামিনী ইতো অভিরূপতরা’’তি আহংসু. অমচ্চা তং সুত্ৰা রাজানং উপসঙ্কমিত্ৰা অনুরূপেন নযেন দারিকং যাচিংসু, সোপি অদাসি. ততো বারাণসিরঞ্ঞো পাহেসুং ‘‘লদ্ধা দারিকা, সামং আগচ্ছিস্সতি, উদাহু অম্হেৰ আনেমা’’তি? সো চ ‘‘মযি আগচ্ছন্তে জনপদপীল়া ভৰিস্সতি, তুম্হেৰ আনেথা’’তি পেসেসি.
অমচ্চা দারিকং গহেত্ৰা নগরা নিক্খমিত্ৰা কুমারস্স পাহেসুং – ‘‘লদ্ধা সুৰণ্ণরূপসদিসী দারিকা’’তি. কুমারো সুত্ৰাৰ রাগেন অভিভূতো পঠমজ্ঝানা পরিহাযি. সো দূতপরম্পরং পেসেসি ‘‘সীঘং আনেথ, সীঘং আনেথা’’তি. তে সব্বত্থ একরত্তিৰাসেনেৰ বারাণসিং পত্ৰা বহিনগরে ঠিতা রঞ্ঞো পাহেসুং – ‘‘অজ্জ পৰিসিতব্বং, নো’’তি? রাজা ‘‘সেট্ঠকুলা আনীতা দারিকা, মঙ্গলকিরিযং কত্ৰা মহাসক্কারেন পৰেসেস্সাম, উয্যানং তাৰ নং নেথা’’তি আণাপেসি. তে তথা অকংসু. সা অচ্চন্তসুখুমালা যানুগ্ঘাতেন উব্বাল়্হা অদ্ধানপরিস্সমেন উপ্পন্নৰাতরোগা মিলাতমালা ৰিয হুত্ৰা রত্তিংযেৰ কালমকাসি. অমচ্চা ‘‘সক্কারা পরিভট্ঠম্হা’’তি পরিদেৰিংসু. রাজা চ নাগরা চ ‘‘কুলৰংসো ৰিনট্ঠো’’তি পরিদেৰিংসু. নগরে মহাকোলাহলং অহোসি. কুমারস্স সুতমত্তেযেৰ মহাসোকো উদপাদি. ততো কুমারো সোকস্স মূলং খণিতুমারদ্ধো. সো চিন্তেসি – ‘‘অযং সোকো নাম ন অজাতস্স হোতি, জাতস্স পন হোতি, তস্মা জাতিং পটিচ্চ সোকো’’তি. ‘‘জাতি পন কিং পটিচ্চা’’তি? ততো ‘‘ভৰং পটিচ্চ জাতী’’তি এৰং পুব্বভাৰনানুভাৰেন যোনিসো মনসিকরোন্তো অনুলোমপটিলোমপটিচ্চসমুপ্পাদং দিস্ৰা সঙ্খারে সম্মসন্তো তত্থেৰ নিসিন্নো পচ্চেকবোধিং সচ্ছাকাসি. তং মগ্গফলসুখেন সুখিতং সন্তিন্দ্রিযং সন্তমানসং নিসিন্নং দিস্ৰা, পণিপাতং কত্ৰা, অমচ্চা আহংসু – ‘‘মা সোচি, দেৰ, মহন্তো জম্বুদীপো, অঞ্ঞং ততো সুন্দরতরং আনেস্সামা’’তি. সো আহ – ‘‘নাহং সোচকো, নিস্সোকো পচ্চেকবুদ্ধো অহ’’ন্তি. ইতো পরং সব্বং পুরিমগাথাসদিসমেৰ ঠপেত্ৰা গাথাৰণ্ণনং.
গাথাৰণ্ণনাযং পন সংসগ্গজাতস্সাতি জাতসংসগ্গস্স. তত্থ দস্সন, সৰন, কায, সমুল্লপন, সম্ভোগসংসগ্গৰসেন পঞ্চৰিধো সংসগ্গো. তত্থ অঞ্ঞমঞ্ঞং দিস্ৰা চক্খুৰিঞ্ঞাণৰীথিৰসেন উপ্পন্নরাগো দস্সনসংসগ্গো নাম. তত্থ সীহল়দীপে কাল়দীঘৰাপীগামে পিণ্ডায চরন্তং কল্যাণৰিহারৰাসীদীঘভাণকদহরভিক্খুং দিস্ৰা পটিবদ্ধচিত্তা কেনচি উপাযেন তং অলভিত্ৰা, কালকতা কুটুম্বিযধীতা, তস্সা নিৰাসনচোল়খণ্ডং দিস্ৰা ‘‘এৰরূপৰত্থধারিনিযা নাম সদ্ধিং সংৰাসং নালত্থ’’ন্তি হদযং ফালেত্ৰা কালকতো. সো এৰ চ দহরো নিদস্সনং.
পরেহি পন কথিযমানং রূপাদিসম্পত্তিং অত্তনা ৰা হসিতলপিতগীতসদ্দং সুত্ৰা সোতৰিঞ্ঞাণৰীথিৰসেন উপ্পন্নো রাগো সৰনসংসগ্গো নাম. তত্রাপি গিরিগামৰাসীকম্মারধীতায পঞ্চহি কুমারীহি সদ্ধিং পদুমস্সরং গন্ত্ৰা, ন্হত্ৰা মালং আরোপেত্ৰা, উচ্চাসদ্দেন গাযন্তিযা আকাসেন গচ্ছন্তো সদ্দং সুত্ৰা কামরাগেন ৰিসেসা পরিহাযিত্ৰা অনযব্যসনং পত্তো পঞ্চগ্গল়লেণৰাসী তিস্সদহরো নিদস্সনং.
অঞ্ঞমঞ্ঞং অঙ্গপরামসনেন উপ্পন্নরাগো কাযসংসগ্গো নাম. ধম্মগাযনদহরভিক্খু চেত্থ নিদস্সনং. মহাৰিহারে কির দহরভিক্খু ধম্মং ভাসতি. তত্থ মহাজনে আগতে রাজাপি অগমাসি সদ্ধিং অন্তেপুরেন. ততো রাজধীতায তস্স রূপঞ্চ সদ্দঞ্চ আগম্ম বলৰরাগো উপ্পন্নো, তস্স চ দহরস্সাপি. তং দিস্ৰা রাজা সল্লক্খেত্ৰা সাণিপাকারেন পরিক্খিপাপেসি. তে অঞ্ঞমঞ্ঞং পরামসিত্ৰা আলিঙ্গিংসু. পুন সাণিপাকারং অপনেত্ৰা পস্সন্তা দ্ৰেপি কালকতেযেৰ অদ্দসংসূতি.
অঞ্ঞমঞ্ঞং আলপনসমুল্লপনে উপ্পন্নো রাগো পন সমুল্লপনসংসগ্গো নাম. ভিক্খুভিক্খুনীহি সদ্ধিং পরিভোগকরণে উপ্পন্নরাগো সম্ভোগসংসগ্গো নাম. দ্ৰীসুপি চেতেসু পারাজিকপ্পত্তো ভিক্খু চ ভিক্খুনী চ নিদস্সনং. মরিচিৰট্টিনামমহাৰিহারমহে কির দুট্ঠগামণি অভযমহারাজা মহাদানং পটিযাদেত্ৰা উভতোসঙ্ঘং পরিৰিসতি. তত্থ উণ্হযাগুযা দিন্নায সঙ্ঘনৰকসামণেরী অনাধারকস্স সঙ্ঘনৰকসামণেরস্স দন্তৰলযং দত্ৰা সমুল্লাপং অকাসি. তে উভোপি উপসম্পজ্জিত্ৰা সট্ঠিৰস্সা হুত্ৰা পরতীরং গতা অঞ্ঞমঞ্ঞং সমুল্লাপেন পুব্বসঞ্ঞং পটিলভিত্ৰা তাৰদেৰ জাতসিনেহা সিক্খাপদং ৰীতিক্কমিত্ৰা পারাজিকা অহেসুন্তি.
এৰং পঞ্চৰিধে সংসগ্গে যেন কেনচি সংসগ্গেন জাতসংসগ্গস্স ভৰতি স্নেহো, পুরিমরাগপচ্চযা বলৰরাগো উপ্পজ্জতি. ততো স্নেহন্ৰযং দুক্খমিদং পহোতি তমেৰ স্নেহং অনুগচ্ছন্তং সন্দিট্ঠিকসম্পরাযিকসোকপরিদেৰাদিনানপ্পকারকং দুক্খমিদং পহোতি, নিব্বত্ততি, ভৰতি, জাযতি. অপরে পন ‘‘আরম্মণে চিত্তস্স ৰোস্সগ্গো সংসগ্গো’’তি ভণন্তি. ততো স্নেহো, স্নেহা দুক্খমিদন্তি.
এৰমত্থপ্পভেদং ইমং অড্ঢগাথং ৰত্ৰা সো পচ্চেকবুদ্ধো আহ – ‘‘স্ৰাহং যমিদং স্নেহন্ৰযং সোকাদিদুক্খং পহোতি, তস্স দুক্খস্স মূলং খনন্তো পচ্চেকসম্বোধিমধিগতো’’তি. এৰং ৰুত্তে তে অমচ্চা আহংসু – ‘‘অম্হেহি দানি, ভন্তে, কিং কাতব্ব’’ন্তি? ততো সো আহ – ‘‘তুম্হে ৰা অঞ্ঞে ৰা যো ইমম্হা দুক্খা মুচ্চিতুকামো, সো সব্বোপি আদীনৰং স্নেহজং পেক্খমানো, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো’’তি. এত্থ চ যং ‘‘স্নেহন্ৰযং দুক্খমিদং পহোতী’’তি ৰুত্তং ‘‘তদেৰ সন্ধায আদীনৰং স্নেহজং পেক্খমানো’’তি ইদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অথ ৰা যথাৰুত্তেন সংসগ্গেন সংসগ্গজাতস্স ভৰতি স্নেহো, স্নেহন্ৰযং দুক্খমিদং পহোতি, এতং যথাভূতং আদীনৰং স্নেহজং পেক্খমানো অহং অধিগতোতি. এৰং অভিসম্বন্ধিত্ৰা চতুত্থপাদো পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ উদানৰসেন ৰুত্তোপি ৰেদিতব্বো. ততো পরং সব্বং পুরিমগাথায ৰুত্তসদিসমেৰাতি.
সংসগ্গগাথাৰণ্ণনা সমত্তা.
৩৭. মিত্তে সুহজ্জেতি কা উপ্পত্তি? অযং পচ্চেকবোধিসত্তো পুরিমগাথায ৰুত্তনযেনেৰ উপ্পজ্জিত্ৰা বারাণসিযং রজ্জং কারেন্তো পঠমং ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা ‘‘কিং সমণধম্মো ৰরো, রজ্জং ৰর’’ন্তি ৰীমংসিত্ৰা চতুন্নং অমচ্চানং হত্থে রজ্জং নিয্যাতেত্ৰা সমণধম্মং করোতি. অমচ্চা ‘‘ধম্মেন সমেন করোথা’’তি ৰুত্তাপি লঞ্জং গহেত্ৰা অধম্মেন করোন্তি. তে লঞ্জং গহেত্ৰা সামিকে পরাজেন্তা একদা অঞ্ঞতরং রাজৰল্লভং পরাজেসুং. সো রঞ্ঞো ভত্তহারকেন সদ্ধিং পৰিসিত্ৰা সব্বং আরোচেসি. রাজা দুতিযদিৰসে সযং ৰিনিচ্ছযট্ঠানং অগমাসি. ততো মহাজনকাযা – ‘‘অমচ্চা সামিকে অসামিকে করোন্তী’’তি মহাসদ্দং করোন্তা মহাযুদ্ধং ৰিয অকংসু. অথ রাজা ৰিনিচ্ছযট্ঠানা ৰুট্ঠায পাসাদং অভিরুহিত্ৰা সমাপত্তিং অপ্পেতুং নিসিন্নো তেন সদ্দেন ৰিক্খিত্তচিত্তো ন সক্কোতি অপ্পেতুং. সো ‘‘কিং মে রজ্জেন, সমণধম্মো ৰরো’’তি রজ্জসুখং পহায পুন সমাপত্তিং নিব্বত্তেত্ৰা পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰিপস্সন্তো পচ্চেকসম্বোধিং সচ্ছাকাসি. কম্মট্ঠানঞ্চ পুচ্ছিতো ইমং গাথং অভাসি –
‘‘মিত্তে সুহজ্জে অনুকম্পমানো, হাপেতি অত্থং পটিবদ্ধচিত্তো;
এতং ভযং সন্থৰে পেক্খমানো, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো’’তি.
তত্থ মেত্তাযনৰসেন মিত্তা. সুহদযভাৰেন সুহজ্জা. কেচি হি একন্তহিতকামতায মিত্তাৰ হোন্তি, ন সুহজ্জা. কেচি গমনাগমনট্ঠাননিসজ্জাসমুল্লাপাদীসু হদযসুখজননেন সুহজ্জাৰ হোন্তি, ন মিত্তা. কেচি তদুভযৰসেন সুহজ্জা চেৰ মিত্তা চ. তে দুৰিধা হোন্তি – অগারিযা অনগারিযা চ. তত্থ অগারিযা তিৰিধা হোন্তি – উপকারো, সমানসুখদুক্খো, অনুকম্পকোতি. অনগারিযা ৰিসেসেন অত্থক্খাযিনো এৰ. তে চতূহি অঙ্গেহি সমন্নাগতা হোন্তি. যথাহ –
‘‘চতূহি খো, গহপতিপুত্ত, ঠানেহি উপকারো মিত্তো সুহদো ৰেদিতব্বো – পমত্তং রক্খতি, পমত্তস্স সাপতেয্যং রক্খতি, ভীতস্স সরণং হোতি, উপ্পন্নেসু কিচ্চকরণীযেসু তদ্দিগুণং ভোগং অনুপ্পদেতি’’ (দী. নি. ৩.২৬১).
তথা –
‘‘চতূহি খো, গহপতিপুত্ত, ঠানেহি সমানসুখদুক্খো মিত্তো সুহদো ৰেদিতব্বো – গুয্হমস্স আচিক্খতি, গুয্হমস্স পরিগূহতি, আপদাসু ন ৰিজহতি, জীৰিতম্পিস্স অত্থায পরিচ্চত্তং হোতি’’ (দী. নি. ৩.২৬২).
তথা –
‘‘চতূহি খো, গহপতিপুত্ত, ঠানেহি অনুকম্পকো মিত্তো সুহদো ৰেদিতব্বো – অভৰেনস্স ন নন্দতি, ভৰেনস্স নন্দতি, অৰণ্ণং ভণমানং নিৰারেতি, ৰণ্ণং ভণমানং পসংসতি’’ (দী. নি. ৩.২৬৪).
তথা –
‘‘চতূহি খো, গহপতিপুত্ত, ঠানেহি অত্থক্খাযী মিত্তো সুহদো ৰেদিতব্বো – পাপা নিৰারেতি, কল্যাণে নিৰেসেতি, অস্সুতং সাৰেতি, সগ্গস্স মগ্গং আচিক্খতী’’তি (দী. নি. ৩.২৬৩).
তেস্ৰিধ অগারিযা অধিপ্পেতা. অত্থতো পন সব্বেপি যুজ্জন্তি. তে মিত্তে সুহজ্জে. অনুকম্পমানোতি অনুদযমানো. তেসং সুখং উপসংহরিতুকামো দুক্খং অপহরিতুকামো চ.
হাপেতি অত্থন্তি দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থৰসেন তিৰিধং, তথা অত্তত্থপরত্থউভযত্থৰসেনাপি তিৰিধং. অত্থং লদ্ধৰিনাসনেন অলদ্ধানুপ্পাদনেনাতি দ্ৰিধাপি হাপেতি ৰিনাসেতি. পটিবদ্ধচিত্তোতি ‘‘অহং ইমং ৰিনা ন জীৰামি, এস মে গতি, এস মে পরাযণ’’ন্তি এৰং অত্তানং নীচে ঠানে ঠপেন্তোপি পটিবদ্ধচিত্তো হোতি. ‘‘ইমে মং ৰিনা ন জীৰন্তি, অহং তেসং গতি, তেসং পরাযণ’’ন্তি এৰং অত্তানং উচ্চে ঠানে ঠপেন্তোপি পটিবদ্ধচিত্তো হোতি. ইধ পন এৰং পটিবদ্ধচিত্তো অধিপ্পেতো. এতং ভযন্তি এতং অত্থহাপনভযং, অত্তনো সমাপত্তিহানিং সন্ধায ৰুত্তং. সন্থৰেতি তিৰিধো সন্থৰো – তণ্হাদিট্ঠিমিত্তসন্থৰৰসেন. তত্থ অট্ঠসতপ্পভেদাপি তণ্হা তণ্হাসন্থৰো, দ্ৰাসট্ঠিভেদাপি দিট্ঠি দিট্ঠিসন্থৰো, পটিবদ্ধচিত্ততায মিত্তানুকম্পনা মিত্তসন্থৰো. সো ইধাধিপ্পেতো. তেন হিস্স সমাপত্তি পরিহীনা. তেনাহ – ‘‘এতং ভযং সন্থৰে পেক্খমানো অহমধিগতো’’তি. সেসং ৰুত্তসদিসমেৰাতি ৰেদিতব্বন্তি.
মিত্তসুহজ্জগাথাৰণ্ণনা সমত্তা.
৩৮. ৰংসো ৰিসালোতি কা উপ্পত্তি? পুব্বে কির কস্সপস্স ভগৰতো সাসনে তযো পচ্চেকবোধিসত্তা পব্বজিত্ৰা ৰীসতি ৰস্সসহস্সানি গতপচ্চাগতৰত্তং পূরেত্ৰা দেৰলোকে উপ্পন্না. ততো চৰিত্ৰা তেসং জেট্ঠকো বারাণসিরাজকুলে নিব্বত্তো, ইতরে পচ্চন্তরাজকুলেসু. তে উভোপি কম্মট্ঠানং উগ্গণ্হিত্ৰা, রজ্জং পহায পব্বজিত্ৰা, অনুক্কমেন পচ্চেকবুদ্ধা হুত্ৰা, নন্দমূলকপব্ভারে ৰসন্তা একদিৰসং সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায ‘‘মযং কিং কম্মং কত্ৰা ইমং লোকুত্তরসুখং অনুপ্পত্তা’’তি আৰজ্জেত্ৰা পচ্চৰেক্খমানা কস্সপবুদ্ধকালে অত্তনো চরিযং অদ্দসংসু. ততো ‘‘ততিযো কুহি’’ন্তি আৰজ্জেন্তা বারাণসিযং রজ্জং কারেন্তং দিস্ৰা তস্স গুণে সরিত্ৰা ‘‘সো পকতিযাৰ অপ্পিচ্ছতাদিগুণসমন্নাগতো অহোসি, অম্হাকঞ্ঞেৰ ওৰাদকো ৰত্তা ৰচনক্খমো পাপগরহী, হন্দ, নং আরম্মণং দস্সেত্ৰা মোচেস্সামা’’তি ওকাসং গৰেসন্তা তং একদিৰসং সব্বালঙ্কারৰিভূসিতং উয্যানং গচ্ছন্তং দিস্ৰা আকাসেনাগন্ত্ৰা উয্যানদ্ৰারে ৰেল়ুগুম্বমূলে অট্ঠংসু. মহাজনো অতিত্তো রাজদস্সনেন রাজানং ওলোকেতি. ততো রাজা ‘‘অত্থি নু খো কোচি মম দস্সনে অব্যাৰটো’’তি ওলোকেন্তো পচ্চেকবুদ্ধে অদ্দক্খি. সহ দস্সনেনেৰ চস্স তেসু সিনেহো উপ্পজ্জি.
সো হত্থিক্খন্ধা ওরুয্হ সন্তেন উপচারেন তে উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘ভন্তে, কিং নামা তুম্হে’’তি পুচ্ছি. তে আহংসু ‘‘মযং, মহারাজ, অসজ্জমানা নামা’’তি. ‘‘ভন্তে, ‘অসজ্জমানা’তি এতস্স কো অত্থো’’তি? ‘‘অলগ্গনত্থো, মহারাজা’’তি. ততো তং ৰেল়ুগুম্বং দস্সেন্তা আহংসু – ‘‘সেয্যথাপি, মহারাজ, ইমং ৰেল়ুগুম্বং সব্বসো মূলখন্ধসাখানুসাখাহি সংসিব্বিত্ৰা ঠিতং অসিহত্থো পুরিসো মূলে ছেত্ৰা আৰিঞ্ছন্তো ন সক্কুণেয্য উদ্ধরিতুং, এৰমেৰ ত্ৰং অন্তো চ বহি চ জটায জটিতো আসত্তৰিসত্তো তত্থ লগ্গো. সেয্যথাপি ৰা পনস্স ৰেমজ্ঝগতোপি অযং ৰংসকল়ীরো অসঞ্জাতসাখত্তা কেনচি অলগ্গো ঠিতো, সক্কা চ পন অগ্গে ৰা মূলে ৰা ছেত্ৰা উদ্ধরিতুং, এৰমেৰ মযং কত্থচি অসজ্জমানা সব্বদিসা গচ্ছামা’’তি তাৰদেৰ চতুত্থজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা পস্সতো এৰ রঞ্ঞো আকাসেন নন্দমূলকপব্ভারং অগমংসু. ততো রাজা চিন্তেসি – ‘‘কদা নু খো অহম্পি এৰং অসজ্জমানো ভৰেয্য’’ন্তি তত্থেৰ নিসীদিত্ৰা ৰিপস্সন্তো পচ্চেকবোধিং সচ্ছাকাসি. পুরিমনযেনেৰ কম্মট্ঠানং পুচ্ছিতো ইমং গাথং অভাসি –
‘‘ৰংসো ৰিসালোৰ যথা ৰিসত্তো, পুত্তেসু দারেসু চ যা অপেক্খা;
ৰংসক্কল়ীরোৰ অসজ্জমানো, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো’’তি.
তত্থ ৰংসোতি ৰেল়ু. ৰিসালোতি ৰিত্থিণ্ণো. চকারো অৰধারণত্থো, এৰকারো ৰা অযং, সন্ধিৰসেনেত্থ একারো নট্ঠো. তস্স পরপদেন সম্বন্ধো, তং পচ্ছা যোজেস্সাম. যথাতি পটিভাগে. ৰিসত্তোতি লগ্গো, জটিতো সংসিব্বিতো. পুত্তেসু দারেসু চাতি পুত্তধীতুভরিযাসু. যা অপেক্খাতি যা তণ্হা যো স্নেহো. ৰংসক্কল়ীরোৰ অসজ্জমানোতি ৰংসকল়ীরো ৰিয অলগ্গমানো. কিং ৰুত্তং হোতি? যথা ৰংসো ৰিসালো ৰিসত্তো এৰ হোতি, পুত্তেসু দারেসু চ যা অপেক্খা, সাপি এৰং তানি ৰত্থূনি সংসিব্বিত্ৰা ঠিতত্তা ৰিসত্তা এৰ. স্ৰাহং তায অপেক্খায অপেক্খৰা ৰিসালো ৰংসো ৰিয ৰিসত্তোতি এৰং অপেক্খায আদীনৰং দিস্ৰা তং অপেক্খং মগ্গঞাণেন ছিন্দন্তো অযং ৰংসকল়ীরোৰ রূপাদীসু ৰা লোভাদীসু ৰা কামভৰাদীসু ৰা দিট্ঠাদীসু ৰা তণ্হামানদিট্ঠিৰসেন অসজ্জমানো পচ্চেকবোধিং অধিগতোতি. সেসং পুরিমনযেনেৰ ৰেদিতব্বন্তি.
ৰংসকল়ীরগাথাৰণ্ণনা সমত্তা.
৩৯. মিগো অরঞ্ঞম্হীতি কা উপ্পত্তি? একো কির ভিক্খু কস্সপস্স ভগৰতো সাসনে যোগাৰচরো কালং কত্ৰা, বারাণসিযং সেট্ঠিকুলে উপ্পন্নো অড্ঢে মহদ্ধনে মহাভোগে, সো সুভগো অহোসি. ততো পরদারিকো হুত্ৰা তত্থ কালকতো নিরযে নিব্বত্তো তত্থ পচ্চিত্ৰা ৰিপাকাৰসেসেন সেট্ঠিভরিযায কুচ্ছিম্হি ইত্থিপটিসন্ধিং অগ্গহেসি. নিরযতো আগতানং গত্তানি উণ্হানি হোন্তি. তেন সেট্ঠিভরিযা ডয্হমানেন উদরেন কিচ্ছেন কসিরেন তং গব্ভং ধারেত্ৰা কালেন দারিকং ৰিজাযি. সা জাতদিৰসতো পভুতি মাতাপিতূনং সেসবন্ধুপরিজনানঞ্চ দেস্সা অহোসি. ৰযপ্পত্তা চ যম্হি কুলে দিন্না, তত্থাপি সামিকসস্সুসসুরানং দেস্সাৰ অহোসি অপ্পিযা অমনাপা. অথ নক্খত্তে ঘোসিতে সেট্ঠিপুত্তো তায সদ্ধিং কীল়িতুং অনিচ্ছন্তো ৰেসিং আনেত্ৰা কীল়তি. সা তং দাসীনং সন্তিকা সুত্ৰা সেট্ঠিপুত্তং উপসঙ্কমিত্ৰা নানপ্পকারেহি অনুনযিত্ৰা আহ – ‘‘অয্যপুত্ত, ইত্থী নাম সচেপি দসন্নং রাজূনং কনিট্ঠা হোতি, চক্কৰত্তিনো ৰা ধীতা, তথাপি সামিকস্স পেসনকরা হোতি. সামিকে অনালপন্তে সূলে আরোপিতা ৰিয দুক্খং পটিসংৰেদেতি. সচে অহং অনুগ্গহারহা, অনুগ্গহেতব্বা. নো চে, ৰিস্সজ্জেতব্বা, অত্তনো ঞাতিকুলং গমিস্সামী’’তি. সেট্ঠিপুত্তো – ‘‘হোতু, ভদ্দে, মা সোচি, কীল়নসজ্জা হোহি, নক্খত্তং কীল়িস্সামা’’তি আহ. সেট্ঠিধীতা তাৰতকেনপি সল্লাপমত্তেন উস্সাহজাতা ‘‘স্ৰে নক্খত্তং কীল়িস্সামী’’তি বহুং খজ্জভোজ্জং পটিযাদেতি. সেট্ঠিপুত্তো দুতিযদিৰসে অনারোচেত্ৰাৰ কীল়নট্ঠানং গতো. সা ‘‘ইদানি পেসেস্সতি, ইদানি পেসেস্সতী’’তি মগ্গং ওলোকেন্তী নিসিন্না উস্সূরং দিস্ৰা মনুস্সে পেসেসি. তে পচ্চাগন্ত্ৰা ‘‘সেট্ঠিপুত্তো গতো’’তি আরোচেসুং. সা সব্বং তং পটিযাদিতং আদায যানং অভিরুহিত্ৰা উয্যানং গন্তুং আরদ্ধা.
অথ নন্দমূলকপব্ভারে পচ্চেকসম্বুদ্ধো সত্তমে দিৰসে নিরোধা ৰুট্ঠায অনোতত্তে মুখং ধোৰিত্ৰা নাগলতাদন্তপোণং খাদিত্ৰা ‘‘কত্থ অজ্জ ভিক্খং চরিস্সামী’’তি আৰজ্জেন্তো তং সেট্ঠিধীতরং দিস্ৰা ‘‘ইমিস্সা মযি সক্কারং করিত্ৰা তং কম্মং পরিক্খযং গমিস্সতী’’তি ঞত্ৰা পব্ভারসমীপে সট্ঠিযোজনং মনোসিলাতলং, তত্থ ঠত্ৰা নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা আকাসেনাগন্ত্ৰা তস্সা পটিপথে ওরুয্হ বারাণসীভিমুখো অগমাসি. তং দিস্ৰা দাসিযো সেট্ঠিধীতায আরোচেসুং. সা যানা ওরুয্হ সক্কচ্চং ৰন্দিত্ৰা, পত্তং গহেত্ৰা, সব্বরসসম্পন্নেন খাদনীযভোজনীযেন পূরেত্ৰা, পদুমপুপ্ফেন পটিচ্ছাদেত্ৰা হেট্ঠাপি পদুমপুপ্ফং কত্ৰা, পুপ্ফকলাপং হত্থেন গহেত্ৰা, পচ্চেকবুদ্ধং উপসঙ্কমিত্ৰা, তস্স হত্থে পত্তং দত্ৰা, ৰন্দিত্ৰা, পুপ্ফকলাপহত্থা পত্থেসি ‘‘ভন্তে, যথা ইদং পুপ্ফং, এৰাহং যত্থ যত্থ উপ্পজ্জামি, তত্থ তত্থ মহাজনস্স পিযা ভৰেয্যং মনাপা’’তি. এৰং পত্থেত্ৰা দুতিযং পত্থেসি ‘‘ভন্তে, দুক্খো গব্ভৰাসো, তং অনুপগম্ম পদুমপুপ্ফে এৰং পটিসন্ধি ভৰেয্যা’’তি. ততিযম্পি পত্থেসি ‘‘ভন্তে, জিগুচ্ছনীযো মাতুগামো, চক্কৰত্তিধীতাপি পরৰসং গচ্ছতি, তস্মা অহং ইত্থিভাৰং অনুপগম্ম পুরিসো ভৰেয্য’’ন্তি. চতুত্থম্পি পত্থেসি ‘‘ভন্তে, ইমং সংসারদুক্খং অতিক্কম্ম পরিযোসানে তুম্হেহি পত্তং অমতং পাপুণেয্য’’ন্তি.
এৰং চতুরো পণিধযো কত্ৰা, তং পদুমপুপ্ফকলাপং পূজেত্ৰা, পচ্চেকবুদ্ধস্স পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা ‘‘পুপ্ফসদিসো এৰ মে গন্ধো চেৰ ৰণ্ণো চ হোতূ’’তি ইমং পঞ্চমং পণিধিং অকাসি. ততো পচ্চেকবুদ্ধো পত্তং পুপ্ফকলাপঞ্চ গহেত্ৰা আকাসে ঠত্ৰা –
‘‘ইচ্ছিতং পত্থিতং তুয্হং, খিপ্পমেৰ সমিজ্ঝতু;
সব্বে পূরেন্তু সঙ্কপ্পা, চন্দো পন্নরসো যথা’’তি. –
ইমায গাথায সেট্ঠিধীতায অনুমোদনং কত্ৰা ‘‘সেট্ঠিধীতা মং গচ্ছন্তং পস্সতূ’’তি অধিট্ঠহিত্ৰা নন্দমূলকপব্ভারং অগমাসি. সেট্ঠিধীতায তং দিস্ৰা মহতী পীতি উপ্পন্না. ভৰন্তরে কতং অকুসলকম্মং অনোকাসতায পরিক্খীণং, চিঞ্চম্বিলধোততম্বভাজনমিৰ সুদ্ধা জাতা. তাৰদেৰ চস্সা পতিকুলে ঞাতিকুলে চ সব্বো জনো তুট্ঠো ‘‘কিং করোমা’’তি পিযৰচনানি পণ্ণাকারানি চ পেসেসি. সেট্ঠিপুত্তো মনুস্সে পেসেসি ‘‘সীঘং সীঘং আনেথ সেট্ঠিধীতরং, অহং ৰিস্সরিত্ৰা উয্যানং আগতো’’তি. ততো পভুতি চ নং উরে ৰিলিত্তচন্দনং ৰিয আমুত্তমুত্তাহারং ৰিয পুপ্ফমালং ৰিয চ পিযাযন্তো পরিহরি.
সা তত্থ যাৰতাযুকং ইস্সরিযভোগসুখং অনুভৰিত্ৰা কালং কত্ৰা পুরিসভাৰেন দেৰলোকে পদুমপুপ্ফে উপ্পজ্জি. সো দেৰপুত্তো গচ্ছন্তোপি পদুমপুপ্ফগব্ভেযেৰ গচ্ছতি, তিট্ঠন্তোপি, নিসীদন্তোপি, সযন্তোপি পদুমগব্ভেযেৰ সযতি. মহাপদুমদেৰপুত্তোতি চস্স নামং অকংসু. এৰং সো তেন ইদ্ধানুভাৰেন অনুলোমপটিলোমং ছদেৰলোকে এৰ সংসরতি.
তেন চ সমযেন বারাণসিরঞ্ঞো ৰীসতি ইত্থিসহস্সানি হোন্তি. রাজা একিস্সাপি কুচ্ছিযং পুত্তং ন লভতি. অমচ্চা রাজানং ৰিঞ্ঞাপেসুং ‘‘দেৰ, কুলৰংসানুপালকো পুত্তো ইচ্ছিতব্বো, অত্রজে অৰিজ্জমানে খেত্রজোপি কুলৰংসধরো হোতী’’তি. রাজা ‘‘ঠপেত্ৰা মহেসিং অৰসেসা নাটকিত্থিযো সত্তাহং ধম্মনাটকং করোথা’’তি যথাকামং বহি চরাপেসি, তথাপি পুত্তং নালত্থ. পুন অমচ্চা আহংসু – ‘‘মহারাজ, মহেসী নাম পুঞ্ঞেন চ পঞ্ঞায চ সব্বিত্থীনং অগ্গা, অপ্পেৰ নাম দেৰো মহেসিযাপি কুচ্ছিস্মিং পুত্তং লভেয্যা’’তি. রাজা মহেসিযা এতমত্থং আরোচেসি. সা আহ – ‘‘মহারাজ, যা ইত্থী সচ্চৰাদিনী সীলৰতী, সা পুত্তং লভেয্য, হিরোত্তপ্পরহিতায কুতো পুত্তো’’তি পাসাদং অভিরুহিত্ৰা পঞ্চ সীলানি সমাদিযিত্ৰা পুনপ্পুনং অনুমজ্জতি. সীলৰতিযা রাজধীতায পঞ্চ সীলানি অনুমজ্জন্তিযা পুত্তপত্থনাচিত্তে উপ্পন্নমত্তে সক্কস্স আসনং সন্তপ্পি.
অথ সক্কো আসনতাপকারণং আৰজ্জেন্তো এতমত্থং ৰিদিত্ৰা ‘‘সীলৰতিযা রাজধীতায পুত্তৰরং দেমী’’তি আকাসেনাগন্ত্ৰা দেৰিযা সম্মুখে ঠত্ৰা ‘‘কিং পত্থেসি দেৰী’’তি পুচ্ছি. ‘‘পুত্তং, মহারাজা’’তি. ‘‘দম্মি তে, দেৰি, পুত্তং, মা চিন্তযী’’তি ৰত্ৰা দেৰলোকং গন্ত্ৰা ‘‘অত্থি নু খো এত্থ খীণাযুকো’’তি আৰজ্জেন্তো ‘‘অযং মহাপদুমো উপরিদেৰলোকে উপ্পজ্জিতুং ইতো চৰতী’’তি ঞত্ৰা তস্স ৰিমানং গন্ত্ৰা ‘‘তাত মহাপদুম, মনুস্সলোকং গচ্ছাহী’’তি যাচি. সো আহ – ‘‘মহারাজ, মা এৰং ভণি, জেগুচ্ছো মনুস্সলোকো’’তি. ‘‘তাত, ত্ৰং মনুস্সলোকে পুঞ্ঞং কত্ৰা ইধূপপন্নো, তত্থেৰ ঠত্ৰা পারমিযো পূরেতব্বা, গচ্ছ, তাতা’’তি. ‘‘দুক্খো, মহারাজ, গব্ভৰাসো, ন সক্কোমি তত্থ ৰসিতু’’ন্তি. ‘‘কিং তে, তাত, গব্ভৰাসেন, তথা হি ত্ৰং কম্মমকাসি, যথা পদুমগব্ভেযেৰ নিব্বত্তিস্সসি, গচ্ছ, তাতা’’তি পুনপ্পুনং ৰুচ্চমানো অধিৰাসেসি.
ততো মহাপদুমো দেৰলোকা চৰিত্ৰা বারাণসিরঞ্ঞো উয্যানে সিলাপট্টপোক্খরণিযং পদুমগব্ভে নিব্বত্তো. তঞ্চ রত্তিং মহেসী পচ্চূসসমযে সুপিনন্তেন ৰীসতিইত্থিসহস্সপরিৰুতা উয্যানং গন্ত্ৰা সিলাপট্টপোক্খরণিযং পদুমস্সরে পুত্তং লদ্ধা ৰিয অহোসি. সা পভাতায রত্তিযা সীলানি রক্খমানা তথেৰ তত্থ গন্ত্ৰা একং পদুমপুপ্ফং অদ্দস. তং নেৰ তীরে হোতি ন গম্ভীরে. সহ দস্সনেনেৰ চস্সা তত্থ পুত্তসিনেহো উপ্পজ্জি. সা সামংযেৰ পৰিসিত্ৰা তং পুপ্ফং অগ্গহেসি. পুপ্ফে গহিতমত্তেযেৰ পত্তানি ৰিকসিংসু. তত্থ তট্টকে আসিত্তসুৰণ্ণপটিমং ৰিয দারকং অদ্দস. দিস্ৰাৰ ‘‘পুত্তো মে লদ্ধো’’তি সদ্দং নিচ্ছারেসি. মহাজনো সাধুকারসহস্সানি মুঞ্চি, রঞ্ঞো চ পেসেসি. রাজা সুত্ৰা ‘‘কত্থ লদ্ধো’’তি পুচ্ছিত্ৰা লদ্ধোকাসঞ্চ সুত্ৰা ‘‘উয্যানঞ্চ পোক্খরণিযং পদুমঞ্চ অম্হাকঞ্ঞেৰ খেত্তং, তস্মা অম্হাকং খেত্তে জাতত্তা খেত্রজো নামাযং পুত্তো’’তি ৰত্ৰা নগরং পৰেসেত্ৰা ৰীসতিসহস্সইত্থিযো ধাতিকিচ্চং কারাপেসি. যা যা কুমারস্স রুচিং ঞত্ৰা পত্থিতপত্থিতং খাদনীযং খাদাপেতি, সা সা সহস্সং লভতি. সকলবারাণসী চলিতা, সব্বো জনো কুমারস্স পণ্ণাকারসহস্সানি পেসেসি. কুমারো তং তং অতিনেত্ৰা ‘‘ইমং খাদ, ইমং ভুঞ্জা’’তি ৰুচ্চমানো ভোজনেন উব্বাল়্হো উক্কণ্ঠিতো হুত্ৰা, গোপুরদ্ৰারং গন্ত্ৰা, লাখাগুল়কেন কীল়তি.
তদা অঞ্ঞতরো পচ্চেকবুদ্ধো বারাণসিং নিস্সায ইসিপতনে ৰসতি. সো কালস্সেৰ ৰুট্ঠায সেনাসনৰত্তসরীরপরিকম্মমনসিকারাদীনি সব্বকিচ্চানি কত্ৰা, পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো ‘‘অজ্জ কত্থ ভিক্খং গহেস্সামী’’তি আৰজ্জেন্তো কুমারস্স সম্পত্তিং দিস্ৰা ‘‘এস পুব্বে কিং কম্মং করী’’তি ৰীমংসন্তো ‘‘মাদিসস্স পিণ্ডপাতং দত্ৰা, চতস্সো পত্থনা পত্থেসি তত্থ তিস্সো সিদ্ধা, একা তাৰ ন সিজ্ঝতি, তস্স উপাযেন আরম্মণং দস্সেমী’’তি ভিক্খাচরিযৰসেন কুমারস্স সন্তিকং অগমাসি. কুমারো তং দিস্ৰা ‘‘সমণ, মা ইধ আগচ্ছি, ইমে হি তম্পি ‘ইদং খাদ, ইদং ভুঞ্জা’তি ৰদেয্যু’’ন্তি আহ. সো একৰচনেনেৰ ততো নিৰত্তিত্ৰা অত্তনো সেনাসনং পাৰিসি. কুমারো পরিজনং আহ – ‘‘অযং সমণো মযা ৰুত্তমত্তোৰ নিৰত্তো, কুদ্ধো, নু, খো মমা’’তি. ততো তেহি ‘‘পব্বজিতা নাম, দেৰ, ন কোধপরাযণা হোন্তি, পরেন পসন্নমনেন যং দিন্নং হোতি, তেন যাপেন্তী’’তি ৰুচ্চমানোপি ‘‘কুদ্ধো এৰ মমাযং সমণো, খমাপেস্সামি ন’’ন্তি মাতাপিতূনং আরোচেত্ৰা হত্থিং অভিরুহিত্ৰা, মহতা রাজানুভাৰেন ইসিপতনং গন্ত্ৰা, মিগযূথং দিস্ৰা, পুচ্ছি ‘‘কিং নাম এতে’’তি? ‘‘এতে, সামি, মিগা নামা’’তি. এতেসং ‘‘ইমং খাদথ, ইমং ভুঞ্জথ, ইমং সাযথা’’তি ৰত্ৰা পটিজগ্গন্তা অত্থীতি. নত্থি সামি, যত্থ তিণোদকং সুলভং, তত্থ ৰসন্তীতি.
কুমারো ‘‘যথা ইমে অরক্খিযমানাৰ যত্থ ইচ্ছন্তি, তত্থ ৰসন্তি, কদা নু, খো, অহম্পি এৰং ৰসেয্য’’ন্তি এতমারম্মণং অগ্গহেসি. পচ্চেকবুদ্ধোপি তস্স আগমনং ঞত্ৰা সেনাসনমগ্গঞ্চ চঙ্কমঞ্চ সম্মজ্জিত্ৰা, মট্ঠং কত্ৰা, একদ্ৰিক্খত্তুং চঙ্কমিত্ৰা, পদনিক্খেপং দস্সেত্ৰা, দিৰাৰিহারোকাসঞ্চ পণ্ণসালঞ্চ সম্মজ্জিত্ৰা, মট্ঠং কত্ৰা, পৰিসনপদনিক্খেপং দস্সেত্ৰা, নিক্খমনপদনিক্খেপং অদস্সেত্ৰা, অঞ্ঞত্র অগমাসি. কুমারো তত্থ গন্ত্ৰা তং পদেসং সম্মজ্জিত্ৰা মট্ঠং কতং দিস্ৰা ‘‘ৰসতি মঞ্ঞে এত্থ সো পচ্চেকবুদ্ধো’’তি পরিজনেন ভাসিতং সুত্ৰা আহ – ‘‘পাতোপি সো সমণো কুদ্ধো, ইদানি হত্থিঅস্সাদীহি অত্তনো ওকাসং অক্কন্তং দিস্ৰা, সুট্ঠুতরং কুজ্ঝেয্য, ইধেৰ তুম্হে তিট্ঠথা’’তি হত্থিক্খন্ধা ওরুয্হ এককোৰ সেনাসনং পৰিট্ঠো ৰত্তসীসেন সুসম্মট্ঠোকাসে পদনিক্খেপং দিস্ৰা, ‘‘অযং সমণো এত্থ চঙ্কমন্তো ন ৰণিজ্জাদিকম্মং চিন্তেসি, অদ্ধা অত্তনো হিতমেৰ চিন্তেসি মঞ্ঞে’’তি পসন্নমানসো চঙ্কমং আরুহিত্ৰা, দূরীকতপুথুৰিতক্কো গন্ত্ৰা, পাসাণফলকে নিসীদিত্ৰা, সঞ্জাতএকগ্গো হুত্ৰা, পণ্ণসালং পৰিসিত্ৰা, ৰিপস্সন্তো পচ্চেকবোধিঞাণং অধিগন্ত্ৰা, পুরিমনযেনেৰ পুরোহিতেন কম্মট্ঠানে পুচ্ছিতে গগনতলে নিসিন্নো ইমং গাথমাহ –
‘‘মিগো অরঞ্ঞম্হি যথা অবদ্ধো, যেনিচ্ছকং গচ্ছতি গোচরায;
ৰিঞ্ঞূ নরো সেরিতং পেক্খমানো, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো’’তি.
তত্থ মিগোতি দ্ৰে মিগা এণীমিগো, পসদমিগো চাতি. অপিচ সব্বেসং আরঞ্ঞিকানং চতুপ্পদানমেতং অধিৰচনং. ইধ পন পসদমিগো অধিপ্পেতো. অরঞ্ঞম্হীতি গামঞ্চ গামূপচারঞ্চ ঠপেত্ৰা অৰসেসং অরঞ্ঞং, ইধং পন উয্যানমধিপ্পেতং, তস্মা উয্যানম্হীতি ৰুত্তং হোতি. যথাতি পটিভাগে. অবদ্ধোতি রজ্জুবন্ধনাদীহি অবদ্ধো, এতেন ৰিস্সত্থচরিযং দীপেতি. যেনিচ্ছকং গচ্ছতি গোচরাযতি যেন যেন দিসাভাগেন গন্তুমিচ্ছতি, তেন তেন দিসাভাগেন গোচরায গচ্ছতি. ৰুত্তম্পি চেতং ভগৰতা –
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, আরঞ্ঞকো মিগো অরঞ্ঞে পৰনে চরমানো ৰিস্সত্থো গচ্ছতি, ৰিস্সত্থো তিট্ঠতি, ৰিস্সত্থো নিসীদতি, ৰিস্সত্থো সেয্যং কপ্পেতি. তং কিস্স হেতু? অনাপাথগতো, ভিক্খৰে, লুদ্দস্স; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ভিক্খু অন্ধমকাসি মারং অপদং, ৰধিত্ৰা মারচক্খুং অদস্সনং গতো পাপিমতো’’তি (ম. নি. ১.২৮৭; চূল়নি. খগ্গৰিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২৫) ৰিত্থারো.
ৰিঞ্ঞূ নরোতি পণ্ডিতপুরিসো. সেরিতন্তি সচ্ছন্দৰুত্তিতং অপরাযত্ততং. পেক্খমানোতি পঞ্ঞাচক্খুনা ওলোকযমানো. অথ ৰা ধম্মসেরিতং পুগ্গলসেরিতঞ্চ. লোকুত্তরধম্মা হি কিলেসৰসং অগমনতো সেরিনো তেহি সমন্নাগতা পুগ্গলা চ, তেসং ভাৰনিদ্দেসো সেরিতা. তং পেক্খমানোতি. কিং ৰুত্তং হোতি? ‘‘যথা মিগো অরঞ্ঞম্হি অবদ্ধো যেনিচ্ছকং গচ্ছতি গোচরায, কদা নু খো অহম্পি এৰং গচ্ছেয্য’’ন্তি ইতি মে তুম্হেহি ইতো চিতো চ পরিৰারেত্ৰা ঠিতেহি বদ্ধস্স যেনিচ্ছকং গন্তুং অলভন্তস্স তস্মিং যেনিচ্ছকগমনাভাৰেন যেনিচ্ছকগমনে চানিসংসং দিস্ৰা অনুক্কমেন সমথৰিপস্সনা পারিপূরিং অগমংসু. ততো পচ্চেকবোধিং অধিগতোম্হি. তস্মা অঞ্ঞোপি ৰিঞ্ঞূ পণ্ডিতো নরো সেরিতং পেক্খমানো একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পোতি. সেসং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বন্তি.
মিগঅরঞ্ঞগাথাৰণ্ণনা সমত্তা.
৪০. আমন্তনা হোতীতি কা উপ্পত্তি? অতীতে কির একৰজ্জিকব্রহ্মদত্তো নাম রাজা অহোসি মুদুকজাতিকো. যদা অমচ্চা তেন সহ যুত্তং ৰা অযুত্তং ৰা মন্তেতুকামা হোন্তি, তদা নং পাটিযেক্কং পাটিযেক্কং একমন্তং নেন্তি. তং একদিৰসং দিৰাসেয্যং উপগতং অঞ্ঞতরো অমচ্চো ‘‘দেৰ, মম সোতব্বং অত্থী’’তি একমন্তং গমনং যাচি. সো উট্ঠায অগমাসি. পুন একো মহাউপট্ঠানে নিসিন্নং ৰরং যাচি, একো হত্থিক্খন্ধে, একো অস্সপিট্ঠিযং, একো সুৰণ্ণরথে, একো সিৰিকায নিসীদিত্ৰা উয্যানং গচ্ছন্তং যাচি. রাজা ততো ওরোহিত্ৰা একমন্তং অগমাসি. অপরো জনপদচারিকং গচ্ছন্তং যাচি, তস্সাপি ৰচনং সুত্ৰা হত্থিতো ওরুয্হ একমন্তং অগমাসি. এৰং সো তেহি নিব্বিন্নো হুত্ৰা পব্বজি. অমচ্চা ইস্সরিযেন ৰড্ঢন্তি. তেসু একো গন্ত্ৰা রাজানং আহ – ‘‘অমুকং, মহারাজ, জনপদং ময্হং দেহী’’তি. রাজা ‘‘তং ইত্থন্নামো ভুঞ্জতী’’তি ভণতি. সো রঞ্ঞো ৰচনং অনাদিযিত্ৰা ‘‘গচ্ছামহং তং জনপদং গহেত্ৰা ভুঞ্জামী’’তি তত্থ গন্ত্ৰা, কলহং কত্ৰা, পুন উভোপি রঞ্ঞো সন্তিকং আগন্ত্ৰা, অঞ্ঞমঞ্ঞস্স দোসং আরোচেন্তি. রাজা ‘‘ন সক্কা ইমে তোসেতু’’ন্তি তেসং লোভে আদীনৰং দিস্ৰা ৰিপস্সন্তো পচ্চেকসম্বোধিং সচ্ছাকাসি. সো পুরিমনযেনেৰ ইমং উদানগাথং অভাসি –
‘‘আমন্তনা হোতি সহাযমজ্ঝে, ৰাসে ঠানে গমনে চারিকায;
অনভিজ্ঝিতং সেরিতং পেক্খমানো, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো’’তি.
তস্সত্থো – সহাযমজ্ঝে ঠিতস্স দিৰাসেয্যসঙ্খাতে ৰাসে চ, মহাউপট্ঠানসঙ্খাতে ঠানে চ, উয্যানগমনসঙ্খাতে গমনে চ, জনপদচারিকসঙ্খাতায চারিকায চ ‘‘ইদং মে সুণ, ইদং মে দেহী’’তিআদিনা নযেন তথা তথা আমন্তনা হোতি, তস্মা অহং তত্থ নিব্বিজ্জিত্ৰা যাযং অরিযজনসেৰিতা অনেকানিসংসা একন্তসুখা, এৰং সন্তেপি লোভাভিভূতেহি সব্বকাপুরিসেহি অনভিজ্ঝিতা অনভিপত্থিতা পব্বজ্জা, তং অনভিজ্ঝিতং পরেসং অৰসৰত্তনেন ধম্মপুগ্গলৰসেন চ সেরিতং পেক্খমানো ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা অনুক্কমেন পচ্চেকসম্বোধিং অধিগতোম্হীতি. সেসং ৰুত্তনযমেৰাতি.
আমন্তনাগাথাৰণ্ণনা সমত্তা.
৪১. খিড্ডা রতীতি কা উপ্পত্তি? বারাণসিযং একপুত্তকব্রহ্মদত্তো নাম রাজা অহোসি. সো চস্স একপুত্তকো পিযো অহোসি মনাপো পাণসমো. সো সব্বিরিযাপথেসু পুত্তং গহেত্ৰাৰ ৰত্ততি. সো একদিৰসং উয্যানং গচ্ছন্তো তং ঠপেত্ৰা গতো. কুমারোপি তং দিৰসংযেৰ উপ্পন্নেন ব্যাধিনা মতো. অমচ্চা ‘‘পুত্তসিনেহেন রঞ্ঞো হদযম্পি ফলেয্যা’’তি অনারোচেত্ৰাৰ নং ঝাপেসুং. রাজা উয্যানে সুরামদেন মত্তো পুত্তং নেৰ সরি, তথা দুতিযদিৰসেপি ন্হানভোজনৰেলাসু. অথ ভুত্তাৰী নিসিন্নো সরিত্ৰা ‘‘পুত্তং মে আনেথা’’তি আহ. তস্স অনুরূপেন ৰিধানেন তং পৰত্তিং আরোচেসুং. ততো সোকাভিভূতো নিসিন্নো এৰং যোনিসো মনসাকাসি ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতী’’তি. সো এৰং অনুক্কমেন অনুলোমপটিলোমং পটিচ্চসমুপ্পাদং সম্মসন্তো পচ্চেকবোধিং সচ্ছাকাসি. সেসং সংসগ্গগাথায ৰুত্তসদিসমেৰ ঠপেত্ৰা গাথাযত্থৰণ্ণনং.
অত্থৰণ্ণনাযং পন খিড্ডাতি কীল়না. সা দুৰিধা হোতি – কাযিকা, ৰাচসিকা চ. তত্থ কাযিকা নাম হত্থীহিপি কীল়ন্তি, অস্সেহিপি, রথেহিপি, ধনূহিপি, থরূহিপীতি এৰমাদি. ৰাচসিকা নাম গীতং, সিলোকভণনং, মুখভেরীতি এৰমাদি. রতীতি পঞ্চকামগুণরতি. ৰিপুলন্তি যাৰ অট্ঠিমিঞ্জং আহচ্চ ঠানেন সকলত্তভাৰব্যাপকং. সেসং পাকটমেৰ. অনুসন্ধিযোজনাপি চেত্থ সংসগ্গগাথায ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা, ততো পরঞ্চ সব্বন্তি.
খিড্ডারতিগাথাৰণ্ণনা সমত্তা.
৪২. চাতুদ্দিসোতি কা উপ্পত্তি? পুব্বে কির কস্সপস্স ভগৰতো সাসনে পঞ্চ পচ্চেকবোধিসত্তা পব্বজিত্ৰা ৰীসতি ৰস্সসহস্সানি গতপচ্চাগতৰত্তং পূরেত্ৰা দেৰলোকে উপ্পন্না. ততো চৰিত্ৰা তেসং জেট্ঠকো বারাণসিযং রাজা অহোসি, সেসা পাকতিকরাজানো. তে চত্তারোপি কম্মট্ঠানং উগ্গণ্হিত্ৰা, রজ্জং পহায পব্বজিত্ৰা, অনুক্কমেন পচ্চেকবুদ্ধা হুত্ৰা নন্দমূলকপব্ভারে ৰসন্তা একদিৰসং সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায ৰংসকল়ীরগাথাযং ৰুত্তনযেনেৰ অত্তনো কম্মঞ্চ সহাযঞ্চ আৰজ্জেত্ৰা ঞত্ৰা বারাণসিরঞ্ঞো উপাযেন আরম্মণং দস্সেতুং ওকাসং গৰেসন্তি. সো চ রাজা তিক্খত্তুং রত্তিযা উব্বিজ্জতি, ভীতো ৰিস্সরং করোতি, মহাতলে ধাৰতি. পুরোহিতেন কালস্সেৰ ৰুট্ঠায সুখসেয্যং পুচ্ছিতোপি ‘‘কুতো মে, আচরিয, সুখ’’ন্তি সব্বং তং পৰত্তিং আরোচেসি. পুরোহিতোপি ‘‘অযং রোগো ন সক্কা যেন কেনচি উদ্ধংৰিরেচনাদিনা ভেসজ্জকম্মেন ৰিনেতুং, ময্হং পন খাদনূপাযো উপ্পন্নো’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘রজ্জহানিজীৰিতন্তরাযাদীনং পুব্বনিমিত্তং এতং মহারাজা’’তি রাজানং সুট্ঠুতরং উব্বেজেত্ৰা তস্স ৰূপসমনত্থং ‘‘এত্তকে চ এত্তকে চ হত্থিঅস্সরথাদযো হিরঞ্ঞসুৰণ্ণঞ্চ দক্খিণং দত্ৰা যঞ্ঞো যজিতব্বো’’তি তং যঞ্ঞযজনে সমাদপেসি.
ততো পচ্চেকবুদ্ধা অনেকানি পাণসহস্সানি যঞ্ঞত্থায সম্পিণ্ডিযমানানি দিস্ৰা ‘‘এতস্মিং কম্মে কতে দুব্বোধনেয্যো ভৰিস্সতি, হন্দ নং পটিকচ্চেৰ গন্ত্ৰা পেক্খামা’’তি ৰংসকল়ীরগাথাযং ৰুত্তনযেনেৰ আগন্ত্ৰা পিণ্ডায চরমানা রাজঙ্গণে পটিপাটিযা অগমংসু. রাজা সীহপঞ্জরে ঠিতো রাজঙ্গণং ওলোকযমানো তে অদ্দক্খি, সহ দস্সনেনেৰ চস্স সিনেহো উপ্পজ্জি. ততো তে পক্কোসাপেত্ৰা আকাসতলে পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদাপেত্ৰা সক্কচ্চং ভোজেত্ৰা কতভত্তকিচ্চে ‘‘কে তুম্হে’’তি পুচ্ছি. ‘‘মযং, মহারাজ, চাতুদ্দিসা নামা’’তি. ‘‘ভন্তে, চাতুদ্দিসাতি ইমস্স কো অত্থো’’তি? ‘‘চতূসু দিসাসু কত্থচি কুতোচি ভযং ৰা চিত্তুত্রাসো ৰা অম্হাকং নত্থি, মহারাজা’’তি. ‘‘ভন্তে, তুম্হাকং তং ভযং কিং কারণা ন হোতী’’তি? ‘‘মযঞ্হি, মহারাজ, মেত্তং ভাৰেম, করুণং ভাৰেম, মুদিতং ভাৰেম, উপেক্খং ভাৰেম, তেন নো তং ভযং ন হোতী’’তি ৰত্ৰা উট্ঠাযাসনা অত্তনো ৰসতিং অগমংসু.
ততো রাজা চিন্তেসি ‘‘ইমে সমণা মেত্তাদিভাৰনায ভযং ন হোতীতি ভণন্তি, ব্রাহ্মণা পন অনেকসহস্সপাণৰধং ৰণ্ণযন্তি, কেসং নু খো ৰচনং সচ্চ’’ন্তি. অথস্স এতদহোসি – ‘‘সমণা সুদ্ধেন অসুদ্ধং ধোৰন্তি, ব্রাহ্মণা পন অসুদ্ধেন অসুদ্ধং. ন চ সক্কা অসুদ্ধেন অসুদ্ধং ধোৰিতুং, পব্বজিতানং এৰ ৰচনং সচ্চ’’ন্তি. সো ‘‘সব্বে সত্তা সুখিতা হোন্তূ’’তিআদিনা নযেন মেত্তাদযো চত্তারোপি ব্রহ্মৰিহারে ভাৰেত্ৰা হিতফরণচিত্তেন অমচ্চে আণাপেসি ‘‘সব্বে পাণে মুঞ্চথ, সীতানি পানীযানি পিৰন্তু, হরিতানি তিণানি খাদন্তু, সীতো চ নেসং ৰাতো উপৰাযতূ’’তি. তে তথা অকংসু.
ততো রাজা ‘‘কল্যাণমিত্তানং ৰচনেনেৰ পাপকম্মতো মুত্তোম্হী’’তি তত্থেৰ নিসিন্নো ৰিপস্সিত্ৰা পচ্চেকসম্বোধিং সচ্ছাকাসি. অমচ্চেহি চ ভোজনৰেলাযং ‘‘ভুঞ্জ, মহারাজ, কালো’’তি ৰুত্তে ‘‘নাহং রাজা’’তি পুরিমনযেনেৰ সব্বং ৰত্ৰা ইমং উদানব্যাকরণগাথং অভাসি –
‘‘চাতুদ্দিসো অপ্পটিঘো চ হোতি, সন্তুস্সমানো ইতরীতরেন;
পরিস্সযানং সহিতা অছম্ভী, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো’’তি.
তত্থ চাতুদ্দিসোতি চতূসু দিসাসু যথাসুখৰিহারী, ‘‘একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতী’’তিআদিনা (দী. নি. ৩.৩০৮; অ. নি. ৪.১২৫; চূল়নি. খগ্গৰিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২৮) ৰা নযেন ব্রহ্মৰিহারভাৰনাফরিতা চতস্সো দিসা অস্স সন্তীতিপি চাতুদ্দিসো. তাসু দিসাসু কত্থচি সত্তে ৰা সঙ্খারে ৰা ভযেন ন পটিহঞ্ঞতীতি অপ্পটিঘো. সন্তুস্সমানোতি দ্ৰাদসৰিধস্স সন্তোসস্সৰসেন সন্তুস্সকো, ইতরীতরেনাতি উচ্চাৰচেন পচ্চযেন. পরিস্সযানং সহিতা অছম্ভীতি এত্থ পরিস্সযন্তি কাযচিত্তানি, পরিহাপেন্তি ৰা তেসং সম্পত্তিং, তানি ৰা পটিচ্চ সযন্তীতি পরিস্সযা, বাহিরানং সীহব্যগ্ঘাদীনং অব্ভন্তরানঞ্চ কামচ্ছন্দাদীনং কাযচিত্তুপদ্দৰানং এতং অধিৰচনং. তে পরিস্সযে অধিৰাসনখন্তিযা চ ৰীরিযাদীহি ধম্মেহি চ সহতীতি পরিস্সযানং সহিতা. থদ্ধভাৰকরভযাভাৰেন অছম্ভী. কিং ৰুত্তং হোতি? যথা তে চত্তারো সমণা, এৰং ইতরীতরেন পচ্চযেন সন্তুস্সমানো এত্থ পটিপত্তিপদট্ঠানে সন্তোসে ঠিতো চতূসু দিসাসু মেত্তাদিভাৰনায চাতুদ্দিসো, সত্তসঙ্খারেসু পটিহননভযাভাৰেন অপ্পটিঘো চ হোতি. সো চাতুদ্দিসত্তা ৰুত্তপ্পকারানং পরিস্সযানং সহিতা, অপ্পটিঘত্তা অছম্ভী চ হোতীতি এৰং পটিপত্তিগুণং দিস্ৰা যোনিসো পটিপজ্জিত্ৰা পচ্চেকবোধিং অধিগতোম্হীতি. অথ ৰা তে সমণা ৰিয সন্তুস্সমানো ইতরীতরেন ৰুত্তনযেনেৰ চাতুদ্দিসো হোতীতি ঞত্ৰা এৰং চাতুদ্দিসভাৰং পত্থযন্তো যোনিসো পটিপজ্জিত্ৰা অধিগতোম্হি. তস্মা অঞ্ঞোপি ঈদিসং ঠানং পত্থযমানো চাতুদ্দিসতায পরিস্সযানং সহিতা অপ্পটিঘতায চ অছম্ভী হুত্ৰা একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পোতি. সেসং ৰুত্তনযমেৰাতি.
চাতুদ্দিসগাথাৰণ্ণনা সমত্তা.
৪৩. দুস্সঙ্গহাতি কা উপ্পত্তি? বারাণসিরঞ্ঞো কির অগ্গমহেসী কালমকাসি. ততো ৰীতিৰত্তেসু সোকদিৰসেসু একং দিৰসং অমচ্চা ‘‘রাজূনং নাম তেসু তেসু কিচ্চেসু অগ্গমহেসী অৰস্সং ইচ্ছিতব্বা, সাধু, দেৰো, অঞ্ঞং দেৰিং আনেতূ’’তি যাচিংসু. রাজা‘‘তেন হি, ভণে, জানাথা’’তি আহ. তে পরিযেসন্তা সামন্তরজ্জে রাজা মতো. তস্স দেৰী রজ্জং অনুসাসতি. সা চ গব্ভিনী হোতি. অমচ্চা ‘‘অযং রঞ্ঞো অনুরূপা’’তি ঞত্ৰা তং যাচিংসু. সা ‘‘গব্ভিনী নাম মনুস্সানং অমনাপা হোতি, সচে আগমেথ, যাৰ ৰিজাযামি, এৰং হোতু, নো চে, অঞ্ঞং পরিযেসথা’’তি আহ. তে রঞ্ঞোপি এতমত্থং আরোচেসুং. রাজা ‘‘গব্ভিনীপি হোতু আনেথা’’তি. তে আনেসুং. রাজা তং অভিসিঞ্চিত্ৰা সব্বং মহেসীভোগং অদাসি. তস্সা পরিজনঞ্চ নানাৰিধেহি পণ্ণাকারেহি সঙ্গণ্হাতি. সা কালেন পুত্তং ৰিজাযি. তম্পি রাজা অত্তনো জাতপুত্তমিৰ সব্বিরিযাপথেসু অঙ্কে চ উরে চ কত্ৰা ৰিহরতি. ততো দেৰিযা পরিজনো চিন্তেসি ‘‘রাজা অতিৰিয সঙ্গণ্হাতি কুমারং, অতিৰিস্সাসনিযানি রাজহদযানি, হন্দ নং পরিভেদেমা’’তি.
ততো কুমারং – ‘‘ত্ৰং, তাত, অম্হাকং রঞ্ঞো পুত্তো, ন ইমস্স রঞ্ঞো, মা এত্থ ৰিস্সাসং আপজ্জী’’তি আহংসু. অথ কুমারো ‘‘এহি পুত্তা’’তি রঞ্ঞা ৰুচ্চমানোপি হত্থে গহেত্ৰা আকড্ঢিযমানোপি পুব্বে ৰিয রাজানং ন অল্লীযতি. রাজা ‘‘কিং এত’’ন্তি ৰীমংসন্তো তং পৰত্তিং ঞত্ৰা ‘‘অরে, এতে মযা এৰং সঙ্গহিতাপি পটিকূলৰুত্তিনো এৰা’’তি নিব্বিজ্জিত্ৰা রজ্জং পহায পব্বজিতো. ‘‘রাজা পব্বজিতো’’তি অমচ্চপরিজনাপি বহূ পব্বজিতা, ‘‘সপরিজনো রাজা পব্বজিতো’’তি মনুস্সা পণীতে পচ্চযে উপনেন্তি. রাজা পণীতে পচ্চযে যথাৰুড্ঢং দাপেতি. তত্থ যে সুন্দরং লভন্তি, তে তুস্সন্তি. ইতরে উজ্ঝাযন্তি ‘‘মযং পরিৰেণসম্মজ্জনাদীনি সব্বকিচ্চানি করোন্তা লূখভত্তং জিণ্ণৰত্থঞ্চ লভামা’’তি. সো তম্পি ঞত্ৰা ‘‘অরে, যথাৰুড্ঢং দিয্যমানেপি নাম উজ্ঝাযন্তি, অহো, অযং পরিসা দুস্সঙ্গহা’’তি পত্তচীৰরং আদায একো অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা পচ্চেকবোধিং সচ্ছাকাসি. তত্থ আগতেহি চ কম্মট্ঠানং পুচ্ছিতো ইমং গাথং অভাসি –
‘‘দুস্সঙ্গহা পব্বজিতাপি একে, অথো গহট্ঠা ঘরমাৰসন্তা;
অপ্পোস্সুক্কো পরপুত্তেসু হুত্ৰা, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো’’তি.
সা অত্থতো পাকটা এৰ. অযং পন যোজনা – দুস্সঙ্গহা পব্বজিতাপি একে, যে অসন্তোসাভিভূতা, তথাৰিধা এৰ চ অথো গহট্ঠা ঘরমাৰসন্তা. এতমহং দুস্সঙ্গহভাৰং জিগুচ্ছন্তো ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা পচ্চেকবোধিং অধিগতোম্হীতি. সেসং পুরিমনযেনেৰ ৰেদিতব্বন্তি.
দুস্সঙ্গহগাথাৰণ্ণনা সমত্তা.
৪৪. ওরোপযিত্ৰাতি কা উপ্পত্তি? বারাণসিযং কির চাতুমাসিকব্রহ্মদত্তো নাম রাজা গিম্হানং পঠমে মাসে উয্যানং গতো. তত্থ রমণীযে ভূমিভাগে নীলঘনপত্তসঞ্ছন্নং কোৰিল়াররুক্খং দিস্ৰা ‘‘কোৰিল়ারমূলে মম সযনং পঞ্ঞাপেথা’’তি ৰত্ৰা উয্যানে কীল়িত্ৰা সাযন্হসমযং তত্থ সেয্যং কপ্পেসি. পুন গিম্হানং মজ্ঝিমে মাসে উয্যানং গতো. তদা কোৰিল়ারো পুপ্ফিতো হোতি, তদাপি তথেৰ অকাসি. পুন গিম্হানং পচ্ছিমে মাসে গতো. তদা কোৰিল়ারো সঞ্ছিন্নপত্তো সুক্খরুক্খো ৰিয হোতি. তদাপি সো অদিস্ৰাৰ তং রুক্খং পুব্বপরিচযেন তত্থেৰ সেয্যং আণাপেসি. অমচ্চা জানন্তাপি ‘‘রঞ্ঞা আণত্ত’’ন্তি ভযেন তত্থ সযনং পঞ্ঞাপেসুং. সো উয্যানে কীল়িত্ৰা সাযন্হসমযং তত্থ সেয্যং কপ্পেন্তো তং রুক্খং দিস্ৰা ‘‘অরে, অযং পুব্বে সঞ্ছন্নপত্তো মণিমযো ৰিয অভিরূপদস্সনো অহোসি. ততো মণিৰণ্ণসাখন্তরে ঠপিতপৰাল়ঙ্কুরসদিসেহি পুপ্ফেহি সস্সিরিকচারুদস্সনো অহোসি. মুত্তাদলসদিসৰালিকাকিণ্ণো চস্স হেট্ঠা ভূমিভাগো বন্ধনা পমুত্তপুপ্ফসঞ্ছন্নো রত্তকম্বলসন্থতো ৰিয অহোসি. সো নামজ্জ সুক্খরুক্খো ৰিয সাখামত্তাৰসেসো ঠিতো. ‘অহো, জরায উপহতো কোৰিল়ারো’’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘অনুপাদিন্নম্পি তাৰ জরা হঞ্ঞতি, কিমঙ্গ পন উপাদিন্ন’’ন্তি অনিচ্চসঞ্ঞং পটিলভি. তদনুসারেনেৰ সব্বসঙ্খারে দুক্খতো অনত্ততো চ ৰিপস্সন্তো ‘‘অহো ৰতাহম্পি সঞ্ছিন্নপত্তো কোৰিল়ারো ৰিয অপেতগিহিব্যঞ্জনো ভৰেয্য’’ন্তি পত্থযমানো অনুপুব্বেন তস্মিং সযনতলে দক্খিণেন পস্সেন নিপন্নোযেৰ পচ্চেকবোধিং সচ্ছাকাসি. ততো গমনকালে অমচ্চেহি ‘‘কালো গন্তুং, মহারাজা’’তি ৰুত্তে ‘‘নাহং রাজা’’তিআদীনি ৰত্ৰা পুরিমনযেনেৰ ইমং গাথং অভাসি –
‘‘ওরোপযিত্ৰা গিহিব্যঞ্জনানি, সঞ্ছিন্নপত্তো যথা কোৰিল়ারো;
ছেত্ৰান ৰীরো গিহিবন্ধনানি, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো’’তি.
তত্থ ওরোপযিত্ৰাতি অপনেত্ৰা. গিহিব্যঞ্জনানীতি কেসমস্সুওদাতৰত্থালঙ্কারমালাগন্ধৰিলেপনইত্থিপুত্তদাসিদাসাদীনি. এতানি হি গিহিভাৰং ব্যঞ্জযন্তি, তস্মা ‘‘গিহিব্যঞ্জনানী’’তি ৰুচ্চন্তি. সঞ্ছিন্নপত্তোতি পতিতপত্তো. ছেত্ৰানাতি মগ্গঞাণেন ছিন্দিত্ৰা. ৰীরোতি মগ্গৰীরিযসমন্নাগতো. গিহিবন্ধনানীতি কামবন্ধনানি. কামা হি গিহীনং বন্ধনানি. অযং তাৰ পদত্থো.
অযং পন অধিপ্পাযো – ‘‘অহো ৰতাহম্পি ওরোপযিত্ৰা গিহিব্যঞ্জনানি সঞ্ছিন্নপত্তো যথা কোৰিল়ারো ভৰেয্য’’ন্তি এৰঞ্হি চিন্তযমানো ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা পচ্চেকবোধিং অধিগতোম্হীতি. সেসং পুরিমনযেনেৰ ৰেদিতব্বন্তি.
কোৰিল়ারগাথাৰণ্ণনা সমত্তা. পঠমো ৰগ্গো নিট্ঠিতো.
৪৫-৪৬. সচে লভেথাতি কা উপ্পত্তি? পুব্বে কির কস্সপস্স ভগৰতো সাসনে দ্ৰে পচ্চেকবোধিসত্তা পব্বজিত্ৰা ৰীসতি ৰস্সসহস্সানি গতপচ্চাগতৰত্তং পূরেত্ৰা দেৰলোকে উপ্পন্না. ততো চৰিত্ৰা তেসং জেট্ঠকো বারাণসিরঞ্ঞো পুত্তো অহোসি, কনিট্ঠো পুরোহিতস্স পুত্তো অহোসি. তে একদিৰসংযেৰ পটিসন্ধিং গহেত্ৰা একদিৰসমেৰ মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমিত্ৰা সহপংসুকীল়িতসহাযকা অহেসুং. পুরোহিতপুত্তো পঞ্ঞৰা অহোসি. সো রাজপুত্তং আহ – ‘‘সম্ম, ত্ৰং পিতুনো অচ্চযেন রজ্জং লভিস্সসি, অহং পুরোহিতট্ঠানং, সুসিক্খিতেন চ সুখং রজ্জং অনুসাসিতুং সক্কা, এহি সিপ্পং উগ্গহেস্সামা’’তি. ততো উভোপি পুব্বোপচিতকম্মা হুত্ৰা গামনিগমাদীসু ভিক্খং চরমানা পচ্চন্তজনপদগামং গতা. তঞ্চ গামং পচ্চেকবুদ্ধা ভিক্খাচারৰেলায পৰিসন্তি. অথ মনুস্সা পচ্চেকবুদ্ধে দিস্ৰা উস্সাহজাতা আসনানি পঞ্ঞাপেন্তি, পণীতং খাদনীযং ভোজনীযং উপনামেন্তি, মানেন্তি, পূজেন্তি. তেসং এতদহোসি – ‘‘অম্হেহি সদিসা উচ্চাকুলিকা নাম নত্থি, অথ চ পনিমে মনুস্সা যদি ইচ্ছন্তি, অম্হাকং ভিক্খং দেন্তি, যদি চ নিচ্ছন্তি, ন দেন্তি, ইমেসং পন পব্বজিতানং এৰরূপং সক্কারং করোন্তি, অদ্ধা এতে কিঞ্চি সিপ্পং জানন্তি, হন্দ নেসং সন্তিকে সিপ্পং উগ্গণ্হামা’’তি.
তে মনুস্সেসু পটিক্কন্তেসু ওকাসং লভিত্ৰা ‘‘যং, ভন্তে, তুম্হে সিপ্পং জানাথ, তং অম্হেপি সিক্খাপেথা’’তি যাচিংসু. পচ্চেকবুদ্ধা ‘‘ন সক্কা অপব্বজিতেন সিক্খিতু’’ন্তি আহংসু. তে পব্বজ্জং যাচিত্ৰা পব্বজিংসু. ততো নেসং পচ্চেকবুদ্ধা ‘‘এৰং ৰো নিৰাসেতব্বং, এৰং পারুপিতব্ব’’ন্তিআদিনা নযেন আভিসমাচারিকং আচিক্খিত্ৰা ‘‘ইমস্স সিপ্পস্স একীভাৰাভিরতি নিপ্ফত্তি, তস্মা একেনেৰ নিসীদিতব্বং, একেন চঙ্কমিতব্বং, ঠাতব্বং, সযিতব্ব’’ন্তি পাটিযেক্কং পণ্ণসালমদংসু. ততো তে অত্তনো অত্তনো পণ্ণসালং পৰিসিত্ৰা নিসীদিংসু. পুরোহিতপুত্তো নিসিন্নকালতো পভুতি চিত্তসমাধানং লদ্ধা ঝানং লভি. রাজপুত্তো মুহুত্তেনেৰ উক্কণ্ঠিতো তস্স সন্তিকং আগতো. সো তং দিস্ৰা ‘‘কিং, সম্মা’’তি পুচ্ছি. ‘‘উক্কণ্ঠিতোম্হী’’তি আহ. ‘‘তেন হি ইধ নিসীদা’’তি. সো তত্থ মুহুত্তং নিসীদিত্ৰা আহ – ‘‘ইমস্স কির, সম্ম, সিপ্পস্স একীভাৰাভিরতি নিপ্ফত্তী’’তি পুরোহিতপুত্তো ‘‘এৰং, সম্ম, তেন হি ত্ৰং অত্তনো নিসিন্নোকাসং এৰ গচ্ছ, উগ্গহেস্সামি ইমস্স সিপ্পস্স নিপ্ফত্তি’’ন্তি আহ. সো গন্ত্ৰা পুনপি মুহুত্তেনেৰ উক্কণ্ঠিতো পুরিমনযেনেৰ তিক্খত্তুং আগতো.
ততো নং পুরোহিতপুত্তো তথেৰ উয্যোজেত্ৰা তস্মিং গতে চিন্তেসি ‘‘অযং অত্তনো চ কম্মং হাপেতি, মম চ ইধাভিক্খণং আগচ্ছন্তো’’তি. সো পণ্ণসালতো নিক্খম্ম অরঞ্ঞং পৰিট্ঠো. ইতরো অত্তনো পণ্ণসালাযেৰ নিসিন্নো পুনপি মুহুত্তেনেৰ উক্কণ্ঠিতো হুত্ৰা তস্স পণ্ণসালং আগন্ত্ৰা ইতো চিতো চ মগ্গন্তোপি তং অদিস্ৰা চিন্তেসি – ‘‘যো গহট্ঠকালে পণ্ণাকারম্পি আদায আগতো মং দট্ঠুং ন লভতি, সো নাম মযি আগতে দস্সনম্পি অদাতুকামো পক্কামি, অহো, রে চিত্ত, ন লজ্জসি, যং মং চতুক্খত্তুং ইধানেসি, সোদানি তে ৰসে ন ৰত্তিস্সামি, অঞ্ঞদত্থু তংযেৰ মম ৰসে ৰত্তাপেস্সামী’’তি অত্তনো সেনাসনং পৰিসিত্ৰা ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা পচ্চেকবোধিং সচ্ছিকত্ৰা আকাসেন নন্দমূলকপব্ভারং অগমাসি. ইতরোপি অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা পচ্চেকবোধিং সচ্ছিকত্ৰা তত্থেৰ অগমাসি. তে উভোপি মনোসিলাতলে নিসীদিত্ৰা পাটিযেক্কং পাটিযেক্কং ইমা উদানগাথাযো অভাসিংসু –
‘‘সচে লভেথ নিপকং সহাযং, সদ্ধিং চরং সাধুৰিহারি ধীরং;
অভিভুয্য সব্বানি পরিস্সযানি, চরেয্য তেনত্তমনো সতীমা.
‘‘নো চে লভেথ নিপকং সহাযং, সদ্ধিং চরং সাধুৰিহারি ধীরং;
রাজাৰ রট্ঠং ৰিজিতং পহায, একো চরে মাতঙ্গরঞ্ঞেৰ নাগো’’তি.
তত্থ নিপকন্তি পকতিনিপুণং পণ্ডিতং কসিণপরিকম্মাদীসু কুসলং. সাধুৰিহারিন্তি অপ্পনাৰিহারেন ৰা উপচারেন ৰা সমন্নাগতং. ধীরন্তি ধিতিসম্পন্নং. তত্থ নিপকত্তেন ধিতিসম্পদা ৰুত্তা. ইধ পন ধিতিসম্পন্নমেৰাতি অত্থো. ধিতি নাম অসিথিলপরক্কমতা, ‘‘কামং তচো চ ন্হারু চা’’তি (ম. নি. ২.১৮৪; অ. নি. ২.৫; মহানি. ১৯৬) এৰং পৰত্তৰীরিযস্সেতং অধিৰচনং. অপিচ ধিকতপাপোতিপি ধীরো. রাজাৰ রট্ঠং ৰিজিতং পহাযাতি যথা পটিরাজা ‘‘ৰিজিতং রট্ঠং অনত্থাৰহ’’ন্তি ঞত্ৰা রজ্জং পহায একো চরতি, এৰং বালসহাযং পহায একো চরে. অথ ৰা রাজাৰ রট্ঠন্তি যথা সুতসোমো রাজা ৰিজিতং রট্ঠং পহায একো চরি, যথা চ মহাজনকো, এৰং একো চরেতি অযম্পি তস্সত্থো. সেসং ৰুত্তানুসারেন সক্কা জানিতুন্তি ন ৰিত্থারিতন্তি.
সহাযগাথাৰণ্ণনা সমত্তা.
৪৭. অদ্ধা পসংসামাতি ইমিস্সা গাথায যাৰ আকাসতলে পঞ্ঞত্তাসনে পচ্চেকবুদ্ধানং নিসজ্জা, তাৰ চাতুদ্দিসগাথায উপ্পত্তিসদিসা এৰ উপ্পত্তি. অযং পন ৰিসেসো – যথা সো রাজা রত্তিযা তিক্খত্তুং উব্বিজ্জি, ন তথা অযং, নেৰস্স যঞ্ঞো পচ্চুপট্ঠিতো অহোসি. সো আকাসতলে পঞ্ঞত্তেসু আসনেসু পচ্চেকবুদ্ধে নিসীদাপেত্ৰা ‘‘কে তুম্হে’’তি পুচ্ছি. ‘‘মযং, মহারাজ, অনৰজ্জভোজিনো নামা’’তি. ‘‘ভন্তে, ‘অনৰজ্জভোজিনো’তি ইমস্স কো অত্থো’’তি? ‘‘সুন্দরং ৰা অসুন্দরং ৰা লদ্ধা নিব্বিকারা ভুঞ্জাম, মহারাজা’’তি. তং সুত্ৰা রঞ্ঞো এতদহোসি ‘‘যংনূনাহং ইমে উপপরিক্খেয্যং এদিসা ৰা নো ৰা’’তি. তং দিৰসং কণাজকেন বিলঙ্গদুতিযেন পরিৰিসি. পচ্চেকবুদ্ধা অমতং ভুঞ্জন্তা ৰিয নিব্বিকারা ভুঞ্জিংসু. রাজা ‘‘হোন্তি নাম একদিৰসং পটিঞ্ঞাতত্তা নিব্বিকারা, স্ৰে জানিস্সামী’’তি স্ৰাতনাযপি নিমন্তেসি. ততো দুতিযদিৰসেপি তথেৰাকাসি. তেপি তথেৰ পরিভুঞ্জিংসু. অথ রাজা ‘‘ইদানি সুন্দরং দত্ৰা ৰীমংসিস্সামী’’তি পুনপি নিমন্তেত্ৰা, দ্ৰে দিৰসে মহাসক্কারং কত্ৰা, পণীতেন অতিৰিচিত্রেন খাদনীযেন ভোজনীযেন পরিৰিসি. তেপি তথেৰ নিব্বিকারা ভুঞ্জিত্ৰা রঞ্ঞো মঙ্গলং ৰত্ৰা পক্কমিংসু. রাজা অচিরপক্কন্তেসু তেসু ‘‘অনৰজ্জভোজিনোৰ এতে সমণা, অহো ৰতাহম্পি অনৰজ্জভোজী ভৰেয্য’’ন্তি চিন্তেত্ৰা মহারজ্জং পহায পব্বজ্জং সমাদায ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা, পচ্চেকবুদ্ধো হুত্ৰা, মঞ্জূসকরুক্খমূলে পচ্চেকবুদ্ধানং মজ্ঝে অত্তনো আরম্মণং ৰিভাৰেন্তো ইমং গাথং অভাসি –
‘‘অদ্ধা পসংসাম সহাযসম্পদং, সেট্ঠা সমা সেৰিতব্বা সহাযা;
এতে অলদ্ধা অনৰজ্জভোজী, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো’’তি.
সা পদত্থতো উত্তানা এৰ. কেৰলং পন সহাযসম্পদন্তি এত্থ অসেখেহি সীলাদিক্খন্ধেহি সম্পন্না সহাযা এৰ সহাযসম্পদাতি ৰেদিতব্বা. অযং পনেত্থ যোজনা – যাযং ৰুত্তা সহাযসম্পদা, তং সহাযসম্পদং অদ্ধা পসংসাম, একংসেনেৰ থোমেমাতি ৰুত্তং হোতি. কথং? সেট্ঠা সমা সেৰিতব্বা সহাযাতি. কস্মা? অত্তনো হি সীলাদীহি সেট্ঠে সেৰমানস্স সীলাদযো ধম্মা অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং পাপুণন্তি. সমে সেৰমানস্স অঞ্ঞমঞ্ঞং সমধারণেন কুক্কুচ্চস্স ৰিনোদনেন চ লদ্ধা ন পরিহাযন্তি. এতে পন সহাযকে সেট্ঠে চ সমে চ অলদ্ধা কুহনাদিমিচ্ছাজীৰং ৰজ্জেত্ৰা ধম্মেন সমেন উপ্পন্নং ভোজনং ভুঞ্জন্তো তত্থ চ পটিঘানুনযং অনুপ্পাদেন্তো অনৰজ্জভোজী হুত্ৰা অত্থকামো কুলপুত্তো একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো. অহম্পি হি এৰং চরন্তো ইমং সম্পত্তিং অধিগতোম্হীতি.
অনৰজ্জভোজিগাথাৰণ্ণনা সমত্তা.
৪৮. দিস্ৰা সুৰণ্ণস্সাতি কা উপ্পত্তি? অঞ্ঞতরো বারাণসিরাজা গিম্হসমযে দিৰাসেয্যং উপগতো. সন্তিকে চস্স ৰণ্ণদাসী গোসীতচন্দনং পিসতি. তস্সা একবাহাযং একং সুৰণ্ণৰলযং, একবাহাযং দ্ৰে, তানি সঙ্ঘট্টন্তি ইতরং ন সঙ্ঘট্টতি. রাজা তং দিস্ৰা ‘‘এৰমেৰ গণৰাসে সঙ্ঘট্টনা, একৰাসে অসঙ্ঘট্টনা’’তি পুনপ্পুনং তং দাসিং ওলোকযমানো চিন্তেসি. তেন চ সমযেন সব্বালঙ্কারভূসিতা দেৰী তং বীজযন্তী ঠিতা হোতি. সা ‘‘ৰণ্ণদাসিযা পটিবদ্ধচিত্তো মঞ্ঞে রাজা’’তি চিন্তেত্ৰা তং দাসিং উট্ঠাপেত্ৰা সযমেৰ পিসিতুমারদ্ধা. তস্সা উভোসু বাহাসু অনেকে সুৰণ্ণৰলযা, তে সঙ্ঘট্টন্তা মহাসদ্দং জনযিংসু. রাজা সুট্ঠুতরং নিব্বিন্নো দক্খিণেন পস্সেন নিপন্নোযেৰ ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা পচ্চেকবোধিং সচ্ছাকাসি. তং অনুত্তরেন সুখেন সুখিতং নিপন্নং চন্দনহত্থা দেৰী উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘আলিম্পামি, মহারাজা’’তি আহ. রাজা – ‘‘অপেহি, মা আলিম্পাহী’’তি আহ. সা ‘‘কিস্স, মহারাজা’’তি আহ. সো ‘‘নাহং রাজা’’তি. এৰমেতেসং তং কথাসল্লাপং সুত্ৰা অমচ্চা উপসঙ্কমিংসু. তেহিপি মহারাজৰাদেন আলপিতো ‘‘নাহং, ভণে, রাজা’’তি আহ. সেসং পঠমগাথায ৰুত্তসদিসমেৰ.
অযং পন গাথাৰণ্ণনা – দিস্ৰাতি ওলোকেত্ৰা. সুৰণ্ণস্সাতি কঞ্চনস্স ‘‘ৰলযানী’’তি পাঠসেসো. সাৰসেসপাঠো হি অযং অত্থো. পভস্সরানীতি পভাসনসীলানি, জুতিমন্তানীতি ৰুত্তং হোতি. সেসং উত্তানত্থমেৰ. অযং পন যোজনা – দিস্ৰা ভুজস্মিং সুৰণ্ণস্স ৰলযানি ‘‘গণৰাসে সতি সঙ্ঘট্টনা, একৰাসে অসঙ্ঘট্টনা’’তি এৰং চিন্তেন্তো ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা পচ্চেকবোধিং অধিগতোম্হীতি. সেসং ৰুত্তনযমেৰাতি.