৪. কসিভারদ্ৰাজসুত্তৰণ্ণনা

এৰং মে সুতন্তি কসিভারদ্ৰাজসুত্তং. কা উপ্পত্তি? ভগৰা মগধেসু ৰিহরন্তো দক্খিণাগিরিস্মিং একনালাযং ব্রাহ্মণগামে পুরেভত্তকিচ্চং পচ্ছাভত্তকিচ্চন্তি ইমেসু দ্ৰীসু বুদ্ধকিচ্চেসু পুরেভত্তকিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৰা পচ্ছাভত্তকিচ্চাৰসানে বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো কসিভারদ্ৰাজং ব্রাহ্মণং অরহত্তস্স উপনিস্সযসম্পন্নং দিস্ৰা ‘‘তত্থ মযি গতে যথা পৰত্তিস্সতি, ততো কথাৰসানে ধম্মদেসনং সুত্ৰা এস ব্রাহ্মণো পব্বজিত্ৰা অরহত্তং পাপুণিস্সতী’’তি চ ঞত্ৰা, তত্থ গন্ত্ৰা, কথং সমুট্ঠাপেত্ৰা, ইমং সুত্তং অভাসি.

তত্থ সিযা ‘‘কতমং বুদ্ধানং পুরেভত্তকিচ্চং, কতমং পচ্ছাভত্তকিচ্চ’’ন্তি? ৰুচ্চতে – বুদ্ধো ভগৰা পাতো এৰ উট্ঠায উপট্ঠাকানুগ্গহত্থং সরীরফাসুকত্থঞ্চ মুখধোৰনাদিসরীরপরিকম্মং কত্ৰা যাৰ ভিক্খাচারৰেলা, তাৰ ৰিৰিত্তাসনে ৰীতিনামেত্ৰা, ভিক্খাচারৰেলায নিৰাসেত্ৰা, কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৰা, চীৰরং পারুপিত্ৰা, পত্তমাদায কদাচি এককোৰ কদাচি ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো গামং ৰা নিগমং ৰা পিণ্ডায পৰিসতি, কদাচি পকতিযা, কদাচি অনেকেহি পাটিহারিযেহি ৰত্তমানেহি. সেয্যথিদং – পিণ্ডায পৰিসতো লোকনাথস্স পুরতো পুরতো গন্ত্ৰা মুদুগতিযো ৰাতা পথৰিং সোধেন্তি; ৰলাহকা উদকফুসিতানি মুঞ্চন্তা মগ্গে রেণুং ৰূপসমেত্ৰা উপরি ৰিতানং হুত্ৰা তিট্ঠন্তি. অপরে ৰাতা পুপ্ফানি উপসংহরিত্ৰা মগ্গে ওকিরন্তি, উন্নতা ভূমিপ্পদেসা ওনমন্তি, ওনতা উন্নমন্তি, পাদনিক্খেপসমযে সমাৰ ভূমি হোতি, সুখসম্ফস্সানি রথচক্কমত্তানি পদুমপুপ্ফানি ৰা পাদে সম্পটিচ্ছন্তি, ইন্দখীলস্স অন্তো ঠপিতমত্তে দক্খিণপাদে সরীরা ছব্বণ্ণরস্মিযো নিচ্ছরিত্ৰা সুৰণ্ণরসপিঞ্জরানি ৰিয চিত্রপটপরিক্খিত্তানি ৰিয চ পাসাদকূটাগারাদীনি করোন্তিযো ইতো চিতো চ ৰিধাৰন্তি, হত্থিঅস্সৰিহঙ্গাদযো সকসকট্ঠানেসু ঠিতাযেৰ মধুরেনাকারেন সদ্দং করোন্তি, তথা ভেরিৰীণাদীনি তূরিযানি মনুস্সানং কাযূপগানি চ আভরণানি, তেন সঞ্ঞাণেন মনুস্সা জানন্তি ‘‘অজ্জ ভগৰা ইধ পিণ্ডায পৰিট্ঠো’’তি. তে সুনিৰত্থা সুপারুতা গন্ধপুপ্ফাদীনি আদায ঘরা নিক্খমিত্ৰা অন্তরৰীথিং পটিপজ্জিত্ৰা ভগৰন্তং গন্ধপুপ্ফাদীহি সক্কচ্চং পূজেত্ৰা ৰন্দিত্ৰা – ‘‘অম্হাকং, ভন্তে, দস ভিক্খূ, অম্হাকং ৰীসতি, অম্হাকং ভিক্খুসতং দেথা’’তি যাচিত্ৰা ভগৰতোপি পত্তং গহেত্ৰা, আসনং পঞ্ঞাপেত্ৰা সক্কচ্চং পিণ্ডপাতেন পটিমানেন্তি.

ভগৰা কতভত্তকিচ্চো তেসং সন্তানানি ওলোকেত্ৰা তথা ধম্মং দেসেতি, যথা কেচি সরণগমনে পতিট্ঠহন্তি, কেচি পঞ্চসু সীলেসু, কেচি সোতাপত্তিসকদাগামিঅনাগামিফলানং অঞ্ঞতরস্মিং, কেচি পব্বজিত্ৰা অগ্গফলে অরহত্তেতি. এৰং তথা তথা জনং অনুগ্গহেত্ৰা উট্ঠাযাসনা ৰিহারং গচ্ছতি. তত্থ মণ্ডলমাল়ে পঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনে নিসীদতি ভিক্খূনং ভত্তকিচ্চপরিযোসানং আগমযমানো. ততো ভিক্খূনং ভত্তকিচ্চপরিযোসানে উপট্ঠাকো ভগৰতো নিৰেদেতি. অথ ভগৰা গন্ধকুটিং পৰিসতি. ইদং তাৰ পুরেভত্তকিচ্চং. যঞ্চেত্থ ন ৰুত্তং, তং ব্রহ্মাযুসুত্তে ৰুত্তনযেনেৰ গহেতব্বং.

অথ ভগৰা এৰং কতপুরেভত্তকিচ্চো গন্ধকুটিযা উপট্ঠানে নিসীদিত্ৰা, পাদে পক্খালেত্ৰা, পাদপীঠে ঠত্ৰা, ভিক্খুসঙ্ঘং ওৰদতি – ‘‘ভিক্খৰে, অপ্পমাদেন সম্পাদেথ, বুদ্ধুপ্পাদো দুল্লভো লোকস্মিং, মনুস্সপটিলাভো দুল্লভো, সদ্ধাসম্পত্তি দুল্লভা, পব্বজ্জা দুল্লভা, সদ্ধম্মস্সৰনং দুল্লভং লোকস্মি’’ন্তি. ততো ভিক্খূ ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা কম্মট্ঠানং পুচ্ছন্তি. অথ ভগৰা ভিক্খূনং চরিযৰসেন কম্মট্ঠানং দেতি. তে কম্মট্ঠানং উগ্গহেত্ৰা, ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা, অত্তনো অত্তনো ৰসনট্ঠানং গচ্ছন্তি; কেচি অরঞ্ঞং, কেচি রুক্খমূলং, কেচি পব্বতাদীনং অঞ্ঞতরং, কেচি চাতুমহারাজিকভৰনং…পে… কেচি ৰসৰত্তিভৰনন্তি. ততো ভগৰা গন্ধকুটিং পৰিসিত্ৰা সচে আকঙ্খতি, দক্খিণেন পস্সেন সতো সম্পজানো মুহুত্তং সীহসেয্যং কপ্পেতি. অথ সমস্সাসিতকাযো উট্ঠহিত্ৰা দুতিযভাগে লোকং ৰোলোকেতি. ততিযভাগে যং গামং ৰা নিগমং ৰা উপনিস্সায ৰিহরতি, তত্থ জনো পুরেভত্তং দানং দত্ৰা পচ্ছাভত্তং সুনিৰত্থো সুপারুতো গন্ধপুপ্ফাদীনি আদায ৰিহারে সন্নিপততি. ততো ভগৰা সম্পত্তপরিসায অনুরূপেন পাটিহারিযেন গন্ত্ৰা ধম্মসভাযং পঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনে নিসজ্জ ধম্মং দেসেতি কালযুত্তং পমাণযুত্তং. অথ কালং ৰিদিত্ৰা পরিসং উয্যোজেতি.

ততো সচে গত্তানি ওসিঞ্চিতুকামো হোতি. অথ বুদ্ধাসনা উট্ঠায উপট্ঠাকেন উদকপটিযাদিতোকাসং গন্ত্ৰা, উপট্ঠাকহত্থতো উদকসাটিকং গহেত্ৰা, ন্হানকোট্ঠকং পৰিসতি. উপট্ঠাকোপি বুদ্ধাসনং আনেত্ৰা গন্ধকুটিপরিৰেণে পঞ্ঞাপেতি. ভগৰা গত্তানি ওসিঞ্চিত্ৰা, সুরত্তদুপট্টং নিৰাসেত্ৰা, কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৰা, উত্তরাসঙ্গং কত্ৰা, তত্থ আগন্ত্ৰা, নিসীদতি এককোৰ মুহুত্তং পটিসল্লীনো. অথ ভিক্খূ ততো ততো আগম্ম ভগৰতো উপট্ঠানং গচ্ছন্তি. তত্থ একচ্চে পঞ্হং পুচ্ছন্তি, একচ্চে কম্মট্ঠানং, একচ্চে ধম্মস্সৰনং যাচন্তি. ভগৰা তেসং অধিপ্পাযং সম্পাদেন্তো পঠমং যামং ৰীতিনামেতি.

মজ্ঝিমযামে সকলদসসহস্সিলোকধাতুদেৰতাযো ওকাসং লভমানা ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছন্তি যথাভিসঙ্খতং অন্তমসো চতুরক্খরম্পি. ভগৰা তাসং দেৰতানং পঞ্হং ৰিস্সজ্জেন্তো মজ্ঝিমযামং ৰীতিনামেতি. ততো পচ্ছিমযামং চত্তারো ভাগে কত্ৰা একং ভাগং চঙ্কমং অধিট্ঠাতি, দুতিযভাগং গন্ধকুটিং পৰিসিত্ৰা দক্খিণেন পস্সেন সতো সম্পজানো সীহসেয্যং কপ্পেতি, ততিযভাগং ফলসমাপত্তিযা ৰীতিনামেতি, চতুত্থভাগং মহাকরুণাসমাপত্তিং পৰিসিত্ৰা বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেতি অপ্পরজক্খমহারজক্খাদিসত্তদস্সনত্থং. ইদং পচ্ছাভত্তকিচ্চং.

এৰমিমস্স পচ্ছাভত্তকিচ্চস্স লোকৰোলোকনসঙ্খাতে চতুত্থভাগাৰসানে বুদ্ধধম্মসঙ্ঘেসু দানসীলউপোসথকম্মাদীসু চ অকতাধিকারে কতাধিকারে চ অনুপনিস্সযসম্পন্নে উপনিস্সযসম্পন্নে চ সত্তে পস্সিতুং বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো কসিভারদ্ৰাজং ব্রাহ্মণং অরহত্তস্স উপনিস্সযসম্পন্নং দিস্ৰা ‘‘তত্থ মযি গতে কথা পৰত্তিস্সতি, ততো কথাৰসানে ধম্মদেসনং সুত্ৰা এস ব্রাহ্মণো পব্বজিত্ৰা অরহত্তং পাপুণিস্সতী’’তি চ ঞত্ৰা, তত্থ গন্ত্ৰা, কথং সমুট্ঠাপেত্ৰা ইমং সুত্তমভাসি.

তত্থ এৰং মে সুতন্তিআদি আযস্মতা আনন্দেন পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ধম্মসঙ্গীতিং করোন্তেন আযস্মতা মহাকস্সপত্থেরেন পুট্ঠেন পঞ্চন্নং অরহন্তসতানং ৰুত্তং, ‘‘অহং, খো, সমণ কসামি চ ৰপামি চা’’তি কসিভারদ্ৰাজেন ৰুত্তং, ‘‘অহম্পি খো ব্রাহ্মণ কসামি চ ৰপামি চা’’তিআদি ভগৰতা ৰুত্তং. তদেতং সব্বম্পি সমোধানেত্ৰা ‘‘কসিভারদ্ৰাজসুত্ত’’ন্তি ৰুচ্চতি.

তত্থ এৰন্তি অযং আকারনিদস্সনাৰধারণত্থো এৰং-সদ্দো. আকারত্থেন হি এতেন এতমত্থং দীপেতি – নানানযনিপুণমনেকজ্ঝাসযসমুট্ঠানং অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নং ৰিৰিধপাটিহারিযং ধম্মত্থদেসনাপটিৰেধগম্ভীরং সব্বসত্তেহি সকসকভাসানুরূপমুপলক্খণিযসভাৰং তস্স ভগৰতো ৰচনং, তং সব্বাকারেন কো সমত্থো ৰিঞ্ঞাতুং; অথ, খো, ‘‘এৰং মে সুতং, মযাপি একেনাকারেন সুত’’ন্তি. নিদস্সনত্থেন ‘‘নাহং সযম্ভূ, ন মযা ইদং সচ্ছিকত’’ন্তি অত্তানং পরিমোচেন্তো ‘‘এৰং মে সুতং, মযা এৰং সুত’’ন্তি ইদানি ৰত্তব্বং সকলসুত্তং নিদস্সেতি. অৰধারণত্থেন ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং বহুস্সুতানং যদিদং আনন্দো, গতিমন্তানং, সতিমন্তানং, ধিতিমন্তানং, উপট্ঠাকানং যদিদং আনন্দো’’তি (অ. নি. ১.২১৯-২২৩) এৰং ভগৰতা পসত্থভাৰানুরূপং অত্তনো ধারণবলং দস্সেন্তো সত্তানং সোতুকম্যতং জনেতি ‘‘এৰং মে সুতং তঞ্চ অত্থতো ৰা ব্যঞ্জনতো ৰা অনূনমনধিকং, এৰমেৰ, ন অঞ্ঞথা দট্ঠব্ব’’ন্তি. মে সুতন্তি এত্থ মযাসদ্দত্থো মে-সদ্দো, সোতদ্ৰারৰিঞ্ঞাণত্থো সুতসদ্দো. তস্মা এৰং মে সুতন্তি এৰং মযা সোতৰিঞ্ঞাণপুব্বঙ্গমায ৰিঞ্ঞাণৰীথিযা উপধারিতন্তি ৰুত্তং হোতি.

একং সমযন্তি একং কালং. ভগৰাতি ভাগ্যৰা, ভগ্গৰা, ভত্তৰাতি ৰুত্তং হোতি. মগধেসু ৰিহরতীতি মগধা নাম জনপদিনো রাজকুমারা, তেসং নিৰাসো একোপি জনপদো রুল়্হীসদ্দেন ‘‘মগধা’’তি ৰুচ্চতি. তস্মিং মগধেসু জনপদে. কেচি পন ‘‘যস্মা চেতিযরাজা মুসাৰাদং ভণিত্ৰা ভূমিং পৰিসন্তো ‘মা গধং পৰিসা’তি ৰুত্তো, যস্মা ৰা তং রাজানং মগ্গন্তা ভূমিং খনন্তা পুরিসা ‘মা গধং করোথা’তি ৰুত্তা, তস্মা মগধা’’তি এৰমাদীহি নযেহি বহুধা পপঞ্চেন্তি. যং রুচ্চতি, তং গহেতব্বন্তি. ৰিহরতীতি একং ইরিযাপথবাধনং অপরেন ইরিযাপথেন ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা অপরিপতন্তং অত্তভাৰং হরতি, পৰত্তেতীতি ৰুত্তং হোতি. দিব্বব্রহ্মঅরিযৰিহারেহি ৰা সত্তানং ৰিৰিধং হিতং হরতীতি ৰিহরতি. হরতীতি উপসংহরতি, উপনেতি, জনেতি, উপ্পাদেতীতি ৰুত্তং হোতি. তথা হি যদা সত্তা কামেসু ৰিপ্পটিপজ্জন্তি, তদা কির ভগৰা দিব্বেন ৰিহারেন ৰিহরতি তেসং অলোভকুসলমূলুপ্পাদনত্থং – ‘‘অপ্পেৰ নাম ইমং পটিপত্তিং দিস্ৰা এত্থ রুচিং উপ্পাদেত্ৰা কামেসু ৰিরজ্জেয্যু’’ন্তি. যদা পন ইস্সরিযত্থং সত্তেসু ৰিপ্পটিপজ্জন্তি, তদা ব্রহ্মৰিহারেন ৰিহরতি তেসং অদোসকুসলমূলুপ্পাদনত্থং – ‘‘অপ্পেৰ নাম ইমং পটিপত্তিং দিস্ৰা এত্থ রুচিং উপ্পাদেত্ৰা অদোসেন দোসং ৰূপসমেয্যু’’ন্তি. যদা পন পব্বজিতা ধম্মাধিকরণং ৰিৰদন্তি, তদা অরিযৰিহারেন ৰিহরতি তেসং অমোহকুসলমূলুপ্পাদনত্থং – ‘‘অপ্পেৰ নাম ইমং পটিপত্তিং দিস্ৰা এত্থ রুচিং উপ্পাদেত্ৰা অমোহেন মোহং ৰূপসমেয্যু’’ন্তি. ইরিযাপথৰিহারেন পন ন কদাচি ন ৰিহরতি তং ৰিনা অত্তভাৰপরিহরণাভাৰতোতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারং পন মঙ্গলসুত্তৰণ্ণনাযং ৰক্খাম.

দক্খিণাগিরিস্মিন্তি যো সো রাজগহং পরিৰারেত্ৰা ঠিতো গিরি, তস্স দক্খিণপস্সে জনপদো ‘‘দক্খিণাগিরী’’তি ৰুচ্চতি, তস্মিং জনপদেতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ ৰিহারস্সাপি তদেৰ নামং. একনাল়াযং ব্রাহ্মণগামেতি একনাল়াতি তস্স গামস্স নামং. ব্রাহ্মণা চেত্থ সম্বহুলা পটিৰসন্তি, ব্রাহ্মণভোগো ৰা সো, তস্মা ‘‘ব্রাহ্মণগামো’’তি ৰুচ্চতি.

তেন খো পন সমযেনাতি যং সমযং ভগৰা অপরাজিতপল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝিত্ৰা পৰত্তিতৰরধম্মচক্কো মগধরট্ঠে একনাল়ং ব্রাহ্মণগামং উপনিস্সায দক্খিণাগিরিমহাৰিহারে ব্রাহ্মণস্স ইন্দ্রিযপরিপাকং আগমযমানো ৰিহরতি, তেন সমযেন করণভূতেনাতি ৰুত্তং হোতি. খো পনাতি ইদং পনেত্থ নিপাতদ্ৰযং পদপূরণমত্তং, অধিকারন্তরদস্সনত্থং ৰাতি দট্ঠব্বং. কসিভারদ্ৰাজস্স ব্রাহ্মণস্সাতি সো ব্রাহ্মণো কসিযা জীৰতি, ভারদ্ৰাজোতি চস্স গোত্তং, তস্মা এৰং ৰুচ্চতি. পঞ্চমত্তানীতি যথা – ‘‘ভোজনে মত্তঞ্ঞূ’’তি এত্থ মত্তসদ্দো পমাণে ৰত্ততি, এৰমিধাপি, তস্মা পঞ্চপমাণানি অনূনানি অনধিকানি, পঞ্চনঙ্গলসতানীতি ৰুত্তং হোতি. পযুত্তানীতি পযোজিতানি, বলিবদ্দানং খন্ধেসু ঠপেত্ৰা যুগে যোত্তেহি যোজিতানি হোন্তীতি অত্থো.

ৰপ্পকালেতি ৰপনকালে, বীজনিক্খিপকালেতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ দ্ৰে ৰপ্পানি কললৰপ্পঞ্চ, পংসুৰপ্পঞ্চ. পংসুৰপ্পং ইধ অধিপ্পেতং. তঞ্চ খো পঠমদিৰসে মঙ্গলৰপ্পং. তত্থাযং উপকরণসম্পদা – তীণি বলিবদ্দসহস্সানি উপট্ঠাপিতানি হোন্তি, সব্বেসং সুৰণ্ণমযানি সিঙ্গানি পটিমুক্কানি, রজতমযা খুরা, সব্বে সেতমালাহি সব্বগন্ধসুগন্ধেহি পঞ্চঙ্গুলিকেহি চ অলঙ্কতা পরিপুণ্ণঙ্গপচ্চঙ্গা সব্বলক্খণসম্পন্না, একচ্চে কাল়া অঞ্জনৰণ্ণাযেৰ, একচ্চে সেতা ফলিকৰণ্ণা, একচ্চে রত্তা পৰাল়ৰণ্ণা, একচ্চে কম্মাসা মসারগল্লৰণ্ণা. পঞ্চসতা কস্সকপুরিসা সব্বে অহতসেতৰত্থনিৰত্থা মালালঙ্কতা দক্খিণঅংসকূটেসু ঠপিতপুপ্ফচুম্বটকা হরিতালমনোসিলালঞ্ছনুজ্জলিতগত্তভাগা দস দস নঙ্গলা একেকগুম্বা হুত্ৰা গচ্ছন্তি. নঙ্গলানং সীসঞ্চ যুগঞ্চ পতোদা চ সুৰণ্ণৰিনদ্ধা. পঠমনঙ্গলে অট্ঠ বলিবদ্দা যুত্তা, সেসেসু চত্তারো চত্তারো, অৰসেসা কিলন্তপরিৰত্তনত্থং আনীতা. একেকগুম্বে একমেকং বীজসকটং একেকো কসতি, একেকো ৰপতি.

ব্রাহ্মণো পন পগেৰ মস্সুকম্মং কারাপেত্ৰা ন্হত্ৰা সুগন্ধগন্ধেহি ৰিলিত্তো পঞ্চসতগ্ঘনকং ৰত্থং নিৰাসেত্ৰা সহস্সগ্ঘনকং একংসং করিত্ৰা একমেকিস্সা অঙ্গুলিযা দ্ৰে দ্ৰে কত্ৰা ৰীসতি অঙ্গুলিমুদ্দিকাযো, কণ্ণেসু সীহকুণ্ডলানি, সীসে চ ব্রহ্মৰেঠনং পটিমুঞ্চিত্ৰা সুৰণ্ণমালং কণ্ঠে কত্ৰা ব্রাহ্মণগণপরিৰুতো কম্মন্তং ৰোসাসতি. অথস্স ব্রাহ্মণী অনেকসতভাজনেসু পাযাসং পচাপেত্ৰা মহাসকটেসু আরোপেত্ৰা গন্ধোদকেন ন্হাযিত্ৰা সব্বালঙ্কারৰিভূসিতা ব্রাহ্মণীগণপরিৰুতা কম্মন্তং অগমাসি. গেহম্পিস্স সব্বত্থ গন্ধেহি সুৰিলিত্তং পুপ্ফেহি সুকতবলিকম্মং, খেত্তঞ্চ তেসু তেসু ঠানেসু সমুস্সিতপটাকং অহোসি. পরিজনকম্মকারেহি সহ কম্মন্তং ওসটপরিসা অড্ঢতেয্যসহস্সা অহোসি. সব্বে অহতৰত্থনিৰত্থা, সব্বেসঞ্চ পাযাসভোজনং পটিযত্তং অহোসি.

অথ ব্রাহ্মণো যত্থ সামং ভুঞ্জতি, তং সুৰণ্ণপাতিং ধোৰাপেত্ৰা পাযাসস্স পূরেত্ৰা সপ্পিমধুফাণিতাদীনি অভিসঙ্খরিত্ৰা নঙ্গলবলিকম্মং কারাপেসি. ব্রাহ্মণী পঞ্চ কস্সকসতানি সুৰণ্ণরজতকংসতম্বমযানি ভাজনানি গহেত্ৰা নিসিন্নানি সুৰণ্ণকটচ্ছুং গহেত্ৰা পাযাসেন পরিৰিসন্তী গচ্ছতি. ব্রাহ্মণো পন বলিকম্মং কারাপেত্ৰা রত্তসুৰণ্ণবন্ধূপাহনাযো আরোহিত্ৰা রত্তসুৰণ্ণদণ্ডং গহেত্ৰা ‘‘ইধ পাযাসং দেথ, ইধ সপ্পিং, ইধ সক্খরং দেথা’’তি ৰোসাসমানো ৰিচরতি. অথ ভগৰা গন্ধকুটিযং নিসিন্নোৰ ব্রাহ্মণস্স পরিৰেসনং ৰত্তমানং ঞত্ৰা ‘‘অযং কালো ব্রাহ্মণং দমেতু’’ন্তি নিৰাসেত্ৰা, কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৰা, সঙ্ঘাটিং পারুপিত্ৰা, পত্তং গহেত্ৰা, গন্ধকুটিতো নিক্খমি যথা তং অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথি. তেনাহ আযস্মা আনন্দো ‘‘অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা’’তি.

তত্থ অথ ইতি নিপাতো অঞ্ঞাধিকারৰচনারম্ভে খোতি পদপূরণে. ভগৰাতি ৰুত্তনযমেৰ. পুব্বণ্হসমযন্তি দিৰসস্স পুব্বভাগসমযং, পুব্বণ্হসমযেতি অত্থো, পুব্বণ্হে ৰা সমযং পুব্বণ্হসমযং, পুব্বণ্হে একং খণন্তি ৰুত্তং হোতি. এৰং অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৰচনং লব্ভতি. নিৰাসেত্ৰাতি পরিদহিত্ৰা, ৰিহারনিৰাসনপরিৰত্তনৰসেনেতং ৰেদিতব্বং. ন হি ভগৰা ততো পুব্বে অনিৰত্থো আসি. পত্তচীৰরমাদাযাতি পত্তং হত্থেহি, চীৰরং কাযেন আদিযিত্ৰা, সম্পটিচ্ছিত্ৰা ধারেত্ৰাতি অত্থো. ভগৰতো কির পিণ্ডায পৰিসিতুকামস্স ভমরো ৰিয ৰিকসিতপদুমদ্ৰযমজ্ঝং, ইন্দনীলমণিৰণ্ণং সেলমযং পত্তং হত্থদ্ৰযমজ্ঝং আগচ্ছতি. তস্মা এৰমাগতং পত্তং হত্থেহি সম্পটিচ্ছিত্ৰা চীৰরঞ্চ পরিমণ্ডলং পারুতং কাযেন ধারেত্ৰাতি এৰমস্স অত্থো ৰেদিতব্বো. যেন ৰা তেন ৰা হি পকারেন গণ্হন্তো আদায ইচ্চেৰ ৰুচ্চতি যথা ‘‘সমাদাযেৰ পক্কমতী’’তি.

যেনাতি যেন মগ্গেন. কম্মন্তোতি কম্মকরণোকাসো. তেনাতি তেন মগ্গেন. উপসঙ্কমীতি গতো, যেন মগ্গেন কসিভারদ্ৰাজস্স ব্রাহ্মণস্স কম্মন্তো গম্মতি, তেন মগ্গেন গতোতি ৰুত্তং হোতি. অথ কস্মা, ভিক্খূ, ভগৰন্তং নানুবন্ধিংসূতি? ৰুচ্চতে – যদা ভগৰা এককোৰ কত্থচি উপসঙ্কমিতুকামো হোতি, ভিক্খাচারৰেলাযং দ্ৰারং পিদহিত্ৰা অন্তোগন্ধকুটিং পৰিসতি. ততো ভিক্খূ তায সঞ্ঞায জানন্তি – ‘‘অজ্জ ভগৰা এককোৰ গামং পৰিসিতুকামো, অদ্ধা কঞ্চি এৰ ৰিনেতব্বপুগ্গলং অদ্দসা’’তি. তে অত্তনো পত্তচীৰরং গহেত্ৰা, গন্ধকুটিং পদক্খিণং কত্ৰা, ভিক্খাচারং গচ্ছন্তি. তদা চ ভগৰা এৰমকাসি. তস্মা ভিক্খূ ভগৰন্তং নানুবন্ধিংসূতি.

তেন খো পন সমযেনাতি যেন সমযেন ভগৰা কম্মন্তং উপসঙ্কমি, তেন সমযেন তস্স ব্রাহ্মণস্স পরিৰেসনা ৰত্ততি, ভত্তৰিস্সগ্গো ৰত্ততীতি অত্থো. যং পুব্বে অৰোচুম্হ – ‘‘ব্রাহ্মণী পঞ্চ কস্সকসতানি সুৰণ্ণরজতকংসতম্বমযানি ভাজনানি গহেত্ৰা নিসিন্নানি সুৰণ্ণকটচ্ছুং গহেত্ৰা পাযাসেন পরিৰিসন্তী গচ্ছতী’’তি. অথ খো ভগৰা যেন পরিৰেসনা তেনুপসঙ্কমি. কিং কারণাতি? ব্রাহ্মণস্স অনুগ্গহকরণত্থং. ন হি ভগৰা কপণপুরিসো ৰিয ভোত্তুকামতায পরিৰেসনং উপসঙ্কমতি. ভগৰতো হি দ্ৰে অসীতিসহস্সসঙ্খ্যা সক্যকোলিযরাজানো ঞাতযো, তে অত্তনো সম্পত্তিযা নিবদ্ধভত্তং দাতুং উস্সহন্তি. ন পন ভগৰা ভত্তত্থায পব্বজিতো, অপিচ খো পন ‘‘অনেকানি অসঙ্খ্যেয্যানি পঞ্চ মহাপরিচ্চাগে পরিচ্চজন্তো পারমিযো পূরেত্ৰা মুত্তো মোচেস্সামি, দন্তো দমেস্সামি; সন্তো সমেস্সামি, পরিনিব্বুতো পরিনিব্বাপেস্সামী’’তি পব্বজিতো. তস্মা অত্তনো মুত্তত্তা…পে… পরিনিব্বুতত্তা চ পরং মোচেন্তো…পে… পরিনিব্বাপেন্তো চ লোকে ৰিচরন্তো ব্রাহ্মণস্স অনুগ্গহকরণত্থং যেন পরিৰেসনা তেনুপসঙ্কমীতি ৰেদিতব্বং.

উপসঙ্কমিত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসীতি এৰং উপসঙ্কমিত্ৰা চ একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তন্তি ভাৰনপুংসকনিদ্দেসো, একোকাসং একপস্সন্তি ৰুত্তং হোতি. ভুম্মত্থে ৰা উপযোগৰচনং, তস্স দস্সনূপচারে কথাসৰনট্ঠানে, যত্থ ঠিতং ব্রাহ্মণো পস্সতি, তত্থ উচ্চট্ঠানে অট্ঠাসি. ঠত্ৰা চ সুৰণ্ণরসপিঞ্জরং সহস্সচন্দসূরিযোভাসাতিভাসযমানং সরীরাভং মুঞ্চি সমন্ততো অসীতিহত্থপরিমাণং, যায অজ্ঝোত্থরিতত্তা ব্রাহ্মণস্স কম্মন্তসালাভিত্তিরুক্খকসিতমত্তিকাপিণ্ডাদযো সুৰণ্ণমযা ৰিয অহেসুং. অথ মনুস্সা পাযাসং ভুত্তা অসীতিঅনুব্যঞ্জনপরিৰারদ্ৰত্তিংসৰরলক্খণপটিমণ্ডিতসরীরং ব্যামপ্পভাপরিক্খেপৰিভূসিতবাহুযুগল়ং কেতুমালাসমুজ্জলিতসস্সিরিকদস্সনং জঙ্গমমিৰ পদুমস্সরং, রংসিজালুজ্জলিততারাগণমিৰ গগনতলং, আদিত্তমিৰ চ কনকগিরিসিখরং সিরিযা জলমানং সম্মাসম্বুদ্ধং একমন্তং ঠিতং দিস্ৰা হত্থপাদে ধোৰিত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গয্হ সম্পরিৰারেত্ৰা অট্ঠংসু. এৰং তেহি সম্পরিৰারিতং অদ্দস খো কসিভারদ্ৰাজো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং পিণ্ডায ঠিতং. দিস্ৰান ভগৰন্তং এতদৰোচ ‘‘অহং খো, সমণ, কসামি চ ৰপামি চা’’তি.

কস্মা পনাযং এৰমাহ? কিং সমন্তপাসাদিকে পসাদনীযে উত্তমদমথসমথমনুপ্পত্তেপি ভগৰতি অপ্পসাদেন, উদাহু অড্ঢতেয্যানং জনসহস্সানং পাযাসং পটিযাদেত্ৰাপি কটচ্ছুভিক্খায মচ্ছেরেনাতি? উভযথাপি নো, অপিচ খ্ৰাস্স ভগৰতো দস্সনেন অতিত্তং নিক্খিত্তকম্মন্তং জনং দিস্ৰা ‘‘কম্মভঙ্গং মে কাতুং আগতো’’তি অনত্তমনতা অহোসি. তস্মা এৰমাহ. ভগৰতো চ লক্খণসম্পত্তিং দিস্ৰা ‘‘সচাযং কম্মন্তে পযোজযিস্স, সকলজম্বুদীপে মনুস্সানং সীসে চূল়ামণি ৰিয অভৰিস্স, কো নামস্স অত্থো ন সম্পজ্জিস্স, এৰমেৰং অলসতায কম্মন্তে অপ্পযোজেত্ৰা ৰপ্পমঙ্গলাদীসু পিণ্ডায চরিত্ৰা ভুঞ্জন্তো কাযদল়্হীবহুলো ৰিচরতী’’তিপিস্স অহোসি. তেনাহ – ‘‘অহং খো, সমণ, কসামি চ ৰপামি চ, কসিত্ৰা চ ৰপিত্ৰা চ ভুঞ্জামী’’তি. ন মে কম্মন্তা ব্যাপজ্জন্তি, ন চম্হি যথা ত্ৰং এৰং লক্খণসম্পন্নোতি অধিপ্পাযো. ত্ৰম্পি সমণ…পে… ভুঞ্জস্সু, কো তে অত্থো ন সম্পজ্জেয্য এৰং লক্খণসম্পন্নস্সাতি অধিপ্পাযো.

অপিচাযং অস্সোসি – ‘‘সক্যরাজকুলে কির কুমারো উপ্পন্নো, সো চক্কৰত্তিরজ্জং পহায পব্বজিতো’’তি. তস্মা ‘‘ইদানি অযং সো’’তি ঞত্ৰা ‘‘চক্কৰত্তিরজ্জং কির পহায কিলন্তোসী’’তি উপারম্ভং করোন্তো আহ ‘‘অহং খো সমণা’’তি. অপিচাযং তিক্খপঞ্ঞো ব্রাহ্মণো, ন ভগৰন্তং অৰক্খিপন্তো ভণতি, ভগৰতো পন রূপসম্পত্তিং দিস্ৰা পঞ্ঞাসম্পত্তিং সম্ভাৰযমানো কথাপৰত্তনত্থম্পি এৰমাহ – ‘‘অহং খো সমণা’’তি. ততো ভগৰা ৰেনেয্যৰসেন সদেৰকে লোকে অগ্গকস্সকৰপ্পকভাৰং অত্তনো দস্সেন্তো আহ ‘‘অহম্পি খো ব্রাহ্মণা’’তি.

অথ ব্রাহ্মণস্স চিন্তা উদপাদি – ‘‘অযং সমণো ‘কসামি চ ৰপামি চা’তি আহ. ন চস্স ওল়ারিকানি যুগনঙ্গলাদীনি কসিভণ্ডানি পস্সামি, সো মুসা নু খো ভণতি, নো’’তি ভগৰন্তং পাদতলা পট্ঠায যাৰ উপরি কেসন্তা সম্মালোকযমানো অঙ্গৰিজ্জায কতাধিকারত্তা দ্ৰত্তিংসৰরলক্খণসম্পত্তিমস্স ঞত্ৰা ‘‘অট্ঠানমেতং অনৰকাসো, যং এৰরূপো মুসা ভণেয্যা’’তি তাৰদেৰ সঞ্জাতবহুমানো ভগৰতি সমণৰাদং পহায গোত্তেন ভগৰন্তং সমুদাচরমানো আহ ‘‘ন খো পন মযং পস্সাম ভোতো গোতমস্সা’’তি.

এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা তিক্খপঞ্ঞো ব্রাহ্মণো ‘‘গম্ভীরত্থং সন্ধায ইমিনা এতং ৰুত্ত’’ন্তি ঞত্ৰা পুচ্ছিত্ৰা তমত্থং ঞাতুকামো ভগৰন্তং গাথায অজ্ঝভাসি. তেনাহ আযস্মা আনন্দো ‘‘অথ খো কসিভারদ্ৰাজো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং গাথায অজ্ঝভাসী’’তি. তত্থ গাথাযাতি অক্খরপদনিযমিতেন ৰচনেন. অজ্ঝভাসীতি অভাসি.

৭৬-৭৭. তত্থ ব্রাহ্মণো ‘‘কসি’’ন্তি যুগনঙ্গলাদিকসিসম্ভারসমাযোগং ৰদতি. ভগৰা পন যস্মা পুব্বধম্মসভাগেন রোপেত্ৰা কথনং নাম বুদ্ধানং আনুভাৰো, তস্মা বুদ্ধানুভাৰং দীপেন্তো পুব্বধম্মসভাগেন রোপেন্তো আহ – ‘‘সদ্ধা বীজ’’ন্তি. কো পনেত্থ পুব্বধম্মসভাগো, ননু ব্রাহ্মণেন ভগৰা যুগনঙ্গলাদিকসিসম্ভারসমাযোগং পুচ্ছিতো অথ চ পন অপুচ্ছিতস্স বীজস্স সভাগেন রোপেন্তো আহ – ‘‘সদ্ধা বীজ’’ন্তি, এৰঞ্চ সতি অননুসন্ধিকাৰ অযং কথা হোতীতি? ৰুচ্চতে – ন বুদ্ধানং অননুসন্ধিকা নাম কথা অত্থি, নাপি বুদ্ধা পুব্বধম্মসভাগং অনারোপেত্ৰা কথেন্তি. এৰঞ্চেত্থ অনুসন্ধি ৰেদিতব্বা – অনেন হি ব্রাহ্মণেন ভগৰা যুগনঙ্গলাদিকসিসম্ভারৰসেন কসিং পুচ্ছিতো. সো তস্স অনুকম্পায ‘‘ইদং অপুচ্ছিত’’ন্তি অপরিহাপেত্ৰা সমূলং সউপকারং সসম্ভারং সফলং কসিং ঞাপেতুং মূলতো পট্ঠায কসিং দস্সেন্তো আহ – ‘‘সদ্ধা বীজ’’ন্তি. বীজঞ্হি কসিযা মূলং তস্মিং সতি কত্তব্বতো, অসতি অকত্তব্বতো, তপ্পমাণেন চ কত্তব্বতো. বীজে হি সতি কসিং করোন্তি, অসতি ন করোন্তি. বীজপ্পমাণেন চ কুসলা কস্সকা খেত্তং কসন্তি, ন ঊনং ‘‘মা নো সস্সং পরিহাযী’’তি, ন অধিকং ‘‘মা নো মোঘো ৰাযামো অহোসী’’তি. যস্মা চ বীজমেৰ মূলং, তস্মা ভগৰা মূলতো পট্ঠায কসিং দস্সেন্তো তস্স ব্রাহ্মণস্স কসিযা পুব্বধম্মস্স বীজস্স সভাগেন অত্তনো কসিযা পুব্বধম্মং রোপেন্তো আহ – ‘‘সদ্ধা বীজ’’ন্তি. এৰমেত্থ পুব্বধম্মসভাগো ৰেদিতব্বো.

পুচ্ছিতংযেৰ ৰত্ৰা অপুচ্ছিতং পচ্ছা কিং ন ৰুত্তন্তি চে? তস্স উপকারভাৰতো ধম্মসম্বন্ধসমত্থভাৰতো চ. অযঞ্হি ব্রাহ্মণো পঞ্ঞৰা, মিচ্ছাদিট্ঠিকুলে পন জাতত্তা সদ্ধাৰিরহিতো. সদ্ধাৰিরহিতো চ পঞ্ঞৰা পরেসং সদ্ধায অত্তনো ৰিসযে অপটিপজ্জমানো ৰিসেসং নাধিগচ্ছতি, কিলেসকালুস্সিযভাৰাপগমপ্পসাদমত্তলক্খণাপি চস্স দুব্বলা সদ্ধা বলৰতিযা পঞ্ঞায সহ ৰত্তমানা অত্থসিদ্ধিং ন করোতি, হত্থিনা সহ একধুরে যুত্তগোণো ৰিয. তস্মা তস্স সদ্ধা উপকারিকা. এৰং তস্স ব্রাহ্মণস্স সউপকারভাৰতো তং ব্রাহ্মণং সদ্ধায পতিট্ঠাপেন্তেন পচ্ছাপি ৰত্তব্বো অযমত্থো পুব্বে ৰুত্তো দেসনাকুসলতায যথা অঞ্ঞত্রাপি ‘‘সদ্ধা বন্ধতি পাথেয্য’’ন্তি (সং. নি. ১.৭৯) চ, ‘‘সদ্ধা দুতিযা পুরিসস্স হোতী’’তি (সং. নি. ১.৫৯) চ, ‘‘সদ্ধীধ ৰিত্তং পুরিসস্স সেট্ঠ’’ন্তি (সং. নি. ১.৭৩, ২৪৬; সু. নি. ১৮৪) চ, ‘‘সদ্ধায তরতি ওঘ’’ন্তি (সং. নি. ১.২৪৬) চ, ‘‘সদ্ধাহত্থো মহানাগো’’তি (অ. নি. ৬.৪৩; থেরগা. ৬৯৪) চ, ‘‘সদ্ধেসিকো খো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকোতি চা’’তি (অ. নি. ৭.৬৭). বীজস্স চ উপকারিকা ৰুট্ঠি, সা তদনন্তরঞ্ঞেৰ ৰুচ্চমানা সমত্থা হোতি. এৰং ধম্মসম্বন্ধসমত্থভাৰতো পচ্ছাপি ৰত্তব্বো অযমত্থো পুব্বে ৰুত্তো, অঞ্ঞো চ এৰংৰিধো ঈসাযোত্তাদি.

তত্থ সম্পসাদনলক্খণা সদ্ধা, ওকপ্পনলক্খণা ৰা, পক্খন্দনরসা, অধিমুত্তিপচ্চুপট্ঠানা, অকালুস্সিযপচ্চুপট্ঠানা ৰা, সোতাপত্তিযঙ্গপদট্ঠানা, সদ্দহিতব্বধম্মপদট্ঠানা ৰা, আদাসজলতলাদীনং পসাদো ৰিয চেতসো পসাদভূতা, উদকপ্পসাদকমণি ৰিয উদকস্স, সম্পযুত্তধম্মানং পসাদিকা. বীজন্তি পঞ্চৰিধং – মূলবীজং, খন্ধবীজং, ফলুবীজং, অগ্গবীজং, বীজবীজমেৰ পঞ্চমন্তি. তং সব্বম্পি ৰিরুহনট্ঠেন বীজংত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতি. যথাহ – ‘‘বীজঞ্চেতং ৰিরুহনট্ঠেনা’’তি.

তত্থ যথা ব্রাহ্মণস্স কসিযা মূলভূতং বীজং দ্ৰে কিচ্চানি করোতি, হেট্ঠা মূলেন পতিট্ঠাতি, উপরি অঙ্কুরং উট্ঠাপেতি; এৰং ভগৰতো কসিযা মূলভূতা সদ্ধা হেট্ঠা সীলমূলেন পতিট্ঠাতি, উপরি সমথৰিপস্সনঙ্কুরং উট্ঠাপেতি. যথা চ তং মূলেন পথৰিরসং আপোরসং গহেত্ৰা নাল়েন ধঞ্ঞপরিপাকগহণত্থং ৰড্ঢতি; এৰমযং সীলমূলেন সমথৰিপস্সনারসং গহেত্ৰা অরিযমগ্গনাল়েন অরিযফলধঞ্ঞপরিপাকগহণত্থং ৰড্ঢতি. যথা চ তং সুভূমিযং পতিট্ঠহিত্ৰা মূলঙ্কুরপণ্ণনাল়কণ্ডপ্পসৰেহি ৰুড্ঢিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং পত্ৰা, খীরং জনেত্ৰা, অনেকসালিফলভরিতং সালিসীসং নিপ্ফাদেতি; এৰমযং চিত্তসন্তানে পতিট্ঠহিত্ৰা সীলচিত্তদিট্ঠিকঙ্খাৰিতরণমগ্গামগ্গঞাণদস্সনপটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধীহি ৰুড্ঢিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং পত্ৰা ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিখীরং জনেত্ৰা অনেকপটিসম্ভিদাভিঞ্ঞাভরিতং অরহত্তফলং নিপ্ফাদেতি. তেনাহ ভগৰা – ‘‘সদ্ধা বীজ’’ন্তি.

তত্থ সিযা ‘‘পরোপঞ্ঞাসকুসলধম্মেসু একতো উপ্পজ্জমানেসু কস্মা সদ্ধাৰ বীজন্তি ৰুত্তা’’তি? ৰুচ্চতে – বীজকিচ্চকরণতো. যথা হি তেসু ৰিঞ্ঞাণংযেৰ ৰিজাননকিচ্চং করোতি, এৰং সদ্ধা বীজকিচ্চং, সা চ সব্বকুসলানং মূলভূতা. যথাহ –

‘‘সদ্ধাজাতো উপসঙ্কমতি, উপসঙ্কমন্তো পযিরুপাসতি, পযিরুপাসন্তো সোতং ওদহতি, ওহিতসোতো ধম্মং সুণাতি, সুত্ৰা ধম্মং ধারেতি, ধতানং ধম্মানং অত্থং উপপরিক্খতি, অত্থং উপপরিক্খতো ধম্মা নিজ্ঝানং খমন্তি, ধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিযা সতি ছন্দো জাযতি, ছন্দজাতো উস্সহতি, উস্সাহেত্ৰা তুলযতি, তুলযিত্ৰা পদহতি, পহিতত্তো সমানো কাযেন চেৰ পরমসচ্চং সচ্ছিকরোতি, পঞ্ঞায চ নং অতিৰিজ্ঝপস্সতী’’তি (ম. নি. ২.১৮৩, ৪৩২).

তপতি অকুসলে ধম্মে কাযঞ্চাতি তপো; ইন্দ্রিযসংৰরৰীরিযধুতঙ্গদুক্করকারিকানং এতং অধিৰচনং. ইধ পন ইন্দ্রিযসংৰরো অধিপ্পেতো. ৰুট্ঠীতি ৰস্সৰুট্ঠিৰাতৰুট্ঠীতিআদিনা অনেকৰিধা. ইধ ৰস্সৰুট্ঠি অধিপ্পেতা. যথা হি ব্রাহ্মণস্স ৰস্সৰুট্ঠিসমনুগ্গহিতং বীজং বীজমূলকঞ্চ সস্সং ৰিরুহতি ন মিলাযতি নিপ্ফত্তিং গচ্ছতি, এৰং ভগৰতো ইন্দ্রিযসংৰরসমনুগ্গহিতা সদ্ধা সদ্ধামূলা চ সীলাদযো ধম্মা ৰিরুহন্তি ন মিলাযন্তি নিপ্ফত্তিং গচ্ছন্তি. তেনাহ – ‘‘তপো ৰুট্ঠী’’তি. ‘‘পঞ্ঞা মে’’তি এত্থ চ ৰুত্তো মে-সদ্দো ইমেসুপি পদেসু যোজেতব্বো ‘‘সদ্ধা মে বীজং, তপো মে ৰুট্ঠী’’তি. তেন কিং দীপেতি? যথা, ব্রাহ্মণ, তযা ৰপিতে বীজে সচে ৰুট্ঠি অত্থি, সাধু, নো চে অত্থি, উদকম্পি দাতব্বং হোতি, তথা মযা হিরি-ঈসে পঞ্ঞাযুগনঙ্গলে মনোযোত্তেন একাবদ্ধে কতে ৰীরিযবলিবদ্দে যোজেত্ৰা সতিপাচনেন ৰিজ্ঝিত্ৰা অত্তনো চিত্তসন্তানখেত্তে সদ্ধাবীজে ৰপিতে ৰুট্ঠি-অভাৰো নাম নত্থি. অযং পন মে সততং সমিতং তপো ৰুট্ঠীতি.

পজানাতি এতায পুগ্গলো, সযং ৰা পজানাতীতি পঞ্ঞা, সা কামাৰচরাদিভেদতো অনেকৰিধা. ইধ পন সহ ৰিপস্সনায মগ্গপঞ্ঞা অধিপ্পেতা. যুগনঙ্গলন্তি যুগঞ্চ নঙ্গলঞ্চ. যথা হি ব্রাহ্মণস্স যুগনঙ্গলং, এৰং ভগৰতো দুৰিধাপি পঞ্ঞা. তত্থ যথা যুগং ঈসায উপনিস্সযং হোতি, পুরতো হোতি, ঈসাবদ্ধং হোতি, যোত্তানং নিস্সযং হোতি, বলিবদ্দানং একতো গমনং ধারেতি, এৰং পঞ্ঞা হিরিপমুখানং ধম্মানং উপনিস্সযা হোতি. যথাহ – ‘‘পঞ্ঞুত্তরা সব্বে কুসলা ধম্মা’’তি (অ. নি. ৮.৮৩) চ, ‘‘পঞ্ঞা হি সেট্ঠা কুসলা ৰদন্তি, নক্খত্তরাজারিৰ তারকান’’ন্তি (জা. ২.১৭.৮১) চ. কুসলানং ধম্মানং পুব্বঙ্গমট্ঠেন পুরতো চ হোতি. যথাহ – ‘‘সীলং হিরী চাপি সতঞ্চ ধম্মো, অন্ৰাযিকা পঞ্ঞৰতো ভৰন্তী’’তি. হিরিৰিপ্পযোগেন অনুপ্পত্তিতো ঈসাবদ্ধা হোতি, মনোসঙ্খাতস্স সমাধিযোত্তস্স নিস্সযপচ্চযতো যোত্তানং নিস্সযো হোতি, অচ্চারদ্ধাতিলীনভাৰপটিসেধনতো ৰীরিযবলিবদ্দানং একতো গমনং ধারেতি. যথা চ নঙ্গলং ফালযুত্তং কসনকালে পথৰিঘনং ভিন্দতি, মূলসন্তানকানি পদালেতি, এৰং সতিযুত্তা পঞ্ঞা ৰিপস্সনাকালে ধম্মানং সন্ততিসমূহকিচ্চারম্মণঘনং ভিন্দতি, সব্বকিলেসমূলসন্তানকানি পদালেতি. সা চ খো লোকুত্তরাৰ ইতরা পন লোকিযাপি সিযা. তেনাহ – ‘‘পঞ্ঞা মে যুগনঙ্গল’’ন্তি.

হিরীযতি এতায পুগ্গলো, সযং ৰা হিরীযতি অকুসলপ্পৰত্তিং জিগুচ্ছতীতি হিরী. তগ্গহণেন সহচরণভাৰতো ওত্তপ্পং গহিতংযেৰ হোতি. ঈসাতি যুগনঙ্গলসন্ধারিকা দারুযট্ঠি. যথা হি ব্রাহ্মণস্স ঈসা যুগনঙ্গলং সন্ধারেতি, এৰং ভগৰতোপি হিরী লোকিযলোকুত্তরপঞ্ঞাসঙ্খাতং যুগনঙ্গলং সন্ধারেতি হিরিযা অসতি পঞ্ঞায অভাৰতো. যথা চ ঈসাপটিবদ্ধং যুগনঙ্গলং কিচ্চকরং হোতি অচলং অসিথিলং, এৰং হিরিপটিবদ্ধা চ পঞ্ঞা কিচ্চকারী হোতি অচলা অসিথিলা অব্বোকিণ্ণা অহিরিকেন. তেনাহ ‘‘হিরী ঈসা’’তি.

মুনাতীতি মনো, চিত্তস্সেতং অধিৰচনং. ইধ পন মনোসীসেন তংসম্পযুত্তো সমাধি অধিপ্পেতো. যোত্তন্তি রজ্জুবন্ধনং. তং তিৰিধং ঈসায সহ যুগস্স বন্ধনং, যুগেন সহ বলিবদ্দানং বন্ধনং, সারথিনা সহ বলিবদ্দানং বন্ধনন্তি. তত্থ যথা ব্রাহ্মণস্স যোত্তং ঈসাযুগবলিবদ্দে একাবদ্ধে কত্ৰা সককিচ্চে পটিপাদেতি, এৰং ভগৰতো সমাধি সব্বেৰ তে হিরিপঞ্ঞাৰীরিযধম্মে একারম্মণে অৰিক্খেপভাৰেন বন্ধিত্ৰা সককিচ্চে পটিপাদেতি. তেনাহ – ‘‘মনো যোত্ত’’ন্তি.

সরতি এতায চিরকতাদিমত্থং পুগ্গলো, সযং ৰা সরতীতি সতি, সা অসম্মুস্সনলক্খণা. ফালেতীতি ফালো. পাজেতি এতেনাতি পাজনং. তং ইধ ‘‘পাচন’’ন্তি ৰুচ্চতি, পতোদস্সেতং অধিৰচনং. ফালো চ পাচনঞ্চ ফালপাচনং. যথা হি ব্রাহ্মণস্স ফালপাচনং, এৰং ভগৰতো ৰিপস্সনাযুত্তা মগ্গযুত্তা চ সতি. তত্থ যথা ফালো নঙ্গলমনুরক্খতি, পুরতো চস্স গচ্ছতি, এৰং সতি কুসলানং ধম্মানং গতিযো সমন্ৰেসমানা আরম্মণে ৰা উপট্ঠাপযমানা পঞ্ঞানঙ্গলং রক্খতি, তথা হি ‘‘সতারক্খেন চেতসা ৰিহরতী’’তিআদীসু (অ. নি. ১০.২০) ‘‘আরক্খা’’তি ৰুত্তা. অসম্মুস্সনৰসেন চস্স পুরতো হোতি. সতিপরিচিতে হি ধম্মে পঞ্ঞা পজানাতি, নো সম্মুট্ঠে. যথা চ পাচনং বলিবদ্দানং ৰিজ্ঝনভযং দস্সেন্তং সংসীদনং ন দেতি, উপ্পথগমনঞ্চ ৰারেতি, এৰং সতি ৰীরিযবলিবদ্দানং অপাযভযং দস্সেন্তী কোসজ্জসংসীদনং ন দেতি, কামগুণসঙ্খাতে অগোচরে চারং নিৰারেত্ৰা কম্মট্ঠানে নিযোজেন্তী উপ্পথগমনঞ্চ ৰারেতি. তেনাহ – ‘‘সতি মে ফালপাচন’’ন্তি.

৭৮. কাযগুত্তোতি তিৰিধেন কাযসুচরিতেন গুত্তো. ৰচীগুত্তোতি চতুব্বিধেন ৰচীসুচরিতেন গুত্তো. এত্তাৰতা পাতিমোক্খসংৰরসীলং ৰুত্তং. আহারে উদরে যতোতি এত্থ আহারমুখেন সব্বপচ্চযানং সঙ্গহিতত্তা চতুব্বিধেপি পচ্চযে যতো সংযতো নিরুপক্কিলেসোতি অত্থো. ইমিনা আজীৰপারিসুদ্ধিসীলং ৰুত্তং. উদরে যতোতি উদরে যতো সংযতো মিতভোজী, আহারে মত্তঞ্ঞূতি ৰুত্তং হোতি. ইমিনা ভোজনে মত্তঞ্ঞুতামুখেন পচ্চযপটিসেৰনসীলং ৰুত্তং. তেন কিং দীপেতি? যথা ত্ৰং, ব্রাহ্মণ, বীজং ৰপিত্ৰা সস্সপরিপালনত্থং কণ্টকৰতিং ৰা রুক্খৰতিং ৰা পাকারপরিক্খেপং ৰা করোসি, তেন তে গোমহিংসমিগগণা পৰেসং অলভন্তা সস্সং ন ৰিলুম্পন্তি, এৰমহম্পি সদ্ধাবীজং ৰপিত্ৰা নানপ্পকারকুসলসস্সপরিপালনত্থং কাযৰচীআহারগুত্তিমযং তিৰিধপরিক্খেপং করোমি. তেন মে রাগাদিঅকুসলধম্মগোমহিংসমিগগণা পৰেসং অলভন্তা নানপ্পকারকুসলসস্সং ন ৰিলুম্পন্তীতি.

সচ্চং করোমি নিদ্দানন্তি এত্থ দ্ৰীহি দ্ৰারেহি অৰিসংৰাদনং সচ্চং. নিদ্দানন্তি ছেদনং লুননং উপ্পাটনং, করণত্থে চেতং উপযোগৰচনং ৰেদিতব্বং. অযঞ্হি এত্থ অত্থো ‘‘সচ্চেন করোমি নিদ্দান’’ন্তি. কিং ৰুত্তং হোতি? যথা ত্ৰং বাহিরং কসিং কসিত্ৰা সস্সদূসকানং তিণানং হত্থেন ৰা অসিতেন ৰা নিদ্দানং করোসি; এৰমহম্পি অজ্ঝত্তিকং কসিং কসিত্ৰা কুসলসস্সদূসকানং ৰিসংৰাদনতিণানং সচ্চেন নিদ্দানং করোমি. ঞাণসচ্চং ৰা এত্থ সচ্চন্তি ৰেদিতব্বং, যং তং যথাভূতঞাণন্তি ৰুচ্চতি. তেন অত্তসঞ্ঞাদীনং তিণানং নিদ্দানং করোমীতি এৰং যোজেতব্বং. অথ ৰা নিদ্দানন্তি ছেদকং লাৰকং, উপ্পাটকন্তি অত্থো. এৰং সন্তে যথা ত্ৰং দাসং ৰা কম্মকরং ৰা নিদ্দানং করোসি, ‘‘নিদ্দেহি তিণানী’’তি তিণানং ছেদকং লাৰকং উপ্পাটকং করোসি; এৰমহং সচ্চং করোমীতি উপযোগৰচনেনেৰ ৰত্তুং যুজ্জতি. অথ ৰা সচ্চন্তি দিট্ঠিসচ্চং. তমহং নিদ্দানং করোমি, ছিন্দিতব্বং লুনিতব্বং উপ্পাটেতব্বং করোমীতি এৰম্পি উপযোগৰচনেনেৰ ৰত্তুং যুজ্জতি.

সোরচ্চং মে পমোচনন্তি এত্থ যং তং ‘‘কাযিকো অৰীতিক্কমো, ৰাচসিকো অৰীতিক্কমো’’তি, এৰং সীলমেৰ ‘‘সোরচ্চ’’ন্তি ৰুত্তং, ন তং ইধ অধিপ্পেতং, ৰুত্তমেৰ এতং ‘‘কাযগুত্তো’’তিআদিনা নযেন, অরহত্তফলং পন অধিপ্পেতং. তম্পি হি সুন্দরে নিব্বানে রতভাৰতো ‘‘সোরচ্চ’’ন্তি ৰুচ্চতি. পমোচনন্তি যোগ্গৰিস্সজ্জনং. কিং ৰুত্তং হোতি? যথা তৰ পমোচনং পুনপি সাযন্হে ৰা দুতিযদিৰসে ৰা অনাগতসংৰচ্ছরে ৰা যোজেতব্বতো অপ্পমোচনমেৰ হোতি, ন মম এৰং. ন হি মম অন্তরা মোচনং নাম অত্থি. অহঞ্হি দীপঙ্করদসবলকালতো পভুতি পঞ্ঞানঙ্গলে ৰীরিযবলিবদ্দে যোজেত্ৰা চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ মহাকসিং কসন্তো তাৰ ন মুঞ্চিং, যাৰ ন সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝি. যদা চ মে সব্বং তং কালং খেপেত্ৰা বোধিরুক্খমূলে অপরাজিতপল্লঙ্কে নিসিন্নস্স সব্বগুণপরিৰারং অরহত্তফলং উদপাদি, তদা মযা তং সব্বুস্সুক্কপটিপ্পস্সদ্ধিপ্পত্তিযা পমুত্তং, ন দানি পুন যোজেতব্বং ভৰিস্সতীতি. এতমত্থং সন্ধাযাহ ভগৰা – ‘‘সোরচ্চং মে পমোচন’’ন্তি.

৭৯. ৰীরিযং মে ধুরধোরয্হন্তি এত্থ ৰীরিযন্তি ‘‘কাযিকো ৰা, চেতসিকো ৰা ৰীরিযারম্ভো’’তিআদিনা নযেন ৰুত্তপধানং. ধুরাযং ধোরয্হং ধুরধোরয্হং, ধুরং ৰহতীতি অত্থো. যথা হি ব্রাহ্মণস্স ধুরাযং ধোরয্হাকড্ঢিতং নঙ্গলং ভূমিঘনং ভিন্দতি, মূলসন্তানকানি চ পদালেতি, এৰং ভগৰতো ৰীরিযাকড্ঢিতং পঞ্ঞানঙ্গলং যথাৰুত্তং ঘনং ভিন্দতি, কিলেসসন্তানকানি চ পদালেতি. তেনাহ – ‘‘ৰীরিযং মে ধুরধোরয্হ’’ন্তি. অথ ৰা পুরিমধুরং ৰহন্তা ধুরা, মূলধুরং ৰহন্তা ধোরয্হা; ধুরা চ ধোরয্হা চ ধুরধোরয্হা. তত্থ যথা ব্রাহ্মণস্স একমেকস্মিং নঙ্গলে চতুবলিবদ্দপ্পভেদং ধুরধোরয্হং ৰহন্তং উপ্পন্নানুপ্পন্নতিণমূলঘাতং সস্সসম্পত্তিঞ্চ সাধেতি, এৰং ভগৰতো চতুসম্মপ্পধানৰীরিযপ্পভেদং ধুরধোরয্হং ৰহন্তং উপ্পন্নানুপ্পন্নাকুসলমূলঘাতং কুসলসম্পত্তিঞ্চ সাধেতি. তেনাহ – ‘‘ৰীরিযং মে ধুরধোরয্হ’’ন্তি.

যোগক্খেমাধিৰাহনন্তি এত্থ যোগেহি খেমত্তা ‘‘যোগক্খেম’’ন্তি নিব্বানং ৰুচ্চতি, তং অধিকত্ৰা ৰাহীযতি, অভিমুখং ৰা ৰাহীযতীতি অধিৰাহনং. যোগক্খেমস্স অধিৰাহনং যোগক্খেমাধিৰাহনং. তেন কিং দীপেতি? যথা তৰ ধুরধোরয্হং পুরত্থিমং দিসং পচ্ছিমাদীসু ৰা অঞ্ঞতরং অভিমুখং ৰাহীযতি, তথা মম ধুরধোরয্হং নিব্বানাভিমুখং ৰাহীযতি.

এৰং ৰাহিযমানঞ্চ গচ্ছতি অনিৰত্তন্তং. যথা তৰ নঙ্গলং ৰহন্তং ধুরধোরয্হং খেত্তকোটিং পত্ৰা পুন নিৰত্ততি, এৰং অনিৰত্তন্তং দীপঙ্করকালতো পভুতি গচ্ছতেৰ. যস্মা ৰা তেন তেন মগ্গেন পহীনা কিলেসা পুনপ্পুনং পহাতব্বা ন হোন্তি, যথা তৰ নঙ্গলেন ছিন্নানি তিণানি পুনপি অপরস্মিং সমযে ছিন্দিতব্বানি হোন্তি, তস্মাপি এতং পঠমমগ্গৰসেন দিট্ঠেকট্ঠে কিলেসে, দুতিযৰসেন ওল়ারিকে, ততিযৰসেন অনুসহগতে কিলেসে, চতুত্থৰসেন সব্বকিলেসে পজহন্তং গচ্ছতি অনিৰত্তন্তং. অথ ৰা গচ্ছতি অনিৰত্তন্তি নিৰত্তনরহিতং হুত্ৰা গচ্ছতীতি অত্থো. ন্তি তং ধুরধোরয্হং. এৰম্পেত্থ পদচ্ছেদো ৰেদিতব্বো. এৰং গচ্ছন্তঞ্চ যথা তৰ ধুরধোরয্হং ন তং ঠানং গচ্ছতি, যত্থ গন্ত্ৰা কস্সকো অসোকো নিস্সোকো ৰিরজো হুত্ৰা ন সোচতি, এতং পন তং ঠানং গচ্ছতি, যত্থ গন্ত্ৰা ন সোচতি. যত্থ সতিপাচনেন এতং ৰীরিযধুরধোরয্হং চোদেন্তো গন্ত্ৰা মাদিসো কস্সকো অসোকো নিস্সোকো ৰিরজো হুত্ৰা ন সোচতি, তং সব্বসোকসল্লসমুগ্ঘাতভূতং নিব্বানামতসঙ্খাতং ঠানং গচ্ছতীতি.

৮০. ইদানি নিগমনং করোন্তো ভগৰা ইমং গাথমাহ –

‘‘এৰমেসা কসী কট্ঠা, সা হোতি অমতপ্ফলা;

এতং কসিং কসিত্ৰান, সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি.

তস্সাযং সঙ্খেপত্থো – মযা ব্রাহ্মণ এসা সদ্ধাবীজা তপোৰুট্ঠিযা অনুগ্গহিতা কসি, পঞ্ঞামযং যুগনঙ্গলং, হিরিমযঞ্চ ঈসং, মনোমযেন যোত্তেন, একাবদ্ধং কত্ৰা, পঞ্ঞানঙ্গলে সতিফালং আকোটেত্ৰা, সতিপাচনং গহেত্ৰা, কাযৰচীআহারগুত্তিযা গোপেত্ৰা, সচ্চং নিদ্দানং কত্ৰা, সোরচ্চং পমোচনং ৰীরিযং ধুরধোরয্হং যোগক্খেমাভিমুখং অনিৰত্তন্তং ৰাহেন্তেন কট্ঠা, কসিকম্মপরিযোসানং চতুব্বিধং সামঞ্ঞফলং পাপিতা, সা হোতি অমতপ্ফলা, সা এসা কসি অমতপ্ফলা হোতি. অমতং ৰুচ্চতি নিব্বানং, নিব্বানানিসংসা হোতীতি অত্থো. সা খো পনেসা কসি ন মমেৰেকস্স অমতপ্ফলা হোতি, অপিচ, খো, পন যো কোচি খত্তিযো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ৰেস্সো ৰা সুদ্দো ৰা গহট্ঠো ৰা পব্বজিতো ৰা এতং কসিং কসতি, সো সব্বোপি এতং কসিং কসিত্ৰান, সব্বদুক্খা পমুচ্চতি, সব্বস্মা ৰট্টদুক্খদুক্খদুক্খসঙ্খারদুক্খৰিপরিণামদুক্খা পমুচ্চতীতি. এৰং ভগৰা ব্রাহ্মণস্স অরহত্তনিকূটেন নিব্বানপরিযোসানং কত্ৰা দেসনং নিট্ঠাপেসি.

ততো ব্রাহ্মণো গম্ভীরত্থং দেসনং সুত্ৰা ‘‘মম কসিফলং ভুঞ্জিত্ৰা অপরজ্জু এৰ ছাতো হোতি, ইমস্স পন কসি অমতপ্ফলা, তস্সা ফলং ভুঞ্জিত্ৰা সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি চ ৰিদিত্ৰা পসন্নো পসন্নাকারং কাতুং পাযাসং দাতুমারদ্ধো. তেনাহ ‘‘অথ খো কসিভারদ্ৰাজো’’তি. তত্থ মহতিযাতি মহতিযন্তি অত্থো. কংসপাতিযাতি সুৰণ্ণপাতিযং, সতসহস্সগ্ঘনকে অত্তনো সুৰণ্ণথালে. ৰড্ঢেত্ৰাতি ছুপিত্ৰা, আকিরিত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. ভগৰতো উপনামেসীতি সপ্পিমধুফাণিতাদীহি ৰিচিত্রং কত্ৰা, দুকূলৰিতানেন পটিচ্ছাদেত্ৰা, উক্খিপিত্ৰা, সক্কচ্চং তথাগতস্স অভিহরি. কিন্তি? ‘‘ভুঞ্জতু ভৰং গোতমো পাযাসং, কস্সকো ভৰ’’ন্তি. ততো কস্সকভাৰসাধকং কারণমাহ ‘‘যঞ্হি…পে… কসতী’’তি, যস্মা ভৰং…পে… কসতীতি ৰুত্তং হোতি. অথ ভগৰা ‘‘গাথাভিগীতং মে’’তি আহ.

৮১. তত্থ গাথাভিগীতন্তি গাথাহি অভিগীতং, গাথাযো ভাসিত্ৰা লদ্ধন্তি ৰুত্তং হোতি. মেতি মযা. অভোজনেয্যন্তি ভুঞ্জনারহং ন হোতি. সম্পস্সতন্তি সম্মা আজীৰসুদ্ধিং পস্সতং, সমন্তা ৰা পস্সতং সম্পস্সতং, বুদ্ধানন্তি ৰুত্তং হোতি. নেস ধম্মোতি ‘‘গাথাভিগীতং ভুঞ্জিতব্ব’’ন্তি এস ধম্মো এতং চারিত্তং ন হোতি, তস্মা গাথাভিগীতং পনুদন্তি বুদ্ধা পটিক্খিপন্তি ন ভুঞ্জন্তীতি. কিং পন ভগৰতা পাযাসত্থং গাথা অভিগীতা, যেন এৰমাহাতি? ন এতদত্থং অভিগীতা, অপিচ, খো, পন পাতো পট্ঠায খেত্তসমীপে ঠত্ৰা কটচ্ছুভিক্খম্পি অলভিত্ৰা পুন সকলবুদ্ধগুণে পকাসেত্ৰা লদ্ধং তদেতং নটনচ্চকাদীহি নচ্চিত্ৰা গাযিত্ৰা চ লদ্ধসদিসং হোতি, তেন ‘‘গাথাভিগীত’’ন্তি ৰুত্তং. তাদিসঞ্চ যস্মা বুদ্ধানং ন কপ্পতি, তস্মা ‘‘অভোজনেয্য’’ন্তি ৰুত্তং. অপ্পিচ্ছতানুরূপঞ্চেতং ন হোতি, তস্মাপি পচ্ছিমং জনতং অনুকম্পমানেন চ এৰং ৰুত্তং. যত্র চ নাম পরপ্পকাসিতেনাপি অত্তনো গুণেন উপ্পন্নং লাভং পটিক্খিপন্তি সেয্যথাপি অপ্পিচ্ছো ঘটিকারো কুম্ভকারো, তত্র কথং কোটিপ্পত্তায অপ্পিচ্ছতায সমন্নাগতো ভগৰা অত্তনাৰ অত্তনো গুণপ্পকাসনেন উপ্পন্নং লাভং সাদিযিস্সতি, যতো যুত্তমেৰ এতং ভগৰতো ৰত্তুন্তি.

এত্তাৰতা ‘‘অপ্পসন্নং অদাতুকামং ব্রাহ্মণং গাথাগাযনেন দাতুকামং কত্ৰা, সমণো গোতমো ভোজনং পটিগ্গহেসি, আমিসকারণা ইমস্স দেসনা’’তি ইমম্হা লোকাপৰাদা অত্তানং মোচেন্তো দেসনাপারিসুদ্ধিং দীপেত্ৰা, ইদানি আজীৰপারিসুদ্ধিং দীপেন্তো আহ ‘‘ধম্মে সতী ব্রাহ্মণ ৰুত্তিরেসা’’তি তস্সত্থো – আজীৰপারিসুদ্ধিধম্মে ৰা দসৰিধসুচরিতধম্মে ৰা বুদ্ধানং চারিত্তধম্মে ৰা সতি সংৰিজ্জমানে অনুপহতে ৰত্তমানে ৰুত্তিরেসা একন্তৰোদাতা আকাসে পাণিপ্পসারণকপ্পা এসনা পরিযেসনা জীৰিতৰুত্তি বুদ্ধানং ব্রাহ্মণাতি.

৮২. এৰং ৰুত্তে ব্রাহ্মণো ‘‘পাযাসং মে পটিক্খিপতি, অকপ্পিযং কিরেতং ভোজনং, অধঞ্ঞো ৰতস্মিং, দানং দাতুং ন লভামী’’তি দোমনস্সং উপ্পাদেত্ৰা ‘‘অপ্পেৰ নাম অঞ্ঞং পটিগ্গণ্হেয্যা’’তি চ চিন্তেসি. তং ঞত্ৰা ভগৰা ‘‘অহং ভিক্খাচারৰেলং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা আগতো – ‘এত্তকেন কালেন ইমং ব্রাহ্মণং পসাদেস্সামী’তি, ব্রাহ্মণো চ দোমনস্সং অকাসি. ইদানি তেন দোমনস্সেন মযি চিত্তং পকোপেত্ৰা অমতৰরধম্মং পটিৰিজ্ঝিতুং ন সক্খিস্সতী’’তি ব্রাহ্মণস্স পসাদজননত্থং তেন পত্থিতমনোরথং পূরেন্তো আহ ‘‘অঞ্ঞেন চ কেৰলিন’’ন্তি. তত্থ কেৰলিনন্তি সব্বগুণপরিপুণ্ণং, সব্বযোগৰিসংযুত্তং ৰাতি অত্থো. মহন্তানং সীলক্খন্ধাদীনং গুণানং এসনতো মহেসিং. পরিক্খীণসব্বাসৰত্তা খীণাসৰং. হত্থপাদকুক্কুচ্চমাদিং কত্ৰা ৰূপসন্তসব্বকুক্কুচ্চত্তা কুক্কুচ্চৰূপসন্তং. উপট্ঠহস্সূতি পরিৰিসস্সু পটিমানযস্সু. এৰং ব্রাহ্মণেন চিত্তে উপ্পাদিতেপি পরিযাযমেৰ ভণতি, ন তু ভণতি ‘‘দেহি, আহরাহী’’তি. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.

অথ ব্রাহ্মণো ‘‘অযং পাযাসো ভগৰতো আনীতো নাহং অরহামি তং অত্তনো ছন্দেন কস্সচি দাতু’’ন্তি চিন্তেত্ৰা আহ ‘‘অথ কস্স চাহ’’ন্তি. ততো ভগৰা ‘‘তং পাযাসং ঠপেত্ৰা তথাগতং তথাগতসাৰকঞ্চ অঞ্ঞস্স অজীরণধম্মো’’তি ঞত্ৰা আহ – ‘‘ন খ্ৰাহং ত’’ন্তি. তত্থ সদেৰকৰচনেন পঞ্চকামাৰচরদেৰগ্গহণং, সমারকৰচনেন ছট্ঠকামাৰচরদেৰগ্গহণং, সব্রহ্মকৰচনেন রূপাৰচরব্রহ্মগ্গহণং অরূপাৰচরা পন ভুঞ্জেয্যুন্তি অসম্ভাৰনেয্যা. সস্সমণব্রাহ্মণিৰচনেন সাসনপচ্চত্থিকপচ্চামিত্তসমণব্রাহ্মণগ্গহণং সমিতপাপবাহিতপাপসমণব্রাহ্মণগ্গহণঞ্চ. পজাৰচনেন সত্তলোকগ্গহণং, সদেৰমনুস্সৰচনেন সম্মুতিদেৰঅৰসেসমনুস্সগ্গহণং. এৰমেত্থ তীহি ৰচনেহি ওকাসলোকো, দ্ৰীহি পজাৰসেন সত্তলোকো গহিতোতি ৰেদিতব্বো. এস সঙ্খেপো, ৰিত্থারং পন আল়ৰকসুত্তে ৰণ্ণযিস্সাম.

কস্মা পন সদেৰকাদীসু কস্সচি ন সম্মা পরিণামং গচ্ছেয্যাতি? ওল়ারিকে সুখুমোজাপক্খিপনতো. ইমস্মিঞ্হি পাযাসে ভগৰন্তং উদ্দিস্স গহিতমত্তেযেৰ দেৰতাহি ওজা পক্খিত্তা যথা সুজাতায পাযাসে, চুন্দস্স চ সূকরমদ্দৰে পচ্চমানে, ৰেরঞ্জাযঞ্চ ভগৰতা গহিতগহিতালোপে, ভেসজ্জক্খন্ধকে চ কচ্চানস্স গুল়্হকুম্ভস্মিং অৰসিট্ঠগুল়্হে. সো ওল়ারিকে সুখুমোজাপক্খিপনতো দেৰানং ন পরিণমতি. দেৰা হি সুখুমসরীরা, তেসং ওল়ারিকো মনুস্সাহারো ন সম্মা পরিণমতি. মনুস্সানম্পি ন পরিণমতি. মনুস্সা হি ওল়ারিকসরীরা, তেসং সুখুমা দিব্বোজা ন সম্মা পরিণমতি. তথাগতস্স পন পকতিঅগ্গিনাৰ পরিণমতি, সম্মা জীরতি. কাযবলঞাণবলপ্পভাৰেনাতি একে তথাগতসাৰকস্স খীণাসৰস্সেতং সমাধিবলেন মত্তঞ্ঞুতায চ পরিণমতি, ইতরেসং ইদ্ধিমন্তানম্পি ন পরিণমতি. অচিন্তনীযং ৰা এত্থ কারণং, বুদ্ধৰিসযো এসোতি.

তেন হি ত্ৰন্তি যস্মা অঞ্ঞং ন পস্সামি, মম ন কপ্পতি, মম অকপ্পন্তং সাৰকস্সাপি মে ন কপ্পতি, তস্মা ত্ৰং ব্রাহ্মণাতি ৰুত্তং হোতি. অপ্পহরিতেতি পরিত্তহরিততিণে, অপ্পরুল়্হরিততিণে ৰা পাসাণপিট্ঠিসদিসে. অপ্পাণকেতি নিপ্পাণকে, পাযাসজ্ঝোত্থরণকারণেন মরিতব্বপাণরহিতে ৰা মহাউদকক্খন্ধে. সহ তিণনিস্সিতেহি পাণেহি তিণানং পাণকানঞ্চ অনুরক্খণত্থায এতং ৰুত্তং. চিচ্চিটাযতি চিটিচিটাযতীতি এৰং সদ্দং করোতি. সংধূপাযতীতি সমন্তা ধূপাযতি. সম্পধূপাযতীতি তথেৰ অধিমত্তং ধূপাযতি. কস্মা এৰং অহোসীতি? ভগৰতো আনুভাৰেন, ন উদকস্স, ন পাযাসস্স, ন ব্রাহ্মণস্স, ন অঞ্ঞেসং দেৰযক্খাদীনং. ভগৰা হি ব্রাহ্মণস্স ধম্মসংৰেগত্থং তথা অধিট্ঠাসি. সেয্যথাপি নামাতি ওপম্মনিদস্সনমত্তমেতং, যথা ফালোতি এত্তকমেৰ ৰুত্তং হোতি. সংৰিগ্গো চিত্তেন, লোমহট্ঠজাতো সরীরেন. সরীরে কিরস্স নৰনৰুতিলোমকূপসহস্সানি সুৰণ্ণভিত্তিযা আহতমণিনাগদন্তা ৰিয উদ্ধগ্গা অহেসুং. সেসং পাকটমেৰ.

পাদেসু পন নিপতিত্ৰা ভগৰতো ধম্মদেসনং অব্ভনুমোদমানো ভগৰন্তং এতদৰোচ ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম, অভিক্কন্তং, ভো গোতমা’’তি. অব্ভনুমোদনে হি অযমিধ অভিক্কন্ত সদ্দো. ৰিত্থারতো পনস্স মঙ্গলসুত্তৰণ্ণনাযং অত্থৰণ্ণনা আৰি ভৰিস্সতি. যস্মা চ অব্ভনুমোদনত্থে, তস্মা সাধু সাধু ভো গোতমাতি ৰুত্তং হোতীতি ৰেদিতব্বং.

‘‘ভযে কোধে পসংসাযং, তুরিতে কোতূহলচ্ছরে;

হাসে সোকে পসাদে চ, করে আমেডিতং বুধো’’তি. –

ইমিনা চ লক্খণেন ইধ পসাদৰসেন পসংসাৰসেন চাযং দ্ৰিক্খত্তুং ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. অথ ৰা অভিক্কন্তন্তি অভিকন্তং অতিইট্ঠং, অতিমনাপং, অতিসুন্দরন্তি ৰুত্তং হোতি.

তত্থ একেন অভিক্কন্তসদ্দেন দেসনং থোমেতি, একেন অত্তনো পসাদং. অযঞ্হি এত্থ অধিপ্পাযো – অভিক্কন্তং, ভো গোতম, যদিদং ভোতো গোতমস্স ধম্মদেসনা, অভিক্কন্তং যদিদং ভোতো গোতমস্স ধম্মদেসনং আগম্ম মম পসাদোতি. ভগৰতো এৰ ৰা ৰচনং দ্ৰে দ্ৰে অত্থে সন্ধায থোমেতি – ভোতো গোতমস্স ৰচনং অভিক্কন্তং দোসনাসনতো, অভিক্কন্তং গুণাধিগমনতো, তথা সদ্ধাজননতো, পঞ্ঞাজননতো, সাত্থতো, সব্যঞ্জনতো, উত্তানপদতো, গম্ভীরত্থতো, কণ্ণসুখতো, হদযঙ্গমতো, অনত্তুক্কংসনতো, অপরৰম্ভনতো, করুণাসীতলতো, পঞ্ঞাৰদাততো, আপাথরমণীযতো, ৰিমদ্দক্খমতো, সুয্যমানসুখতো, ৰীমংসিযমানহিততোতি এৰমাদীহি যোজেতব্বং.

ততো পরম্পি চতূহি উপমাহি দেসনংযেৰ থোমেতি. তত্থ নিক্কুজ্জিতন্তি অধোমুখট্ঠপিতং, হেট্ঠা মুখজাতং ৰা. উক্কুজ্জেয্যাতি উপরিমুখং করেয্য. পটিচ্ছন্নন্তি তিণপণ্ণাদিচ্ছাদিতং. ৰিৰরেয্যাতি উগ্ঘাটেয্য. মূল়্হস্সাতি দিসামূল়্হস্স. মগ্গং আচিক্খেয্যাতি হত্থে গহেত্ৰা ‘‘এস মগ্গো’’তি ৰদেয্য. অন্ধকারেতি কাল়পক্খচাতুদ্দসীঅড্ঢরত্তঘনৰনসণ্ডমেঘপটলেহি চতুরঙ্গে তমসি. অযং তাৰ পদত্থো.

অযং পন অধিপ্পাযযোজনা – যথা কোচি নিক্কুজ্জিতং উক্কুজ্জেয্য, এৰং সদ্ধম্মৰিমুখং অসদ্ধম্মপতিতং মং অসদ্ধম্মা ৰুট্ঠাপেন্তেন, যথা পটিচ্ছন্নং ৰিৰরেয্য; এৰং কস্সপস্স ভগৰতো সাসনন্তরধানা পভুতি মিচ্ছাদিট্ঠিগহনপটিচ্ছন্নং সাসনং ৰিৰরন্তেন, যথা মূল়্হস্স মগ্গং আচিক্খেয্য, এৰং কুম্মগ্গমিচ্ছামগ্গপটিপন্নস্স মে সগ্গমোক্খমগ্গং আচিক্খন্তেন, যথা অন্ধকারে তেলপজ্জোতং ধারেয্য, এৰং মোহন্ধকারনিমুগ্গস্স মে বুদ্ধাদিরতনরূপানি অপস্সতো তপ্পটিচ্ছাদকমোহন্ধকারৰিদ্ধংসকদেসনাপজ্জোতধারণেন ময্হং ভোতা গোতমেন এতেহি পরিযাযেহি দেসিতত্তা অনেকপরিযাযেন ধম্মো পকাসিতো.

অথ ৰা একচ্চিযেন মত্তেন যস্মা অযং ধম্মো দুক্খদস্সনেন অসুভে ‘‘সুভ’’ন্তি ৰিপল্লাসপ্পহানেন চ নিক্কুজ্জিতুক্কুজ্জিতসদিসো, সমুদযদস্সনেন দুক্খে ‘‘সুখ’’ন্তি ৰিপল্লাসপ্পহানেন চ পটিচ্ছন্নৰিৰরণসদিসো, নিরোধদস্সনেন অনিচ্চে ‘‘নিচ্চ’’ন্তি ৰিপল্লাসপ্পহানেন চ মূল়্হস্স মগ্গাচিক্খণসদিসো, মগ্গদস্সনেন অনত্তনি ‘‘অত্তা’’তি ৰিপল্লাসপ্পহানেন চ অন্ধকারে পজ্জোতসদিসো, তস্মা সেয্যথাপি নাম নিক্কুজ্জিতং ৰা উক্কুজ্জেয্য…পে… পজ্জোতং ধারেয্য ‘‘চক্খুমন্তো রূপানি দক্খন্তী’’তি, এৰং পকাসিতো হোতি.

যস্মা পনেত্থ সদ্ধাতপকাযগুত্ততাদীহি সীলক্খন্ধো পকাসিতো হোতি, পঞ্ঞায পঞ্ঞাক্খন্ধো, হিরিমনাদীহি সমাধিক্খন্ধো, যোগক্খেমেন নিরোধোতি এৰং তিক্খন্ধো অরিযমগ্গো নিরোধো চাতি সরূপেনেৰ দ্ৰে অরিযসচ্চানি পকাসিতানি. তত্থ মগ্গো পটিপক্খো সমুদযস্স, নিরোধো দুক্খস্সাতি পটিপক্খেন দ্ৰে. ইতি ইমিনা পরিযাযেন চত্তারি সচ্চানি পকাসিতানি. তস্মা অনেকপরিযাযেন পকাসিতো হোতীতি ৰেদিতব্বো.

এসাহন্তিআদীসু এসো অহন্তি এসাহং. সরণং গচ্ছামীতি পাদেসু নিপতিত্ৰা পণিপাতেন সরণগমনেন গতোপি ইদানি ৰাচায সমাদিযন্তো আহ. অথ ৰা পণিপাতেন বুদ্ধংযেৰ সরণং গতোতি ইদানি তং আদিং কত্ৰা সেসে ধম্মসঙ্ঘেপি গন্তুং আহ. অজ্জতগ্গেতি অজ্জতং আদিং কত্ৰা, অজ্জদগ্গেতি ৰা পাঠো, দ-কারো পদসন্ধিকরো, অজ্জ অগ্গং কত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. পাণেহি উপেতং পাণুপেতং, যাৰ মে জীৰিতং পৰত্ততি, তাৰ উপেতং, অনঞ্ঞসত্থুকং তীহি সরণগমনেহি সরণং গতং মং ভৰং গোতমো ধারেতু জানাতূতি ৰুত্তং হোতি. এত্তাৰতা অনেন সুতানুরূপা পটিপত্তি দস্সিতা হোতি. নিক্কুজ্জিতাদীহি ৰা সত্থুসম্পত্তিং দস্সেত্ৰা ইমিনা ‘‘এসাহ’’ন্তিআদিনা সিস্সসম্পত্তি দস্সিতা. তেন ৰা পঞ্ঞাপটিলাভং দস্সেত্ৰা ইমিনা সদ্ধাপটিলাভো দস্সিতো. ইদানি এৰং পটিলদ্ধসদ্ধেন পঞ্ঞৰতা যং কত্তব্বং, তং কত্তুকামো ভগৰন্তং যাচতি ‘‘লভেয্যাহ’’ন্তি. তত্থ ভগৰতো ইদ্ধিযাদীহি অভিপ্পসাদিতচিত্তো ‘‘ভগৰাপি চক্কৰত্তিরজ্জং পহায পব্বজিতো, কিমঙ্গং পনাহ’’ন্তি সদ্ধায পব্বজ্জং যাচতি, তত্থ পরিপূরকারিতং পত্থেন্তো পঞ্ঞায উপসম্পদং. সেসং পাকটমেৰ.

একো ৰূপকট্ঠোতিআদীসু পন একো কাযৰিৰেকেন, ৰূপকট্ঠো চিত্তৰিৰেকেন, অপ্পমত্তো কম্মট্ঠানে সতিঅৰিজহনেন, আতাপী কাযিকচেতসিকৰীরিযসঙ্খাতেন আতাপেন, পহিতত্তো কাযে চ জীৰিতে চ অনপেক্খতায ৰিহরন্তো অঞ্ঞতরইরিযাপথৰিহারেন. ন চিরস্সেৰাতি পব্বজ্জং উপাদায ৰুচ্চতি. কুলপুত্তাতি দুৰিধা কুলপুত্তা, জাতিকুলপুত্তা, আচারকুলপুত্তা চ. অযং পন উভযথাপি কুলপুত্তো. অগারস্মাতি ঘরা. অগারানং হিতং অগারিযং কসিগোরক্খাদিকুটুম্বপোসনকম্মং ৰুচ্চতি. নত্থি এত্থ অগারিযন্তি অনগারিযং, পব্বজ্জাযেতং অধিৰচনং পব্বজন্তীতি উপগচ্ছন্তি উপসঙ্কমন্তি. তদনুত্তরন্তি তং অনুত্তরং. ব্রহ্মচরিযপরিযোসানন্তি মগ্গব্রহ্মচরিযস্স পরিযোসানং, অরহত্তফলন্তি ৰুত্তং হোতি. তস্স হি অত্থায কুলপুত্তা পব্বজন্তি. দিট্ঠেৰ ধম্মেতি তস্মিংযেৰ অত্তভাৰে. সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰাতি অত্তনাযেৰ পঞ্ঞায পচ্চক্খং কত্ৰা, অপরপ্পচ্চযং ঞত্ৰাতি অত্থো. উপসম্পজ্জ ৰিহাসীতি পাপুণিত্ৰা সম্পাদেত্ৰা ৰা ৰিহাসি. এৰং ৰিহরন্তো চ খীণা জাতি…পে… অব্ভঞ্ঞাসি. এতেনস্স পচ্চৰেক্খণভূমিং দস্সেতি.

কতমা পনস্স জাতি খীণা, কথঞ্চ নং অব্ভঞ্ঞাসীতি? ৰুচ্চতে – ন তাৰস্স অতীতা জাতি খীণা পুব্বেৰ খীণত্তা, ন অনাগতা অনাগতে ৰাযামাভাৰতো, ন পচ্চুপ্পন্না ৰিজ্জমানত্তা. যা পন মগ্গস্স অভাৰিতত্তা উপ্পজ্জেয্য একচতুপঞ্চৰোকারভৰেসু একচতুপঞ্চক্খন্ধপ্পভেদা জাতি, সা মগ্গস্স ভাৰিতত্তা অনুপ্পাদধম্মতং আপজ্জনেন খীণা. তং সো মগ্গভাৰনায পহীনকিলেসে পচ্চৰেক্খিত্ৰা কিলেসাভাৰে ৰিজ্জমানম্পি কম্মং আযতিং অপটিসন্ধিকং হোতীতি জানন্তো জানাতি.

ৰুসিতন্তি ৰুত্থং পরিৰুত্থং, কতং চরিতং নিট্ঠাপিতন্তি অত্থো. ব্রহ্মচরিযন্তি মগ্গব্রহ্মচরিযং. কতং করণীযন্তি চতূসু সচ্চেসু চতূহি মগ্গেহি পরিঞ্ঞাপহানসচ্ছিকিরিযভাৰনাৰসেন সোল়সৰিধম্পি কিচ্চং নিট্ঠাপিতন্তি অত্থো. নাপরং ইত্থত্তাযাতি ইদানি পুন ইত্থভাৰায এৰং সোল়সকিচ্চভাৰায কিলেসক্খযায ৰা মগ্গভাৰনা নত্থীতি. অথ ৰা ইত্থত্তাযাতি ইত্থভাৰতো, ইমস্মা এৰংপকারা ইদানি ৰত্তমানক্খন্ধসন্তানা অপরং খন্ধসন্তানং নত্থি. ইমে পন পঞ্চক্খন্ধা পরিঞ্ঞাতা তিট্ঠন্তি ছিন্নমূলকো রুক্খো ৰিযাতি অব্ভঞ্ঞাসি. অঞ্ঞতরোতি একো. অরহতন্তি অরহন্তানং. মহাসাৰকানং অব্ভন্তরো আযস্মা ভারদ্ৰাজো অহোসীতি অযং কিরেত্থ অধিপ্পাযোতি.

পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায

সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায কসিভারদ্ৰাজসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.