২. ধনিযসুত্তৰণ্ণনা
১৮. পক্কোদনোতি ধনিযসুত্তং. কা উপ্পত্তি? ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি. তেন সমযেন ধনিযো গোপো মহীতীরে পটিৰসতি. তস্সাযং পুব্বযোগো – কস্সপস্স ভগৰতো পাৰচনে দিব্বমানে ৰীসতি ৰস্সসহস্সানি দিৰসে দিৰসে সঙ্ঘস্স ৰীসতি সলাকভত্তানি অদাসি. সো ততো চুতো দেৰেসু উপ্পন্নো. এৰং দেৰলোকে একং বুদ্ধন্তরং খেপেত্ৰা অম্হাকং ভগৰতো কালে ৰিদেহরট্ঠমজ্ঝে পব্বতরট্ঠং নাম অত্থি তত্থ ধম্মকোরণ্ডং নাম নগরং, তস্মিং নগরে সেট্ঠিপুত্তো হুত্ৰা অভিনিব্বত্তো, গোযূথং নিস্সায জীৰতি. তস্স হি তিংসমত্তানি গোসহস্সানি হোন্তি, সত্তৰীসসহস্সা গাৰো খীরং দুয্হন্তি. গোপা নাম নিবদ্ধৰাসিনো ন হোন্তি. ৰস্সিকে চত্তারোমাসে থলে ৰসন্তি, অৰসেসে অট্ঠমাসে যত্থ তিণোদকং সুখং লব্ভতি, তত্থ ৰসন্তি. তঞ্চ নদীতীরং ৰা জাতস্সরতীরং ৰা হোতি. অথাযম্পি ৰস্সকালে অত্তনো ৰসিতগামতো নিক্খমিত্ৰা গুন্নং ফাসুৰিহারত্থায ওকাসং গৰেসন্তো মহামহী ভিজ্জিত্ৰা একতো কালমহী একতো মহামহিচ্চেৰ সঙ্খং গন্ত্ৰা সন্দমানা পুন সমুদ্দসমীপে সমাগন্ত্ৰা পৰত্তা. যং ওকাসং অন্তরদীপং অকাসি, তং পৰিসিত্ৰা ৰচ্ছানং সালং অত্তনো চ নিৰেসনং মাপেত্ৰা ৰাসং কপ্পেসি. তস্স সত্ত পুত্তা, সত্ত ধীতরো, সত্ত সুণিসা, অনেকে চ কম্মকারা হোন্তি. গোপা নাম ৰস্সনিমিত্তং জানন্তি. যদা সকুণিকা কুলাৰকানি রুক্খগ্গে করোন্তি, কক্কটকা উদকসমীপে দ্ৰারং পিদহিত্ৰা থলসমীপদ্ৰারেন ৰল়ঞ্জেন্তি, তদা সুৰুট্ঠিকা ভৰিস্সতীতি গণ্হন্তি. যদা পন সকুণিকা কুলাৰকানি নীচট্ঠানে উদকপিট্ঠে করোন্তি, কক্কটকা থলসমীপে দ্ৰারং পিদহিত্ৰা উদকসমীপদ্ৰারেন ৰল়ঞ্জেন্তি, তদা দুব্বুট্ঠিকা ভৰিস্সতীতি গণ্হন্তি.
অথ সো ধনিযো সুৰুট্ঠিকনিমিত্তানি উপসল্লক্খেত্ৰা উপকট্ঠে ৰস্সকালে অন্তরদীপা নিক্খমিত্ৰা মহামহিযা পরতীরে সত্তসত্তাহম্পি দেৰে ৰস্সন্তে উদকেন অনজ্ঝোত্থরণোকাসে অত্তনো ৰসনোকাসং কত্ৰা সমন্তা পরিক্খিপিত্ৰা, ৰচ্ছসালাযো মাপেত্ৰা, তত্থ নিৰাসং কপ্পেসি. অথস্স দারুতিণাদিসঙ্গহে কতে সব্বেসু পুত্তদারকম্মকরপোরিসেসু সমানিযেসু জাতেসু নানপ্পকারে খজ্জভোজ্জে পটিযত্তে সমন্তা চতুদ্দিসা মেঘমণ্ডলানি উট্ঠহিংসু. সো ধেনুযো দুহাপেত্ৰা, ৰচ্ছসালাসু ৰচ্ছে সণ্ঠাপেত্ৰা, গুন্নং চতুদ্দিসা ধূমং কারাপেত্ৰা, সব্বপরিজনং ভোজাপেত্ৰা, সব্বকিচ্চানি কারাপেত্ৰা তত্থ তত্থ দীপে উজ্জালাপেত্ৰা, সযং খীরেন ভত্তং ভুঞ্জিত্ৰা, মহাসযনে সযন্তো অত্তনো সিরিসম্পত্তিং দিস্ৰা, তুট্ঠচিত্তো হুত্ৰা, অপরদিসায মেঘত্থনিতসদ্দং সুত্ৰা নিপন্নো ইমং উদানং উদানেসি ‘‘পক্কোদনো দুদ্ধখীরোহমস্মী’’তি.
তত্রাযং অত্থৰণ্ণনা – পক্কোদনোতি সিদ্ধভত্তো. দুদ্ধখীরোতি গাৰো দুহিত্ৰা গহিতখীরো. অহন্তি অত্তানং নিদস্সেতি, অস্মীতি অত্তনো তথাভাৰং. পক্কোদনো দুদ্ধখীরো চ অহমস্মি ভৰামীতি অত্থো. ইতীতি এৰমাহাতি অত্থো. নিদ্দেসে পন ‘‘ইতীতি পদসন্ধি, পদসংসগ্গো, পদপারিপূরি, অক্খরসমৰাযো ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতা পদানুপুব্বতামেত’’ন্তি (চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ১) এৰমস্স অত্থো ৰণ্ণিতো. সোপি ইদমেৰ সন্ধাযাতি ৰেদিতব্বো. যং যং হি পদং পুব্বপদেন ৰুত্তং, তস্স তস্স এৰমাহাতি এতমত্থং পকাসেন্তোযেৰ ইতিসদ্দো পচ্ছিমেন পদেন মেত্তেয্যো ইতি ৰা ভগৰা ইতি ৰা এৰমাদিনা পদসন্ধি হোতি, নাঞ্ঞথা.
ধনিযো গোপোতি তস্স সেট্ঠিপুত্তস্স নামসমোধানং. সো হি যানিমানি থাৰরাদীনি পঞ্চ ধনানি, তেসু ঠপেত্ৰা দানসীলাদিঅনুগামিকধনং, খেত্তৰত্থু-আরামাদিতো থাৰরধনতোপি, গৰস্সাদিতো জঙ্গমধনতোপি হিরঞ্ঞসুৰণ্ণাদিতো সংহারিমধনতোপি, সিপ্পাযতনাদিতো অঙ্গসমধনতোপি যং তং লোকস্স পঞ্চগোরসানুপ্পদানেন বহূপকারং তং সন্ধায ‘‘নত্থি গোসমিতং ধন’’ন্তি (সং. নি. ১.১৩; নেত্তি. ১২৩) এৰং ৰিসেসিতং গোধনং, তেন সমন্নাগতত্তা ধনিযো, গুন্নং পালনতো গোপো. যো হি অত্তনো গাৰো পালেতি, সো ‘‘গোপো’’তি ৰুচ্চতি. যো পরেসং ৰেতনেন ভটো হুত্ৰা, সো গোপালকো. অযং পন অত্তনোযেৰ, তেন গোপোতি ৰুত্তো.
অনুতীরেতি তীরস্স সমীপে. মহিযাতি মহামহীনামিকায নদিযা. সমানেন অনুকূলৰত্তিনা পরিজনেন সদ্ধিং ৰাসো যস্স সো সমানৰাসো, অযঞ্চ তথাৰিধো. তেনাহ ‘‘সমানৰাসো’’তি. ছন্নাতি তিণপণ্ণচ্ছদনেহি অনোৰস্সকা কতা. কুটীতি ৰসনঘরস্সেতং অধিৰচনং. আহিতোতি আভতো, জালিতো ৰা. গিনীতি অগ্গি. তেসু তেসু ঠানেসু অগ্গি ‘‘গিনী’’তি ৰোহরীযতি. অথ চে পত্থযসীতি ইদানি যদি ইচ্ছসীতি ৰুত্তং হোতি. পৰস্সাতি সিঞ্চ, পগ্ঘর, উদকং মুঞ্চাতি অত্থো. দেৰাতি মেঘং আলপতি. অযং তাৰেত্থ পদৰণ্ণনা.
অযং পন অত্থৰণ্ণনা – এৰমযং ধনিযো গোপো অত্তনো সযনঘরে মহাসযনে নিপন্নো মেঘত্থনিতং সুত্ৰা ‘‘পক্কোদনোহমস্মী’’তি ভণন্তো কাযদুক্খৰূপসমূপাযং কাযসুখহেতুঞ্চ অত্তনো সন্নিহিতং দীপেতি. ‘‘দুদ্ধখীরোহমস্মী’’তি ভণন্তো চিত্তদুক্খৰূপসমূপাযং চিত্তসুখহেতুঞ্চ. ‘‘অনুতীরে মহিযা’’তি নিৰাসট্ঠানসম্পত্তিং, ‘‘সমানৰাসো’’তি তাদিসে কালে পিযৰিপ্পযোগপদট্ঠানস্স সোকস্সাভাৰং. ‘‘ছন্না কুটী’’তি কাযদুক্খাপগমপটিঘাতং. ‘‘আহিতো গিনী’’তি যস্মা গোপালকা পরিক্খেপধূমদারুঅগ্গিৰসেন তযো অগ্গী করোন্তি. তে চ তস্স গেহে সব্বে কতা, তস্মা সব্বদিসাসু পরিক্খেপগ্গিং সন্ধায ‘‘আহিতো গিনী’’তি ভণন্তো ৰাল়মিগাগমননিৰারণং দীপেতি, গুন্নং মজ্ঝে গোমযাদীহি ধূমগ্গিং সন্ধায ডংসমকসাদীহি গুন্নং অনাবাধং, গোপালকানং সযনট্ঠানে দারুঅগ্গিং সন্ধায গোপালকানং সীতাবাধপটিঘাতং. সো এৰং দীপেন্তো অত্তনো ৰা গুন্নং ৰা পরিজনস্স ৰা ৰুট্ঠিপচ্চযস্স কস্সচি আবাধস্স অভাৰতো পীতিসোমনস্সজাতো আহ – ‘‘অথ চে পত্থযসী পৰস্স দেৰা’’তি.
১৯. এৰং ধনিযস্স ইমং গাথং ভাসমানস্স অস্সোসি ভগৰা দিব্বায সোতধাতুযা ৰিসুদ্ধায অতিক্কন্তমানুসিকায জেতৰনমহাৰিহারে গন্ধকুটিযং ৰিহরন্তো. সুত্ৰা চ পন বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো অদ্দস ধনিযঞ্চ পজাপতিঞ্চস্স ‘‘ইমে উভোপি হেতুসম্পন্না. সচে অহং গন্ত্ৰা ধম্মং দেসেস্সামি, উভোপি পব্বজিত্ৰা অরহত্তং পাপুণিস্সন্তি. নো চে গমিস্সামি, স্ৰে উদকোঘেন ৰিনস্সিস্সন্তী’’তি তং খণেযেৰ সাৰত্থিতো সত্ত যোজনসতানি ধনিযস্স নিৰাসট্ঠানং আকাসেন গন্ত্ৰা তস্স কুটিযা উপরি অট্ঠাসি. ধনিযো তং গাথং পুনপ্পুনং ভাসতিযেৰ, ন নিট্ঠাপেতি, ভগৰতি গতেপি ভাসতি. ভগৰা চ তং সুত্ৰা ‘‘ন এত্তকেন সন্তুট্ঠা ৰা ৰিস্সত্থা ৰা হোন্তি, এৰং পন হোন্তী’’তি দস্সেতুং –
‘‘অক্কোধনো ৰিগতখিলোহমস্মি,অনুতীরে মহিযেকরত্তিৰাসো;
ৰিৰটা কুটি নিব্বুতো গিনি,অথ চে পত্থযসী পৰস্স দেৰা’’তি. –
ইমং পটিগাথং অভাসি ব্যঞ্জনসভাগং নো অত্থসভাগং. ন হি ‘‘পক্কোদনো’’তি, ‘‘অক্কোধনো’’তি চ আদীনি পদানি অত্থতো সমেন্তি মহাসমুদ্দস্স ওরিমপারিমতীরানি ৰিয, ব্যঞ্জনং পনেত্থ কিঞ্চি কিঞ্চি সমেতীতি ব্যঞ্জনসভাগানি হোন্তি. তত্থ পুরিমগাথায সদিসপদানং ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো.
ৰিসেসপদানং পনাযং পদতো অত্থতো চ ৰণ্ণনা – অক্কোধনোতি অকুজ্ঝনসভাৰো. যো হি সো পুব্বে ৰুত্তপ্পকারআঘাতৰত্থুসম্ভৰো কোধো একচ্চস্স সুপরিত্তোপি উপ্পজ্জমানো হদযং সন্তাপেত্ৰা ৰূপসম্মতি, যেন চ ততো বলৰতরুপ্পন্নেন একচ্চো মুখৰিকুণনমত্তং করোতি, ততো বলৰতরেন একচ্চো ফরুসং ৰত্তুকামো হনুসঞ্চলনমত্তং করোতি, অপরো ততো বলৰতরেন ফরুসং ভণতি, অপরো ততো বলৰতরেন দণ্ডং ৰা সত্থং ৰা গৰেসন্তো দিসা ৰিলোকেতি, অপরো ততো বলৰতরেন দণ্ডং ৰা সত্থং ৰা আমসতি, অপরো ততো বলৰতরেন দণ্ডাদীনি গহেত্ৰা উপধাৰতি, অপরো ততো বলৰতরেন একং ৰা দ্ৰে ৰা পহারে দেতি, অপরো ততো বলৰতরেন অপি ঞাতিসালোহিতং জীৰিতা ৰোরোপেতি, একচ্চো ততো বলৰতরেন পচ্ছা ৰিপ্পটিসারী অত্তানম্পি জীৰিতা ৰোরোপেতি সীহল়দীপে কালগামৰাসী অমচ্চো ৰিয. এত্তাৰতা চ কোধো পরমৰেপুল্লপ্পত্তো হোতি. সো ভগৰতা বোধিমণ্ডেযেৰ সব্বসো পহীনো উচ্ছিন্নমূলো তালাৰত্থুকতো, তস্মা ভগৰা ‘‘অক্কোধনোহমস্মী’’তি আহ.
ৰিগতখিলোতি অপগতখিলো. যে হি তে চিত্তবন্ধভাৰেন পঞ্চ চেতোখিলা ৰুত্তা, যে হি চ খিলভূতে চিত্তে সেয্যথাপি নাম খিলে ভূমিভাগে চত্তারো মাসে ৰস্সন্তেপি দেৰে সস্সানি ন রুহন্তি, এৰমেৰং সদ্ধম্মস্সৰনাদিকুসলহেতুৰস্সে ৰস্সন্তেপি কুসলং ন রুহতি তে চ ভগৰতা বোধিমণ্ডেযেৰ সব্বসো পহীনা, তস্মা ভগৰা ‘‘ৰিগতখিলোহমস্মী’’তি আহ.
একরত্তিং ৰাসো অস্সাতি একরত্তিৰাসো. যথা হি ধনিযো তত্থ চত্তারো ৰস্সিকে মাসে নিবদ্ধৰাসং উপগতো, ন তথা ভগৰা. ভগৰা হি তংযেৰ রত্তিং তস্স অত্থকামতায তত্থ ৰাসং উপগতো. তস্মা ‘‘একরত্তিৰাসো’’তি আহ. ৰিৰটাতি অপনীতচ্ছদনা. কুটীতি অত্তভাৰো. অত্তভাৰো হি তং তং অত্থৰসং পটিচ্চ কাযোতিপি গুহাতিপি দেহোতিপি সন্দেহোতিপি নাৰাতিপি রথোতিপি ৰণোতিপি ধজোতিপি ৰম্মিকোতিপি কুটীতিপি কুটিকাতিপি ৰুচ্চতি. ইধ পন কট্ঠাদীনি পটিচ্চ গেহনামিকা কুটি ৰিয অট্ঠিআদীনি পটিচ্চ সঙ্খ্যং গতত্তা ‘‘কুটী’’তি ৰুত্তো. যথাহ –
‘‘সেয্যথাপি, আৰুসো, কট্ঠঞ্চ পটিচ্চ, ৰল্লিঞ্চ পটিচ্চ, মত্তিকঞ্চ পটিচ্চ, তিণঞ্চ পটিচ্চ, আকাসো পরিৰারিতো অগারংত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতি; এৰমেৰ খো, আৰুসো, অট্ঠিঞ্চ পটিচ্চ, ন্হারুঞ্চ পটিচ্চ, মংসঞ্চ পটিচ্চ, চম্মঞ্চ পটিচ্চ, আকাসো পরিৰারিতো রূপন্ত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতী’’তি (ম. নি. ১.৩০৬).
চিত্তমক্কটস্স নিৰাসতো ৰা কুটি. যথাহ –
‘‘অট্ঠিকঙ্কলকুটি চে সা, মক্কটাৰসথো ইতি;
মক্কটো পঞ্চদ্ৰারায, কুটিকায পসক্কিয;
দ্ৰারেন অনুপরিযাতি, ঘট্টযন্তো পুনপ্পুন’’ন্তি. (থেরগা. ১২৫);
সা কুটি যেন তণ্হামানদিট্ঠিছদনেন সত্তানং ছন্নত্তা পুনপ্পুনং রাগাদিকিলেসৰস্সং অতিৰস্সতি. যথাহ –
‘‘ছন্নমতিৰস্সতি, ৰিৰটং নাতিৰস্সতি;
তস্মা ছন্নং ৰিৰরেথ, এৰং তং নাতিৰস্সতী’’তি. (উদা. ৪৫; থেরগা. ৪৪৭; পরি. ৩৩৯);
অযং গাথা দ্ৰীসু ঠানেসু ৰুত্তা খন্ধকে থেরগাথাযঞ্চ. খন্ধকে হি ‘‘যো আপত্তিং পটিচ্ছাদেতি, তস্স কিলেসা চ পুনপ্পুনং আপত্তিযো চ অতিৰস্সন্তি, যো পন ন পটিচ্ছাদেতি, তস্স নাতিৰস্সন্তী’’তি ইমং অত্থং পটিচ্চ ৰুত্তা. থেরগাথাযং ‘‘যস্স রাগাদিচ্ছদনং অত্থি, তস্স পুন ইট্ঠারম্মণাদীসু রাগাদিসম্ভৰতো ছন্নমতিৰস্সতি. যো ৰা উপ্পন্নে কিলেসে অধিৰাসেতি, তস্সেৰ অধিৰাসিতকিলেসচ্ছদনচ্ছন্না অত্তভাৰকুটি পুনপ্পুনং কিলেসৰস্সং অতিৰস্সতি. যস্স পন অরহত্তমগ্গঞাণৰাতেন কিলেসচ্ছদনস্স ৰিদ্ধংসিতত্তা ৰিৰটা, তস্স নাতিৰস্সতী’’তি. অযমত্থো ইধ অধিপ্পেতো. ভগৰতা হি যথাৰুত্তং ছদনং যথাৰুত্তেনেৰ নযেন ৰিদ্ধংসিতং, তস্মা ‘‘ৰিৰটা কুটী’’তি আহ. নিব্বুতোতি উপসন্তো. গিনীতি অগ্গি. যেন হি একাদসৰিধেন অগ্গিনা সব্বমিদং আদিত্তং. যথাহ – ‘‘আদিত্তং রাগগ্গিনা’’তি ৰিত্থারো. সো অগ্গি ভগৰতো বোধিমূলেযেৰ অরিযমগ্গসলিলসেকেন নিব্বুতো, তস্মা ‘‘নিব্বুতো গিনী’’তি আহ.
এৰং ৰদন্তো চ ধনিযং অতুট্ঠব্বেন তুস্সমানং অঞ্ঞাপদেসেনেৰ পরিভাসতি, ওৰদতি, অনুসাসতি. কথং? ‘‘অক্কোধনো’’তি হি ৰদমানো, ধনিয, ত্ৰং ‘‘পক্কোদনোহমস্মী’’তি তুট্ঠো, ওদনপাকো চ যাৰজীৰং ধনপরিক্খযেন কত্তব্বো, ধনপরিক্খযো চ আরক্খাদিদুক্খপদট্ঠানো, এৰং সন্তে দুক্খেনেৰ তুট্ঠো হোসি. অহং পন ‘‘অক্কোধনোহমস্মী’’তি তুস্সন্তো সন্দিট্ঠিকসম্পরাযিকদুক্খাভাৰেন তুট্ঠো হোমীতি দীপেতি. ‘‘ৰিগতখিলো’’তি ৰদমানো ত্ৰং ‘‘দুদ্ধখীরোহমস্মী’’তি তুস্সন্তো অকতকিচ্চোৰ ‘‘কতকিচ্চোহমস্মী’’তি মন্ত্ৰা তুট্ঠো, অহং পন ‘‘ৰিগতখিলোহমস্মী’’তি তুস্সন্তো কতকিচ্চোৰ তুট্ঠো হোমীতি দীপেতি. ‘‘অনুতীরে মহিযেকরত্তিৰাসো’’তি ৰদমানো ত্ৰং অনুতীরে মহিযা সমানৰাসোতি তুস্সন্তো চতুমাসনিবদ্ধৰাসেন তুট্ঠো. নিবদ্ধৰাসো চ আৰাসসঙ্গেন হোতি, সো চ দুক্খো, এৰং সন্তে দুক্খেনেৰ তুট্ঠো হোসি. অহং পন একরত্তিৰাসোতি তুস্সন্তো অনিবদ্ধৰাসেন তুট্ঠো, অনিবদ্ধৰাসো চ আৰাসসঙ্গাভাৰেন হোতি, আৰাসসঙ্গাভাৰো চ সুখোতি সুখেনেৰ তুট্ঠো হোমীতি দীপেতি.
‘‘ৰিৰটা কুটী’’তি ৰদমানো ত্ৰং ছন্না কুটীতি তুস্সন্তো ছন্নগেহতায তুট্ঠো, গেহে চ তে ছন্নেপি অত্তভাৰকুটিকং কিলেসৰস্সং অতিৰস্সতি, যেন সঞ্জনিতেহি চতূহি মহোঘেহি ৰুয্হমানো অনযব্যসনং পাপুণেয্যাসি, এৰং সন্তে অতুট্ঠব্বেনেৰ তুট্ঠো হোসি. অহং পন ‘‘ৰিৰটা কুটী’’তি তুস্সন্তো অত্তভাৰকুটিযা কিলেসচ্ছদনাভাৰেন তুট্ঠো. এৰঞ্চ মে ৰিৰটায কুটিযা ন তং কিলেসৰস্সং অতিৰস্সতি, যেন সঞ্জনিতেহি চতূহি মহোঘেহি ৰুয্হমানো অনযব্যসনং পাপুণেয্যং, এৰং সন্তে তুট্ঠব্বেনেৰ তুট্ঠো হোমীতি দীপেতি. ‘‘নিব্বুতো গিনী’’তি ৰদমানো ত্ৰং আহিতো গিনীতি তুস্সন্তো অকতূপদ্দৰনিৰারণোৰ কতূপদ্দৰনিৰারণোস্মীতি মন্ত্ৰা তুট্ঠো. অহং পন নিব্বুতো গিনীতি তুস্সন্তো একাদসগ্গিপরিল়াহাভাৰতো কতূপদ্দৰনিৰারণতাযেৰ তুট্ঠোতি দীপেতি. ‘‘অথ চে পত্থযসী পৰস্স দেৰা’’তি ৰদমানো এৰং ৰিগতদুক্খানং অনুপ্পত্তসুখানং কতসব্বকিচ্চানং অম্হাদিসানং এতং ৰচনং সোভতি, অথ চে পত্থযসি, পৰস্স দেৰ, ন নো তযি ৰস্সন্তে ৰা অৰস্সন্তে ৰা ৰুড্ঢি ৰা হানি ৰা অত্থি, ত্ৰং পন কস্মা এৰং ৰদসীতি দীপেতি. তস্মা যং ৰুত্তং ‘‘এৰং ৰদন্তো চ ধনিয অতুট্ঠব্বেনেৰ তুস্সমানং অঞ্ঞাপদেসেনেৰ পরিভাসতি ওৰদতি, অনুসাসতী’’তি, তং সম্মদেৰ ৰুত্তন্তি.
২০. এৰমিমং ভগৰতা ৰুত্তং গাথং সুত্ৰাপি ধনিযো গোপো ‘‘কো অযং গাথং ভাসতী’’তি অৰত্ৰা তেন সুভাসিতেন পরিতুট্ঠো পুনপি তথারূপং সোতুকামো অপরম্পি গাথমাহ ‘‘অন্ধকমকসা’’তি. তত্থ অন্ধকাতি কাল়মক্খিকানং অধিৰচনং, পিঙ্গলমক্খিকানন্তিপি একে. মকসাতি মকসাযেৰ. ন ৰিজ্জরেতি নত্থি. কচ্ছেতি দ্ৰে কচ্ছা – নদীকচ্ছো চ পব্বতকচ্ছো চ. ইধ নদীকচ্ছো. রুল়্হতিণেতি সঞ্জাততিণে. চরন্তীতি ভত্তকিচ্চং করোন্তি. ৰুট্ঠিম্পীতি ৰাতৰুট্ঠিআদিকা অনেকা ৰুট্ঠিযো, তা আল়ৰকসুত্তে পকাসযিস্সাম. ইধ পন ৰস্সৰুট্ঠিং সন্ধায ৰুত্তং. সহেয্যুন্তি খমেয্যুং. সেসং পাকটমেৰ. এত্থ ধনিযো যে অন্ধকমকসা সন্নিপতিত্ৰা রুধিরে পিৰন্তা মুহুত্তেনেৰ গাৰো অনযব্যসনং পাপেন্তি, তস্মা ৰুট্ঠিতমত্তেযেৰ তে গোপালকা পংসুনা চ সাখাহি চ মারেন্তি, তেসং অভাৰেন গুন্নং খেমতং, কচ্ছে রুল়্হতিণচরণেন অদ্ধানগমনপরিস্সমাভাৰং ৰত্ৰা খুদাকিলমথাভাৰঞ্চ দীপেন্তো ‘‘যথা অঞ্ঞেসং গাৰো অন্ধকমকসসম্ফস্সেহি দিস্সমানা অদ্ধানগমনেন কিলন্তা খুদায মিলাযমানা একৰুট্ঠিনিপাতম্পি ন সহেয্যুং, ন মে তথা গাৰো, ময্হং পন গাৰো ৰুত্তপ্পকারাভাৰা দ্ৰিক্খত্তুং ৰা তিক্খতুং ৰা ৰুট্ঠিম্পি সহেয্যু’’ন্তি দীপেতি.
২১. ততো ভগৰা যস্মা ধনিযো অন্তরদীপে ৰসন্তো ভযং দিস্ৰা, কুল্লং বন্ধিত্ৰা, মহামহিং তরিত্ৰা, তং কচ্ছং আগম্ম ‘‘অহং সুট্ঠু আগতো, নিব্ভযেৰ ঠানে ঠিতো’’তি মঞ্ঞমানো এৰমাহ, সভযে এৰ চ সো ঠানে ঠিতো, তস্মা তস্স আগমনট্ঠানা অত্তনো আগমনট্ঠানং উত্তরিতরঞ্চ পণীততরঞ্চ ৰণ্ণেন্তো ‘‘বদ্ধাসি ভিসী’’তি ইমং গাথমভাসি, অত্থসভাগং নো ব্যঞ্জনসভাগং.
তত্থ ভিসীতি পত্থরিত্ৰা পুথুলং কত্ৰা বদ্ধকুল্লো ৰুচ্চতি লোকে. অরিযস্স পন ধম্মৰিনযে অরিযমগ্গস্সেতং অধিৰচনং. অরিযমগ্গো হি –
‘‘মগ্গো পজ্জো পথো পন্থো, অঞ্জসং ৰটুমাযনং;
নাৰা উত্তরসেতু চ, কুল্লো চ ভিসি সঙ্কমো’’. (চূল়নি. পারাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ১০১);
‘‘অদ্ধানং পভৰো চেৰ, তত্থ তত্থ পকাসিতো’’.
ইমাযপি গাথায ভগৰা পুরিমনযেনেৰ তং ওৰদন্তো ইমং অত্থং আহাতি ৰেদিতব্বো – ধনিয, ত্ৰং কুল্লং বন্ধিত্ৰা, মহিং তরিত্ৰা, ইমং ঠানমাগতো, পুনপি চ তে কুল্লো বন্ধিতব্বো এৰ ভৰিস্সতি, নদী চ তরিতব্বা, ন চেতং ঠানং খেমং. মযা পন একচিত্তে মগ্গঙ্গানি সমোধানেত্ৰা ঞাণবন্ধনেন বদ্ধা অহোসি ভিসি. সা চ সত্ততিংসবোধিপক্খিযধম্মপরিপুণ্ণতায একরসভাৰূপগতত্তা অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিৰত্তনেন পুন বন্ধিতব্বপ্পযোজনাভাৰেন দেৰমনুস্সেসু কেনচি মোচেতুং অসক্কুণেয্যতায চ সুসঙ্খতা. তায চম্হি তিণ্ণো, পুব্বে পত্থিতং তীরপ্পদেসং গতো. গচ্ছন্তোপি চ ন সোতাপন্নাদযো ৰিয কঞ্চিদেৰ পদেসং গতো. অথ খো পারগতো সব্বাসৰক্খযং সব্বধম্মপারং পরমং খেমং নিব্বানং গতো, তিণ্ণোতি ৰা সব্বঞ্ঞুতং পত্তো, পারগতোতি অরহত্তং পত্তো. কিং ৰিনেয্য পারগতোতি চে? ৰিনেয্য ওঘং, কামোঘাদিচতুব্বিধং ওঘং তরিত্ৰা অতিক্কম্ম তং পারং গতোতি. ইদানি চ পন মে পুন তরিতব্বাভাৰতো অত্থো ভিসিযা ন ৰিজ্জতি, তস্মা মমেৰ যুত্তং ৰত্তুং ‘‘অথ চে পত্থযসী পৰস্স দেৰা’’তি.
২২. তম্পি সুত্ৰা ধনিযো পুরিমনযেনেৰ ‘‘গোপী মম অস্সৰা’’তি ইমং গাথং অভাসি. তত্থ গোপীতি ভরিযং নিদ্দিসতি. অস্সৰাতি ৰচনকরা কিংকারপটিসাৰিনী. অলোলাতি মাতুগামো হি পঞ্চহি লোলতাহি লোলো হোতি – আহারলোলতায, অলঙ্কারলোলতায, পরপুরিসলোলতায, ধনলোলতায, পাদলোলতায. তথা হি মাতুগামো ভত্তপূৰসুরাদিভেদে আহারে লোলতায অন্তমসো পারিৰাসিকভত্তম্পি ভুঞ্জতি, হত্থোতাপকম্পি খাদতি, দিগুণং ধনমনুপ্পদত্ৰাপি সুরং পিৰতি. অলঙ্কারলোলতায অঞ্ঞং অলঙ্কারং অলভমানো অন্তমসো উদকতেলকেনপি কেসে ওসণ্ডেত্ৰা মুখং পরিমজ্জতি. পরপুরিসলোলতায অন্তমসো পুত্তেনপি তাদিসে পদেসে পক্কোসিযমানো পঠমং অসদ্ধম্মৰসেন চিন্তেতি. ধনলোলতায ‘‘হংসরাজং গহেত্ৰান সুৰণ্ণা পরিহাযথ’’. পাদলোলতায আরামাদিগমনসীলো হুত্ৰা সব্বং ধনং ৰিনাসেতি. তত্থ ধনিযো ‘‘একাপি লোলতা ময্হং গোপিযা নত্থী’’তি দস্সেন্তো অলোলাতি আহ.
দীঘরত্তং সংৰাসিযাতি দীঘকালং সদ্ধিং ৰসমানা কোমারভাৰতো পভুতি একতো ৰড্ঢিতা. তেন পরপুরিসে ন জানাতীতি দস্সেতি. মনাপাতি এৰং পরপুরিসে অজানন্তী মমেৰ মনং অল্লীযতীতি দস্সেতি. তস্সা ন সুণামি কিঞ্চি পাপন্তি ‘‘ইত্থন্নামেন নাম সদ্ধিং ইমায হসিতং ৰা লপিতং ৰা’’তি এৰং তস্সা ন সুণামি, কঞ্চি অতিচারদোসন্তি দস্সেতি.
২৩. অথ ভগৰা এতেহি গুণেহি গোপিযা তুট্ঠং ধনিযং ওৰদন্তো পুরিমনযেনেৰ ‘‘চিত্তং মম অস্সৰ’’ন্তি ইমং গাথমভাসি, অত্থসভাগং, ব্যঞ্জনসভাগঞ্চ. তত্থ উত্তানত্থানেৰ পদানি. অযং পন অধিপ্পাযো – ধনিয, ত্ৰং ‘‘গোপী মম অস্সৰা’’তি তুট্ঠো, সা পন তে অস্সৰা ভৰেয্য ৰা ন ৰা; দুজ্জানং পরচিত্তং, ৰিসেসতো মাতুগামস্স. মাতুগামঞ্হি কুচ্ছিযা পরিহরন্তাপি রক্খিতুং ন সক্কোন্তি, এৰং দুরক্খচিত্তত্তা এৰ ন সক্কা তুম্হাদিসেহি ইত্থী অলোলাতি ৰা সংৰাসিযাতি ৰা মনাপাতি ৰা নিপ্পাপাতি ৰা জানিতুং. ময্হং পন চিত্তং অস্সৰং ওৰাদপটিকরং মম ৰসে ৰত্ততি, নাহং তস্স ৰসে ৰত্তামি. সো চস্স অস্সৰভাৰো যমকপাটিহারিযে ছন্নং ৰণ্ণানং অগ্গিধারাসু চ উদকধারাসু চ পৰত্তমানাসু সব্বজনস্স পাকটো অহোসি. অগ্গিনিম্মানে হি তেজোকসিণং সমাপজ্জিতব্বং উদকনিম্মানে আপোকসিণং, নীলাদিনিম্মানে নীলাদিকসিণানি. বুদ্ধানম্পি হি দ্ৰে চিত্তানি একতো নপ্পৰত্তন্তি, একমেৰ পন অস্সৰভাৰেন এৰং ৰসৰত্তি অহোসি. তঞ্চ খো পন সব্বকিলেসবন্ধনাপগমা ৰিমুত্তং, ৰিমুত্তত্তা তদেৰ অলোলং, ন তৰ গোপী. দীপঙ্করবুদ্ধকালতো চ পভুতি দানসীলাদীহি দীঘরত্তং পরিভাৰিতত্তা সংৰাসিযং, ন তৰ গোপী. তদেতং অনুত্তরেন দমথেন দমিতত্তা সুদন্তং, সুদন্তত্তা অত্তনো ৰসেন ছদ্ৰারৰিসেৰনং পহায মমেৰ অধিপ্পাযমনস্স ৰসেনানুৰত্তনতো মনাপং, ন তৰ গোপী.
পাপং পন মে ন ৰিজ্জতীতি ইমিনা পন ভগৰা তস্স অত্তনো চিত্তস্স পাপাভাৰং দস্সেতি, ধনিযো ৰিয গোপিযা. সো চস্স পাপাভাৰো ন কেৰলং সম্মাসম্বুদ্ধকালেযেৰ, একূনতিংস ৰস্সানি সরাগাদিকালে অগারমজ্ঝে ৰসন্তস্সাপি ৰেদিতব্বো. তদাপি হিস্স অগারিযভাৰানুরূপং ৰিঞ্ঞুপটিকুট্ঠং কাযদুচ্চরিতং ৰা ৰচীদুচ্চরিতং ৰা মনোদুচ্চরিতং ৰা ন উপ্পন্নপুব্বং. ততো পরং মারোপি ছব্বস্সানি অনভিসম্বুদ্ধং, একং ৰস্সং অভিসম্বুদ্ধন্তি সত্ত ৰস্সানি তথাগতং অনুবন্ধি ‘‘অপ্পেৰ নাম ৰালগ্গনিতুদনমত্তম্পিস্স পাপসমাচারং পস্সেয্য’’ন্তি. সো অদিস্ৰাৰ নিব্বিন্নো ইমং গাথং অভাসি –
‘‘সত্ত ৰস্সানি ভগৰন্তং, অনুবন্ধিং পদাপদং;
ওতারং নাধিগচ্ছিস্সং, সম্বুদ্ধস্স সতীমতো’’তি. (সু. নি. ৪৪৮);
বুদ্ধকালেপি নং উত্তরমাণৰো সত্ত মাসানি অনুবন্ধি আভিসমাচারিকং দট্ঠুকামো. সো কিঞ্চি ৰজ্জং অদিস্ৰাৰ পরিসুদ্ধসমাচারো ভগৰাতি গতো. চত্তারি হি তথাগতস্স অরক্খেয্যানি. যথাহ –
‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, তথাগতস্স অরক্খেয্যানি. কতমানি চত্তারি? পরিসুদ্ধকাযসমাচারো, ভিক্খৰে, তথাগতো, নত্থি তথাগতস্স কাযদুচ্চরিতং, যং তথাগতো রক্খেয্য ‘মা মে ইদং পরো অঞ্ঞাসী’তি, পরিসুদ্ধৰচীসমাচারো…পে… পরিসুদ্ধমনোসমাচারো…পে… পরিসুদ্ধাজীৰো, ভিক্খৰে, তথাগতো, নত্থি তথাগতস্স মিচ্ছাজীৰো, যং তথাগতো রক্খেয্য ‘মা মে ইদং পরো অঞ্ঞাসী’’’তি (অ. নি. ৭.৫৮).
এৰং যস্মা তথাগতস্স চিত্তস্স ন কেৰলং সম্মাসম্বুদ্ধকালে, পুব্বেপি পাপং নত্থি এৰ, তস্মা আহ – ‘‘পাপং পন মে ন ৰিজ্জতী’’তি. তস্সাধিপ্পাযো – মমেৰ চিত্তস্স পাপং ন সক্কা সুণিতুং, ন তৰ গোপিযা. তস্মা যদি এতেহি গুণেহি তুট্ঠেন ‘‘অথ চে পত্থযসী পৰস্স দেৰা’’তি ৰত্তব্বং, মযাৰেতং ৰত্তব্বন্তি.
২৪. তম্পি সুত্ৰা ধনিযো ততুত্তরিপি সুভাসিতরসাযনং পিৰিতুকামো অত্তনো ভুজিস্সভাৰং দস্সেন্তো আহ ‘‘অত্তৰেতনভতোহমস্মী’’তি. তত্থ অত্তৰেতনভতোতি অত্তনিযেনেৰ ঘাসচ্ছাদনেন ভতো, অত্তনোযেৰ কম্মং কত্ৰা জীৰামি, ন পরস্স ৰেতনং গহেত্ৰা পরস্স কম্মং করোমীতি দস্সেতি. পুত্তাতি ধীতরো চ পুত্তা চ, তে সব্বে পুত্তাত্ৰেৰ একজ্ঝং ৰুচ্চন্তি. সমানিযাতি সন্নিহিতা অৰিপ্পৰুট্ঠা. অরোগাতি নিরাবাধা, সব্বেৰ ঊরুবাহুবলাতি দস্সেতি. তেসং ন সুণামি কিঞ্চি পাপন্তি তেসং চোরাতি ৰা পরদারিকাতি ৰা দুস্সীলাতি ৰা কিঞ্চি পাপং ন সুণামীতি.
২৫. এৰং ৰুত্তে ভগৰা পুরিমনযেনেৰ ধনিযং ওৰদন্তো ইমং গাথং অভাসি – ‘‘নাহং ভতকো’’তি. অত্রাপি উত্তানত্থানেৰ পদানি. অযং পন অধিপ্পাযো – ত্ৰং ‘‘ভুজিস্সোহমস্মী’’তি মন্ত্ৰা তুট্ঠো, পরমত্থতো চ অত্তনো কম্মং করিত্ৰা জীৰন্তোপি দাসো এৰাসি তণ্হাদাসত্তা, ভতকৰাদা চ ন পরিমুচ্চসি. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘ঊনো লোকো অতিত্তো তণ্হাদাসো’’তি (ম. নি. ২.৩০৫). পরমত্থতো পন নাহং ভতকোস্মি কস্সচি. অহঞ্হি কস্সচি পরস্স ৰা অত্তনো ৰা ভতকো ন হোমি. কিং কারণা? যস্মা নিব্বিট্ঠেন চরামি সব্বলোকে. অহঞ্হি দীপঙ্করপাদমূলতো যাৰ বোধি, তাৰ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স ভতকো অহোসিং. সব্বঞ্ঞুতং পত্তো পন নিব্বিট্ঠো নিব্বিসো রাজভতো ৰিয. তেনেৰ নিব্বিট্ঠেন সব্বঞ্ঞুভাৰেন লোকুত্তরসমাধিসুখেন চ জীৰামি. তস্স মে ইদানি উত্তরিকরণীযস্স কতপরিচযস্স ৰা অভাৰতো অপ্পহীনপটিসন্ধিকানং তাদিসানং ৰিয পত্তব্বো কোচি অত্থো ভতিযা ন ৰিজ্জতি. ‘‘ভটিযা’’তিপি পাঠো. তস্মা যদি ভুজিস্সতায তুট্ঠেন ‘‘অথ চে পত্থযসী পৰস্স দেৰা’’তি ৰত্তব্বং, মযাৰেতং ৰত্তব্বন্তি.
২৬. তম্পি সুত্ৰা ধনিযো অতিত্তোৰ সুভাসিতামতেন অত্তনো পঞ্চপ্পকারগোমণ্ডলপরিপুণ্ণভাৰং দস্সেন্তো আহ ‘‘অত্থি ৰসা’’তি. তত্থ ৰসাতি অদমিতৰুড্ঢৰচ্ছকা. ধেনুপাতি ধেনুং পিৰন্তা তরুণৰচ্ছকা, খীরদাযিকা ৰা গাৰো. গোধরণিযোতি গব্ভিনিযো. পৰেণিযোতি ৰযপ্পত্তা বলীবদ্দেহি সদ্ধিং মেথুনপত্থনকগাৰো. উসভোপি গৰম্পতীতি যো গোপালকেহি পাতো এৰ ন্হাপেত্ৰা, ভোজেত্ৰা, পঞ্চঙ্গুলং দত্ৰা, মালং বন্ধিত্ৰা – ‘‘এহি, তাত, গাৰো গোচরং পাপেত্ৰা রক্খিত্ৰা আনেহী’’তি পেসীযতি, এৰং পেসিতো চ তা গাৰো অগোচরং পরিহরিত্ৰা, গোচরে চারেত্ৰা, সীহব্যগ্ঘাদিভযা পরিত্তাযিত্ৰা আনেতি, তথারূপো উসভোপি গৰম্পতি ইধ ময্হং গোমণ্ডলে অত্থীতি দস্সেসি.
২৭. এৰং ৰুত্তে ভগৰা তথেৰ ধনিযং ওৰদন্তো ইমং পচ্চনীকগাথং আহ ‘‘নত্থি ৰসা’’তি. এত্থ চেস অধিপ্পাযো – ইধ অম্হাকং সাসনে অদমিতট্ঠেন ৰুড্ঢট্ঠেন চ ৰসাসঙ্খাতা পরিযুট্ঠানা ৰা, তরুণৰচ্ছকে সন্ধায ৰসানং মূলট্ঠেন খীরদাযিনিযো সন্ধায পগ্ঘরণট্ঠেন ধেনুপাসঙ্খাতা অনুসযা ৰা, পটিসন্ধিগব্ভধারণট্ঠেন গোধরণিসঙ্খাতা পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খারচেতনা ৰা, সংযোগপত্থনট্ঠেন পৰেণিসঙ্খাতা পত্থনা তণ্হা ৰা, আধিপচ্চট্ঠেন পুব্বঙ্গমট্ঠেন সেট্ঠট্ঠেন চ গৰম্পতিউসভসঙ্খাতং অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণং ৰা নত্থি, স্ৰাহং ইমায সব্বযোগক্খেমভূতায নত্থিতায তুট্ঠো. ত্ৰং পন সোকাদিৰত্থুভূতায অত্থিতায তুট্ঠো. তস্মা সব্বযোগক্খেমতায তুট্ঠস্স মমেৰেতং যুত্তং ৰত্তুং ‘‘অথ চে পত্থযসী পৰস্স দেৰা’’তি.
২৮. তম্পি সুত্ৰা ধনিযো ততুত্তরিপি সুভাসিতং অমতরসং অধিগন্তুকামো অত্তনো গোগণস্স খিলবন্ধনসম্পত্তিং দস্সেন্তো আহ ‘‘খিলা নিখাতা’’তি. তত্থ খিলাতি গুন্নং বন্ধনত্থম্ভা. নিখাতাতি আকোটেত্ৰা ভূমিযং পৰেসিতা খুদ্দকা মহন্তা খণিত্ৰা ঠপিতা. অসম্পৰেধীতি অকম্পকা. দামাতি ৰচ্ছকানং বন্ধনত্থায কতা গন্থিতপাসযুত্তা রজ্জুবন্ধনৰিসেসা. মুঞ্জমযাতি মুঞ্জতিণমযা. নৰাতি অচিরকতা. সুসণ্ঠানাতি সুট্ঠু সণ্ঠানা, সুৰট্টিতসণ্ঠানা ৰা. ন হি সক্খিন্তীতি নেৰ সক্খিস্সন্তি. ধেনুপাপি ছেত্তুন্তি তরুণৰচ্ছকাপি ছিন্দিতুং.
২৯. এৰং ৰুত্তে ভগৰা ধনিযস্স ইন্দ্রিয-পরিপাককালং ঞত্ৰা পুরিমনযেনেৰ তং ওৰদন্তো ইমং চতুসচ্চদীপিকং গাথং অভাসি ‘‘উসভোরিৰ ছেত্ৰা’’তি. তত্থ উসভোতি গোপিতা গোপরিণাযকো গোযূথপতি বলীবদ্দো. কেচি পন ভণন্তি ‘‘গৰসতজেট্ঠো উসভো, সহস্সজেট্ঠো ৰসভো, সতসহস্সজেট্ঠো নিসভো’’তি. অপরে ‘‘একগামখেত্তে জেট্ঠো উসভো, দ্ৰীসু জেট্ঠো ৰসভো, সব্বত্থ অপ্পটিহতো নিসভো’’তি. সব্বেপেতে পপঞ্চা, অপিচ খো পন উসভোতি ৰা ৰসভোতি ৰা নিসভোতি ৰা সব্বেপেতে অপ্পটিসমট্ঠেন ৰেদিতব্বা. যথাহ – ‘‘নিসভো ৰত ভো সমণো গোতমো’’তি (সং. নি. ১.৩৮). র-কারো পদসন্ধিকরো. বন্ধনানীতি রজ্জুবন্ধনানি কিলেসবন্ধনানি চ. নাগোতি হত্থী. পূতিলতন্তি গল়োচীলতং. যথা হি সুৰণ্ণৰণ্ণোপি কাযো পূতিকাযো, ৰস্সসতিকোপি সুনখো কুক্কুরো, তদহুজাতোপি সিঙ্গালো ‘‘জরসিঙ্গালো’’তি ৰুচ্চতি, এৰং অভিনৰাপি গল়োচীলতা অসারকত্তেন ‘‘পূতিলতা’’তি ৰুচ্চতি. দালযিত্ৰাতি ছিন্দিত্ৰা. গব্ভঞ্চ সেয্যঞ্চ গব্ভসেয্যং. তত্থ গব্ভগ্গহণেন জলাবুজযোনি, সেয্যগ্গহণেন অৰসেসা. গব্ভসেয্যমুখেন ৰা সব্বাপি তা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. সেসমেত্থ পদত্থতো উত্তানমেৰ.
অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো – ধনিয, ত্ৰং বন্ধনেন তুট্ঠো, অহং পন বন্ধনেন অট্টীযন্তো থামৰীরিযূপেতো মহাউসভোরিৰ বন্ধনানি পঞ্চুদ্ধম্ভাগিযসংযোজনানি চতুত্থঅরিযমগ্গথামৰীরিযেন ছেত্ৰা, নাগো পূতিলতংৰ পঞ্চোরম্ভাগিযসংযোজনবন্ধনানি হেট্ঠামগ্গত্তযথামৰীরিযেন দালযিত্ৰা, অথ ৰা উসভোরিৰ বন্ধনানি অনুসযে নাগো পূতিলতংৰ পরিযুট্ঠানানি ছেত্ৰা দালযিত্ৰাৰ ঠিতো. তস্মা ন পুন গব্ভসেয্যং উপেস্সং. সোহং জাতিদুক্খৰত্থুকেহি সব্বদুক্খেহি পরিমুত্তো সোভামি – ‘‘অথ চে পত্থযসী পৰস্স দেৰা’’তি ৰদমানো. তস্মা সচে ত্ৰম্পি অহং ৰিয ৰত্তুমিচ্ছসি, ছিন্দ তানি বন্ধনানীতি. এত্থ চ বন্ধনানি সমুদযসচ্চং, গব্ভসেয্যা দুক্খসচ্চং, ‘‘ন উপেস্স’’ন্তি এত্থ অনুপগমো অনুপাদিসেসৰসেন, ‘‘ছেত্ৰা দালযিত্ৰা’’তি এত্থ ছেদো পদালনঞ্চ সউপাদিসেসৰসেন নিরোধসচ্চং, যেন ছিন্দতি পদালেতি চ, তং মগ্গসচ্চন্তি.
এৰমেতং চতুসচ্চদীপিকং গাথং সুত্ৰা গাথাপরিযোসানে ধনিযো চ পজাপতি চস্স দ্ৰে চ ধীতরোতি চত্তারো জনা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসু. অথ ধনিযো অৰেচ্চপ্পসাদযোগেন তথাগতে মূলজাতায পতিট্ঠিতায সদ্ধায পঞ্ঞাচক্খুনা ভগৰতো ধম্মকাযং দিস্ৰা ধম্মতায চোদিতহদযো চিন্তেসি – ‘‘বন্ধনানি ছিন্দিং, গব্ভসেয্যো চ মে নত্থী’’তি অৰীচিং পরিযন্তং কত্ৰা যাৰ ভৰগ্গা কো অঞ্ঞো এৰং সীহনাদং নদিস্সতি অঞ্ঞত্র ভগৰতা, আগতো নু খো মে সত্থাতি. ততো ভগৰা ছব্বণ্ণরস্মিজালৰিচিত্রং সুৰণ্ণরসসেকপিঞ্জরং ৰিয সরীরাভং ধনিযস্স নিৰেসনে মুঞ্চি ‘‘পস্স দানি যথাসুখ’’ন্তি.
৩০. অথ ধনিযো অন্তো পৰিট্ঠচন্দিমসূরিযং ৰিয সমন্তা পজ্জলিতপদীপসহস্সসমুজ্জলিতমিৰ চ নিৰেসনং দিস্ৰা ‘‘আগতো ভগৰা’’তি চিত্তং উপ্পাদেসি. তস্মিংযেৰ চ সমযে মেঘোপি পাৰস্সি. তেনাহু সঙ্গীতিকারা ‘‘নিন্নঞ্চ থলঞ্চ পূরযন্তো’’তি. তত্থ নিন্নন্তি পল্ললং. থলন্তি উক্কূলং. এৰমেতং উক্কূলৰিকূলং সব্বম্পি সমং কত্ৰা পূরযন্তো মহামেঘো পাৰস্সি, ৰস্সিতুং আরভীতি ৰুত্তং হোতি. তাৰদেৰাতি যং খণং ভগৰা সরীরাভং মুঞ্চি, ধনিযো চ ‘‘সত্থা মে আগতো’’তি সদ্ধামযং চিত্তাভং মুঞ্চি, তং খণং পাৰস্সীতি. কেচি পন ‘‘সূরিযুগ্গমনম্পি তস্মিংযেৰ খণে’’তি ৰণ্ণযন্তি.
৩১-৩২. এৰং তস্মিং ধনিযস্স সদ্ধুপ্পাদতথাগতোভাসফরণসূরিযুগ্গমনক্খণে ৰস্সতো দেৰস্স সদ্দং সুত্ৰা ধনিযো পীতিসোমনস্সজাতো ইমমত্থং অভাসথ ‘‘লাভা ৰত নো অনপ্পকা’’তি দ্ৰে গাথা ৰত্তব্বা.
তত্থ যস্মা ধনিযো সপুত্তদারো ভগৰতো অরিযমগ্গপটিৰেধেন ধম্মকাযং দিস্ৰা, লোকুত্তরচক্খুনা রূপকাযং দিস্ৰা, লোকিযচক্খুনা সদ্ধাপটিলাভং লভি. তস্মা আহ – ‘‘লাভা ৰত নো অনপ্পকা, যে মযং ভগৰন্তং অদ্দসামা’’তি. তত্থ ৰত ইতি ৰিম্হযত্থে নিপাতো. নো ইতি অম্হাকং. অনপ্পকাতি ৰিপুলা. সেসং উত্তানমেৰ. সরণং তং উপেমাতি এত্থ পন কিঞ্চাপি মগ্গপটিৰেধেনেৰস্স সিদ্ধং সরণগমনং, তত্থ পন নিচ্ছযগমনমেৰ গতো, ইদানি ৰাচায অত্তসন্নিয্যাতনং করোতি. মগ্গৰসেন ৰা সন্নিয্যাতনসরণতং অচলসরণতং পত্তো, তং পরেসং ৰাচায পাকটং করোন্তো পণিপাতসরণগমনং গচ্ছতি. চক্খুমাতি ভগৰা পকতিদিব্বপঞ্ঞাসমন্তবুদ্ধচক্খূহি পঞ্চহি চক্খূহি চক্খুমা. তং আলপন্তো আহ – ‘‘সরণং তং উপেম চক্খুমা’’তি. ‘‘সত্থা নো হোহি তুৰং মহামুনী’’তি ইদং পন ৰচনং সিস্সভাৰূপগমনেনাপি সরণগমনং পূরেতুং ভণতি, গোপী চ অহঞ্চ অস্সৰা, ব্রহ্মচরিযং সুগতে চরামসেতি ইদং সমাদানৰসেন.
তত্থ ব্রহ্মচরিযন্তি মেথুনৰিরতিমগ্গসমণধম্মসাসনসদারসন্তোসানমেতং অধিৰচনং. ‘‘ব্রহ্মচারী’’তি এৰমাদীসু (ম. নি. ১.৮৩) হি মেথুনৰিরতি ব্রহ্মচরিযন্তি ৰুচ্চতি. ‘‘ইদং খো পন মে পঞ্চসিখ, ব্রহ্মচরিযং একন্তনিব্বিদাযা’’তি এৰমাদীসু (দী. নি. ২.৩২৯) মগ্গো. ‘‘অভিজানামি খো পনাহং, সারিপুত্ত, চতুরঙ্গসমন্নাগতং ব্রহ্মচরিযং চরিতা’’তি এৰমাদীসু (ম. নি. ১.১৫৫) সমণধম্মো. ‘‘তযিদং ব্রহ্মচরিযং ইদ্ধঞ্চেৰ ফীতঞ্চা’’তি এৰমাদীসু (দী. নি. ৩.১৭৪) সাসনং.
‘‘মযঞ্চ ভরিযা নাতিক্কমাম, অম্হে চ ভরিযা নাতিক্কমন্তি;
অঞ্ঞত্র তাহি ব্রহ্মচরিযং চরাম, তস্মা হি অম্হং দহরা ন মীযরে’’তি. (জা. ১.১০.৯৭) –
এৰমাদীসু সদারসন্তোসো. ইধ পন সমণধম্মব্রহ্মচরিযপুব্বঙ্গমং উপরিমগ্গব্রহ্মচরিযমধিপ্পেতং. সুগতেতি সুগতস্স সন্তিকে. ভগৰা হি অন্তদ্ৰযমনুপগ্গম্ম সুট্ঠু গতত্তা, সোভণেন চ অরিযমগ্গগমনেন সমন্নাগতত্তা, সুন্দরঞ্চ নিব্বানসঙ্খাতং ঠানং গতত্তা সুগতোতি ৰুচ্চতি. সমীপত্থে চেত্থ ভুম্মৰচনং, তস্মা সুগতস্স সন্তিকেতি অত্থো. চরামসেতি চরাম. যঞ্হি তং সক্কতে চরামসীতি ৰুচ্চতি, তং ইধ চরামসেতি. অট্ঠকথাচরিযা পন ‘‘সেতি নিপাতো’’তি ভণন্তি. তেনেৰ চেত্থ আযাচনত্থং সন্ধায ‘‘চরেম সে’’তিপি পাঠং ৰিকপ্পেন্তি. যং রুচ্চতি, তং গহেতব্বং.
এৰং ধনিযো ব্রহ্মচরিযচরণাপদেসেন ভগৰন্তং পব্বজ্জং যাচিত্ৰা পব্বজ্জপযোজনং দীপেন্তো আহ ‘‘জাতীমরণস্স পারগূ, দুক্খস্সন্তকরা ভৰামসে’’তি. জাতিমরণস্স পারং নাম নিব্বানং, তং অরহত্তমগ্গেন গচ্ছাম. দুক্খস্সাতি ৰট্টদুক্খস্স. অন্তকরাতি অভাৰকরা. ভৰামসেতি ভৰাম, অথ ৰা অহো ৰত মযং ভৰেয্যামাতি. ‘‘চরামসে’’তি এত্থ ৰুত্তনযেনেৰ তং ৰেদিতব্বং. এৰং ৰত্ৰাপি চ পুন উভোপি কির ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা ‘‘পব্বাজেথ নো ভগৰা’’তি এৰং পব্বজ্জং যাচিংসূতি.
৩৩. অথ মারো পাপিমা এৰং তে উভোপি ৰন্দিত্ৰা পব্বজ্জং যাচন্তে দিস্ৰা – ‘‘ইমে মম ৰিসযং অতিক্কমিতুকামা, হন্দ নেসং অন্তরাযং করোমী’’তি আগন্ত্ৰা ঘরাৰাসে গুণং দস্সেন্তো ইমং গাথমাহ ‘‘নন্দতি পুত্তেহি পুত্তিমা’’তি. তত্থ নন্দতীতি তুস্সতি মোদতি. পুত্তেহীতি পুত্তেহিপি ধীতরেহিপি, সহযোগত্থে, করণত্থে ৰা করণৰচনং, পুত্তেহি সহ নন্দতি, পুত্তেহি করণভূতেহি নন্দতীতি ৰুত্তং হোতি. পুত্তিমাতি পুত্তৰা পুগ্গলো. ইতীতি এৰমাহ. মারোতি ৰসৰত্তিভূমিযং অঞ্ঞতরো দামরিকদেৰপুত্তো. সো হি সট্ঠানাতিক্কমিতুকামং জনং যং সক্কোতি, তং মারেতি. যং ন সক্কোতি, তস্সপি মরণং ইচ্ছতি. তেন ‘‘মারো’’তি ৰুচ্চতি. পাপিমাতি লামকপুগ্গলো, পাপসমাচারো ৰা. সঙ্গীতিকারানমেতং ৰচনং, সব্বগাথাসু চ ঈদিসানি. যথা চ পুত্তেহি পুত্তিমা, গোপিযো গোহি তথেৰ নন্দতি. যস্স গাৰো অত্থি, সোপি গোপিযো, গোহি সহ, গোহি ৰা করণভূতেহি তথেৰ নন্দতীতি অত্থো.
এৰং ৰত্ৰা ইদানি তস্সত্থস্স সাধককারণং নিদ্দিসতি, ‘‘উপধী হি নরস্স নন্দনা’’তি. তত্থ উপধীতি চত্তারো উপধযো – কামূপধি, খন্ধূপধি, কিলেসূপধি, অভিসঙ্খারূপধীতি. কামা হি ‘‘যং পঞ্চকামগুণে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং কামানং অস্সাদো’’তি (ম. নি. ১.১৬৬) এৰং ৰুত্তস্স সুখস্স অধিট্ঠানভাৰতো উপধীযতি এত্থ সুখন্তি ইমিনা ৰচনত্থেন উপধীতি ৰুচ্চন্তি. খন্ধাপি খন্ধমূলকদুক্খস্স অধিট্ঠানভাৰতো, কিলেসাপি অপাযদুক্খস্স অধিট্ঠানভাৰতো, অভিসঙ্খারাপি ভৰদুক্খস্স অধিট্ঠানভাৰতোতি. ইধ পন কামূপধি অধিপ্পেতো. সো সত্তসঙ্খারৰসেন দুৰিধো. তত্থ সত্তপটিবদ্ধো পধানো, তং দস্সেন্তো ‘‘পুত্তেহি গোহী’’তি ৰত্ৰা কারণমাহ – ‘‘উপধী হি নরস্স নন্দনা’’তি. তস্সত্থো – যস্মা ইমে কামূপধী নরস্স নন্দনা, নন্দযন্তি নরং পীতিসোমনস্সং উপসংহরন্তা, তস্মা ৰেদিতব্বমেতং ‘‘নন্দতি পুত্তেহি পুত্তিমা, গোপিযো গোহি তথেৰ নন্দতি, ত্ৰঞ্চ পুত্তিমা গোপিযো চ, তস্মা এতেহি, নন্দ, মা পব্বজ্জং পাটিকঙ্খি. পব্বজিতস্স হি এতে উপধযো ন সন্তি, এৰং সন্তে ত্ৰং দুক্খস্সন্তং পত্থেন্তোপি দুক্খিতোৰ ভৰিস্সসী’’তি.
ইদানি তস্সপি অত্থস্স সাধককারণং নিদ্দিসতি ‘‘ন হি সো নন্দতি, যো নিরূপধী’’তি. তস্সত্থো – যস্মা যস্সেতে উপধযো নত্থি, সো পিযেহি ঞাতীহি ৰিপ্পযুত্তো নিব্ভোগূপকরণো ন নন্দতি, তস্মা ত্ৰং ইমে উপধযো ৰজ্জেত্ৰা পব্বজিতো দুক্খিতোৰ ভৰিস্সসীতি.
৩৪. অথ ভগৰা ‘‘মারো অযং পাপিমা ইমেসং অন্তরাযায আগতো’’তি ৰিদিত্ৰা ফলেন ফলং পাতেন্তো ৰিয তাযেৰ মারেনাভতায উপমায মারৰাদং ভিন্দন্তো তমেৰ গাথং পরিৰত্তেত্ৰা ‘‘উপধি সোকৰত্থূ’’তি দস্সেন্তো আহ ‘‘সোচতি পুত্তেহি পুত্তিমা’’তি. তত্থ সব্বং পদত্থতো উত্তানমেৰ. অযং পন অধিপ্পাযো – মা, পাপিম, এৰং অৰচ ‘‘নন্দতি পুত্তেহি পুত্তিমা’’তি. সব্বেহেৰ হি পিযেহি, মনাপেহি নানাভাৰো ৰিনাভাৰো, অনতিক্কমনীযো অযং ৰিধি, তেসঞ্চ পিযমনাপানং পুত্তদারানং গৰাস্সৰল়ৰহিরঞ্ঞসুৰণ্ণাদীনং ৰিনাভাৰেন অধিমত্তসোকসল্লসমপ্পিতহদযা সত্তা উম্মত্তকাপি হোন্তি খিত্তচিত্তা, মরণম্পি নিগচ্ছন্তি মরণমত্তম্পি দুক্খং. তস্মা এৰং গণ্হ – সোচতি পুত্তেহি পুত্তিমা. যথা চ পুত্তেহি পুত্তিমা, গোপিযো গোহি তথেৰ সোচতীতি. কিং কারণা? উপধী হি নরস্স সোচনা. যস্মা চ উপধী হি নরস্স সোচনা, তস্মা এৰ ‘‘ন হি সো সোচতি, যো নিরূপধি’’. যো উপধীসু সঙ্গপ্পহানেন নিরুপধি হোতি, সো সন্তুট্ঠো হোতি কাযপরিহারিকেন চীৰরেন, কুচ্ছিপরিহারিকেন পিণ্ডপাতেন, যেন যেনেৰ পক্কমতি, সমাদাযেৰ পক্কমতি. সেয্যথাপি নাম পক্খী সকুণো …পে… নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতি. এৰং সব্বসোকসমুগ্ঘাতা ‘‘ন হি সো সোচতি, যো নিরুপধী’’তি. ইতি ভগৰা অরহত্তনিকূটেন দেসনং ৰোসাপেসি. অথ ৰা যো নিরুপধি, যো নিক্কিলেসো, সো ন সোচতি. যাৰদেৰ হি কিলেসা সন্তি, তাৰদেৰ সব্বে উপধযো সোকপ্ফলাৰ হোন্তি. কিলেসপ্পহানা পন নত্থি সোকোতি. এৰম্পি অরহত্তনিকূটেনেৰ দেসনং ৰোসাপেসি. দেসনাপরিযোসানে ধনিযো চ গোপী চ উভোপি পব্বজিংসু. ভগৰা আকাসেনেৰ জেতৰনং অগমাসি. তে পব্বজিত্ৰা অরহত্তং সচ্ছিকরিংসু. ৰসনট্ঠানে চ নেসং গোপালকা ৰিহারং কারেসুং. সো অজ্জাপি গোপালকৰিহারোত্ৰেৰ পঞ্ঞাযতীতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায ধনিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.