৩. চূল়ৰগ্গো
১. অভিজ্জমানপেতৰত্থুৰণ্ণনা
অভিজ্জমানে ৰারিম্হীতি ইদং সত্থরি ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তে অঞ্ঞতরং লুদ্দপেতং আরব্ভ ৰুত্তং. বারাণসিযং কির অপরদিসাভাগে পারগঙ্গায ৰাসভগামং অতিক্কমিত্ৰা চুন্দট্ঠিলনামকে গামে একো লুদ্দকো অহোসি. সো অরঞ্ঞে মিগে ৰধিত্ৰা ৰরমংসং অঙ্গারে পচিত্ৰা খাদিত্ৰা অৰসেসং পণ্ণপুটে বন্ধিত্ৰা কাজেন গহেত্ৰা গামং আগচ্ছতি. তং বালদারকা গামদ্ৰারে দিস্ৰা ‘‘মংসং মে দেহি, মংসং মে দেহী’’তি হত্থে পসারেত্ৰা উপধাৰন্তি. সো তেসং থোকং থোকং মংসং দেতি. অথেকদিৰসং মংসং অলভিত্ৰা উদ্দালকপুপ্ফং পিল়ন্ধিত্ৰা বহুঞ্চ হত্থেন গহেত্ৰা গামং গচ্ছন্তং তং দারকা গামদ্ৰারে দিস্ৰা ‘‘মংসং মে দেহি, মংসং মে দেহী’’তি হত্থে পসারেত্ৰা উপধাৰিংসু. সো তেসং একেকং পুপ্ফমঞ্জরিং অদাসি.
অথ অপরেন সমযেন কালং কত্ৰা পেতেসু নিব্বত্তো নগ্গো ৰিরূপরূপো ভযানকদস্সনো সুপিনেপি অন্নপানং অজানন্তো সীসে আবন্ধিতউদ্দালককুসুমমালাকলাপো ‘‘চুন্দট্ঠিলাযং ঞাতকানং সন্তিকে কিঞ্চি লভিস্সামী’’তি গঙ্গায উদকে অভিজ্জমানে পটিসোতং পদসা গচ্ছতি. তেন চ সমযেন কোলিযো নাম রঞ্ঞো বিম্বিসারস্স মহামত্তো কুপিতং পচ্চন্তং ৰূপসমেত্ৰা পটিনিৰত্তেন্তো হত্থিঅস্সাদিপরিৰারবলং থলপথেন পেসেত্ৰা সযং গঙ্গায নদিযা অনুসোতং নাৰায আগচ্ছন্তো তং পেতং তথা গচ্ছন্তং দিস্ৰা পুচ্ছন্তো –
৩৮৭. ‘‘অভিজ্জমানে ৰারিম্হি, গঙ্গায ইধ গচ্ছসি;
নগ্গো পুব্বদ্ধপেতোৰ, মালধারী অলঙ্কতো;
কুহিং গমিস্সসি পেত, কত্থ ৰাসো ভৰিস্সতী’’তি. –
গাথমাহ. তত্থ অভিজ্জমানেতি পদনিক্খেপেন অভিজ্জমানে সঙ্ঘাতে, ৰারিম্হি গঙ্গাযাতি গঙ্গায নদিযা উদকে. ইধাতি ইমস্মিং ঠানে. পুব্বদ্ধপেতোৰাতি কাযস্স পুরিমদ্ধেন অপেতো ৰিয অপেতযোনিকো দেৰপুত্তো ৰিয. কথং? মালধারী অলঙ্কতোতি, মালাহি পিল়ন্ধিত্ৰা অলঙ্কতসীসগ্গোতি অত্থো. কত্থ ৰাসো ভৰিস্সতীতি কতরস্মিং গামে দেসে ৰা তুয্হং নিৰাসো ভৰিস্সতি, তং কথেহীতি অত্থো.
ইদানি যং তদা তেন পেতেন কোলিযেন চ ৰুত্তং, তং দস্সেতুং সঙ্গীতিকারা –
৩৮৮. ‘‘চুন্দট্ঠিলং গমিস্সামি, পেতো সো ইতি ভাসতি;
অন্তরে ৰাসভগামং, বারাণসিঞ্চ সন্তিকে.
৩৮৯. ‘‘তঞ্চ দিস্ৰা মহামত্তো, কোলিযো ইতি ৰিস্সুতো;
সত্তুং ভত্তঞ্চ পেতস্স, পীতকঞ্চ যুগং অদা.
৩৯০. ‘‘নাৰায তিট্ঠমানায, কপ্পকস্স অদাপযি;
কপ্পকস্স পদিন্নম্হি, ঠানে পেতস্স দিস্সথ.
৩৯১. ‘‘ততো সুৰত্থৰসনো, মালধারী অলঙ্কতো;
ঠানে ঠিতস্স পেতস্স, দক্খিণা উপকপ্পথ;
তস্মা দজ্জেথ পেতানং, অনুকম্পায পুনপ্পুন’’ন্তি. – গাথাযো অৰোচুং;
৩৮৮. তত্থ চুন্দট্ঠিলন্তি এৰংনামকং গামং. অন্তরে ৰাসভগামং, বারাণসিঞ্চ সন্তিকেতি ৰাসভগামস্স চ বারাণসিযা চ ৰেমজ্ঝে. অন্তরা-সদ্দযোগেন হেতং সাম্যত্থে উপযোগৰচনং. বারাণসিযা সন্তিকে হি সো গামোতি. অযঞ্হেত্থ অত্থো – অন্তরে ৰাসভগামস্স চ বারাণসিযা চ যো চুন্দট্ঠিলনামকো গামো বারাণসিযা অৰিদূরে, তং গামং গমিস্সামীতি.
৩৮৯. কোলিযো ইতি ৰিস্সুতোতি কোলিযোতি এৰংপকাসিতনামো. সত্তুং ভত্তঞ্চাতি সত্তুঞ্চেৰ ভত্তঞ্চ. পীতকঞ্চ যুগং অদাতি পীতকং সুৰণ্ণৰণ্ণং একং ৰত্থযুগঞ্চ অদাসি.
৩৯০. কদা অদাসীতি চে আহ নাৰায তিট্ঠমানায. কপ্পকস্স অদাপযীতি গচ্ছন্তিং নাৰং ঠপেত্ৰা তত্থ একস্স ন্হাপিতস্স উপাসকস্স দাপেসি, দিন্নম্হি ৰত্থযুগেতি যোজনা. ঠানেতি ঠানসো তঙ্খণঞ্ঞেৰ. পেতস্স দিস্সথাতি পেতস্স সরীরে পঞ্ঞাযিত্থ, তস্স নিৰাসনপারুপনৰত্থং সম্পজ্জি. তেনাহ ‘‘ততো সুৰত্থৰসনো, মালধারী অলঙ্কতো’’তি, সুৰত্থৰসনো মালাভরণেহি সুমণ্ডিতপসাধিতো. ঠানে ঠিতস্স পেতস্স, দক্খিণা উপকপ্পথাতি দক্খিণেয্যট্ঠানে ঠিতা পনেসা দক্খিণা তস্স পেতস্স যস্মা উপকপ্পতি, ৰিনিযোগং অগমাসি. তস্মা দজ্জেথ পেতানং, অনুকম্পায পুনপ্পুনন্তি পেতানং অনুকম্পায পেতে উদ্দিস্স পুনপ্পুনং দক্খিণং দদেয্যাতি অত্থো.
অথ সো কোলিযমহামত্তো তং পেতং অনুকম্পমানো দানৰিধিং সম্পাদেত্ৰা অনুসোতং আগন্ত্ৰা সূরিযে উগ্গচ্ছন্তে বারাণসিং সম্পাপুণি. ভগৰা চ তেসং অনুগ্গহত্থং আকাসেন আগন্ত্ৰা গঙ্গাতীরে অট্ঠাসি. কোলিযমহামত্তোপি নাৰাতো ওতরিত্ৰা হট্ঠপহট্ঠো ভগৰন্তং নিমন্তেসি – ‘‘অধিৰাসেথ মে, ভন্তে, ভগৰা অজ্জতনায ভত্তং অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. অধিৰাসেসি ভগৰা তুণ্হীভাৰেন. সো ভগৰতো অধিৰাসনং ৰিদিত্ৰা তাৰদেৰ রমণীযে ভূমিভাগে মহন্তং সাখামণ্ডপং উপরি চতূসু চ পস্সেসু নানাৰিরাগৰণ্ণৰিচিত্তৰিৰিধৰসনসমলঙ্কতং কারেত্ৰা তত্থ ভগৰতো আসনং পঞ্ঞাপেত্ৰা অদাসি. নিসীদি ভগৰা পঞ্ঞত্তে আসনে.
অথ সো মহামত্তো ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা গন্ধপুপ্ফাদীহি পূজেত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসিন্নো হেট্ঠা অত্তনো ৰুত্তৰচনং পেতস্স চ পটিৰচনং ভগৰতো আরোচেসি. ভগৰা ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘো আগচ্ছতূ’’তি চিন্তেসি. চিন্তিতসমনন্তরমেৰ বুদ্ধানুভাৰসঞ্চোদিতো সুৰণ্ণহংসগণো ৰিয ধতরট্ঠহংসরাজং ভিক্খুসঙ্ঘো ধম্মরাজং সম্পরিৰারেসি. তাৰদেৰ মহাজনো সন্নিপতি ‘‘উল়ারা ধম্মদেসনা ভৰিস্সতী’’তি. তং দিস্ৰা পসন্নমানসো মহামত্তো বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সন্তপ্পেসি. ভগৰা কতভত্তকিচ্চো মহাজনস্স অনুকম্পায ‘‘বারাণসিসমীপগামৰাসিনো সন্নিপতন্তূ’’তি অধিট্ঠাসি. সব্বে চ তে ইদ্ধিবলেন মহাজনা সন্নিপতিংসু, উল়ারে চস্স পেতে পাকটে অকাসি. তেসু কেচি ছিন্নভিন্নপিলোতিকখণ্ডধরা, কেচি অত্তনো কেসেহেৰ পটিচ্ছাদিতকোপিনা, কেচি নগ্গা যথাজাতরূপা খুপ্পিপাসাভিভূতা তচপরিযোনদ্ধা অট্ঠিমত্তসরীরা ইতো চিতো চ পরিব্ভমন্তা মহাজনস্স পচ্চক্খতো পঞ্ঞাযিংসু.
অথ ভগৰা তথারূপং ইদ্ধাভিসঙ্খারং অভিসঙ্খাসি, যথা তে একজ্ঝং সন্নিপতিত্ৰা অত্তনা কতং পাপকম্মং মহাজনস্স পৰেদেসুং. তমত্থং দীপেন্তা সঙ্গীতিকারা –
৩৯২. ‘‘সাতুন্নৰসনা একে, অঞ্ঞে কেসনিৰাসনা;
পেতা ভত্তায গচ্ছন্তি, পক্কমন্তি দিসোদিসং.
৩৯৩. ‘‘দূরে একে পধাৰিত্ৰা, অলদ্ধাৰ নিৰত্তরে;
ছাতা পমুচ্ছিতা ভন্তা, ভূমিযং পটিসুম্ভিতা.
৩৯৪. ‘‘কেচি তত্থ পপতিত্ৰা, ভূমিযং পটিসুম্ভিতা;
পুব্বে অকতকল্যাণা, অগ্গিদড্ঢাৰ আতপে.
৩৯৫. ‘‘মযং পুব্বে পাপধম্মা, ঘরণী কুলমাতরো;
সন্তেসু দেয্যধম্মেসু, দীপং নাকম্হ অত্তনো.
৩৯৬. ‘‘পহূতং অন্নপানম্পি, অপিস্সু অৰকিরীযতি;
সম্মগ্গতে পব্বজিতে, ন চ কিঞ্চি অদম্হসে.
৩৯৭. ‘‘অকম্মকামা অলসা, সাদুকামা মহগ্ঘসা;
আলোপপিণ্ডদাতারো, পটিগ্গহে পরিভাসিম্হসে.
৩৯৮. ‘‘তে ঘরা তা চ দাসিযো, তানেৰাভরণানি নো;
তে অঞ্ঞে পরিচারেন্তি, মযং দুক্খস্স ভাগিনো.
৩৯৯. ‘‘ৰেণী ৰা অৰঞ্ঞা হোন্তি, রথকারী চ দুব্ভিকা;
চণ্ডালী কপণা হোন্তি, কপ্পকা চ পুনপ্পুনং.
৪০০. ‘‘যানি যানি নিহীনানি, কুলানি কপণানি চ;
তেসু তেস্ৰেৰ জাযন্তি, এসা মচ্ছরিনো গতি.
৪০১. ‘‘পুব্বে চ কতকল্যাণা, দাযকা ৰীতমচ্ছরা;
সগ্গং তে পরিপূরেন্তি, ওভাসেন্তি চ নন্দনং.
৪০২. ‘‘ৰেজযন্তে চ পাসাদে, রমিত্ৰা কামকামিনো;
উচ্চাকুলেসু জাযন্তি, সভোগেসু ততো চুতা.
৪০৩. ‘‘কূটাগারে চ পাসাদে, পল্লঙ্কে পোনকত্থতে;
বীজিতঙ্গা মোরহত্থেহি, কুলে জাতা যসস্সিনো.
৪০৪. ‘‘অঙ্কতো অঙ্কং গচ্ছন্তি, মালধারী অলঙ্কতা;
ধাতিযো উপতিট্ঠন্তি, সাযং পাতং সুখেসিনো.
৪০৫. ‘‘নযিদং অকতপুঞ্ঞানং, কতপুঞ্ঞানমেৰিদং;
অসোকং নন্দনং রম্মং, তিদসানং মহাৰনং.
৪০৬. ‘‘সুখং অকতপুঞ্ঞানং, ইধ নত্থি পরত্থ চ;
সুখঞ্চ কতপুঞ্ঞানং, ইধ চেৰ পরত্থ চ.
৪০৭. ‘‘তেসং সহব্যকামানং, কত্তব্বং কুসলং বহুং;
কতপুঞ্ঞা হি মোদন্তি, সগ্গে ভোগসমঙ্গিনো’’তি. – গাথাযো অৰোচুং;
৩৯২. তত্থ সাতুন্নৰসনাতি ছিন্নভিন্নপিলোতিকখণ্ডনিৰাসনা. একেতি একচ্চে. কেসনিৰাসনাতি কেসেহেৰ পটিচ্ছাদিতকোপিনা. ভত্তায গচ্ছন্তীতি ‘‘অপ্পেৰ নাম ইতো গতা যত্থ ৰা তত্থ ৰা কিঞ্চি উচ্ছিট্ঠভত্তং ৰা ৰমিতভত্তং ৰা গব্ভমলাদিকং ৰা লভেয্যামা’’তি কত্থচিদেৰ অট্ঠত্ৰা ঘাসত্থায গচ্ছন্তি. পক্কমন্তি দিসোদিসন্তি দিসতো দিসং অনেকযোজনন্তরিকং ঠানং পক্কমন্তি.
৩৯৩. দূরেতি দূরেৰ ঠানে. একেতি একচ্চে পেতা. পধাৰিত্ৰাতি ঘাসত্থায উপধাৰিত্ৰা. অলদ্ধাৰ নিৰত্তরেতি কিঞ্চি ঘাসং ৰা পানীযং ৰা অলভিত্ৰা এৰ নিৰত্তন্তি. পমুচ্ছিতাতি খুপ্পিপাসাদিদুক্খেন সঞ্জাতমুচ্ছা. ভন্তাতি পরিব্ভমন্তা. ভূমিযং পটিসুম্ভিতাতি তায এৰ মুচ্ছায উপ্পত্তিযা ঠত্ৰা অৰক্খিত্তমত্তিকাপিণ্ডা ৰিয ৰিস্সুস্সিত্ৰা পথৰিযং পতিতা.
৩৯৪. তত্থাতি গতট্ঠানে. ভূমিযং পটিসুম্ভিতাতি পপাতে পতিতা ৰিয জিঘচ্ছাদিদুক্খেন ঠাতুং অসমত্থভাৰেন ভূমিযং পতিতা, তত্থ ৰা গতট্ঠানে ঘাসাদীনং অলাভেন ছিন্নাসা হুত্ৰা কেনচি পটিমুখং সুম্ভিতা পোথিতা ৰিয ভূমিযং পতিতা হোন্তীতি অত্থো. পুব্বে অকতকল্যাণাতি পুরিমভৰে অকতকুসলা. অগ্গিদড্ঢাৰ আতপেতি নিদাঘকালে আতপট্ঠানে অগ্গিনা দড্ঢা ৰিয, খুপ্পিপাসগ্গিনা ডয্হমানা মহাদুক্খং অনুভৰন্তীতি অত্থো.
৩৯৫. পুব্বেতি অতীতভৰে. পাপধম্মাতি ইস্সুকীমচ্ছরীআদিভাৰেন লামকসভাৰা. ঘরণীতি ঘরসামিনিযো. কুলমাতরোতি কুলদারকানং মাতরো, কুলপুরিসানং ৰা মাতরো. দীপন্তি পতিট্ঠং, পুঞ্ঞন্তি অত্থো. তঞ্হি সত্তানং সুগতীসু পতিট্ঠাভাৰতো ‘‘পতিট্ঠা’’তি ৰুচ্চতি. নাকম্হাতি ন করিম্হ.
৩৯৬. পহূতন্তি বহুং. অন্নপানম্পীতি অন্নঞ্চ পানঞ্চ. অপিস্সু অৰকিরীযতীতি সূতি নিপাতমত্তং, অপি অৰকিরীযতি ছট্টীযতি. সম্মগ্গতেতি সম্মা গতে সম্মা পটিপন্নে সম্মা পটিপন্নায. পব্বজিতেতি পব্বজিতায. সম্পদানে হি ইদং ভুম্মৰচনং. সম্মগ্গতে ৰা পব্বজিতে সতি লব্ভমানেতি অত্থো. ন চ কিঞ্চি অদম্হসেতি ‘‘কিঞ্চিমত্তম্পি দেয্যধম্মং নাদম্হা’’তি ৰিপ্পটিসারাভিভূতা ৰদন্তি.
৩৯৭. অকম্মকামাতি সাধূতি অকত্তব্বং কম্মং অকুসলং কামেন্তীতি অকম্মকামা, সাধূহি ৰা কত্তব্বং কুসলং কামেন্তীতি কম্মকামা, ন কম্মকামাতি অকম্মকামা, কুসলধম্মেসু অচ্ছন্দিকাতি অত্থো. অলসাতি কুসীতা কুসলকম্মকরণে নিব্বীরিযা. সাদুকামাতি সাতমধুরৰত্থুপিযা. মহগ্ঘসাতি মহাভোজনা, উভযেনাপি সুন্দরঞ্চ মধুরঞ্চ ভোজনং লভিত্ৰা অত্থিকানং কিঞ্চি অদত্ৰা সযমেৰ ভুঞ্জিতারোতি দস্সেতি. আলোপপিণ্ডদাতারোতি আলোপমত্তস্সপি ভোজনপিণ্ডস্স দাযকা. পটিগ্গহেতি তস্স পটিগ্গণ্হনকে. পরিভাসিম্হসেতি পরিভৰং করোন্তা ভাসিম্হ, অৰমঞ্ঞিম্হ উপ্পণ্ডিম্হা চাতি অত্থো.
৩৯৮. তে ঘরাতি যত্থ মযং পুব্বে ‘‘অম্হাকং ঘর’’ন্তি মমত্তং অকরিম্হা, তানি ঘরানি যথাঠিতানি, ইদানি নো ন কিঞ্চি উপকপ্পতীতি অধিপ্পাযো. তা চ দাসিযো তানেৰাভরণানি নোতি এত্থাপি এসেৰ নযো. তত্থ নোতি অম্হাকং. তেতি তে ঘরাদিকে. অঞ্ঞে পরিচারেন্তি, পরিভোগাদিৰসেন ৰিনিযোগং করোন্তীতি অত্থো. মযং দুক্খস্স ভাগিনোতি মযং পন পুব্বে কেৰলং কীল়নপ্পসুতা হুত্ৰা সাপতেয্যং পহায গমনীযং অনুগামিকং কাতুং অজানন্তা ইদানি খুপ্পিপাসাদিদুক্খস্স ভাগিনো ভৰামাতি অত্তানং গরহন্তা ৰদন্তি.
৩৯৯. ইদানি যস্মা পেতযোনিতো চৰিত্ৰা মনুস্সেসু উপ্পজ্জন্তাপি সত্তা যেভুয্যেন তস্সেৰ কম্মস্স ৰিপাকাৰসেসেন হীনজাতিকা কপণৰুত্তিনোৰ হোন্তি, তস্মা তমত্থং দস্সেতুং ‘‘ৰেণিৰা’’তিআদিনা দ্ৰে গাথা ৰুত্তা. তত্থ ৰেণিৰাতি ৰেনজাতিকা, ৰিলীৰকারা নল়কারা হোন্তীতি অত্থো. ৰা-সদ্দো অনিযমত্থো. অৰঞ্ঞাতি অৰঞ্ঞেয্যা, অৰজানিতব্বাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘ৰম্ভনা’’তি ৰা পাঠো, পরেহি বাধনীযাতি অত্থো. রথকারীতি চম্মকারিনো. দুব্ভিকাতি মিত্তদুব্ভিকা মিত্তানং বাধিকা. চণ্ডালীতি চণ্ডালজাতিকা. কপণাতি ৰনিব্বকা অতিৰিয কারুঞ্ঞপ্পত্তা. কপ্পকাতি কপ্পকজাতিকা, সব্বত্থ ‘‘হোন্তি পুনপ্পুন’’ন্তি যোজনা, অপরাপরম্পি ইমেসু নিহীনকুলেসু উপ্পজ্জন্তীতি ৰুত্তং হোতি.
৪০০. তেসু তেস্ৰেৰ জাযন্তীতি যানি যানি অঞ্ঞানিপি নেসাদপুক্কুসকুলাদীনি কপণানি অতিৰিয ৰম্ভনিযানি পরমদুগ্গতানি চ, তেসু তেসু এৰ নিহীনকুলেসু মচ্ছরিযমলেন পেতেসু নিব্বত্তিত্ৰা ততো চুতা নিব্বত্তন্তি. তেনাহ ‘‘এসা মচ্ছরিনো গতী’’তি.
৪০১. এৰং অকতপুঞ্ঞানং সত্তানং গতিং দস্সেত্ৰা ইদানি কতপুঞ্ঞানং গতিং দস্সেতুং ‘‘পুব্বে চ কতকল্যাণা’’তি সত্ত গাথা ৰুত্তা. তত্থ সগ্গং তে পরিপূরেন্তীতি যে পুব্বে পুরিমজাতিযং কতকল্যাণা দাযকা দানপুঞ্ঞাভিরতা ৰিগতমলমচ্ছেরা, তে অত্তনো রূপসম্পত্তিযা চেৰ পরিৰারসম্পত্তিযা চ সগ্গং দেৰলোকং পরিপূরেন্তি পরিপুণ্ণং করোন্তি. ওভাসেন্তি চ নন্দনন্তি ন কেৰলং পরিপূরেন্তিযেৰ, অথ খো কপ্পরুক্খাদীনং পভাহি সভাৰেনেৰ ওভাসমানম্পি নন্দনৰনং অত্তনো ৰত্থাভরণজুতীহি সরীরপ্পভায চ অভিভৰিত্ৰা চেৰ ওভাসেত্ৰা চ জোতেন্তি.
৪০২. কামকামিনোতি যথিচ্ছিতেসু কামগুণেসু যথাকামং পরিভোগৰন্তো. উচ্চাকুলেসূতি উচ্চেসু খত্তিযকুলাদীসু কুলেসু. সভোগেসূতি মহাৰিভৰেসু. ততো চুতাতি ততো দেৰলোকতো চুতা.
৪০৩. কূটাগারে চ পাসাদেতি কূটাগারে চ পাসাদে চ. বীজিতঙ্গাতি বীজিযমানদেহা. মোরহত্থেহীতি মোরপিঞ্ছপটিমণ্ডিতবীজনীহত্থেহি. যসস্সিনোতি পরিৰারৰন্তো রমন্তীতি অধিপ্পাযো.
৪০৪. অঙ্কতো অঙ্কং গচ্ছন্তীতি দারককালেপি ঞাতীনং ধাতীনঞ্চ অঙ্কট্ঠানতো অঙ্কট্ঠানমেৰ গচ্ছন্তি, ন ভূমিতলন্তি অধিপ্পাযো. উপতিট্ঠন্তীতি উপট্ঠানং করোন্তি. সুখেসিনোতি সুখমিচ্ছন্তা, ‘‘মা সীতং ৰা উণ্হং ৰা’’তি অপ্পকম্পি দুক্খং পরিহরন্তা উপতিট্ঠন্তীতি অধিপ্পাযো.
৪০৫. নযিদং অকতপুঞ্ঞানন্তি ইদং সোকৰত্থুঅভাৰতো অসোকং রম্মং রমণীযং তিদসানং তাৰতিংসদেৰানং মহাৰনং মহাউপৰনভূতং নন্দনং নন্দনৰনং অকতপুঞ্ঞানং ন হোতি, তেহি লদ্ধুং ন সক্কাতি অত্থো.
৪০৬. ইধাতি ইমস্মিং মনুস্সলোকে ৰিসেসতো পুঞ্ঞং করীযতি, তং সন্ধাযাহ. ইধাতি ৰা দিট্ঠধম্মে. পরত্থাতি সম্পরাযে.
৪০৭. তেসন্তি তেহি যথাৰুত্তেহি দেৰেহি. সহব্যকামানন্তি সহভাৰং ইচ্ছন্তেহি. ভোগসমঙ্গিনোতি ভোগেহি সমন্নাগতা, দিব্বেহি পঞ্চকামগুণেহি সমপ্পিতা মোদন্তীতি অত্থো. সেসং উত্তানত্থমেৰ.
এৰং তেহি পেতেহি সাধারণতো অত্তনা কতকম্মস্স চ গতিযা পুঞ্ঞকম্মস্স চ গতিযা পৰেদিতায সংৰিগ্গমনস্স কোল়িযামচ্চপমুখস্স তত্থ সন্নিপতিতস্স মহাজনস্স অজ্ঝাসযানুরূপং ভগৰা ৰিত্থারেন ধম্মং দেসেসি. দেসনাপরিযোসানে চতুরাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসীতি.
অভিজ্জমানপেতৰত্থুৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সাণৰাসিত্থেরপেতৰত্থুৰণ্ণনা
কুণ্ডিনাগরিযো থেরোতি ইদং সত্থরি ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তে আযস্মতো সাণৰাসিত্থেরস্স ঞাতিপেতে আরব্ভ ৰুত্তং. অতীতে কির বারাণসিযং কিতৰস্স নাম রঞ্ঞো পুত্তো উয্যানকীল়ং কীল়িত্ৰা নিৰত্তন্তো সুনেত্তং নাম পচ্চেকবুদ্ধং পিণ্ডায চরিত্ৰা নগরতো নিক্খমন্তং দিস্ৰা ইস্সরিযমদমত্তো হুত্ৰা ‘‘কথঞ্হি নাম ময্হং অঞ্জলিং অকত্ৰা অযং মুণ্ডকো গচ্ছতী’’তি পদুট্ঠচিত্তো হত্থিক্খন্ধতো ওতরিত্ৰা ‘‘কচ্চি তে পিণ্ডপাতো লদ্ধো’’তি আলপন্তো হত্থতো পত্তং গহেত্ৰা পথৰিযং পাতেত্ৰা ভিন্দি. অথ নং সব্বত্থ তাদিভাৰপ্পত্তিযা নিব্বিকারং করুণাৰিপ্ফারসোমনস্সনিপাতপসন্নচিত্তমেৰ ওলোকেন্তং অট্ঠানাঘাতেন দূসিতচিত্তো ‘‘কিং মং কিতৰস্স রঞ্ঞো পুত্তং ন জানাসি, ত্ৰং ওলোকযন্তো ময্হং কিং করিস্সসী’’তি ৰত্ৰা অৰহসন্তো পক্কামি. পক্কন্তমত্তস্সেৰ চস্স নরকগ্গিদাহপটিভাগো বলৰসরীরদাহো উপ্পজ্জি. সো তেন মহাসন্তাপেনাভিভূতকাযো অতিবাল়্হং দুক্খৰেদনাভিতুন্নো কালং কত্ৰা অৰীচীমহানিরযে নিব্বত্তি.
সো তত্থ দক্খিণপস্সেন ৰামপস্সেন উত্তানো অৰকুজ্জোতি বহূহি পকারেহি পরিৰত্তিত্ৰা চতুরাসীতি ৰস্সসহস্সানি পচ্চিত্ৰা ততো চুতো পেতেসু অপিরিমিতকালং খুপ্পিপাসাদিদুক্খং অনুভৰিত্ৰা ততো চুতো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কুণ্ডিনগরস্স সমীপে কেৰট্টগামে নিব্বত্তি. তস্স জাতিস্সরঞাণং উপ্পজ্জি, তেন সো পুব্বে অত্তনা অনুভূতপুব্বং দুক্খং অনুস্সরন্তো ৰযপ্পত্তোপি পাপভযেন ঞাতকেহিপি সদ্ধিং মচ্ছবন্ধনত্থং ন গচ্ছতি. তেসু গচ্ছন্তেসু মচ্ছে ঘাতেতুং অনিচ্ছন্তো নিলীযতি, গতো চ জালং ভিন্দতি, জীৰন্তে ৰা মচ্ছে গহেত্ৰা উদকে ৰিস্সজ্জেতি, তস্স তং কিরিযং অরোচন্তা ঞাতকা গেহতো তং নীহরিংসু. একো পনস্স ভাতা সিনেহবদ্ধহদযো অহোসি.
তেন চ সমযেন আযস্মা আনন্দো কুণ্ডিনগরং উপনিস্সায সাণপব্বতে ৰিহরতি. অথ সো কেৰট্টপুত্তো ঞাতকেহি পরিচ্চত্তো হুত্ৰা ইতো চিতো চ পরিব্ভমন্তো তং পদেসং পত্তো ভোজনৰেলায থেরস্স সন্তিকং উপসঙ্কমি. থেরো তং পুচ্ছিত্ৰা ভোজনেন অত্থিকভাৰং ঞত্ৰা তস্স ভত্তং দত্ৰা কতভত্তকিচ্চো সব্বং তং পৰত্তিং ঞত্ৰা ধম্মকথায পসন্নমানসং ঞত্ৰা ‘‘পব্বজিস্সসি, আৰুসো’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, পব্বজিস্সামী’’তি. থেরো তং পব্বাজেত্ৰা তেন সদ্ধিং ভগৰতো সন্তিকং অগমাসি. অথ নং সত্থা আহ – ‘‘আনন্দ, ইমং সামণেরং অনুকম্পেয্যাসী’’তি. সো চ অকতকুসলত্তা অপ্পলাভো অহোসি. অথ নং সত্থা অনুগ্গণ্হন্তো ভিক্খূনং পরিভোগত্থায পানীযঘটানং পরিপূরণে নিযোজেসি. তং দিস্ৰা উপাসকা তস্স বহূনি নিচ্চভত্তানি পট্ঠপেসুং.
সো অপরেন সমযেন লদ্ধূপসম্পদো অরহত্তং পত্ৰা থেরো হুত্ৰা দ্ৰাদসহি ভিক্খূহি সদ্ধিং সাণপব্বতে ৰসি. তস্স পন ঞাতকা পঞ্চসতমত্তা অনুপচিতকুসলকম্মা উপচিতমচ্ছেরাদিপাপধম্মা কালং কত্ৰা পেতেসু নিব্বত্তিংসু. তস্স পন মাতাপিতরো ‘‘এস অম্হেহি পুব্বে গেহতো নিক্কড্ঢিতো’’তি সারজ্জমানা তং অনুপসঙ্কমিত্ৰা তস্মিং বদ্ধসিনেহং ভাতিকং পেসেসুং. সো থেরস্স গামং পিণ্ডায পৰিট্ঠসমযে দক্খিণজাণুমণ্ডলং পথৰিযং পতিট্ঠাপেত্ৰা কতঞ্জলী অত্তানং দস্সেত্ৰা ‘‘মাতা পিতা চ তে, ভন্তে’’তিআদিগাথা অৰোচ. কুণ্ডিনাগরিযো থেরোতিআদযো পন আদিতো পঞ্চ গাথা তাসং সম্বন্ধদস্সনত্থং ধম্মসঙ্গাহকেহি ঠপিতা.
৪০৮. ‘‘কুণ্ডিনাগরিযো থেরো, সাণৰাসিনিৰাসিকো;
পোট্ঠপাদোতি নামেন, সমণো ভাৰিতিন্দ্রিযো.
৪০৯. ‘‘তস্স মাতা পিতা ভাতা, দুগ্গতা যমলোকিকা;
পাপকম্মং করিত্ৰান, পেতলোকং ইতো গতা.
৪১০. ‘‘তে দুগ্গতা সূচিকট্টা, কিলন্তা নগ্গিনো কিসা;
উত্তসন্তা মহত্তাসা, ন দস্সেন্তি কুরূরিনো.
৪১১. ‘‘তস্স ভাতা ৰিতরিত্ৰা, নগ্গো একপথেককো;
চতুকুণ্ডিকো ভৰিত্ৰান, থেরস্স দস্সযীতুমং.
৪১২. ‘‘থেরো চামনসিকত্ৰা, তুণ্হীভূতো অতিক্কমি;
সো চ ৰিঞ্ঞাপযী থেরং, ‘ভাতা পেতগতো অহং’.
৪১৩. ‘‘মাতা পিতা চ তে ভন্তে, দুগ্গতা যমলোকিকা;
পাপকম্মং করিত্ৰান, পেতলোকং ইতো গতা.
৪১৪. ‘‘তেন দুগ্গতা সূচিকট্টা, কিলন্তা নগ্গিনো কিসা;
উত্তসন্তা মহত্তাসা, ন দস্সেন্তি কুরূরিনো.
৪১৫. ‘‘অনুকম্পস্সু কারুণিকো, দত্ৰা অন্ৰাদিসাহি নো;
তৰ দিন্নেন দানেন, যাপেস্সন্তি কুরূরিনো’’তি.
৪০৮-৯. তত্থ কুণ্ডিনাগরিযো থেরোতি এৰংনামকে নগরে জাতসংৰড্ঢত্থেরো, ‘‘কুণ্ডিকনগরো থেরো’’তিপি পাঠো, সো এৰত্থো. সাণৰাসিনিৰাসিকোতি সাণপব্বতৰাসী. পোট্ঠপাদোতি নামেনাতি নামেন পোট্ঠপাদো নাম. সমণোতি সমিতপাপো. ভাৰিতিন্দ্রিযোতি অরিযমগ্গভাৰনায ভাৰিতসদ্ধাদিইন্দ্রিযো, অরহাতি অত্থো. তস্সাতি তস্স সাণৰাসিত্থেরস্স. দুগ্গতাতি দুগ্গতিগতা.
৪১০. সূচিকট্টাতি পূতিনা লূখগত্তা অট্টকা, সূচিকাতি লদ্ধনামায খুপ্পিপাসায অট্টা পীল়িতা. ‘‘সূচিকণ্ঠা’’তি কেচি পঠন্তি, সূচিছিদ্দসদিসমুখদ্ৰারাতি অত্থো. কিলন্তাতি কিলন্তকাযচিত্তা. নগ্গিনোতি নগ্গরূপা নিচ্চোল়া. কিসাতি অট্ঠিত্তচমত্তসরীরতায কিসদেহা. উত্তসন্তাতি ‘‘অযং সমণো অম্হাকং পুত্তো’’তি ওত্তপ্পেন উত্রাসং আপজ্জন্তা. মহত্তাসাতি অত্তনা পুব্বে কতকম্মং পটিচ্চ সঞ্জাতমহাভযা. ন দস্সেন্তীতি অত্তানং ন দস্সেন্তি, সম্মুখীভাৰং ন গচ্ছন্তি. কুরূরিনোতি দারুণকম্মন্তা.
৪১১. তস্স ভাতাতি সাণৰাসিত্থেরস্স ভাতা. ৰিতরিত্ৰাতি ৰিতিণ্ণো হুত্ৰা, ওত্তপ্পসন্তাসভযাতি অত্থো. ৰিতুরিত্ৰাতি ৰা পাঠো, তুরিতো হুত্ৰা, তরমানরূপো হুত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. একপথেতি একপদিকমগ্গে. এককোতি একিকো অদুতিযো. চতুকুণ্ডিকো ভৰিত্ৰানাতি চতূহি অঙ্গেহি কুণ্ডেতি অত্তভাৰং পৰত্তেতীতি চতুকুণ্ডিকো, দ্ৰীহি জাণূহি দ্ৰীহি হত্থেহি গচ্ছন্তো তিট্ঠন্তো চ, এৰংভূতো হুত্ৰাতি অত্থো. সো হি এৰং পুরতো কোপীনপটিচ্ছাদনা হোতীতি তথা অকাসি. থেরস্স দস্সযীতুমন্তি থেরস্স অত্তানং উদ্দিসযি দস্সেসি.
৪১২. অমনসিকত্ৰাতি ‘‘অযং নাম এসো’’তি এৰং মনসি অকরিত্ৰা অনাৰজ্জেত্ৰা. সো চাতি সো পেতো. ভাতা পেতগতো অহন্তি ‘‘অহং অতীতত্তভাৰে ভাতা, ইদানি পেতভূতো ইধাগতো’’তি ৰত্ৰা ৰিঞ্ঞাপযি থেরন্তি যোজনা.
৪১৩-৫. যথা পন ৰিঞ্ঞাপযি, তং দস্সেতুং ‘‘মাতা পিতা চা’’তিআদিনা তিস্সো গাথা ৰুত্তা. তত্থ মাতা পিতা চ তেতি তৰ মাতা চ পিতা চ. অনুকম্পস্সূতি অনুগ্গণ্হ অনুদযং করোহি. অন্ৰাদিসাহীতি আদিস. নোতি অম্হাকং. তৰ দিন্নেনাতি তযা দিন্নেন.
তং সুত্ৰা থেরো যথা পটিপজ্জি, তং দস্সেতুং –
৪১৬. ‘‘থেরো চরিত্ৰা পিণ্ডায, ভিক্খূ অঞ্ঞে চ দ্ৰাদস;
একজ্ঝং সন্নিপতিংসু, ভত্তৰিস্সগ্গকারণা.
৪১৭. ‘‘থেরো সব্বেৰ তে আহ, যথালদ্ধং দদাথ মে;
সঙ্ঘভত্তং করিস্সামি, অনুকম্পায ঞাতিনং.
৪১৮. ‘‘নিয্যাদযিংসু থেরস্স, থেরো সঙ্ঘং নিমন্তযি;
দত্ৰা অন্ৰাদিসি থেরো, মাতু পিতু চ ভাতুনো;
‘ইদং মে ঞাতীনং হোতু, সুখিতা হোন্তু ঞাতযো’.
৪১৯. ‘‘সমনন্তরানুদ্দিট্ঠে, ভোজনং উদপজ্জথ;
সুচিং পণীতং সম্পন্নং, অনেকরসব্যঞ্জনং.
৪২০. ‘‘ততো উদ্দস্সযী ভাতা, ৰণ্ণৰা বলৰা সুখী;
পহূতং ভোজনং ভন্তে, পস্স নগ্গাম্হসে মযং;
তথা ভন্তে পরক্কম, যথা ৰত্থং লভামসে.
৪২১. ‘‘থেরো সঙ্কারকূটম্হা, উচ্চিনিত্ৰান নন্তকে;
পিলোতিকং পটং কত্ৰা, সঙ্ঘে চাতুদ্দিসে অদা.
৪২২. ‘‘দত্ৰা অন্ৰাদিসী থেরো, মাতু পিতু চ ভাতুনো;
‘ইদং মে ঞাতীনং হোতু, সুখিতা হোন্তু ঞাতযো’.
৪২৩. ‘‘সমনন্তরানুদ্দিট্ঠে, ৰত্থানি উদপজ্জিসুং;
ততো সুৰত্থৰসনো, থেরস্স দস্সযীতুমং.
৪২৪. ‘‘যাৰতা নন্দরাজস্স, ৰিজিতস্মিং পটিচ্ছদা;
ততো বহুতরা ভন্তে, ৰত্থানচ্ছাদনানি নো.
৪২৫. ‘‘কোসেয্যকম্বলীযানি, খোমকপ্পাসিকানি চ;
ৰিপুলা চ মহগ্ঘা চ, তেপাকাসেৰলম্বরে.
৪২৬. ‘‘তে মযং পরিদহাম, যং যঞ্হি মনসো পিযং;
তথা ভন্তে পরক্কম, যথা গেহং লভামসে.
৪২৭. ‘‘থেরো পণ্ণকুটিং কত্ৰা, সঙ্ঘে চাতুদ্দিসে অদা;
দত্ৰা চ অন্ৰাদিসী থেরো, মাতু পিতু চ ভাতুনো;
‘ইদং মে ঞাতীনং হোতু, সুখিতা হোন্তু ঞাতযো’.
৪২৮. ‘‘সমনন্তরানুদ্দিট্ঠে, ঘরানি উদপজ্জিসুং;
কূটাগারনিৰেসনা, ৰিভত্তা ভাগসো মিতা.
৪২৯. ‘‘ন মনুস্সেসু ঈদিসা, যাদিসা নো ঘরা ইধ;
অপি দিব্বেসু যাদিসা, তাদিসা নো ঘরা ইধ.
৪৩০. ‘‘দদ্দল্লমানা আভেন্তি, সমন্তা চতুরো দিসা;
তথা ভন্তে পরক্কম, যথা পানীযং লভামসে.
৪৩১. ‘‘থেরো করণং পূরেত্ৰা, সঙ্ঘে চাতুদ্দিসে অদা;
দত্ৰা অন্ৰাদিসী থেরো, মাতু পিতু চ ভাতুনো;
‘ইদং মে ঞাতীনং হোতু, সুখিতা হোন্তু ঞাতযো’.
৪৩২. ‘‘সমনন্তরানুদ্দিট্ঠে, পানীযং উদপজ্জথ;
গম্ভীরা চতুরস্সা চ, পোক্খরঞ্ঞো সুনিম্মিতা.
৪৩৩. ‘‘সীতোদিকা সুপ্পতিত্থা, সীতা অপ্পটিগন্ধিযা;
পদুমুপ্পলসঞ্ছন্না, ৰারিকিঞ্জক্খপূরিতা.
৪৩৪. ‘‘তত্থ ন্হত্ৰা পিৰিত্ৰা চ, থেরস্স পটিদস্সযুং;
পহূতং পানীযং ভন্তে, পাদা দুক্খা ফলন্তি নো.
৪৩৫. ‘‘আহিণ্ডমানা খঞ্জাম, সক্খরে কুসকণ্টকে;
তথা ভন্তে পরক্কম, যথা যানং লভামসে.
৪৩৬. ‘‘থেরো সিপাটিকং লদ্ধা, সঙ্ঘে চাতুদ্দিসে অদা;
দত্ৰা অন্ৰাদিসী থেরো, মাতু পিতু চ ভাতুনো;
‘ইদং মে ঞাতীনং হোতু, সুখিতা হোন্তু ঞাতযো’.
৪৩৭. ‘‘সমনন্তরানুদ্দিট্ঠে, পেতা রথেন মাগমুং;
অনুকম্পিতম্হ ভদন্তে, ভত্তেনচ্ছাদনেন চ.