নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
খুদ্দকনিকাযে
পেতৰত্থু-অট্ঠকথা
গন্থারম্ভকথা
মহাকারুণিকং নাথং, ঞেয্যসাগরপারগুং;
ৰন্দে নিপুণগম্ভীর-ৰিচিত্রনযদেসনং.
ৰিজ্জাচরণসম্পন্না, যেন নিয্যন্তি লোকতো;
ৰন্দে তমুত্তমং ধম্মং, সম্মাসম্বুদ্ধপূজিতং.
সীলাদিগুণসম্পন্নো, ঠিতো মগ্গফলেসু যো;
ৰন্দে অরিযসঙ্ঘং তং, পুঞ্ঞক্খেত্তং অনুত্তরং.
ৰন্দনাজনিতং পুঞ্ঞং, ইতি যং রতনত্তযে;
হতন্তরাযো সব্বত্থ, হুত্ৰাহং তস্স তেজসা.
পেতেহি চ কতং কম্মং, যং যং পুরিমজাতিসু;
পেতভাৰাৰহং তং তং, তেসঞ্হি ফলভেদতো.
পকাসযন্তী বুদ্ধানং, দেসনা যা ৰিসেসতো;
সংৰেগজননী কম্ম-ফলপচ্চক্খকারিনী.
পেতৰত্থূতি নামেন, সুপরিঞ্ঞাতৰত্থুকা;
যং খুদ্দকনিকাযস্মিং, সঙ্গাযিংসু মহেসযো.
তস্স সম্মাৰলম্বিত্ৰা, পোরাণট্ঠকথানযং;
তত্থ তত্থ নিদানানি, ৰিভাৰেন্তো ৰিসেসতো.
সুৰিসুদ্ধং অসংকিণ্ণং, নিপুণত্থৰিনিচ্ছযং;
মহাৰিহারৰাসীনং, সমযং অৰিলোমযং.
যথাবলং করিস্সামি, অত্থসংৰণ্ণনং সুভং;
সক্কচ্চং ভাসতো তং মে, নিসামযথ সাধৰোতি.
তত্থ পেতৰত্থূতি সেট্ঠিপুত্তাদিকস্স তস্স তস্স সত্তস্স পেতভাৰহেতুভূতং কম্মং, তস্স পন পকাসনৰসেন পৰত্তো ‘‘খেত্তূপমা অরহন্তো’’তিআদিকা পরিযত্তিধম্মো ইধ ‘‘পেতৰত্থূ’’তি অধিপ্পেতো.
তযিদং পেতৰত্থু কেন ভাসিতং, কত্থ ভাসিতং, কদা ভাসিতং, কস্মা চ ভাসিতন্তি? ৰুচ্চতে – ইদঞ্হি পেতৰত্থু দুৰিধেন পৰত্তং অট্ঠুপ্পত্তিৰসেন, পুচ্ছাৰিস্সজ্জনৰসেন চ. তত্থ যং অট্ঠুপ্পত্তিৰসেন পৰত্তং, তং ভগৰতা ভাসিতং, ইতরং নারদত্থেরাদীহি পুচ্ছিতং তেহি তেহি পেতেহি ভাসিতং. সত্থা পন যস্মা নারদত্থেরাদীহি তস্মিং তস্মিং পুচ্ছাৰিস্সজ্জনে আরোচিতে তং তং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৰা সম্পত্তপরিসায ধম্মং দেসেসি, তস্মা সব্বম্পেতং পেতৰত্থু সত্থারা ভাসিতমেৰ নাম জাতং. পৰত্তিতৰরধম্মচক্কে হি সত্থরি তত্থ তত্থ রাজগহাদীসু ৰিহরন্তে যেভুয্যেন তায তায অট্ঠুপ্পত্তিযা পুচ্ছাৰিস্সজ্জনৰসেন সত্তানং কম্মফলপচ্চক্খকরণায তং তং পেতৰত্থু দেসনারুল়্হন্তি অযং তাৰেত্থ ‘‘কেন ভাসিত’’ন্তিআদীনং পদানং সাধারণতো ৰিস্সজ্জনা. অসাধারণতো পন তস্স তস্স ৰত্থুস্স অত্থৰণ্ণনাযমেৰ আগমিস্সতি.
তং পনেতং পেতৰত্থু ৰিনযপিটকং সুত্তন্তপিটকং অভিধম্মপিটকন্তি তীসু পিটকেসু সুত্তন্তপিটকপরিযাপন্নং, দীঘনিকাযো মজ্ঝিমনিকাযো সংযুত্তনিকাযো অঙ্গুত্তরনিকাযো খুদ্দকনিকাযোতি পঞ্চসু নিকাযেসু খুদ্দকনিকাযপরিযাপন্নং, সুত্তং গেয্যং ৰেয্যাকরণং গাথা উদানং ইতিৰুত্তকং জাতকং অব্ভুতধম্মং ৰেদল্লন্তি নৰসু সাসনঙ্গেসু গাথাসঙ্গহং.
‘‘দ্ৰাসীতি বুদ্ধতো গণ্হিং, দ্ৰে সহস্সানি ভিক্খুতো;
চতুরাসীতি সহস্সানি, যে মে ধম্মা পৰত্তিনো’’তি. (থেরগা. ১০২৭) –
এৰং ধম্মভণ্ডাগারিকেন পটিঞ্ঞাতেসু চতুরাসীতিযা ধম্মক্খন্ধসহস্সেসু কতিপযধম্মক্খন্ধসঙ্গহং, ভাণৰারতো চতুভাণৰারমত্তং, ৰগ্গতো – উরগৰগ্গো উব্বরিৰগ্গো চূল়ৰগ্গো মহাৰগ্গোতি চতুৰগ্গসঙ্গহং. তেসু পঠমৰগ্গে দ্ৰাদস ৰত্থূনি, দুতিযৰগ্গে তেরস ৰত্থূনি, ততিযৰগ্গে দস ৰত্থূনি, চতুত্থৰগ্গে সোল়স ৰত্থূনীতি ৰত্থুতো একপঞ্ঞাসৰত্থুপটিমণ্ডিতং. তস্স ৰগ্গেসু উরগৰগ্গো আদি, ৰত্থূসু খেত্তূপমপেতৰত্থু আদি, তস্সাপি ‘‘খেত্তূপমা অরহন্তো’’তি অযং গাথা আদি.
১. উরগৰগ্গো
১. খেত্তূপমপেতৰত্থুৰণ্ণনা
তং পনেতং ৰত্থুং ভগৰা রাজগহে ৰিহরন্তো ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে অঞ্ঞতরং সেট্ঠিপুত্তপেতং আরব্ভ কথেসি. রাজগহে কির অঞ্ঞতরো অড্ঢো মহদ্ধনো মহাভোগো পহূতৰিত্তূপকরণো অনেককোটিধনসন্নিচযো সেট্ঠি অহোসি. তস্স মহাধনসম্পন্নতায ‘‘মহাধনসেট্ঠি’’ত্ৰেৰ সমঞ্ঞা অহোসি. একোৰ পুত্তো অহোসি, পিযো মনাপো. তস্মিং ৰিঞ্ঞুতং পত্তে মাতাপিতরো এৰং চিন্তেসুং – ‘‘অম্হাকং পুত্তস্স দিৰসে দিৰসে সহস্সং সহস্সং পরিব্বযং করোন্তস্স ৰস্সসতেনাপি অযং ধনসন্নিচযো পরিক্খযং ন গমিস্সতি, কিং ইমস্স সিপ্পুগ্গহণপরিস্সমেন, অকিলন্তকাযচিত্তো যথাসুখং ভোগে পরিভুঞ্জতূ’’তি সিপ্পং ন সিক্খাপেসুং. ৰযপ্পত্তে পন কুলরূপযোব্বনৰিলাসসম্পন্নং কামাভিমুখং ধম্মসঞ্ঞাৰিমুখং কঞ্ঞং আনেসুং. সো তায সদ্ধিং অভিরমন্তো ধম্মে চিত্তমত্তম্পি অনুপ্পাদেত্ৰা, সমণব্রাহ্মণগুরুজনেসু অনাদরো হুত্ৰা, ধুত্তজনপরিৰুতো রজ্জমানো পঞ্চকামগুণে রতো গিদ্ধো মোহেন অন্ধো হুত্ৰা কালং ৰীতিনামেত্ৰা, মাতাপিতূসু কালকতেসু নটনাটকগাযকাদীনং যথিচ্ছিতং দেন্তো ধনং ৰিনাসেত্ৰা নচিরস্সেৰ পারিজুঞ্ঞপ্পত্তো হুত্ৰা, ইণং গহেত্ৰা জীৰিকং কপ্পেন্তো পুন ইণম্পি অলভিত্ৰা ইণাযিকেহি চোদিযমানো তেসং অত্তনো খেত্তৰত্থুঘরাদীনি দত্ৰা, কপালহত্থো ভিক্খং চরিত্ৰা ভুঞ্জন্তো তস্মিংযেৰ নগরে অনাথসালাযং ৰসতি.
অথ নং একদিৰসং চোরা সমাগতা এৰমাহংসু – ‘‘অম্ভো পুরিস, কিং তুয্হং ইমিনা দুজ্জীৰিতেন, তরুণো ত্ৰমসি থামজৰবলসম্পন্নো, কস্মা হত্থপাদৰিকলো ৰিয অচ্ছসি? এহি অম্হেহি সহ চোরিকায পরেসং সন্তকং গহেত্ৰা সুখেন জীৰিকং কপ্পেহী’’তি. সো ‘‘নাহং চোরিকং কাতুং জানামী’’তি আহ. চোরা ‘‘মযং তং সিক্খাপেম, কেৰলং ত্ৰং অম্হাকং ৰচনং করোহী’’তি আহংসু. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা তেহি সদ্ধিং অগমাসি. অথ তে চোরা তস্স হত্থে মহন্তং মুগ্গরং দত্ৰা সন্ধিং ছিন্দিত্ৰা ঘরং পৰিসন্তো তং সন্ধিমুখে ঠপেত্ৰা আহংসু – ‘‘সচে ইধ অঞ্ঞো কোচি আগচ্ছতি, তং ইমিনা মুগ্গরেন পহরিত্ৰা একপ্পহারেনেৰ মারেহী’’তি. সো অন্ধবালো হিতাহিতং অজানন্তো পরেসং আগমনমেৰ ওলোকেন্তো তত্থ অট্ঠাসি. চোরা পন ঘরং পৰিসিত্ৰা গয্হূপগং ভণ্ডং গহেত্ৰা ঘরমনুস্সেহি ঞাতমত্তাৰ ইতো চিতো চ পলাযিংসু. ঘরমনুস্সা উট্ঠহিত্ৰা সীঘং সীঘং ধাৰন্তা ইতো চিতো চ ওলোকেন্তা তং পুরিসং সন্ধিদ্ৰারে ঠিতং দিস্ৰা ‘‘হরে দুট্ঠচোরা’’তি গহেত্ৰা হত্থপাদে মুগ্গরাদীহি পোথেত্ৰা রঞ্ঞো দস্সেসুং – ‘‘অযং, দেৰ, চোরো সন্ধিসুখে গহিতো’’তি. রাজা ‘‘ইমস্স সীসং ছিন্দাপেহী’’তি নগরগুত্তিকং আণাপেসি. ‘‘সাধু, দেৰা’’তি নগরগুত্তিকো তং গাহাপেত্ৰা পচ্ছাবাহং গাল়্হবন্ধনং বন্ধাপেত্ৰা রত্তৰণ্ণৰিরল়মালাবন্ধকণ্ঠং ইট্ঠকচুণ্ণমক্খিতসীসং ৰজ্ঝপহটভেরিদেসিতমগ্গং রথিকায রথিকং সিঙ্ঘাটকেন সিঙ্ঘাটকং ৰিচরাপেত্ৰা কসাহি তাল়েন্তো আঘাতনাভিমুখং নেতি. ‘‘অযং ইমস্মিং নগরে ৰিলুম্পমানকচোরো গহিতো’’তি কোলাহলং অহোসি.
তেন চ সমযেন তস্মিং নগরে সুলসা নাম নগরসোভিনী পাসাদে ঠিতা ৰাতপানন্তরেন ওলোকেন্তী তং তথা নীযমানং দিস্ৰা পুব্বে তেন কতপরিচযা ‘‘অযং পুরিসো ইমস্মিংযেৰ নগরে মহতিং সম্পত্তিং অনুভৰিত্ৰা ইদানি এৰরূপং অনত্থং অনযব্যসনং পত্তো’’তি তস্স কারুঞ্ঞং উপ্পাদেত্ৰা চত্তারো মোদকে পানীযঞ্চ পেসেসি. নগরগুত্তিকস্স চ আরোচাপেসি – ‘‘তাৰ অয্যো আগমেতু, যাৰাযং পুরিসো ইমে মোদকে খাদিত্ৰা পানীযং পিৰিস্সতী’’তি.
অথেতস্মিং অন্তরে আযস্মা মহামোগ্গল্লানো দিব্বেন চক্খুনা ওলোকেন্তো তস্স ব্যসনপ্পত্তিং দিস্ৰা করুণায সঞ্চোদিতমানসো – ‘‘অযং পুরিসো অকতপুঞ্ঞো কতপাপো, তেনাযং নিরযে নিব্বত্তিস্সতি, মযি পন গতে মোদকে চ পানীযঞ্চ দত্ৰা ভুম্মদেৰেসু উপ্পজ্জিস্সতি, যংনূনাহং ইমস্স অৰস্সযো ভৰেয্য’’ন্তি চিন্তেত্ৰা পানীযমোদকেসু উপনীযমানেসু তস্স পুরিসস্স পুরতো পাতুরহোসি. সো থেরং দিস্ৰা পসন্নমানসো ‘‘কিং মে ইদানেৰ ইমেহি মারিযমানস্স মোদকেহি খাদিতেহি, ইদং পন পরলোকং গচ্ছন্তস্স পাথেয্যং ভৰিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা মোদকে চ পানীযঞ্চ থেরস্স দাপেসি. থেরো তস্স পসাদসংৰড্ঢনত্থং তস্স পস্সন্তস্সেৰ তথারূপে ঠানে নিসীদিত্ৰা মোদকে পরিভুঞ্জিত্ৰা পানীযঞ্চ পিৰিত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কামি. সো পন পুরিসো চোরঘাতকেহি আঘাতনং নেত্ৰা সীসচ্ছেদং পাপিতো অনুত্তরে পুঞ্ঞক্খেত্তে মহামোগ্গল্লানত্থেরে কতেন পুঞ্ঞেন উল়ারে দেৰলোকে নিব্বত্তনারহোপি যস্মা ‘‘সুলসং আগম্ম মযা অযং দেয্যধম্মো লদ্ধো’’তি সুলসায গতেন সিনেহেন মরণকালে চিত্তং উপক্কিলিট্ঠং অহোসি. তস্মা হীনকাযং উপপজ্জন্তো পব্বতগহনসম্ভূতে সন্দচ্ছাযে মহানিগ্রোধরুক্খে রুক্খদেৰতা হুত্ৰা নিব্বত্তি.
সো কির সচে পঠমৰযে কুলৰংসট্ঠপনে উস্সুক্কং অকরিস্স, তস্মিংযেৰ নগরে সেট্ঠীনং অগ্গো অভৰিস্স, মজ্ঝিমৰযে মজ্ঝিমো, পচ্ছিমৰযে পচ্ছিমো. সচে পন পঠমৰযে পব্বজিতো অভৰিস্স, অরহা অভৰিস্স, মজ্ঝিমৰযে সকদাগামী অনাগামী ৰা অভৰিস্স, পচ্ছিমৰযে সোতাপন্নো অভৰিস্স. পাপমিত্তসংসগ্গেন পন ইত্থিধুত্তো সুরাধুত্তো দুচ্চরিতনিরতো অনাদরিকো হুত্ৰা অনুক্কমেন সব্বসম্পত্তিতো পরিহাযিত্ৰা মহাব্যসনং পত্তোতি ৰদন্তি.
অথ সো অপরেন সমযেন সুলসং উয্যানগতং দিস্ৰা সঞ্জাতকামরাগো অন্ধকারং মাপেত্ৰা তং অত্তনো ভৰনং নেত্ৰা সত্তাহং তায সদ্ধিং সংৰাসং কপ্পেসি, অত্তানঞ্চস্সা আরোচেসি. তস্সা মাতা তং অপস্সন্তী রোদমানা ইতো চিতো চ পরিব্ভমতি. তং দিস্ৰা মহাজনো ‘‘অয্যো মহামোগ্গল্লানো মহিদ্ধিকো মহানুভাৰো তস্সা গতিং জানেয্য, তং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছেয্যাসী’’তি আহ. সা ‘‘সাধু অয্যো’’তি থেরং উপসঙ্কমিত্ৰা তমত্থং পুচ্ছি. থেরো ‘‘ইতো সত্তমে দিৰসে ৰেল়ুৰনমহাৰিহারে ভগৰতি ধম্মং দেসেন্তে পরিসপরিযন্তে পস্সিস্সসী’’তি আহ. অথ সুলসা তং দেৰপুত্তং অৰোচ – ‘‘অযুত্তং ময্হং তৰ ভৰনে ৰসন্তিযা, অজ্জ সত্তমো দিৰসো, মম মাতা মং অপস্সন্তী পরিদেৰসোকসমাপন্না ভৰিস্সতি, সাধু মং, দেৰ, তত্থেৰ নেহী’’তি. সো তং নেত্ৰা ৰেল়ুৰনে ভগৰতি ধম্মং দেসেন্তে পরিসপরিযন্তে ঠপেন্ত্ৰা অদিস্সমানরূপো অট্ঠাসি.
ততো মহাজনো সুলসং দিস্ৰা এৰমাহ – ‘‘অম্ম সুলসে, ত্ৰং এত্তকং দিৰসং কুহিং গতা? তৰ মাতা ত্ৰং অপস্সন্তী পরিদেৰসোকসমাপন্না উম্মাদপ্পত্তা ৰিয জাতা’’তি. সা তং পৰত্তিং মহাজনস্স আচিক্খি. মহাজনেন চ ‘‘কথং সো পুরিসো তথাপাপপসুতো অকতকুসলো দেৰূপপত্তিং পটিলভতী’’তি ৰুত্তে সুলসা ‘‘মযা দাপিতে মোদকে পানীযঞ্চ অয্যস্স মহামোগ্গল্লানত্থেরস্স দত্ৰা তেন পুঞ্ঞেন দেৰূপপত্তিং পটিলভতী’’তি আহ. তং সুত্ৰা মহাজনো অচ্ছরিযব্ভুতচিত্তজাতো অহোসি – ‘‘অরহন্তো নাম অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্স, যেসু অপ্পকোপি কতো কারো সত্তানং দেৰূপপত্তিং আৰহতী’’তি উল়ারং পীতিসোমনস্সং পটিসংৰেদেসি. ভিক্খূ তমত্থং ভগৰতো আরোচেসুং. ততো ভগৰা ইমিস্সা অট্ঠুপ্পত্তিযা –
১. ‘‘খেত্তূপমা অরহন্তো, দাযকা কস্সকূপমা;
বীজূপমং দেয্যধম্মং, এত্তো নিব্বত্ততে ফলং.
২. ‘‘এতং বীজং কসী খেত্তং, পেতানং দাযকস্স চ;
তং পেতা পরিভুঞ্জন্তি, দাতা পুঞ্ঞেন ৰড্ঢতি.
৩. ‘‘ইধেৰ কুসলং কত্ৰা, পেতে চ পটিপূজিয;
সগ্গঞ্চ কমতিট্ঠানং, কম্মং কত্ৰান ভদ্দক’’ন্তি. – ইমা গাথা অভাসি;
১. তত্থ খেত্তূপমাতি খিত্তং ৰুত্তং বীজং তাযতি মহপ্ফলভাৰকরণেন রক্খতীতি খেত্তং, সালিবীজাদীনং ৰিরুহনট্ঠানং. তং উপমা এতেসন্তি খেত্তূপমা, কেদারসদিসাতি অত্থো. অরহন্তোতি খীণাসৰা. তে হি কিলেসারীনং সংসারচক্কস্স অরানঞ্চ হতত্তা, ততো এৰ আরকত্তা, পচ্চযাদীনং অরহত্তা, পাপকরণে রহাভাৰা চ ‘‘অরহন্তো’’তি ৰুচ্চন্তি. তত্থ যথা খেতঞ্হি তিণাদিদোসরহিতং স্ৰাভিসঙ্খতবীজম্হি ৰুত্তে উতুসলিলাদিপচ্চযন্তরূপেতং কস্সকস্স মহপ্ফলং হোতি, এৰং খীণাসৰসন্তানো লোভাদিদোসরহিতো স্ৰাভিসঙ্খতে দেয্যধম্মবীজে ৰুত্তে কালাদিপচ্চযন্তরসহিতো দাযকস্স মহপ্ফলো হোতি. তেনাহ ভগৰা ‘‘খেত্তূপমা অরহন্তো’’তি. উক্কট্ঠনিদ্দেসো অযং তস্স সেখাদীনম্পি খেত্তভাৰাপটিক্খেপতো.
দাযকাতি চীৰরাদীনং পচ্চযানং দাতারো পরিচ্চজনকা, তেসং পরিচ্চাগেন অত্তনো সন্তানে লোভাদীনং পরিচ্চজনকা ছেদনকা, ততো ৰা অত্তনো সন্তানস্স সোধকা, রক্খকা চাতি অত্থো. কস্সকূপমাতি কস্সকসদিসা. যথা কস্সকো সালিখেত্তাদীনি কসিত্ৰা যথাকালঞ্চ ৰুত্তুদকদাননীহরণনিধানরক্খণাদীহি অপ্পমজ্জন্তো উল়ারং ৰিপুলঞ্চ সস্সফলং পটিলভতি, এৰং দাযকোপি অরহন্তেসু দেয্যধম্মপরিচ্চাগেন পারিচরিযায চ অপ্পমজ্জন্তো উল়ারং ৰিপুলঞ্চ দানফলং পটিলভতি. তেন ৰুত্তং ‘‘দাযকা কস্সকূপমা’’তি.
বীজূপমং দেয্যধম্মন্তি লিঙ্গৰিপল্লাসেন ৰুত্তং, বীজসদিসো দেয্যধম্মোতি অত্থো. অন্নপানাদিকস্স হি দসৰিধস্স দাতব্বৰত্থুনো এতং নামং. এত্তো নিব্বত্ততে ফলন্তি এতস্মা দাযকপটিগ্গাহকদেয্যধম্মপরিচ্চাগতো দানফলং নিব্বত্ততি চেৰ উপ্পজ্জতি চ, চিরতরপবন্ধৰসেন পৰত্ততি চাতি অত্থো. এত্থ চ যস্মা পরিচ্চাগচেতনাভিসঙ্খতস্স অন্নপানাদিৰত্থুনো ভাৰো, ন ইতরস্স, তস্মা ‘‘বীজূপমং দেয্যধম্ম’’ন্তি দেয্যধম্মগ্গহণং কতং. তেন দেয্যধম্মাপদেসেন দেয্যধম্মৰত্থুৰিসযায পরিচ্চাগচেতনাযযেৰ বীজভাৰো দট্ঠব্বো. সা হি পটিসন্ধিআদিপ্পভেদস্স তস্স নিস্সযারম্মণপ্পভেদস্স চ ফলস্স নিপ্ফাদিকা, ন দেয্যধম্মোতি.
২. এতং বীজং কসী খেত্তন্তি যথাৰুত্তং বীজং, যথাৰুত্তঞ্চ খেত্তং, তস্স বীজস্স তস্মিং খেত্তে ৰপনপযোগসঙ্খাতা কসি চাতি অত্থো. এতং তযং কেসং ইচ্ছিতব্বন্তি আহ ‘‘পেতানং দাযকস্স চা’’তি. যদি দাযকো পেতে উদ্দিস্স দানং দেতি, পেতানঞ্চ দাযকস্স চ, যদি ন পেতে উদ্দিস্স দানং দেতি, দাযকস্সেৰ এতং বীজং এসা কসি এতং খেত্তং উপকারায হোতীতি অধিপ্পাযো. ইদানি তং উপকারং দস্সেতুং ‘‘তং পেতা পরিভুঞ্জন্তি, দাতা পুঞ্ঞেন ৰড্ঢতী’’তি ৰুত্তং. তত্থ তং পেতা পরিভুঞ্জন্তীতি দাযকেন পেতে উদ্দিস্স দানে দিন্নে যথাৰুত্তখেত্তকসিবীজসম্পত্তিযা অনুমোদনায চ যং পেতানং উপকপ্পতি, তং দানফলং পেতা পরিভুঞ্জন্তি. দাতা পুঞ্ঞেন ৰড্ঢতীতি দাতা পন অত্তনো দানমযপুঞ্ঞনিমিত্তং দেৰমনুস্সেসু ভোগসম্পত্তিআদিনা পুঞ্ঞফলেন অভিৰড্ঢতি. পুঞ্ঞফলম্পি হি ‘‘কুসলানং, ভিক্খৰে, ধম্মানং সমাদানহেতু এৰমিদং পুঞ্ঞং পৰড্ঢতী’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৮০) পুঞ্ঞন্তি ৰুচ্চতি.
৩. ইধেৰ কুসলং কত্ৰাতি অনৰজ্জসুখৰিপাকট্ঠেন কুসলং পেতানং উদ্দিসনৰসেন দানমযং পুঞ্ঞং উপচিনিত্ৰা ইধেৰ ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে. পেতে চ পটিপূজিযাতি পেতে উদ্দিস্স দানেন সম্মানেত্ৰা অনুভুয্যমানদুক্খতো তে মোচেত্ৰা. পেতে হি উদ্দিস্স দিয্যমানং দানং তেসং পূজা নাম হোতি. তেনাহ – ‘‘অম্হাকঞ্চ কতা পূজা’’তি (পে. ৰ. ১৮), ‘‘পেতানং পূজা চ কতা উল়ারা’’তি (পে. ৰ. ২৫) চ. ‘‘পেতে চা’’তি চ-সদ্দেন ‘‘পিযো চ হোতি মনাপো, অভিগমনীযো চ হোতি ৰিস্সাসনীযো, ভাৰনীযো চ হোতি গরুকাতব্বো, পাসংসো চ হোতি কিত্তনীযো ৰিঞ্ঞূন’’ন্তি এৰমাদিকে দিট্ঠধম্মিকে দানানিসংসে সঙ্গণ্হাতি. সগ্গঞ্চ কমতি ঠানং, কম্মং কত্ৰান ভদ্দকন্তি কল্যাণং কুসলকম্মং কত্ৰা দিব্বেহি আযুআদীহি দসহি ঠানেহি সুট্ঠু অগ্গত্তা ‘‘সগ্গ’’ন্তি লদ্ধনামং কতপুঞ্ঞানং নিব্বত্তনট্ঠানং দেৰলোকং কমতি উপপজ্জনৰসেন উপগচ্ছতি.
এত্থ চ ‘‘কুসলং কত্ৰা’’তি ৰত্ৰা পুন ‘‘কম্মং কত্ৰান ভদ্দক’’ন্তি ৰচনং ‘‘দেয্যধম্মপরিচ্চাগো ৰিয পত্তিদানৰসেন দানধম্মপরিচ্চাগোপি দানমযকুসলকম্মমেৰা’’তি দস্সনত্থন্তি দট্ঠব্বং. কেচি পনেত্থ ‘‘পেতাতি অরহন্তো অধিপ্পেতা’’তি ৰদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং ‘‘পেতা’’তি খীণাসৰানং আগতট্ঠানস্সেৰ অভাৰতো, বীজাদিভাৰস্স চ দাযকস্স ৰিয তেসং অযুজ্জমানত্তা, পেতযোনিকানং যুজ্জমানত্তা চ. দেসনাপরিযোসানে দেৰপুত্তং সুলসঞ্চ আদিং কত্ৰা চতুরাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসীতি.
খেত্তূপমপেতৰত্থুৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সূকরমুখপেতৰত্থুৰণ্ণনা
কাযো তে সব্বসোৰণ্ণোতি ইদং সত্থরি রাজগহং উপনিস্সায ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে ৰিহরন্তে অঞ্ঞতরং সূকরমুখপেতং আরব্ভ ৰুত্তং. অতীতে কির কস্সপস্স ভগৰতো সাসনে একো ভিক্খু কাযেন সঞ্ঞতো অহোসি, ৰাচায অসঞ্ঞতো, ভিক্খূ অক্কোসতি পরিভাসতি. সো কালং কত্ৰা নিরযে নিব্বত্তো, একং বুদ্ধন্তরং তত্থ পচ্চিত্ৰা ততো চৰিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে রাজগহসমীপে গিজ্ঝকূটপব্বতপাদে তস্সেৰ কম্মস্স ৰিপাকাৰসেসেন খুপ্পিপাসাভিভূতো পেতো হুত্ৰা নিব্বত্তি. তস্স কাযো সুৰণ্ণৰণ্ণো অহোসি, মুখং সূকরমুখসদিসং. অথাযস্মা নারদো গিজ্ঝকূটে পব্বতে ৰসন্তো পাতোৰ সরীরপটিজগ্গনং কত্ৰা পত্তচীৰরমাদায রাজগহং পিণ্ডায গচ্ছন্তো অন্তরামগ্গে তং পেতং দিস্ৰা তেন কতকম্মং পুচ্ছন্তো –
৪. ‘‘কাযো তে সব্বসোৰণ্ণো, সব্বা ওভাসতে দিসা;
মুখং তে সূকরস্সেৰ, কিং কম্মমকরী পুরে’’তি. –
গাথমাহ. তত্থ কাযো তে সব্বসোৰণ্ণোতি তৰ কাযো দেহো সব্বো সুৰণ্ণৰণ্ণো উত্তত্তকনকসন্নিভো. সব্বা ওভাসতে দিসাতি তস্স পভায সব্বাপি দিসা সমন্তন্তো ওভাসতি ৰিজ্জোততি. ওভাসতেতি ৰা অন্তোগধহোতুঅত্থমিদং পদন্তি ‘‘তে কাযো সব্বসোৰণ্ণো সব্বা দিসা ওভাসেতি ৰিজ্জোতেতী’’তি অত্থো দট্ঠব্বো. মুখং তে সূকরস্সেৰাতি মুখং পন তে সূকরস্স ৰিয, সূকরমুখসদিসং তৰ মুখন্তি অত্থো. কিং কম্মমকরী পুরেতি ‘‘ত্ৰং পুব্বে অতীতজাতিযং কীদিসং কম্মং অকাসী’’তি পুচ্ছতি.
এৰং থেরেন সো পেতো কতকম্মং পুট্ঠো গাথায ৰিস্সজ্জেন্তো –
৫. ‘‘কাযেন সঞ্ঞতো আসিং, ৰাচাযাসিমসঞ্ঞতো;
তেন মেতাদিসো ৰণ্ণো, যথা পস্সসি নারদা’’তি. –
আহ. তত্থ কাযেন সঞ্ঞতো আসিন্তি কাযিকেন সংযমেন সংযতো কাযদ্ৰারিকেন সংৰরেন সংৰুতো অহোসিং. ৰাচাযাসিমসঞ্ঞতোতি ৰাচায অসঞ্ঞতো ৰাচসিকেন অসংৰরেন সমন্নাগতো অহোসিং. তেনাতি তেন উভযেন সংযমেন অসংযমেন চ. মেতি ময্হং. এতাদিসো ৰণ্ণোতি এদিসো. যথা ত্ৰং, নারদ, পচ্চক্খতো পস্সসি, এৰরূপো, কাযেন মনুস্সসণ্ঠানো সুৰণ্ণৰণ্ণো, মুখেন সূকরসদিসো আসিন্তি যোজনা. ৰণ্ণসদ্দো হি ইধ ছৰিযং সণ্ঠানে চ দট্ঠব্বো.
এৰং পেতো থেরেন পুচ্ছিতো তমত্থং ৰিস্সজ্জেত্ৰা তমেৰ কারণং কত্ৰা থেরস্স ওৰাদং দেন্তো –
৬. ‘‘তং ত্যাহং নারদ ব্রূমি, সামং দিট্ঠমিদং তযা;
মাকাসি মুখসা পাপং, মা খো সূকরমুখো অহূ’’তি. –
গাথমাহ. তত্থ তন্তি তস্মা. ত্যাহন্তি তে অহং. নারদাতি থেরং আলপতি. ব্রূমীতি কথেমি. সামন্তি সযমেৰ. ইদন্তি অত্তনো সরীরং সন্ধায ৰদতি. অযঞ্হেত্থ অত্থো – যস্মা, ভন্তে নারদ, ইদং মম সরীরং গলতো পট্ঠায হেট্ঠা মনুস্সসণ্ঠানং, উপরি সূকরসণ্ঠানং, তযা পচ্চক্খতোৰ দিট্ঠং, তস্মা তে অহং ওৰাদৰসেন ৰদামীতি. কিন্তি চেতি আহ ‘‘মাকাসি মুখসা পাপং, মা খো সূকরমুখো অহূ’’তি. তত্থ মাতি পটিসেধে নিপাতো. মুখসাতি মুখেন. খোতি অৰধারণে, ৰাচায পাপকম্মং মাকাসি মা করোহি. মা খো সূকরমুখো অহূতি অহং ৰিয সূকরমুখো মা অহোসিযেৰ. সচে পন ত্ৰং মুখরো হুত্ৰা ৰাচায পাপং করেয্যাসি, একংসেন সূকরমুখো ভৰেয্যাসি, তস্মা মাকাসি মুখসা পাপন্তি ফলপটিসেধনমুখেনপি হেতুমেৰ পটিসেধেতি.
অথাযস্মা নারদো রাজগহে পিণ্ডায চরিত্ৰা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো চতুপরিসমজ্ঝে নিসিন্নস্স সত্থুনো তমত্থং আরোচেসি. সত্থা, ‘‘নারদ, পুব্বেৰ মযা সো সত্থো দিট্ঠো’’তি ৰত্ৰা অনেকাকারৰোকারং ৰচীদুচ্চরিতসন্নিস্সিতং আদীনৰং, ৰচীসুচরিতপটিসংযুত্তঞ্চ আনিসংসং পকাসেন্তো ধম্মং দেসেসি. সা দেসনা সম্পত্তপরিসায সাত্থিকা অহোসীতি.
সূকরমুখপেতৰত্থুৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পূতিমুখপেতৰত্থুৰণ্ণনা
দিব্বং সুভং ধারেসি ৰণ্ণধাতুন্তি ইদং সত্থরি ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তে কলন্দকনিৰাপে অঞ্ঞতরং পূতিমুখপেতং আরব্ভ ৰুত্তং. অতীতে কির কস্সপস্স ভগৰতো কালে দ্ৰে কুলপুত্তা তস্স সাসনে পব্বজিত্ৰা সীলাচারসম্পন্না সল্লেখৰুত্তিনো অঞ্ঞতরস্মিং গামকাৰাসে সমগ্গৰাসং ৰসিংসু. অথ অঞ্ঞতরো পাপজ্ঝাসযো পেসুঞ্ঞাভিরতো ভিক্খু তেসং ৰসনট্ঠানং উপগঞ্ছি. থেরা তেন সদ্ধিং পটিসন্থারং কত্ৰা ৰসনট্ঠানং দত্ৰা দুতিযদিৰসে তং গহেত্ৰা গামং পিণ্ডায পৰিসিংসু. মনুস্সা তে দিস্ৰা তেসু থেরেসু অতিৰিয পরমনিপচ্চকারং কত্ৰা যাগুভত্তাদীহি পটিমানেসুং. সো ৰিহারং পৰিসিত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘সুন্দরো ৰতাযং গোচরগামো, মনুস্সা চ সদ্ধা পসন্না, পণীতপণীতং পিণ্ডপাতং দেন্তি, অযঞ্চ ৰিহারো ছাযূদকসম্পন্নো, সক্কা মে ইধ সুখেন ৰসিতুং. ইমেসু পন ভিক্খূসু ইধ ৰসন্তেসু ময্হং ফাসুৰিহারো ন ভৰিস্সতি, অন্তেৰাসিকৰাসো ৰিয ভৰিস্সতি. হন্দাহং ইমে অঞ্ঞমঞ্ঞং ভিন্দিত্ৰা যথা ন পুন ইধ ৰসিস্সন্তি, তথা করিস্সামী’’তি.
অথেকদিৰসং মহাথেরে দ্ৰিন্নম্পি ওৰাদং দত্ৰা অত্তনো ৰসনট্ঠানং পৰিট্ঠে পেসুণিকো ভিক্খু থোকং কালং ৰীতিনামেত্ৰা মহাথেরং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা থেরেন ‘‘কিং, আৰুসো, ৰিকালে আগতোসী’’তি চ ৰুত্তে, ‘‘আম, ভন্তে কিঞ্চি ৰত্তব্বং অত্থী’’তি ৰত্ৰা ‘‘কথেহি, আৰুসো’’তি থেরেন অনুঞ্ঞাতো আহ – ‘‘এসো, ভন্তে, তুম্হাকং সহাযকত্থেরো সম্মুখা মিত্তো ৰিয অত্তানং দস্সেত্ৰা পরম্মুখা সপত্তো ৰিয উপৰদতী’’তি. ‘‘কিং কথেতী’’তি পুচ্ছিতো ‘‘সুণাথ, ভন্তে, ‘এসো মহাথেরো সঠো মাযাৰী কুহকো মিচ্ছাজীৰেন জীৰিকং কপ্পেতী’তি তুম্হাকং অগুণং কথেতী’’তি আহ. ‘‘মা, আৰুসো, এৰং ভণি, ন সো ভিক্খু এৰং মং উপৰদিস্সতি, গিহিকালতো পট্ঠায মম সভাৰং জানাতি ‘পেসলো কল্যাণসীলো’’’তি. ‘‘সচে, ভন্তে, তুম্হে অত্তনো ৰিসুদ্ধচিত্ততায এৰং চিন্তেথ, তং তুম্হাকংযেৰ অনুচ্ছৰিকং, ময্হং পন তেন সদ্ধিং ৰেরং নত্থি, কস্মা অহং তেন অৰুত্তং ‘ৰুত্ত’ন্তি ৰদামি. হোতু, কালন্তরেন সযমেৰ জানিস্সথা’’তি আহ. থেরোপি পুথুজ্জনভাৰদোসেন দ্ৰেল়্হকচিত্তো ‘‘এৰম্পি সিযা’’তি সাসঙ্কহদযো হুত্ৰা থোকং সিথিলৰিস্সাসো অহোসি. সো বালো পঠমং মহাথেরং পরিভিন্দিত্ৰা ইতরম্পি থেনং ৰুত্তনযেনেৰ পরিভিন্দি. অথ তে উভোপি থেরা দুতিযদিৰসে অঞ্ঞমঞ্ঞং অনালপিত্ৰা পত্তচীৰরমাদায গামে পিণ্ডায চরিত্ৰা পিণ্ডপাতমাদায অত্তনো ৰসনট্ঠানেযেৰ পরিভুঞ্জিত্ৰা সামীচিমত্তম্পি অকত্ৰা তং দিৰসং তত্থেৰ ৰসিত্ৰা ৰিভাতায চ রত্তিযা অঞ্ঞমঞ্ঞং অনারোচেত্ৰাৰ যথাফাসুকট্ঠানং অগমংসু.
পেসুণিকং পন ভিক্খুং পরিপুণ্ণমনোরথং গামং পিণ্ডায পৰিট্ঠং মনুস্সা দিস্ৰা আহংসু – ‘‘ভন্তে, থেরা কুহিং গতা’’তি? সো আহ – ‘‘সব্বরত্তিং অঞ্ঞমঞ্ঞং কলহং কত্ৰা মযা ‘মা কলহং করোথ, সমগ্গা হোথ, কলহো নাম অনত্থাৰহো আযতিদুক্খুপ্পাদকো অকুসলসংৰত্তনিকো, পুরিমকাপি কলহেন মহতা হিতা পরিভট্ঠা’তিআদীনি ৰুচ্চমানাপি মম ৰচনং অনাদিযিত্ৰা পক্কন্তা’’তি. ততো মনুস্সা ‘‘থেরা তাৰ গচ্ছন্তু, তুম্হে পন অম্হাকং অনুকম্পায ইধেৰ অনুক্কণ্ঠিত্ৰা ৰসথা’’তি যাচিংসু. সো ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণিত্ৰা তত্থেৰ ৰসন্তো কতিপাহেন চিন্তেসি – ‘‘মযা সীলৰন্তো কল্যাণধম্মা ভিক্খূ আৰাসলোভেন পরিভিন্না, বহুং ৰত মযা পাপকম্মং পসুত’’ন্তি বলৰৰিপ্পটিসারাভিভূতো সোকৰেগেন গিলানো হুত্ৰা নচিরেনেৰ কালং কত্ৰা অৰীচিম্হি নিব্বত্তি.
ইতরে দ্ৰে সহাযকত্থেরা জনপদচারিকং চরন্তা অঞ্ঞতরস্মিং আৰাসে সমাগন্ত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্মোদিত্ৰা তেন ভিক্খুনা ৰুত্তং ভেদৰচনং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স আরোচেত্ৰা তস্স অভূতভাৰং ঞত্ৰা সমগ্গা হুত্ৰা অনুক্কমেন তমেৰ আৰাসং পচ্চাগমিংসু. মনুস্সা দ্ৰে থেরে দিস্ৰা হট্ঠতুট্ঠা সঞ্জাতসোমনস্সা হুত্ৰা চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহিংসু. থেরা চ তত্থেৰ ৰসন্তা সপ্পাযআহারলাভেন সমাহিতচিত্তা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা নচিরেনেৰ অরহত্তং পাপুণিংসু.
পেসুণিকো ভিক্খু একং বুদ্ধন্তরং নিরযে পচ্চিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে রাজগহস্স অৰিদূরে পূতিমুখপেতো হুত্ৰা নিব্বত্তি. তস্স কাযো সুৰণ্ণৰণ্ণো অহোসি, মুখতো পন পুল়ৰকা নিক্খমিত্ৰা ইতো চিতো চ মুখং খাদন্তি, তস্স দূরম্পি ওকাসং ফরিত্ৰা দুগ্গন্ধং ৰাযতি. অথাযস্মা নারদো গিজ্ঝকূটপব্বতা ওরোহন্তো তং দিস্ৰা –
৭. ‘‘দিব্বং সুভং ধারেসি ৰণ্ণধাতুং, ৰেহাযসং তিট্ঠসি অন্তলিক্খে;
মুখঞ্চ তে কিমযো পূতিগন্ধং, খাদন্তি কিং কম্মমকাসি পুব্বে’’তি. –
ইমায গাথায কতকম্মং পুচ্ছি. তত্থ দিব্বন্তি দিৰি ভৰং দেৰত্তভাৰপরিযাপন্নং. ইধ পন দিব্বং ৰিযাতি দিব্বং. সুভন্তি সোভনং, সুন্দরভাৰং ৰা. ৰণ্ণধাতুন্তি ছৰিৰণ্ণং. ধারেসীতি ৰহসি. ৰেহাযসং তিট্ঠসি অন্তলিক্খেতি ৰেহাযসসঞ্ঞিতে অন্তলিক্খে তিট্ঠসি. কেচি পন ‘‘ৰিহাযসং তিট্ঠসি অন্তলিক্খে’’তি পাঠং ৰত্ৰা ৰিহাযসং ওভাসেন্তো অন্তলিক্খে তিট্ঠসীতি ৰচনসেসেন অত্থং ৰদন্তি. পূতিগন্ধন্তি কুণপগন্ধং, দুগ্গন্ধন্তি অত্থো. কিং কম্মমকাসি পুব্বেতি পরমদুগ্গন্ধং তে মুখং কিমযো খাদন্তি, কাযো চ সুৰণ্ণৰণ্ণো, কীদিসং নাম কম্মং এৰরূপস্স অত্তভাৰস্স কারণভূতং পুব্বে ত্ৰং অকাসীতি পুচ্ছি.
এৰং থেরেন সো পেতো অত্তনা কতকম্মং পুট্ঠো তমত্থং ৰিস্সজ্জেন্তো –
৮. ‘‘সমণো অহং পাপোতিদুট্ঠৰাচো, তপস্সিরূপো মুখসা অসঞ্ঞতো;
লদ্ধা চ মে তমসা ৰণ্ণধাতু, মুখঞ্চ মে পেসুণিযেন পূতী’’তি. –
গাথমাহ. তত্থ সমণো অহং পাপোতি অহং লামকো সমণো পাপভিক্খু অহোসিং. অতিদুট্ঠৰাচোতি অতিদুট্ঠৰচনো, পরে অতিক্কমিত্ৰা লঙ্ঘিত্ৰা ৰত্তা, পরেসং গুণপরিধংসকৰচনোতি অত্থো. ‘‘অতিদুক্খৰাচো’’তি ৰা পাঠো, অতিৰিয ফরুসৰচনো মুসাৰাদপেসুঞ্ঞাদিৰচীদুচ্চরিতনিরতো. তপস্সিরূপোতি সমণপতিরূপকো. মুখসাতি মুখেন. লদ্ধাতি পটিলদ্ধা. চ-কারো সম্পিণ্ডনত্থো. মেতি মযা. তপসাতি ব্রহ্মচরিযেন. পেসুণিযেনাতি পিসুণৰাচায. পুতীতি পূতিগন্ধং.
এৰং সো পেতো অত্তনা কতকম্মং আচিক্খিত্ৰা ইদানি থেরস্স ওৰাদং দেন্তো –
৯. ‘‘তযিদং তযা নারদ সামং দিট্ঠং,
অনুকম্পকা যে কুসলা ৰদেয্যুং;
মা পেসুণং মা চ মুসা অভাণি,
যক্খো তুৰং হোহিসি কামকামী’’তি. –
ওসানগাথমাহ. তত্থ তযিদন্তি তং ইদং মম রূপং. অনুকম্পকা যে কুসলা ৰদেয্যুন্তি যে অনুকম্পনসীলা কারুণিকা পরহিতপটিপত্তিযং কুসলা নিপুণা বুদ্ধাদযো যং ৰদেয্যুং, তদেৰ ৰদামীতি অধিপ্পাযো. ইদানি তং ওৰাদং দস্সেন্তো ‘‘মা পেসুণং মা চ মুসা অভাণি, যক্খো তুৰং হোহিসি কামকামী’’তি আহ. তস্সত্থো – পেসুণং পিসুণৰচনং মুসা চ মা অভাণি মা কথেহি. যদি হি ত্ৰং মুসাৰাদং পিসুণৰাচঞ্চ পহায ৰাচায সঞ্ঞতো ভৰেয্যাসি, যক্খো ৰা দেৰো ৰা দেৰঞ্ঞতরো ৰা ত্ৰং ভৰিস্সসি, কামং কামিতব্বং উল়ারং দিব্বসম্পত্তিং পটিলভিত্ৰা তত্থ কামনসীলো যথাসুখং ইন্দ্রিযানং পরিচরণেন অভিরমণসীলোতি.
তং সুত্ৰা থেরো ততো রাজগহং গন্ত্ৰা পিণ্ডায চরিত্ৰা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো সত্থু তমত্থং আরোচেসি. সত্থা তং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৰা ধম্মং দেসেসি. সা দেসনা সম্পত্তপরিসায সাত্থিকা অহোসীতি.
পূতিমুখপেতৰত্থুৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. পিট্ঠধীতলিকপেতৰত্থুৰণ্ণনা
যং কিঞ্চারম্মণং কত্ৰাতি ইদং সত্থা সাৰত্থিযং জেতৰনে ৰিহরন্তো অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিনো দানং আরব্ভ কথেসি. অনাথপিণ্ডিকস্স কির গহপতিনো ধীতু ধীতায দারিকায ধাতি পিট্ঠধীতলিকং অদাসি ‘‘অযং তে ধীতা, ইমং গহেত্ৰা কীল়স্সূ’’তি. সা তত্থ ধীতুসঞ্ঞং উপ্পাদেসি. অথস্সা একদিৰসং তং গহেত্ৰা কীল়ন্তিযা পমাদেন পতিত্ৰা ভিজ্জি. ততো দারিকা ‘‘মম ধীতা মতা’’তি পরোদি. তং রোদন্তিং কোচিপি গেহজনো সঞ্ঞাপেতুং নাসক্খি. তস্মিঞ্চ সমযে সত্থা অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিনো গেহে পঞ্ঞত্তে আসনে নিসিন্নো হোতি, মহাসেট্ঠি চ ভগৰতো সমীপে নিসিন্নো অহোসি. ধাতি তং দারিকং গহেত্ৰা সেট্ঠিস্স সন্তিকং অগমাসি. সেট্ঠি তং দিস্ৰা ‘‘কিস্সাযং দারিকা রোদতী’’তি আহ. ধাতি তং পৰত্তিং সেট্ঠিস্স আরোচেসি. সেট্ঠি তং দারিকং অঙ্কে নিসীদাপেত্ৰা ‘‘তৰ ধীতুদানং দস্সামী’’তি সঞ্ঞাপেত্ৰা সত্থু আরোচেসি – ‘‘ভন্তে, মম নত্তুধীতরং পিট্ঠধীতলিকং উদ্দিস্স দানং দাতুকামো, তং মে পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং স্ৰাতনায অধিৰাসেথা’’তি. অধিৰাসেসি ভগৰা তুণ্হীভাৰেন.
অথ ভগৰা দুতিযদিৰসে পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং সেট্ঠিস্স ঘরং গন্ত্ৰা ভত্তকিচ্চং কত্ৰা অনুমোদনং করোন্তো –
১০. ‘‘যং কিঞ্চারম্মণং কত্ৰা, দজ্জা দানং অমচ্ছরী;
পুব্বপেতে চ আরব্ভ, অথ ৰা ৰত্থুদেৰতা.
১১. ‘‘চত্তারো চ মহারাজে, লোকপালে যসস্সিনে;
কুৰেরং ধতরট্ঠঞ্চ, ৰিরূপক্খং ৰিরূল়্হকং;
তে চেৰ পূজিতা হোন্তি, দাযকা চ অনিপ্ফলা.
১২. ‘‘ন হি রুণ্ণং ৰা সোকো ৰা, যা চঞ্ঞা পরিদেৰনা;
ন তং পেতস্স অত্থায, এৰং তিট্ঠন্তি ঞাতযো.
১৩. ‘‘অযঞ্চ খো দক্খিণা দিন্না, সঙ্ঘম্হি সুপ্পতিট্ঠিতা;
দীঘরত্তং হিতাযস্স, ঠানসো উপকপ্পতী’’তি. – ইমা গাথা অভাসি;
১০. তত্থ যং কিঞ্চারম্মণং কত্ৰাতি মঙ্গলাদীসু অঞ্ঞতরং যং কিঞ্চি আরব্ভ উদ্দিস্স. দজ্জাতি দদেয্য. অমচ্ছরীতি অত্তনো সম্পত্তিযা পরেহি সাধারণভাৰাসহনলক্খণস্স মচ্ছেরস্স অভাৰতো অমচ্ছরী, পরিচ্চাগসীলো মচ্ছরিযলোভাদিচিত্তমলং দূরতো কত্ৰা দানং দদেয্যাতি অধিপ্পাযো. পুব্বপেতে চ আরব্ভাতি পুব্বকেপি পেতে উদ্দিস্স. ৰত্থুদেৰতাতি ঘরৰত্থুআদীসু অধিৰত্থা দেৰতা আরব্ভাতি যোজনা. অথ ৰাতি ইমিনা অঞ্ঞেপি দেৰমনুস্সাদিকে যে কেচি আরব্ভ দানং দদেয্যাতি দস্সেতি.
১১. তত্থ দেৰেসু তাৰ একচ্চে পাকটে দেৰে দস্সেন্তো ‘‘চত্তারো চ মহারাজে’’তি ৰত্ৰা পুন তে নামতো গণ্হন্তো ‘‘কুৰের’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ কুৰেরন্তি ৰেস্সৰণং. ধতরট্ঠন্তিআদীনি সেসানং তিণ্ণং লোকপালানং নামানি. তে চেৰ পূজিতা হোন্তীতি তে চ মহারাজানো পুব্বপেতৰত্থুদেৰতাযো চ উদ্দিসনকিরিযায পটিমানিকা হোন্তি. দাযকা চ অনিপ্ফলাতি যে দানং দেন্তি, তে দাযকা চ পরেসং উদ্দিসনমত্তেন ন নিপ্ফলা, অত্তনো দানফলস্স ভাগিনো এৰ হোন্তি.
১২. ইদানি ‘‘যে অত্তনো ঞাতীনং মরণেন রোদন্তি পরিদেৰন্তি সোচন্তি, তেসং তং নিরত্থকং, অত্তপরিতাপনমত্তমেৰা’’তি দস্সেতুং ‘‘ন হি রুণ্ণং ৰা’’তি গাথমাহ. তত্থ রুণ্ণন্তি রুদিতং অস্সুমোচনং ন হি কাতব্বন্তি ৰচনসেসো. সোকোতি সোচনং চিত্তসন্তাপো, অন্তোনিজ্ঝানন্তি অত্থো. যা চঞ্ঞা পরিদেৰনাতি যা চ রুণ্ণসোকতো অঞ্ঞা পরিদেৰনা, ‘‘কহং একপুত্তকা’’তিআদিৰাচাৰিপ্পলাপো, সোপি ন কাতব্বোতি অত্থো. সব্বত্থ ৰা-সদ্দো ৰিকপ্পনত্থো. ন তং পেতস্স অত্থাযাতি যস্মা রুণ্ণং ৰা সোকো ৰা পরিদেৰনা ৰাতি সব্বম্পি তং পেতস্স কালকতস্স অত্থায উপকারায ন হোতি, তস্মা ন হি তং কাতব্বং, তথাপি এৰং তিট্ঠন্তি ঞাতযো অৰিদ্দসুনোতি অধিপ্পাযো.
১৩. এৰং রুণ্ণাদীনং নিরত্থকভাৰং দস্সেত্ৰা ইদানি যা পুব্বপেতাদিকে আরব্ভ দাযকেন সঙ্ঘস্স দক্খিণা দিন্না, তস্সা সাত্থকভাৰং দস্সেন্তো ‘‘অযঞ্চ খো দক্খিণা’’তি গাথমাহ. তত্থ অযন্তি দাযকেন তং দিন্নং দানং পচ্চক্খতো দস্সেন্তো ৰদতি. চ-সদ্দো ব্যতিরেকত্থো, তেন যথা রুণ্ণাদি পেতস্স ন কস্সচি অত্থায হোতি, ন এৰমযং, অযং পন দক্খিণা দীঘরত্তং হিতাযস্স হোতীতি ৰক্খমানমেৰ ৰিসেসং জোতেতি. খোতি অৰধারণে. দক্খিণাতি দানং. সঙ্ঘম্হি সুপ্পতিট্ঠিতাতি অনুত্তরে পুঞ্ঞক্খেত্তে সঙ্ঘে সুট্ঠু পতিট্ঠিতা. দীঘরত্তং হিতাযস্সাতি অস্স পেতস্স চিরকালং হিতায অত্থায. ঠানসো উপকপ্পতীতি তঙ্খণঞ্ঞেৰ নিপ্ফজ্জতি, ন কালন্তরেতি অত্থো. অযঞ্হি তত্থ ধম্মতা – যং পেতে উদ্দিস্স দানে দিন্নে পেতা চে অনুমোদন্তি, তাৰদেৰ তস্স ফলেন পেতা পরিমুচ্চন্তীতি.
এৰং ভগৰা ধম্মং দেসেত্ৰা মহাজনং পেতে উদ্দিস্স দানাভিরতমানসং কত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কামি. পুনদিৰসে সেট্ঠিভরিযা অৰসেসা চ ঞাতকা সেট্ঠিং অনুৰত্তন্তা এৰং তেমাসমত্তং মহাদানং পৰত্তেসুং. অথ রাজা পসেনদি কোসলো ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘কস্মা, ভন্তে, ভিক্খূ মাসমত্তং মম ঘরং নাগমিংসূ’’তি পুচ্ছি. সত্থারা তস্মিং কারণে কথিতে রাজাপি সেট্ঠিং অনুৰত্তন্তো বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং পৰত্তেসি, তং দিস্ৰা নাগরা রাজানং অনুৰত্তন্তা মাসমত্তং মহাদানং পৰত্তেসুং. এৰং মাসদ্ৰযং পিট্ঠধীতলিকমূলকং মহাদানং পৰত্তেসুন্তি.
পিট্ঠধীতলিকপেতৰত্থুৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. তিরোকুট্টপেতৰত্থুৰণ্ণনা
তিরোকুট্টেসু তিট্ঠন্তীতি ইদং সত্থা রাজগহে ৰিহরন্তো সম্বহুলে পেতে আরব্ভ কথেসি.
তত্রাযং ৰিত্থারকথা – ইতো দ্ৰানৰুতিকপ্পে কাসি নাম নগরং অহোসি. তত্থ জযসেনো নাম রাজা রজ্জং কারেসি. তস্স সিরিমা নাম দেৰী. তস্সা কুচ্ছিযং ফুস্সো নাম বোধিসত্তো নিব্বত্তিত্ৰা অনুপুব্বেন সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝি. জযসেনো রাজা ‘‘মম পুত্তো মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিত্ৰা বুদ্ধো জাতো, ময্হমেৰ বুদ্ধো, ময্হং ধম্মো, ময্হং সঙ্ঘো’’তি মমত্তং উপ্পাদেত্ৰা সব্বকালং সযমেৰ উপট্ঠহতি, ন অঞ্ঞেসং ওকাসং দেতি.
ভগৰতো কনিট্ঠভাতরো ৰেমাতিকা তযো ভাতরো চিন্তেসুং – ‘‘বুদ্ধা নাম সব্বলোক হিতত্থায উপ্পজ্জন্তি, ন একস্সেৰ অত্থায. অম্হাকঞ্চ পিতা অঞ্ঞেসং ওকাসং ন দেতি. কথং নু খো মযং লভেয্যাম ভগৰন্তং উপট্ঠাতুং ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চা’’তি? তেসং এতদহোসি – ‘‘হন্দ মযং কিঞ্চি উপাযং করোমা’’তি. তে পচ্চন্তং কুপিতং ৰিয কারাপেসুং. ততো রাজা ‘‘পচ্চন্তো কুপিতো’’তি সুত্ৰা তযোপি পুত্তে পচ্চন্তং ৰূপসমেতুং পেসেসি. তে গন্ত্ৰা ৰূপসমেত্ৰা আগতা. রাজা তুট্ঠো ৰরং অদাসি ‘‘যং ইচ্ছথ, তং গণ্হথা’’তি. তে ‘‘মযং ভগৰন্তং উপট্ঠাতুং ইচ্ছামা’’তি আহংসু. রাজা ‘‘এতং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞং গণ্হথা’’তি আহ. তে ‘‘মযং অঞ্ঞেন অনত্থিকা’’তি আহংসু. তেন হি পরিচ্ছেদং কত্ৰা গণ্হথাতি. তে সত্ত ৰস্সানি যাচিংসু. রাজা ন অদাসি. এৰং ‘‘ছ, পঞ্চ, চত্তারি, তীণি, দ্ৰে, একং, সত্ত মাসে, ছ, পঞ্চ, চত্তারো’’তি ৰত্ৰা যাৰ তেমাসং যাচিংসু. তদা রাজা ‘‘গণ্হথা’’তি অদাসি.
তে ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা আহংসু – ‘‘ইচ্ছাম মযং, ভন্তে, ভগৰন্তং তেমাসং উপট্ঠাতুং, অধিৰাসেতু নো, ভন্তে, ভগৰা ইমং তেমাসং ৰস্সাৰাস’’ন্তি. অধিৰাসেসি ভগৰা তুণ্হীভাৰেন. তে তযো অত্তনো জনপদে নিযুত্তকপুরিসস্স লেখং পেসেসুং ‘‘ইমং তেমাসং অম্হেহি ভগৰা উপট্ঠাতব্বো, ৰিহারং আদিং কত্ৰা সব্বং ভগৰতো উপট্ঠানসম্ভারং সম্পাদেহী’’তি. সো সব্বং সম্পাদেত্ৰা পটিপেসেসি. তে কাসাযৰত্থনিৰত্থা হুত্ৰা পুরিসসহস্সেহি ৰেয্যাৰচ্চকরেহি ভগৰন্তং ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ সক্কচ্চং উপট্ঠহমানা জনপদং নেত্ৰা ৰিহারং নিয্যাতেত্ৰা ৰস্সং ৰসাপেসুং.
তেসং ভণ্ডাগারিকো একো গহপতিপুত্তো সপজাপতিকো সদ্ধো অহোসি পসন্নো. সো বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স দানৰত্তং সক্কচ্চং অদাসি. জনপদে নিযুত্তকপুরিসো তং গহেত্ৰা জানপদেহি একাদসমত্তেহি পুরিসসহস্সেহি সদ্ধিং সক্কচ্চমেৰ দানং পৰত্তাপেসি. তত্থ কেচি জানপদা পটিহতচিত্তা অহেসুং. তে দানস্স অন্তরাযং কত্ৰা দেয্যধম্মং অত্তনা খাদিংসু, ভত্তসালঞ্চ অগ্গিনা দহিংসু. পৰারিতা রাজপুত্তা ভগৰতো সক্কারং কত্ৰা ভগৰন্তং পুরক্খত্ৰা পিতু সন্তিকমেৰ পচ্চাগমিংসু. তত্থ গন্ত্ৰা ভগৰা পরিনিব্বাযি. রাজপুত্তা চ জনপদে নিযুত্তকপুরিসো চ ভণ্ডাগারিকো চ অনুপুব্বেন কালং কত্ৰা সদ্ধিং পরিসায সগ্গে উপ্পজ্জিংসু, পটিহতচিত্তা জনা নিরযে উপ্পজ্জিংসু. এৰং তেসং উভযেসং জনানং সগ্গতো সগ্গং নিরযতো নিরযং উপপজ্জন্তানং দ্ৰানৰুতিকপ্পা ৰীতিৰত্তা.
অথ ইমস্মিং ভদ্দকপ্পে কস্সপস্স ভগৰতো কালে তে পটিহতচিত্তা জনা পেতেসু উপ্পন্না. তদা মনুস্সা অত্তনো অত্তনো ঞাতকানং পেতানং অত্থায দানং দত্ৰা উদ্দিসন্তি ‘‘ইদং নো ঞাতীনং হোতূ’’তি, তে সম্পত্তিং লভন্তি. অথ ইমেপি পেতা তং দিস্ৰা কস্সপং সম্মাসম্বুদ্ধং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছিংসু – ‘‘কিং নু খো, ভন্তে, মযম্পি এৰরূপং সম্পত্তিং লভেয্যামা’’তি? ভগৰা আহ – ‘‘ইদানি ন লভথ, অনাগতে পন গোতমো নাম সম্মাসম্বুদ্ধো ভৰিস্সতি, তস্স ভগৰতো কালে বিম্বিসারো নাম রাজা ভৰিস্সতি, সো তুম্হাকং ইতো দ্ৰানৰুতিকপ্পে ঞাতি অহোসি, সো বুদ্ধস্স দানং দত্ৰা তুম্হাকং উদ্দিসিস্সতি, তদা লভিস্সথা’’তি. এৰং ৰুত্তে কির তেসং পেতানং তং ৰচনং ‘‘স্ৰে লভিস্সথা’’তি ৰুত্তং ৰিয অহোসি.
ততো একস্মিং বুদ্ধন্তরে ৰীতিৰত্তে অম্হাকং ভগৰা উপ্পজ্জি. তেপি তযো রাজপুত্তা পুরিসসহস্সেন সদ্ধিং দেৰলোকতো চৰিত্ৰা মগধরট্ঠে ব্রাহ্মণকুলে উপ্পজ্জিত্ৰা অনুপুব্বেন তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা গযাসীসে তযো জটিলা অহেসুং, জনপদে নিযুত্তকপুরিসো রাজা বিম্বিসারো অহোসি, ভণ্ডাগারিকো গহপতিপুত্তো ৰিসাখো নাম সেট্ঠি অহোসি, তস্স পজাপতি ধম্মদিন্না নাম সেট্ঠিধীতা অহোসি, অৰসেসা পন পরিসা রঞ্ঞো এৰ পরিৰারা হুত্ৰা নিব্বত্তিংসু.
অম্হাকম্পি ভগৰা লোকে উপ্পজ্জিত্ৰা সত্তসত্তাহং অতিক্কমিত্ৰা অনুপুব্বেন বারাণসিং আগম্ম ধম্মচক্কং পৰত্তেত্ৰা পঞ্চৰগ্গিযে আদিং কত্ৰা যাৰ সহস্সপরিৰারে তযো জটিলে ৰিনেত্ৰা রাজগহং অগমাসি. তত্থ চ তদহুপসঙ্কমন্তংযেৰ রাজানং বিম্বিসারং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাপেসি সদ্ধিং একাদসনহুতেহি অঙ্গমগধৰাসীহি ব্রাহ্মণগহপতিকেহি. অথ রঞ্ঞা স্ৰাতনায ভত্তেন নিমন্তিতো অধিৰাসেত্ৰা দুতিযদিৰসে মাণৰকৰণ্ণেন সক্কেন দেৰানমিন্দেন পুরতো গচ্ছন্তেন –
‘‘দন্তো দন্তেহি সহ পুরাণজটিলেহি, ৰিপ্পমুত্তো ৰিপ্পমুত্তেহি;
সিঙ্গীনিক্খসৰণ্ণো, রাজগহং পাৰিসি ভগৰা’’তি. (মহাৰ. ৫৮) –
এৰমাদীহি গাথাহি অভিত্থৰিযমানো রাজগহং পৰিসিত্ৰা রঞ্ঞো নিৰেসনে মহাদানং সম্পটিচ্ছি. তে পন পেতা ‘‘ইদানি রাজা দানং অম্হাকং উদ্দিসিস্সতি, ইদানি উদ্দিসিস্সতী’’তি আসায সম্পরিৰারেত্ৰা অট্ঠংসু.
রাজা দানং দত্ৰা ‘‘কত্থ নু খো ভগৰা ৰিহরেয্যা’’তি ভগৰতো ৰিহারট্ঠানমেৰ চিন্তেসি, ন তং দানং কস্সচি উদ্দিসি. তথা তং দানং অলভন্তা পেতা ছিন্নাসা হুত্ৰা রত্তিযং রঞ্ঞো নিৰেসনে অতিৰিয ভিংসনকং ৰিস্সরমকংসু. রাজা ভযসন্তাসসংৰেগং আপজ্জিত্ৰা ৰিভাতায রত্তিযা ভগৰতো আরোচেহি – ‘‘এৰরূপং সদ্দং অস্সোসিং, কিং নু খো মে, ভন্তে, ভৰিস্সতী’’তি? ভগৰা ‘‘মা ভাযি, মহারাজ, ন তে কিঞ্চি পাপকং ভৰিস্সতি, অপিচ খো সন্তি তে পুরাণঞাতকা পেতেসু উপ্পন্না. তে একং বুদ্ধন্তরং তমেৰ পচ্চাসীসন্তা ‘বুদ্ধস্স দানং দত্ৰা অম্হাকং উদ্দিসিস্সতী’তি ৰিচরন্তা তযা হিয্যো দানং দত্ৰা ন উদ্দিসিতত্তা ছিন্নাসা হুত্ৰা তথারূপং ৰিস্সরমকংসূ’’তি আহ. ‘‘কিং ইদানিপি, ভন্তে, দিন্নে তে লভেয্যু’’ন্তি? ‘‘আম, মহারাজা’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে, অধিৰাসেতু মে ভগৰা অজ্জতনায দানং, তেসং উদ্দিসিস্সামী’’তি. অধিৰাসেসি ভগৰা তুণ্হীভাৰেন.
রাজা নিৰেসনং গন্ত্ৰা মহাদানং পটিযাদাপেত্ৰা ভগৰতো কালং আরোচাপেসি. ভগৰা রাজন্তেপুরং গন্ত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন. তে পেতা ‘‘অপি নাম অজ্জ লভেয্যামা’’তি গন্ত্ৰা তিরোকুট্টাদীসু অট্ঠংসু. ভগৰা তথা অকাসি, যথা তে সব্বেৰ রঞ্ঞো আপাথং গতা অহেসুং. রাজা দক্খিণোদকং দেন্তো ‘‘ইদং মে ঞাতীনং হোতূ’’তি উদ্দিসি. তাৰদেৰ পেতানং কমলকুৰলযসঞ্ছন্না পোক্খরণিযো নিব্বত্তিংসু. তে তত্থ ন্হত্ৰা চ পিৰিত্ৰা চ পটিপ্পস্সদ্ধদরথকিলমথপিপাসা সুৰণ্ণৰণ্ণা অহেসুং. রাজা যাগুখজ্জভোজ্জানি দত্ৰা উদ্দিসি. তেসং তঙ্খণঞ্ঞেৰ দিব্বযাগুখজ্জভোজ্জানি নিব্বত্তিংসু. তে তানি পরিভুঞ্জিত্ৰা পীণিন্দ্রিযা অহেসুং. অথ ৰত্থসেনাসনানি দত্ৰা উদ্দিসি. তেসং দিব্বৰত্থপাসাদপচ্চত্থরণসেয্যাদিঅলঙ্কারৰিধযো নিব্বত্তিংসু. সা চ তেসং সম্পত্তি সব্বাপি যথা রঞ্ঞো পাকটা হোতি, তথা ভগৰা অধিট্ঠাসি. রাজা তং দিস্ৰা অতিৰিয অত্তমনো অহোসি. ততো ভগৰা ভুত্তাৰী পৰারিতো রঞ্ঞো বিম্বিসারস্স অনুমোদনত্থং তিরোকুট্টপেতৰত্থুং অভাসি –
১৪. ‘‘তিরোকুট্টেসু তিট্ঠন্তি, সন্ধিসিঙ্ঘাটকেসু চ;
দ্ৰারবাহাসু তিট্ঠন্তি, আগন্ত্ৰান সকং ঘরং.
১৫. ‘‘পহূতে অন্নপানম্হি, খজ্জভোজ্জে উপট্ঠিতে;
ন তেসং কোচি সরতি, সত্তানং কম্মপচ্চযা.
১৬. ‘‘এৰং দদন্তি ঞাতীনং, যে হোন্তি অনুকম্পকা;
সুচিং পণীতং কালেন, কপ্পিযং পানভোজনং.
১৭. ‘‘ইদং ৰো ঞাতীনং হোতু, সুখিতা হোন্তু ঞাতযো;
তে চ তত্থ সমাগন্ত্ৰা, ঞাতিপেতা সমাগতা;
পহূতে অন্নপানম্হি, সক্কচ্চং অনুমোদরে.
১৮. ‘‘চিরং জীৰন্তু নো ঞাতী, যেসং হেতু লভামসে;
অম্হাকঞ্চ কতা পূজা, দাযকা চ অনিপ্ফলা.
১৯. ‘‘ন হি তত্থ কসি অত্থি, গোরক্খেত্থ ন ৰিজ্জতি;
ৰণিজ্জা তাদিসী নত্থি, হিরঞ্ঞেন কযাকযং;
ইতো দিন্নেন যাপেন্তি, পেতা কালগতা তহিং.
২০. ‘‘উন্নমে উদকং ৰুট্ঠং, যথা নিন্নং পৰত্ততি;
এৰমেৰ ইতো দিন্নং, পেতানং উপকপ্পতি.
২১. ‘‘যথা ৰারিৰহা পূরা, পরিপূরেন্তি সাগরং;
এৰমেৰ ইতো দিন্নং, পেতানং উপকপ্পতি.
২২. ‘‘অদাসি মে অকাসি মে, ঞাতিমিত্তা সখা চ মে;
পেতানং দক্খিণং দজ্জা, পুব্বে কতমনুস্সরং.
২৩. ‘‘ন হি রুণ্ণং ৰা সোকো ৰা, যা চঞ্ঞা পরিদেৰনা;
ন তং পেতানমত্থায, এৰং তিট্ঠন্তি ঞাতযো.
২৪. ‘‘অযঞ্চ খো দক্খিণা দিন্না, সঙ্ঘম্হি সুপ্পতিট্ঠিতা;
দীঘরত্তং হিতাযস্স, ঠানসো উপকপ্পতি.
২৫. ‘‘সো ঞাতিধম্মো চ অযং নিদস্সিতো, পেতান পূজা চ কতা উল়ারা;
বলঞ্চ ভিক্খূনমনুপ্পদিন্নং, তুম্হেহি পুঞ্ঞং পহুতং অনপ্পক’’ন্তি.
১৪. তত্থ তিরোকুট্টেসূতি কুট্টানং পরভাগেসু. তিট্ঠন্তীতি নিসজ্জাদিপটিক্খেপতো ঠানকপ্পনৰচনমেতং, গেহপাকারকুট্টানং দ্ৰারতো বহি এৰ তিট্ঠন্তীতি অত্থো. সন্ধিসিঙ্ঘাটকেসু চাতি সন্ধীসু চ সিঙ্ঘাটকেসু চ. সন্ধীতি চতুক্কোণরচ্ছা, ঘরসন্ধিভিত্তিসন্ধিআলোকসন্ধিযোপি ৰুচ্চন্তি. সিঙ্ঘাটকাতি তিকোণরচ্ছা. দ্ৰারবাহাসু তিট্ঠন্তীতি নগরদ্ৰারঘরদ্ৰারানং বাহা নিস্সায তিট্ঠন্তি. আগন্ত্ৰান সকং ঘরন্তি সকঘরং নাম পুব্বঞাতিঘরম্পি অত্তনা সামিভাৰেন অজ্ঝাৰুত্থঘরম্পি, তদুভযম্পি তে যস্মা সকঘরসঞ্ঞায আগচ্ছন্তি, তস্মা ‘‘আগন্ত্ৰান সকং ঘর’’ন্তি আহ.
১৫. এৰং ভগৰা পুব্বে অনজ্ঝাৰুত্থপুব্বম্পি পুব্বঞাতিঘরত্তা বিম্বিসারনিৰেসনং সকঘরসঞ্ঞায আগন্ত্ৰা তিরোকুট্টাদীসু ঠিতে ইস্সামচ্ছরিযফলং অনুভৰন্তে অতিৰিয দুদ্দসিকৰিরূপভযানকদস্সনে বহূ পেতে রঞ্ঞো দস্সেন্তো ‘‘তিরোকুট্টেসু তিট্ঠন্তী’’তি গাথং ৰত্ৰা পুন তেহি কতস্স কম্মস্স দারুণভাৰং দস্সেন্তো ‘‘পহূতে অন্নপানম্হী’’তি দুতিযগাথমাহ.
তত্থ পহূতেতি অনপ্পকে বহুম্হি, যাৰদত্থেতি অত্থো. ব-কারস্স হি প-কারো লব্ভতি ‘‘পহু সন্তো ন ভরতী’’তিআদীসু (সু. নি. ৯৮) ৰিয. কেচি পন ‘‘বহুকে’’তি পঠন্তি, সো পন পমাদপাঠো. অন্নপানম্হীতি অন্নে চ পানে চ. খজ্জভোজ্জেতি খজ্জে চ ভোজ্জে চ. এতেন অসিতপীতখাযিতসাযিতৰসেন চতুব্বিধম্পি আহারং দস্সেতি. উপট্ঠিতেতি উপগম্ম ঠিতে সজ্জিতে, পটিযত্তেতি অত্থো. ন তেসং কোচি সরতি সত্তানন্তি তেসং পেত্তিৰিসযে উপ্পন্নানং সত্তানং কোচি মাতা ৰা পিতা ৰা পুত্তো ৰা নত্তা ৰা ন সরতি. কিং কারণা? কম্মপচ্চযাতি, অত্তনা কতস্স অদানদানপটিসেধনাদিভেদস্স কদরিযকম্মস্স কারণভাৰতো. তঞ্হি কম্মং তেসং ঞাতীনং সরিতুং ন দেতি.
১৬. এৰং ভগৰা অনপ্পকেপি অন্নপানাদিম্হি ৰিজ্জমানে ঞাতীনং পচ্চাসীসন্তানং পেতানং কম্মফলেন ঞাতকানং অনুস্সরণমত্তস্সাপি অভাৰং দস্সেত্ৰা ইদানি পেত্তিৰিসযুপপন্নে ঞাতকে উদ্দিস্স রঞ্ঞা দিন্নদানং পসংসন্তো ‘‘এৰং দদন্তি ঞাতীন’’ন্তি ততিযগাথমাহ.