১. সংসারমোচকপেতিৰত্থুৰণ্ণনা
নগ্গা দুব্বণ্ণরূপাসীতি ইদং সত্থরি ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তে মগধরট্ঠে ইট্ঠকৰতীনামকে গামে অঞ্ঞতরং পেতিং আরব্ভ ৰুত্তং. মগধরট্ঠে কির ইট্ঠকৰতী চ দীঘরাজি চাতি দ্ৰে গামকা অহেসুং, তত্থ বহূ সংসারমোচকা মিচ্ছাদিট্ঠিকা পটিৰসন্তি. অতীতে চ কালে পঞ্চন্নং ৰস্সসতানং মত্থকে অঞ্ঞতরা ইত্থী তত্থেৰ ইট্ঠকৰতিযং অঞ্ঞতরস্মিং সংসারমোচককুলে নিব্বত্তিত্ৰা মিচ্ছাদিট্ঠিৰসেন বহূ কীটপটঙ্গে জীৰিতা ৰোরোপেত্ৰা পেতেসু নিব্বত্তি.
সা পঞ্চ ৰস্সসতানি খুপ্পিপাসাদিদুক্খং অনুভৰিত্ৰা অম্হাকং ভগৰতি লোকে উপ্পজ্জিত্ৰা পৰত্তিতৰরধম্মচক্কে অনুক্কমেন রাজগহং উপনিস্সায ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তে পুনপি ইট্ঠকৰতিযংযেৰ অঞ্ঞতরস্মিং সংসারমোচককুলেযেৰ নিব্বত্তিত্ৰা যদা সত্তট্ঠৰস্সুদ্দেসিককালে অঞ্ঞাহি দারিকাহি সদ্ধিং রথিকায কীল়নসমত্থা অহোসি, তদা আযস্মা সারিপুত্তত্থেরো তমেৰ গামং উপনিস্সায অরুণৰতীৰিহারে ৰিহরন্তো একদিৰসং দ্ৰাদসহি ভিক্খূহি সদ্ধিং তস্স গামস্স দ্ৰারসমীপেন মগ্গেন অতিক্কমতি. তস্মিং খণে বহূ গামদারিকা গামতো নিক্খমিত্ৰা দ্ৰারসমীপে কীল়ন্তিযো পসন্নমানসা মাতাপিতূনং পটিপত্তিদস্সনেন ৰেগেনাগন্ত্ৰা থেরং অঞ্ঞে চ ভিক্খূ পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিংসু. সা পনেসা অস্সদ্ধকুলস্স ধীতা চিরকালং অপরিচিতকুসলতায সাধুজনাচারৰিরহিতা অনাদরা অলক্খিকা ৰিয অট্ঠাসি. থেরো তস্সা পুব্বচরিতং ইদানি চ সংসারমোচককুলে নিব্বত্তনং আযতিঞ্চ নিরযে নিব্বত্তনারহতং দিস্ৰা ‘‘সচাযং মং ৰন্দিস্সতি, নিরযে ন উপ্পজ্জিস্সতি, পেতেসু নিব্বত্তিত্ৰাপি মমংযেৰ নিস্সায সম্পত্তিং পটিলভিস্সতী’’তি ঞত্ৰা করুণাসঞ্চোদিতমানসো তা দারিকাযো আহ – ‘‘তুম্হে ভিক্খূ ৰন্দথ, অযং পন দারিকা অলক্খিকা ৰিয ঠিতা’’তি. অথ নং তা দারিকা হত্থেসু পরিগ্গহেত্ৰা আকড্ঢিত্ৰা বলক্কারেন থেরস্স পাদে ৰন্দাপেসুং.
সা অপরেন সমযেন ৰযপ্পত্তা দীঘরাজিযং সংসারমোচককুলে অঞ্ঞতরস্স কুমারস্স দিন্না পরিপুণ্ণগব্ভা হুত্ৰা কালকতা পেতেসু উপ্পজ্জিত্ৰা নগ্গা দুব্বণ্ণরূপা খুপ্পিপাসাভিভূতা অতিৰিয বীভচ্ছদস্সনা ৰিচরন্তী রত্তিযং আযস্মতো সারিপুত্তত্থেরস্স অত্তানং দস্সেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. তং দিস্ৰা থেরো –
৯৫. ‘‘নগ্গা দুব্বণ্ণরূপাসি, কিসা ধমনিসন্থতা;
উপ্ফাসুলিকে কিসিকে, কা নু ত্ৰং ইধ তিট্ঠসী’’তি. –
গাথায পুচ্ছি. তত্থ ধমনিসন্থতাতি নিম্মংসলোহিততায সিরাজালেহি পত্থতগত্তা. উপ্ফাসুলিকেতি উগ্গতফাসুলিকে. কিসিকেতি কিসসরীরে. পুব্বেপি ‘‘কিসা’’তি ৰত্ৰা পুন ‘‘কিসিকে’’তি ৰচনং অট্ঠিচম্মন্হারুমত্তসরীরতায অতিৰিয কিসভাৰদস্সনত্থং ৰুত্তং. তং সুত্ৰা পেতী অত্তানং পৰেদেন্তী –
৯৬. ‘‘অহং ভদন্তে পেতীম্হি, দুগ্গতা যমলোকিকা;
পাপকম্মং করিত্ৰান, পেতলোকং ইতো গতা’’তি. – গাথং ৰত্ৰা পুন থেরেন –
৯৭. ‘‘কিং নু কাযেন ৰাচায, মনসা দুক্কটং কতং;
কিস্সকম্মৰিপাকেন, পেতলোকং ইতো গতা’’তি. –
কতকম্মং পুট্ঠা ‘‘অদানসীলা মচ্ছরিনী হুত্ৰা পেতযোনিযং নিব্বত্তিত্ৰা এৰং মহাদুক্খং অনুভৰামী’’তি দস্সেন্তী তিস্সো গাথা অভাসি –
৯৮. ‘‘অনুকম্পকা ময্হং নাহেসুং ভন্তে, পিতা চ মাতা অথৰাপি ঞাতকা;
যে মং নিযোজেয্যুং দদাহি দানং, পসন্নচিত্তা সমণব্রাহ্মণানং.
৯৯. ‘‘ইতো অহং ৰস্সসতানি পঞ্চ, যং এৰরূপা ৰিচরামি নগ্গা;
খুদায তণ্হায চ খজ্জমানা, পাপস্স কম্মস্স ফলং মমেদং.
১০০. ‘‘ৰন্দামি তং অয্য পসন্নচিত্তা, অনুকম্প মং ৰীর মহানুভাৰ;
দত্ৰা চ মে আদিস যঞ্হি কিঞ্চি, মোচেহি মং দুগ্গতিযা ভদন্তে’’তি.
৯৮. তত্থ অনুকম্পকাতি সম্পরাযিকেন অত্থেন অনুগ্গণ্হকা. ভন্তেতি থেরং আলপতি. যে মং নিযোজেয্যুন্তি মাতা ৰা পিতা ৰা অথ ৰা ঞাতকা এদিসা পসন্নচিত্তা হুত্ৰা ‘‘সমণব্রাহ্মণানং দদাহি দান’’ন্তি যে মং নিযোজেয্যুং, তাদিসা অনুকম্পকা ময্হং নাহেসুন্তি যোজনা.
৯৯. ইতো অহং ৰস্সসতানি পঞ্চ, যং এৰরূপা ৰিচরামি নগ্গাতি ইদং সা পেতী ইতো ততিযায জাতিযা অত্তনো পেতত্তভাৰং অনুস্সরিত্ৰা ইদানিপি তথা পঞ্চৰস্সসতানি ৰিচরামীতি অধিপ্পাযেনাহ. তত্থ যন্তি যস্মা, দানাদীনং পুঞ্ঞানং অকতত্তা এৰরূপা নগ্গা পেতী হুত্ৰা ইতো পট্ঠায ৰস্সসতানি পঞ্চ ৰিচরামীতি যোজনা. তণ্হাযাতি পিপাসায. খজ্জমানাতি খাদিযমানা, বাধিযমানাতি অত্থো.
১০০. ৰন্দামি তং অয্য পসন্নচিত্তাতি অয্য, তমহং পসন্নচিত্তা হুত্ৰা ৰন্দামি, এত্তকমেৰ পুঞ্ঞং ইদানি মযা কাতুং সক্কাতি দস্সেতি. অনুকম্প মন্তি অনুগ্গণ্হ মমং উদ্দিস্স অনুদ্দযং করোহি. দত্ৰা চ মে আদিস যঞ্হি কিঞ্চীতি কিঞ্চিদেৰ দেয্যধম্মং সমণব্রাহ্মণানং দত্ৰা তং দক্খিণং ময্হং আদিস, তেন মে ইতো পেতযোনিতো মোক্খো ভৰিস্সতীতি অধিপ্পাযেন ৰদতি. তেনেৰাহ ‘‘মোচেহি মং দুগ্গতিযা ভদন্তে’’তি.
এৰং পেতিযা ৰুত্তে যথা সো থেরো পটিপজ্জি, তং দস্সেতুং সঙ্গীতিকারেহি তিস্সো গাথা ৰুত্তা –
১০১. ‘‘সাধূতি সো পটিস্সুত্ৰা, সারিপুত্তোনুকম্পকো;
ভিক্খূনং আলোপং দত্ৰা, পাণিমত্তঞ্চ চোল়কং;
থালকস্স চ পানীযং, তস্সা দক্খিণমাদিসি.
১০২. ‘‘সমনন্তরানুদ্দিট্ঠে, ৰিপাকো উদপজ্জথ;
ভোজনচ্ছাদনপানীযং, দক্খিণায ইদং ফলং.
১০৩. ‘‘ততো সুদ্ধা সুচিৰসনা, কাসিকুত্তমধারিনী;
ৰিচিত্তৰত্থাভরণা, সারিপুত্তং উপসঙ্কমী’’তি.
১০১-১০৩. তত্থ ভিক্খূনন্তি ভিক্খুনো, ৰচনৰিপল্লাসেন হেতং ৰুত্তং. ‘‘আলোপং ভিক্খুনো দত্ৰা’’তি কেচি পঠন্তি. আলোপন্তি কবল়ং, একালোপমত্তং ভোজনন্তি অত্থো. পাণিমত্তঞ্চ চোল়কন্তি একহত্থপ্পমাণং চোল়খণ্ডন্তি অত্থো. থালকস্স চ পানীযন্তি একথালকপূরণমত্তং উদকং. সেসং খল্লাটিযপেতৰত্থুস্মিং ৰুত্তনযমেৰ.
অথাযস্মা সারিপুত্তো তং পেতিং পীণিন্দ্রিযং পরিসুদ্ধছৰিৰণ্ণং দিব্বৰত্থাভরণালঙ্কারং সমন্ততো অত্তনো পভায ওভাসেন্তিং অত্তনো সন্তিকং উপগন্ত্ৰা ঠিতং দিস্ৰা পচ্চক্খতো কম্মফলং তায ৰিভাৰেতুকামো হুত্ৰা তিস্সো গাথা অভাসি –
১০৪. ‘‘অভিক্কন্তেন ৰণ্ণেন, যা ত্ৰং তিট্ঠসি দেৰতে;
ওভাসেন্তী দিসা সব্বা, ওসধী ৰিয তারকা.
১০৫. ‘‘কেন তেতাদিসো ৰণ্ণো, কেন তে ইধ মিজ্ঝতি;
উপ্পজ্জন্তি চ তে ভোগা, যে কেচি মনসো পিযা.
১০৬. ‘‘পুচ্ছামি তং দেৰি মহানুভাৰে, মনুস্সভূতা কিমকাসি পুঞ্ঞং;
কেনাসি এৰং জলিতানুভাৰা, ৰণ্ণো চ তে সব্বদিসা পভাসতী’’তি.
১০৪. তত্থ অভিক্কন্তেনাতি অতিমনাপেন, অভিরূপেনাতি অত্থো. ৰণ্ণেনাতি ছৰিৰণ্ণেন. ওভাসেন্তী দিসা সব্বাতি সব্বাপি দস দিসা জোতেন্তী একালোকং করোন্তী. যথা কিন্তি আহ ‘‘ওসধী ৰিয তারকা’’তি. উস্সন্না পভা এতায ধীযতি, ওসধানং ৰা অনুবলপ্পদাযিকাতি কত্ৰা ‘‘ওসধী’’তি লদ্ধনামা তারকা যথা সমন্ততো আলোকং কুরুমানা তিট্ঠতি, এৰমেৰ ত্ৰং সব্বদিসা ওভাসেন্তীতি অত্থো.
১০৫. কেনাতি কিং-সদ্দো পুচ্ছাযং. হেতুঅত্থে চেতং করণৰচনং, কেন হেতুনাতি অত্থো. তেতি তৰ. এতাদিসোতি এদিসো, এতরহি যথাদিস্সমানোতি ৰুত্তং হোতি. কেন তে ইধ মিজ্ঝতীতি কেন পুঞ্ঞৰিসেসেন ইধ ইমস্মিং ঠানে ইদানি তযা লব্ভমানং সুচরিতফলং ইজ্ঝতি নিপ্ফজ্জতি. উপ্পজ্জন্তীতি নিব্বত্তন্তি. ভোগাতি পরিভুঞ্জিতব্বট্ঠেন ‘‘ভোগা’’তি লদ্ধনামা ৰত্থাভরণাদিৰিত্তূপকরণৰিসেসা. যে কেচীতি ভোগে অনৰসেসতো ব্যাপেত্ৰা সঙ্গণ্হাতি. অনৰসেসব্যাপকো হি অযং নিদ্দেসো যথা ‘‘যে কেচি সঙ্খারা’’তি. মনসো পিযাতি মনসা পিযাযিতব্বা, মনাপিযাতি অত্থো.
১০৬. পুচ্ছামীতি পুচ্ছং করোমি, ঞাতুং ইচ্ছামীতি অত্থো. তন্তি ত্ৰং. দেৰীতি দিব্বানভাৰসমঙ্গিতায, দেৰি. তেনাহ ‘‘মহানুভাৰে’’তি. মনুস্সভূতাতি মনুস্সেসু জাতা মনুস্সভাৰং পত্তা. ইদং যেভুয্যেন সত্তা মনুস্সত্তভাৰে ঠিতা পুঞ্ঞানি করোন্তীতি কত্ৰা ৰুত্তং. অযমেতাযং গাথানং সঙ্খেপতো অত্থো, ৰিত্থারতো পন পরমত্থদীপনিযং ৰিমানৰত্থুঅট্ঠকথাযং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.
এৰং পুন থেরেন পুট্ঠা পেতী তস্সা সম্পত্তিযা লদ্ধকারণং পকাসেন্তী সেসগাথা অভাসি –
১০৭. ‘‘উপ্পণ্ডুকিং কিসং ছাতং, নগ্গং সম্পতিতচ্ছৰিং;
মুনি কারুণিকো লোকে, তং মং অদ্দক্খি দুগ্গতং.
১০৮. ‘‘ভিক্খূনং আলোপং দত্ৰা, পাণিমত্তঞ্চ চোল়কং;
থালকস্স চ পানীযং, মম দক্খিণমাদিসি.
১০৯. ‘‘আলোপস্স ফলং পস্স, ভত্তং ৰস্সসতং দস;
ভুঞ্জামি কামকামিনী, অনেকরসব্যঞ্জনং.
১১০. ‘‘পাণিমত্তস্স চোল়স্স, ৰিপাকং পস্স যাদিসং;
যাৰতা নন্দরাজস্স, ৰিজিতস্মিং পটিচ্ছদা.
১১১. ‘‘ততো বহুতরা ভন্তে, ৰত্থানচ্ছাদনানি মে;
কোসেয্যকম্বলীযানি, খোমকপ্পাসিকানি চ.
১১২. ‘‘ৰিপুলা চ মহগ্ঘা চ, তেপাকাসেৰলম্বরে;
সাহং তং পরিদহামি, যং যঞ্হি মনসো পিযং.
১১৩. ‘‘থালকস্স চ পানীযং, ৰিপাকং পস্স যাদিসং;
গম্ভীরা চতুরস্সা চ, পোক্খরঞ্ঞো সুনিম্মিতা.
১১৪. ‘‘সেতোদকা সুপ্পতিত্থা, সীতা অপ্পটিগন্ধিযা;
পদুমুপ্পলসঞ্ছন্না, ৰারিকিঞ্জক্খপূরিতা.
১১৫. ‘‘সাহং রমামি কীল়ামি, মোদামি অকুতোভযা;
মুনিং কারুণিকং লোকে, ভন্তে ৰন্দিতুমাগতা’’তি.
১০৭. তত্থ উপ্পণ্ডুকিন্তি উপ্পণ্ডুকজাতং. ছাতন্তি বুভুক্খিতং খুদায অভিভূতং. সম্পতিতচ্ছৰিন্তি ছিন্নভিন্নসরীরচ্ছৰিং. লোকেতি ইদং ‘‘কারুণিকো’’তি এত্থ ৰুত্তকরুণায ৰিসযদস্সনং. তং মন্তি তাদিসং মমং, ৰুত্তনযেন একন্ততো করুণট্ঠানিযং মং. দুগ্গতন্তি দুগ্গতিং গতং.
১০৮-১০৯. ভিক্খূনং আলোপং দত্ৰাতিআদি থেরেন অত্তনো করুণায কতাকারদস্সনং. তত্থ ভত্তন্তি ওদনং, দিব্বভোজনন্তি অত্থো. ৰস্সসতং দসাতি দস ৰস্সসতানি, ৰস্সসহস্সন্তি ৰুত্তং হোতি. অচ্চন্তসংযোগে চেতং উপযোগৰচনং. ভুঞ্জামি কামকামিনী, অনেকরসব্যঞ্জনন্তি অঞ্ঞেহিপি কামেতব্বকামেহি সমন্নাগতা অনেকরসব্যঞ্জনং ভত্তং ভুঞ্জামীতি যোজনা.
১১০. চোল়স্সাতি দেয্যধম্মসীসেন তব্বিসযং দানমযং পুঞ্ঞমেৰ দস্সেতি. ৰিপাকং পস্স যাদিসন্তি তস্স চোল়দানস্স ৰিপাকসঙ্খাতং ফলং পস্স, ভন্তে. তং পন যাদিসং যথারূপং, কিন্তি চেতি আহ ‘‘যাৰতা নন্দরাজস্সা’’তিআদি.
তত্থ কোযং নন্দরাজা নাম? অতীতে কির দসৰস্সসহস্সাযুকেসু মনুস্সেসু বারাণসিৰাসী একো কুটুম্বিকো অরঞ্ঞে জঙ্ঘাৰিহারং ৰিচরন্তো অরঞ্ঞট্ঠানে অঞ্ঞতরং পচ্চেকবুদ্ধং অদ্দস. সো পচ্চেকবুদ্ধো তত্থ চীৰরকম্মং করোন্তো অনুৰাতে অপ্পহোন্তে সংহরিত্ৰাৰ ঠপেতুং আরদ্ধো. সো কুটুম্বিকো তং দিস্ৰা, ‘‘ভন্তে, কিং করোথা’’তি ৰত্ৰা তেন অপ্পিচ্ছতায কিঞ্চি অৰুত্তেপি ‘‘চীৰরদুস্সং নপ্পহোতী’’তি ঞত্ৰা অত্তনো উত্তরাসঙ্গং পচ্চেকবুদ্ধস্স পাদমূলে ঠপেত্ৰা অগমাসি. পচ্চেকবুদ্ধো তং গহেত্ৰা অনুৰাতং আরোপেন্তো চীৰরং কত্ৰা পারুপি. সো কুটুম্বিকা জীৰিতপরিযোসানে কালং কত্ৰা তাৰতিংসভৰনে নিব্বত্তিত্ৰা তত্থ যাৰতাযুকং দিব্বসম্পত্তিং অনুভৰিত্ৰা ততো চৰিত্ৰা বারাণসিতো যোজনমত্তে ঠানে অঞ্ঞতরস্মিং গামে অমচ্চকুলে নিব্বত্তি.
তস্স ৰযপ্পত্তকালে তস্মিং গামে নক্খত্তং সঙ্ঘুট্ঠং অহোসি. সো মাতরং আহ – ‘‘অম্ম, সাটকং মে দেহি, নক্খত্তং কীল়িস্সামী’’তি. সা সুধোতৰত্থং নীহরিত্ৰা অদাসি. ‘‘অম্ম, থূলং ইদ’’ন্তি. অঞ্ঞং নীহরিত্ৰা অদাসি, তম্পি পটিক্খিপি. অথ নং মাতা আহ – ‘‘তাত, যাদিসে গেহে মযং জাতা, নত্থি নো ইতো সুখুমতরস্স ৰত্থস্স পটিলাভায পুঞ্ঞ’’ন্তি. ‘‘লভনট্ঠানং গচ্ছামি, অম্মা’’তি. ‘‘গচ্ছ, পুত্ত, অহং অজ্জেৰ তুয্হং বারাণসিনগরে রজ্জপটিলাভং ইচ্ছামী’’তি. সো ‘‘সাধু, অম্মা’’তি মাতরং ৰন্দিত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা আহ – ‘‘গচ্ছামি, অম্মা’’তি. ‘‘গচ্ছ, তাতা’’তি. এৰং কিরস্সা চিত্তং অহোসি – ‘‘কহং গমিস্সতি, ইধ ৰা এত্থ ৰা গেহে নিসীদিস্সতী’’তি. সো পন পুঞ্ঞনিযামেন চোদিযমানো গামতো নিক্খমিত্ৰা বারাণসিং গন্ত্ৰা মঙ্গলসিলাপট্টে সসীসং পারুপিত্ৰা নিপজ্জি. সো চ বারাণসিরঞ্ঞো কালকতস্স সত্তমো দিৰসো হোতি.
অমচ্চা চ পুরোহিতো চ রঞ্ঞো সরীরকিচ্চং কত্ৰা রাজঙ্গণে নিসীদিত্ৰা মন্তযিংসু – ‘‘রঞ্ঞো একা ধীতা অত্থি, পুত্তো নত্থি, অরাজকং রজ্জং ন তিট্ঠতি, ফুস্সরথং ৰিস্সজ্জেমা’’তি. তে কুমুদৰণ্ণে চত্তারো সিন্ধৰে যোজেত্ৰা সেতচ্ছত্তপ্পমুখং পঞ্চৰিধং রাজককুধভণ্ডং রথস্মিংযেৰ ঠপেত্ৰা রথং ৰিস্সজ্জেত্ৰা পচ্ছতো তূরিযানি পগ্গণ্হাপেসুং. রথো পাচীনদ্ৰারেন নিক্খমিত্ৰা উয্যানাভিমুক্খো অহোসি. ‘‘পরিচযেন উয্যানাভিমুখো গচ্ছতি, নিৰত্তেমা’’তি কেচি আহংসু. পুরোহিতো ‘‘মা নিৰত্তযিত্থা’’তি আহ. রথো কুমারং পদক্খিণং কত্ৰা আরোহনসজ্জো হুত্ৰা অট্ঠাসি, পুরোহিতো পারুপনকণ্ণং অপনেত্ৰা পাদতলানি ওলোকেন্তো ‘‘তিট্ঠতু অযং দীপো, দ্ৰিসহস্সদীপপরিৰারেসু চতূসু মহাদীপেসু একরজ্জং কারেতুং যুত্তো’’তি ৰত্ৰা ‘‘তূরিযানি পগ্গণ্হথ, পুনপি পগ্গণ্হথা’’তি তিক্খত্তুং তূরিযানি পগ্গণ্হাপেসি.
অথ কুমারো মুখং ৰিৰরিত্ৰা ওলোকেত্ৰা ‘‘কেন কম্মেন আগতত্থ, তাতা’’তি আহ. ‘‘দেৰ, তুম্হাকং রজ্জং পাপুণাতী’’তি. ‘‘তুম্হাকং রাজা কহ’’ন্তি? ‘‘দিৰঙ্গতো, সামী’’তি. ‘‘কতি দিৰসা অতিক্কন্তা’’তি? ‘‘অজ্জ সত্তমো দিৰসো’’তি. ‘‘পুত্তো ৰা ধীতা ৰা নত্থী’’তি? ‘‘ধীতা অত্থি, দেৰ, পুত্তো নত্থী’’তি. ‘‘তেন হি করিস্সামি রজ্জ’’ন্তি. তে তাৰদেৰ অভিসেকমণ্ডপং কত্ৰা রাজধীতরং সব্বালঙ্কারেহি অলঙ্করিত্ৰা উয্যানং আনেত্ৰা কুমারস্স অভিসেকং অকংসু.
অথস্স কতাভিসেকস্স সতসহস্সগ্ঘনিকং ৰত্থং উপনেসুং. সো ‘‘কিমিদং, তাতা’’তি আহ. ‘‘নিৰাসনৰত্থং, দেৰা’’তি. ‘‘ননু, তাতা, থূল’’ন্তি? ‘‘মনুস্সানং পরিভোগৰত্থেসু ইতো সুখুমতরং নত্থি, দেৰা’’তি. ‘‘তুম্হাকং রাজা এৰরূপং নিৰাসেসী’’তি? ‘‘আম, দেৰা’’তি. ‘‘ন মঞ্ঞে পুঞ্ঞৰা তুম্হাকং রাজা (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.১৯১) সুৰণ্ণভিঙ্কারং আহরথ, লভিস্সামি ৰত্থ’’ন্তি. সুৰণ্ণভিঙ্কারং আহরিংসু. সো উট্ঠায হত্থে ধোৰিত্ৰা মুখং ৰিক্খালেত্ৰা হত্থেন উদকং আদায পুরত্থিমদিসাযং অব্ভুক্কিরি. তদা ঘনপথৰিং ভিন্দিত্ৰা অট্ঠ কপ্পরুক্খা উট্ঠহিংসু. পুন উদকং গহেত্ৰা দক্খিণায পচ্ছিমায উত্তরাযাতি এৰং চতূসু দিসাসু অব্ভুক্কিরি. সব্বদিসাসু অট্ঠ অট্ঠ কত্ৰা দ্ৰত্তিংস কপ্পরুক্খা উট্ঠহিংসু. একেকায দিসায সোল়স সোল়স কত্ৰা চতুসট্ঠি কম্মরুক্খাতি কেচি ৰদন্তি. সো একং দিব্বদুস্সং নিৰাসেত্ৰা একং পারুপিত্ৰা ‘‘নন্দরঞ্ঞো ৰিজিতে সুত্তকন্তিকা ইত্থিযো মা সুত্তং কন্তিংসূতি ভেরিং চরাপেথা’’তি ৰত্ৰা ছত্তং উস্সাপেত্ৰা অলঙ্কতপটিযত্তো হত্থিক্খন্ধৰরগতো নগরং পৰিসিত্ৰা পাসাদং আরুয্হ মহাসম্পত্তিং অনুভৰি.
এৰং গচ্ছন্তে কালে একদিৰসং দেৰী রঞ্ঞো সম্পত্তিং দিস্ৰা ‘‘অহো তপস্সী’’তি কারুঞ্ঞাকারং দস্সেসি. ‘‘কিমিদং, দেৰী’’তি চ পুট্ঠা ‘‘অতিমহতী তে, দেৰ, সম্পত্তি. অতীতে অদ্ধনি কল্যাণং অকত্থ, ইদানি অনাগতস্স অত্থায কুসলং ন করোথা’’তি আহ. ‘‘কস্স দেম? সীলৰন্তো নত্থী’’তি. ‘‘অসুঞ্ঞো, দেৰ, জম্বুদীপো অরহন্তেহি, তুম্হে দানমেৰ সজ্জেথ, অহং অরহন্তে লচ্ছামী’’তি আহ. পুনদিৰসে রাজা মহারহং দানং সজ্জাপেসি. দেৰী ‘‘সচে ইমিস্সায দিসায অরহন্তো অত্থি, ইধাগন্ত্ৰা অম্হাকং ভিক্খং গণ্হন্তূ’’তি অধিট্ঠহিত্ৰা উত্তরদিসাভিমুখা উরেন নিপজ্জি. নিপন্নমত্তায এৰ দেৰিযা হিমৰন্তে ৰসন্তানং পদুমৰতিযা পুত্তানং পঞ্চসতানং পচ্চেকবুদ্ধানং জেট্ঠকো মহাপদুমপচ্চেকবুদ্ধো ভাতিকে আমন্তেসি – ‘‘মারিসা নন্দরাজা তুম্হে নিমন্তেতি, অধিৰাসেথ তস্সা’’তি. তে অধিৰাসেত্ৰা তাৰদেৰ আকাসেনাগন্ত্ৰা উত্তরদ্ৰারে ওতরিংসু. মনুস্সা ‘‘পঞ্চসতা, দেৰ, পচ্চেকবুদ্ধা আগতা’’তি রঞ্ঞো আরোচেসুং. রাজা সদ্ধিং দেৰিযা আগন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা পত্তং গহেত্ৰা পচ্চেকবুদ্ধে পাসাদং আরোপেত্ৰা তত্থ তেসং দানং দত্ৰা ভত্তকিচ্চাৰসানে রাজা সঙ্ঘত্থেরস্স, দেৰী সঙ্ঘনৰকস্স পাদমূলে নিপজ্জিত্ৰা ‘‘অয্যা, পচ্চযেহি ন কিলমিস্সন্তি, মযং পুঞ্ঞেন ন হাযিস্সাম, অম্হাকং ইধ নিৰাসায পটিঞ্ঞং দেথা’’তি পটিঞ্ঞং কারেত্ৰা উয্যানে নিৰাসট্ঠানানি কারেত্ৰা যাৰজীৰং পচ্চেকবুদ্ধে উপট্ঠহিত্ৰা তেসু পরিনিব্বুতেসু সাধুকীল়িতং কারেত্ৰা গন্ধদারুআদীহি সরীরকিচ্চং কারেত্ৰা ধাতুযো গহেত্ৰা চেতিযং পতিট্ঠাপেত্ৰা ‘‘এৰরূপানম্পি নাম মহানুভাৰানং মহেসীনং মরণং ভৰিস্সতি, কিমঙ্গং পন মাদিসান’’ন্তি সংৰেগজাতো জেট্ঠপুত্তং রজ্জে পতিট্ঠাপেত্ৰা সযং তাপসপব্বজ্জং পব্বজি. দেৰীপি ‘‘রঞ্ঞে পব্বজিতে অহং কিং করিস্সামী’’তি পব্বজি. দ্ৰেপি উয্যানে ৰসন্তা ঝানানি নিব্বত্তেত্ৰা ঝানসুখেন ৰীতিনামেত্ৰা আযুপরিযোসানে ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তিংসু. সো কির নন্দরাজা অম্হাকং সত্থু মহাসাৰকো মহাকস্সপত্থেরো অহোসী, তস্স অগ্গমহেসী ভদ্দা কাপিলানী নাম.
অযং পন নন্দরাজা দস ৰস্সসহস্সানি সযং দিব্বৰত্থানি পরিদহন্তো সব্বমেৰ অত্তনো ৰিজিতং উত্তরকুরুসদিসং করোন্তো আগতাগতানং মনুস্সানং দিব্বদুস্সানি অদাসি. তযিদং দিব্বৰত্থসমিদ্ধিং সন্ধায সা পেতী আহ ‘‘যাৰতা নন্দরাজস্স, ৰিজিতস্মিং পটিচ্ছদা’’তি. তত্থ ৰিজিতস্মিন্তি রট্ঠে. পটিচ্ছদাতি ৰত্থানি. তানি হি পটিচ্ছাদেন্তি এতেহীতি ‘‘পটিচ্ছদা’’তি ৰুচ্চন্তি.
১১১. ইদানি সা পেতী ‘‘নন্দরাজসমিদ্ধিতোপি এতরহি ময্হং সমিদ্ধি ৰিপুলতরা’’তি দস্সেন্তী ‘‘ততো বহুতরা, ভন্তে, ৰত্থানচ্ছাদনানি মে’’তিআদিমাহ. তত্থ ততোতি নন্দরাজস্স পরিগ্গহভূতৰত্থতোপি বহুতরানি ময্হং ৰত্থচ্ছাদনানীতি অত্থো. ৰত্থানচ্ছাদনানীতি নিৰাসনৰত্থানি চেৰ পারুপনৰত্থানি চ. কোসেয্যকম্বলীযানীতি কোসেয্যানি চেৰ কম্বলানি চ. খোমকপ্পাসিকানীতি খোমৰত্থানি চেৰ কপ্পাসমযৰত্থানি চ.
১১২. ৰিপুলাতি আযামতো চ ৰিত্থারতো চ ৰিপুলা. মহগ্ঘাতি মহগ্ঘৰসেন মহন্তা মহারহা. আকাসেৰলম্বরেতি আকাসেযেৰ ওলম্বমানা তিট্ঠন্তি. যং যঞ্হি মনসো পিযন্তি যং যং ময্হং মনসো পিযং, তং তং গহেত্ৰা পরিদহামি পারুপামি চাতি যোজনা.
১১৩. থালকস্স চ পানীযং, ৰিপাকং পস্স যাদিসন্তি থালকপূরণমত্তং পানীযং দিন্নং অনুমোদিতং, তস্স পন ৰিপাকং যাদিসং যাৰ মহন্তং পস্সাতি দস্সেন্তী ‘‘গম্ভীরা চতুরস্সা চা’’তিআদিমাহ. তত্থ গম্ভীরাতি অগাধা. চতুরস্সাতি চতুরস্সসণ্ঠানা. পোক্খরঞ্ঞোতি পোক্খরণিযো. সুনিম্মিতাতি কম্মানুভাৰেনেৰ সুট্ঠু নিম্মিতা.
১১৪. সেতোদকাতি সেতউদকা সেতৰালুকসম্পরিকিণ্ণা. সুপ্পতিত্থাতি সুন্দরতিত্থা. সীতাতি সীতলোদকা. অপ্পটিগন্ধিযাতি পটিকূলগন্ধরহিতা সুরভিগন্ধা. ৰারিকিঞ্জক্খপূরিতাতি কমলকুৰলযাদীনং কেসরসঞ্ছন্নেন ৰারিনা পরিপুণ্ণা.
১১৫. সাহন্তি সা অহং. রমামীতি রতিং ৰিন্দামি. কীল়ামীতি ইন্দ্রিযানি পরিচারেমি. মোদামীতি ভোগসম্পত্তিযা পমুদিতা হোমি. অকুতোভযাতি কুতোচিপি অসঞ্জাতভযা, সেরী সুখৰিহারিনী হোমি. ভন্তে, ৰন্দিতুমাগতাতি, ভন্তে, ইমিস্সা দিব্বসম্পত্তিযা পটিলাভস্স কারণভূতং ত্ৰং ৰন্দিতুং আগতা উপগতাতি অত্থো. যং পনেত্থ অত্থতো অৰিভত্তং, তং তত্থ তত্থ ৰুত্তমেৰ.
এৰং তায পেতিযা ৰুত্তে আযস্মা সারিপুত্তো ইট্ঠকৰতিযং দীঘরাজিযন্তি গামদ্ৰযৰাসিকেসু অত্তনো সন্তিকং উপগতেসু মনুস্সেসু ইমমত্থং ৰিত্থারতো কথেন্তো সংৰেজেত্ৰা সংসারমোচনপাপকম্মতো মোচেত্ৰা উপাসকভাৰে পতিট্ঠাপেসি. সা পৰত্তি ভিক্খূসু পাকটা জাতা. তং ভিক্খূ ভগৰতো আরোচেসুং. ভগৰা তমত্থং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৰা সম্পত্তপরিসায ধম্মং দেসেসি, সা দেসনা মহাজনস্স সাত্থিকা অহোসীতি.
সংসারমোচকপেতিৰত্থুৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.