১. খেত্তূপমপেতৰত্থুৰণ্ণনা
তং পনেতং ৰত্থুং ভগৰা রাজগহে ৰিহরন্তো ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে অঞ্ঞতরং সেট্ঠিপুত্তপেতং আরব্ভ কথেসি. রাজগহে কির অঞ্ঞতরো অড্ঢো মহদ্ধনো মহাভোগো পহূতৰিত্তূপকরণো অনেককোটিধনসন্নিচযো সেট্ঠি অহোসি. তস্স মহাধনসম্পন্নতায ‘‘মহাধনসেট্ঠি’’ত্ৰেৰ সমঞ্ঞা অহোসি. একোৰ পুত্তো অহোসি, পিযো মনাপো. তস্মিং ৰিঞ্ঞুতং পত্তে মাতাপিতরো এৰং চিন্তেসুং – ‘‘অম্হাকং পুত্তস্স দিৰসে দিৰসে সহস্সং সহস্সং পরিব্বযং করোন্তস্স ৰস্সসতেনাপি অযং ধনসন্নিচযো পরিক্খযং ন গমিস্সতি, কিং ইমস্স সিপ্পুগ্গহণপরিস্সমেন, অকিলন্তকাযচিত্তো যথাসুখং ভোগে পরিভুঞ্জতূ’’তি সিপ্পং ন সিক্খাপেসুং. ৰযপ্পত্তে পন কুলরূপযোব্বনৰিলাসসম্পন্নং কামাভিমুখং ধম্মসঞ্ঞাৰিমুখং কঞ্ঞং আনেসুং. সো তায সদ্ধিং অভিরমন্তো ধম্মে চিত্তমত্তম্পি অনুপ্পাদেত্ৰা, সমণব্রাহ্মণগুরুজনেসু অনাদরো হুত্ৰা, ধুত্তজনপরিৰুতো রজ্জমানো পঞ্চকামগুণে রতো গিদ্ধো মোহেন অন্ধো হুত্ৰা কালং ৰীতিনামেত্ৰা, মাতাপিতূসু কালকতেসু নটনাটকগাযকাদীনং যথিচ্ছিতং দেন্তো ধনং ৰিনাসেত্ৰা নচিরস্সেৰ পারিজুঞ্ঞপ্পত্তো হুত্ৰা, ইণং গহেত্ৰা জীৰিকং কপ্পেন্তো পুন ইণম্পি অলভিত্ৰা ইণাযিকেহি চোদিযমানো তেসং অত্তনো খেত্তৰত্থুঘরাদীনি দত্ৰা, কপালহত্থো ভিক্খং চরিত্ৰা ভুঞ্জন্তো তস্মিংযেৰ নগরে অনাথসালাযং ৰসতি.
অথ নং একদিৰসং চোরা সমাগতা এৰমাহংসু – ‘‘অম্ভো পুরিস, কিং তুয্হং ইমিনা দুজ্জীৰিতেন, তরুণো ত্ৰমসি থামজৰবলসম্পন্নো, কস্মা হত্থপাদৰিকলো ৰিয অচ্ছসি? এহি অম্হেহি সহ চোরিকায পরেসং সন্তকং গহেত্ৰা সুখেন জীৰিকং কপ্পেহী’’তি. সো ‘‘নাহং চোরিকং কাতুং জানামী’’তি আহ. চোরা ‘‘মযং তং সিক্খাপেম, কেৰলং ত্ৰং অম্হাকং ৰচনং করোহী’’তি আহংসু. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা তেহি সদ্ধিং অগমাসি. অথ তে চোরা তস্স হত্থে মহন্তং মুগ্গরং দত্ৰা সন্ধিং ছিন্দিত্ৰা ঘরং পৰিসন্তো তং সন্ধিমুখে ঠপেত্ৰা আহংসু – ‘‘সচে ইধ অঞ্ঞো কোচি আগচ্ছতি, তং ইমিনা মুগ্গরেন পহরিত্ৰা একপ্পহারেনেৰ মারেহী’’তি. সো অন্ধবালো হিতাহিতং অজানন্তো পরেসং আগমনমেৰ ওলোকেন্তো তত্থ অট্ঠাসি. চোরা পন ঘরং পৰিসিত্ৰা গয্হূপগং ভণ্ডং গহেত্ৰা ঘরমনুস্সেহি ঞাতমত্তাৰ ইতো চিতো চ পলাযিংসু. ঘরমনুস্সা উট্ঠহিত্ৰা সীঘং সীঘং ধাৰন্তা ইতো চিতো চ ওলোকেন্তা তং পুরিসং সন্ধিদ্ৰারে ঠিতং দিস্ৰা ‘‘হরে দুট্ঠচোরা’’তি গহেত্ৰা হত্থপাদে মুগ্গরাদীহি পোথেত্ৰা রঞ্ঞো দস্সেসুং – ‘‘অযং, দেৰ, চোরো সন্ধিসুখে গহিতো’’তি. রাজা ‘‘ইমস্স সীসং ছিন্দাপেহী’’তি নগরগুত্তিকং আণাপেসি. ‘‘সাধু, দেৰা’’তি নগরগুত্তিকো তং গাহাপেত্ৰা পচ্ছাবাহং গাল়্হবন্ধনং বন্ধাপেত্ৰা রত্তৰণ্ণৰিরল়মালাবন্ধকণ্ঠং ইট্ঠকচুণ্ণমক্খিতসীসং ৰজ্ঝপহটভেরিদেসিতমগ্গং রথিকায রথিকং সিঙ্ঘাটকেন সিঙ্ঘাটকং ৰিচরাপেত্ৰা কসাহি তাল়েন্তো আঘাতনাভিমুখং নেতি. ‘‘অযং ইমস্মিং নগরে ৰিলুম্পমানকচোরো গহিতো’’তি কোলাহলং অহোসি.
তেন চ সমযেন তস্মিং নগরে সুলসা নাম নগরসোভিনী পাসাদে ঠিতা ৰাতপানন্তরেন ওলোকেন্তী তং তথা নীযমানং দিস্ৰা পুব্বে তেন কতপরিচযা ‘‘অযং পুরিসো ইমস্মিংযেৰ নগরে মহতিং সম্পত্তিং অনুভৰিত্ৰা ইদানি এৰরূপং অনত্থং অনযব্যসনং পত্তো’’তি তস্স কারুঞ্ঞং উপ্পাদেত্ৰা চত্তারো মোদকে পানীযঞ্চ পেসেসি. নগরগুত্তিকস্স চ আরোচাপেসি – ‘‘তাৰ অয্যো আগমেতু, যাৰাযং পুরিসো ইমে মোদকে খাদিত্ৰা পানীযং পিৰিস্সতী’’তি.
অথেতস্মিং অন্তরে আযস্মা মহামোগ্গল্লানো দিব্বেন চক্খুনা ওলোকেন্তো তস্স ব্যসনপ্পত্তিং দিস্ৰা করুণায সঞ্চোদিতমানসো – ‘‘অযং পুরিসো অকতপুঞ্ঞো কতপাপো, তেনাযং নিরযে নিব্বত্তিস্সতি, মযি পন গতে মোদকে চ পানীযঞ্চ দত্ৰা ভুম্মদেৰেসু উপ্পজ্জিস্সতি, যংনূনাহং ইমস্স অৰস্সযো ভৰেয্য’’ন্তি চিন্তেত্ৰা পানীযমোদকেসু উপনীযমানেসু তস্স পুরিসস্স পুরতো পাতুরহোসি. সো থেরং দিস্ৰা পসন্নমানসো ‘‘কিং মে ইদানেৰ ইমেহি মারিযমানস্স মোদকেহি খাদিতেহি, ইদং পন পরলোকং গচ্ছন্তস্স পাথেয্যং ভৰিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা মোদকে চ পানীযঞ্চ থেরস্স দাপেসি. থেরো তস্স পসাদসংৰড্ঢনত্থং তস্স পস্সন্তস্সেৰ তথারূপে ঠানে নিসীদিত্ৰা মোদকে পরিভুঞ্জিত্ৰা পানীযঞ্চ পিৰিত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কামি. সো পন পুরিসো চোরঘাতকেহি আঘাতনং নেত্ৰা সীসচ্ছেদং পাপিতো অনুত্তরে পুঞ্ঞক্খেত্তে মহামোগ্গল্লানত্থেরে কতেন পুঞ্ঞেন উল়ারে দেৰলোকে নিব্বত্তনারহোপি যস্মা ‘‘সুলসং আগম্ম মযা অযং দেয্যধম্মো লদ্ধো’’তি সুলসায গতেন সিনেহেন মরণকালে চিত্তং উপক্কিলিট্ঠং অহোসি. তস্মা হীনকাযং উপপজ্জন্তো পব্বতগহনসম্ভূতে সন্দচ্ছাযে মহানিগ্রোধরুক্খে রুক্খদেৰতা হুত্ৰা নিব্বত্তি.
সো কির সচে পঠমৰযে কুলৰংসট্ঠপনে উস্সুক্কং অকরিস্স, তস্মিংযেৰ নগরে সেট্ঠীনং অগ্গো অভৰিস্স, মজ্ঝিমৰযে মজ্ঝিমো, পচ্ছিমৰযে পচ্ছিমো. সচে পন পঠমৰযে পব্বজিতো অভৰিস্স, অরহা অভৰিস্স, মজ্ঝিমৰযে সকদাগামী অনাগামী ৰা অভৰিস্স, পচ্ছিমৰযে সোতাপন্নো অভৰিস্স. পাপমিত্তসংসগ্গেন পন ইত্থিধুত্তো সুরাধুত্তো দুচ্চরিতনিরতো অনাদরিকো হুত্ৰা অনুক্কমেন সব্বসম্পত্তিতো পরিহাযিত্ৰা মহাব্যসনং পত্তোতি ৰদন্তি.
অথ সো অপরেন সমযেন সুলসং উয্যানগতং দিস্ৰা সঞ্জাতকামরাগো অন্ধকারং মাপেত্ৰা তং অত্তনো ভৰনং নেত্ৰা সত্তাহং তায সদ্ধিং সংৰাসং কপ্পেসি, অত্তানঞ্চস্সা আরোচেসি. তস্সা মাতা তং অপস্সন্তী রোদমানা ইতো চিতো চ পরিব্ভমতি. তং দিস্ৰা মহাজনো ‘‘অয্যো মহামোগ্গল্লানো মহিদ্ধিকো মহানুভাৰো তস্সা গতিং জানেয্য, তং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছেয্যাসী’’তি আহ. সা ‘‘সাধু অয্যো’’তি থেরং উপসঙ্কমিত্ৰা তমত্থং পুচ্ছি. থেরো ‘‘ইতো সত্তমে দিৰসে ৰেল়ুৰনমহাৰিহারে ভগৰতি ধম্মং দেসেন্তে পরিসপরিযন্তে পস্সিস্সসী’’তি আহ. অথ সুলসা তং দেৰপুত্তং অৰোচ – ‘‘অযুত্তং ময্হং তৰ ভৰনে ৰসন্তিযা, অজ্জ সত্তমো দিৰসো, মম মাতা মং অপস্সন্তী পরিদেৰসোকসমাপন্না ভৰিস্সতি, সাধু মং, দেৰ, তত্থেৰ নেহী’’তি. সো তং নেত্ৰা ৰেল়ুৰনে ভগৰতি ধম্মং দেসেন্তে পরিসপরিযন্তে ঠপেন্ত্ৰা অদিস্সমানরূপো অট্ঠাসি.
ততো মহাজনো সুলসং দিস্ৰা এৰমাহ – ‘‘অম্ম সুলসে, ত্ৰং এত্তকং দিৰসং কুহিং গতা? তৰ মাতা ত্ৰং অপস্সন্তী পরিদেৰসোকসমাপন্না উম্মাদপ্পত্তা ৰিয জাতা’’তি. সা তং পৰত্তিং মহাজনস্স আচিক্খি. মহাজনেন চ ‘‘কথং সো পুরিসো তথাপাপপসুতো অকতকুসলো দেৰূপপত্তিং পটিলভতী’’তি ৰুত্তে সুলসা ‘‘মযা দাপিতে মোদকে পানীযঞ্চ অয্যস্স মহামোগ্গল্লানত্থেরস্স দত্ৰা তেন পুঞ্ঞেন দেৰূপপত্তিং পটিলভতী’’তি আহ. তং সুত্ৰা মহাজনো অচ্ছরিযব্ভুতচিত্তজাতো অহোসি – ‘‘অরহন্তো নাম অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্স, যেসু অপ্পকোপি কতো কারো সত্তানং দেৰূপপত্তিং আৰহতী’’তি উল়ারং পীতিসোমনস্সং পটিসংৰেদেসি. ভিক্খূ তমত্থং ভগৰতো আরোচেসুং. ততো ভগৰা ইমিস্সা অট্ঠুপ্পত্তিযা –
১. ‘‘খেত্তূপমা অরহন্তো, দাযকা কস্সকূপমা;
বীজূপমং দেয্যধম্মং, এত্তো নিব্বত্ততে ফলং.
২. ‘‘এতং বীজং কসী খেত্তং, পেতানং দাযকস্স চ;
তং পেতা পরিভুঞ্জন্তি, দাতা পুঞ্ঞেন ৰড্ঢতি.
৩. ‘‘ইধেৰ কুসলং কত্ৰা, পেতে চ পটিপূজিয;
সগ্গঞ্চ কমতিট্ঠানং, কম্মং কত্ৰান ভদ্দক’’ন্তি. – ইমা গাথা অভাসি;
১. তত্থ খেত্তূপমাতি খিত্তং ৰুত্তং বীজং তাযতি মহপ্ফলভাৰকরণেন রক্খতীতি খেত্তং, সালিবীজাদীনং ৰিরুহনট্ঠানং. তং উপমা এতেসন্তি খেত্তূপমা, কেদারসদিসাতি অত্থো. অরহন্তোতি খীণাসৰা. তে হি কিলেসারীনং সংসারচক্কস্স অরানঞ্চ হতত্তা, ততো এৰ আরকত্তা, পচ্চযাদীনং অরহত্তা, পাপকরণে রহাভাৰা চ ‘‘অরহন্তো’’তি ৰুচ্চন্তি. তত্থ যথা খেতঞ্হি তিণাদিদোসরহিতং স্ৰাভিসঙ্খতবীজম্হি ৰুত্তে উতুসলিলাদিপচ্চযন্তরূপেতং কস্সকস্স মহপ্ফলং হোতি, এৰং খীণাসৰসন্তানো লোভাদিদোসরহিতো স্ৰাভিসঙ্খতে দেয্যধম্মবীজে ৰুত্তে কালাদিপচ্চযন্তরসহিতো দাযকস্স মহপ্ফলো হোতি. তেনাহ ভগৰা ‘‘খেত্তূপমা অরহন্তো’’তি. উক্কট্ঠনিদ্দেসো অযং তস্স সেখাদীনম্পি খেত্তভাৰাপটিক্খেপতো.
দাযকাতি চীৰরাদীনং পচ্চযানং দাতারো পরিচ্চজনকা, তেসং পরিচ্চাগেন অত্তনো সন্তানে লোভাদীনং পরিচ্চজনকা ছেদনকা, ততো ৰা অত্তনো সন্তানস্স সোধকা, রক্খকা চাতি অত্থো. কস্সকূপমাতি কস্সকসদিসা. যথা কস্সকো সালিখেত্তাদীনি কসিত্ৰা যথাকালঞ্চ ৰুত্তুদকদাননীহরণনিধানরক্খণাদীহি অপ্পমজ্জন্তো উল়ারং ৰিপুলঞ্চ সস্সফলং পটিলভতি, এৰং দাযকোপি অরহন্তেসু দেয্যধম্মপরিচ্চাগেন পারিচরিযায চ অপ্পমজ্জন্তো উল়ারং ৰিপুলঞ্চ দানফলং পটিলভতি. তেন ৰুত্তং ‘‘দাযকা কস্সকূপমা’’তি.
বীজূপমং দেয্যধম্মন্তি লিঙ্গৰিপল্লাসেন ৰুত্তং, বীজসদিসো দেয্যধম্মোতি অত্থো. অন্নপানাদিকস্স হি দসৰিধস্স দাতব্বৰত্থুনো এতং নামং. এত্তো নিব্বত্ততে ফলন্তি এতস্মা দাযকপটিগ্গাহকদেয্যধম্মপরিচ্চাগতো দানফলং নিব্বত্ততি চেৰ উপ্পজ্জতি চ, চিরতরপবন্ধৰসেন পৰত্ততি চাতি অত্থো. এত্থ চ যস্মা পরিচ্চাগচেতনাভিসঙ্খতস্স অন্নপানাদিৰত্থুনো ভাৰো, ন ইতরস্স, তস্মা ‘‘বীজূপমং দেয্যধম্ম’’ন্তি দেয্যধম্মগ্গহণং কতং. তেন দেয্যধম্মাপদেসেন দেয্যধম্মৰত্থুৰিসযায পরিচ্চাগচেতনাযযেৰ বীজভাৰো দট্ঠব্বো. সা হি পটিসন্ধিআদিপ্পভেদস্স তস্স নিস্সযারম্মণপ্পভেদস্স চ ফলস্স নিপ্ফাদিকা, ন দেয্যধম্মোতি.
২. এতং বীজং কসী খেত্তন্তি যথাৰুত্তং বীজং, যথাৰুত্তঞ্চ খেত্তং, তস্স বীজস্স তস্মিং খেত্তে ৰপনপযোগসঙ্খাতা কসি চাতি অত্থো. এতং তযং কেসং ইচ্ছিতব্বন্তি আহ ‘‘পেতানং দাযকস্স চা’’তি. যদি দাযকো পেতে উদ্দিস্স দানং দেতি, পেতানঞ্চ দাযকস্স চ, যদি ন পেতে উদ্দিস্স দানং দেতি, দাযকস্সেৰ এতং বীজং এসা কসি এতং খেত্তং উপকারায হোতীতি অধিপ্পাযো. ইদানি তং উপকারং দস্সেতুং ‘‘তং পেতা পরিভুঞ্জন্তি, দাতা পুঞ্ঞেন ৰড্ঢতী’’তি ৰুত্তং. তত্থ তং পেতা পরিভুঞ্জন্তীতি দাযকেন পেতে উদ্দিস্স দানে দিন্নে যথাৰুত্তখেত্তকসিবীজসম্পত্তিযা অনুমোদনায চ যং পেতানং উপকপ্পতি, তং দানফলং পেতা পরিভুঞ্জন্তি. দাতা পুঞ্ঞেন ৰড্ঢতীতি দাতা পন অত্তনো দানমযপুঞ্ঞনিমিত্তং দেৰমনুস্সেসু ভোগসম্পত্তিআদিনা পুঞ্ঞফলেন অভিৰড্ঢতি. পুঞ্ঞফলম্পি হি ‘‘কুসলানং, ভিক্খৰে, ধম্মানং সমাদানহেতু এৰমিদং পুঞ্ঞং পৰড্ঢতী’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৮০) পুঞ্ঞন্তি ৰুচ্চতি.
৩. ইধেৰ কুসলং কত্ৰাতি অনৰজ্জসুখৰিপাকট্ঠেন কুসলং পেতানং উদ্দিসনৰসেন দানমযং পুঞ্ঞং উপচিনিত্ৰা ইধেৰ ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে. পেতে চ পটিপূজিযাতি পেতে উদ্দিস্স দানেন সম্মানেত্ৰা অনুভুয্যমানদুক্খতো তে মোচেত্ৰা. পেতে হি উদ্দিস্স দিয্যমানং দানং তেসং পূজা নাম হোতি. তেনাহ – ‘‘অম্হাকঞ্চ কতা পূজা’’তি (পে. ৰ. ১৮), ‘‘পেতানং পূজা চ কতা উল়ারা’’তি (পে. ৰ. ২৫) চ. ‘‘পেতে চা’’তি চ-সদ্দেন ‘‘পিযো চ হোতি মনাপো, অভিগমনীযো চ হোতি ৰিস্সাসনীযো, ভাৰনীযো চ হোতি গরুকাতব্বো, পাসংসো চ হোতি কিত্তনীযো ৰিঞ্ঞূন’’ন্তি এৰমাদিকে দিট্ঠধম্মিকে দানানিসংসে সঙ্গণ্হাতি. সগ্গঞ্চ কমতি ঠানং, কম্মং কত্ৰান ভদ্দকন্তি কল্যাণং কুসলকম্মং কত্ৰা দিব্বেহি আযুআদীহি দসহি ঠানেহি সুট্ঠু অগ্গত্তা ‘‘সগ্গ’’ন্তি লদ্ধনামং কতপুঞ্ঞানং নিব্বত্তনট্ঠানং দেৰলোকং কমতি উপপজ্জনৰসেন উপগচ্ছতি.
এত্থ চ ‘‘কুসলং কত্ৰা’’তি ৰত্ৰা পুন ‘‘কম্মং কত্ৰান ভদ্দক’’ন্তি ৰচনং ‘‘দেয্যধম্মপরিচ্চাগো ৰিয পত্তিদানৰসেন দানধম্মপরিচ্চাগোপি দানমযকুসলকম্মমেৰা’’তি দস্সনত্থন্তি দট্ঠব্বং. কেচি পনেত্থ ‘‘পেতাতি অরহন্তো অধিপ্পেতা’’তি ৰদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং ‘‘পেতা’’তি খীণাসৰানং আগতট্ঠানস্সেৰ অভাৰতো, বীজাদিভাৰস্স চ দাযকস্স ৰিয তেসং অযুজ্জমানত্তা, পেতযোনিকানং যুজ্জমানত্তা চ. দেসনাপরিযোসানে দেৰপুত্তং সুলসঞ্চ আদিং কত্ৰা চতুরাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসীতি.
খেত্তূপমপেতৰত্থুৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.