৪. ধম্মট্ঠিতিঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা
৪৫. ধম্মট্ঠিতিঞাণনিদ্দেসে অৰিজ্জাসঙ্খারানং উপ্পাদট্ঠিতীতিআদীসু তিট্ঠন্তি এতায সঙ্খারাতি ঠিতি. কা সা? অৰিজ্জা. সা হি সঙ্খারানং উপ্পাদায নিব্বত্তিযা ঠিতি কারণন্তি উপ্পাদট্ঠিতি. উপ্পন্নানং পৰত্তিযাপি কারণন্তি পৰত্তট্ঠিতি. কিঞ্চাপি হি জনকপচ্চযস্স জননক্খণেযেৰ কিচ্চানুভাৰো হোতি, তেন পন জনিতানংযেৰ পৰত্তত্তা সকক্খণে পৰত্তিযাপি কারণং নাম হোতি, সন্ততিৰসেন ৰা পৰত্তিযা কারণন্তি অত্থো. পৰত্তন্তি চ নপুংসকে ভাৰৰচনমেতং, তস্মা পৰত্তং পৰত্তীতি অত্থতো একং. পৰত্তিসদ্দস্স পন পাকটত্তা তেন যোজেত্ৰা অত্থো ৰুত্তো. ভাৰেপি ঠিতিসদ্দস্স সিজ্ঝনতো ন ইধ ভাৰে ঠিতিসদ্দো, কারণে ঠিতিসদ্দোতি দস্সনত্তং নিমিত্তট্ঠিতীতি ৰুত্তং, নিমিত্তভূতা ঠিতীতি অত্থো, কারণভূতাতি ৰুত্তং হোতি. ন কেৰলং নিমিত্তমত্তং হোতি, অথ খো সঙ্খারজননে সব্যাপারা ৰিয হুত্ৰা আযূহতি ৰাযমতীতি পচ্চযসমত্থতং দস্সেন্তো আযূহনট্ঠিতীতি আহ, আযূহনভূতা ঠিতীতি অত্থো. যস্মা অৰিজ্জা সঙ্খারে উপ্পাদযমানা উপ্পাদে সংযোজেতি নাম, ঘটেতীতি অত্থো. সঙ্খারে পৰত্তযমানা পৰত্তিযং পলিবুন্ধতি নাম, বন্ধতীতি অত্থো. তস্মা সঞ্ঞোগট্ঠিতি পলিবোধট্ঠিতীতি ৰুত্তা. সঞ্ঞোগভূতা ঠিতি, পলিবোধভূতা ঠিতীতি অত্থো. যস্মা অৰিজ্জাৰ সঙ্খারে উপ্পাদযমানা উপ্পাদায পৰত্তিযা চ মূলকারণট্ঠেন সমুদযো নাম, সমুদযভূতা ঠিতীতি সমুদযট্ঠিতি, মূলকারণভূতা ঠিতীতি অত্থো. অৰিজ্জাৰ সঙ্খারানং উপ্পাদে জনকপচ্চযত্তা, পৰত্তিযং উপত্থম্ভকপচ্চযত্তা হেতুট্ঠিতি পচ্চযট্ঠিতীতি ৰুত্তা, হেতুভূতা ঠিতি, পচ্চযভূতা ঠিতীতি অত্থো. জনকপচ্চযো হি হেতূতি, উপত্থম্ভকো পচ্চযোতি ৰুচ্চতি. এৰং সেসেসুপি যোজেতব্বং.
ভৰো জাতিযা, জাতি জরামরণস্সাতি এত্থ পন উপ্পাদট্ঠিতি সঞ্ঞোগট্ঠিতি হেতুট্ঠিতীতি উপ্পাদৰসেন যোজিতানি পদানি জাতিজরামরণৰন্তানং খন্ধানং ৰসেন পরিযাযেন ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানি. কেচি পন ‘‘উপ্পাদায ঠিতি উপ্পাদট্ঠিতী’’তি এৰমাদিনা নযেনেত্থ অত্থং ৰণ্ণযন্তি. অৰিজ্জা পচ্চযোতি অৰিজ্জায সঙ্খারানং পচ্চযভাৰং অপেক্খিত্ৰা ৰুত্তং. অৰিজ্জাযপি পচ্চযসম্ভূতত্তা তস্সা অপি পচ্চযপরিগ্গহণদস্সনত্থং উভোপেতে ধম্মা পচ্চযসমুপ্পন্নাতি পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞাতি ৰুত্তং. এৰং সেসেসুপি যোজেতব্বং. জাতি পচ্চযো, জরামরণং পচ্চযসমুপ্পন্নন্তি পন পরিযাযেন ৰুত্তং. অতীতম্পি অদ্ধানন্তি অতিক্কন্তম্পি কালং. অনাগতম্পি অদ্ধানন্তি অপ্পত্তম্পি কালং. উভযত্থাপি অচ্চন্তসংযোগত্থে উপযোগৰচনং.
৪৬. ইদানি নৰাকারৰারানন্তরং তে নৰাকারে ৰিহায হেতুপটিচ্চপচ্চযপদেহেৰ যোজেত্ৰা অৰিজ্জা হেতু, সঙ্খারা হেতুসমুপ্পন্নাতিআদযো তযো ৰারা নিদ্দিট্ঠা. নৰাকারৰারে জনকউপত্থম্ভকৰসেন পচ্চযো ৰুত্তো. ইধ পন হেতুৰারস্স পচ্চযৰারস্স চ ৰিসুং আগতত্তা হেতূতি জনকপচ্চযত্তং, পচ্চযোতি উপত্থম্ভকপচ্চযত্তং ৰেদিতব্বং একেকস্সাপি অৰিজ্জাদিকস্স পচ্চযস্স উভযথা সম্ভৰতো. পটিচ্চৰারে অৰিজ্জা পটিচ্চাতি অত্তনো উপ্পাদে সঙ্খারানং অৰিজ্জাপেক্খত্তা সঙ্খারেহি অৰিজ্জা পটিমুখং এতব্বা গন্তব্বাতি পটিচ্চা. এতেন অৰিজ্জায সঙ্খারুপ্পাদনসমত্থতা ৰুত্তা হোতি. সঙ্খারা পটিচ্চসমুপ্পন্নাতি সঙ্খারা অৰিজ্জং পটিচ্চ তদভিমুখং পৰত্তনতো পটিমুখং কত্ৰা ন ৰিহায সমং উপ্পন্না. এৰং সেসেসুপি লিঙ্গানুরূপেন যোজেতব্বং. অৰিজ্জা পটিচ্চাতি উস্সুক্কৰসেন ৰা পাঠো, অত্থো পনেত্থ অৰিজ্জা অত্তনো পচ্চযে পটিচ্চ পৰত্তাতি পাঠসেসৰসেন যোজেতব্বো. এৰং সেসেসুপি. চতূসুপি চ এতেসু ৰারেসু দ্ৰাদসন্নং পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানং পচ্চযস্সেৰ ৰসেন ধম্মট্ঠিতিঞাণস্স নিদ্দিসিতব্বত্তা অৰিজ্জাদীনং একাদসন্নংযেৰ অঙ্গানং ৰসেন ধম্মট্ঠিতিঞাণং নিদ্দিট্ঠং, জরামরণস্স পন অন্তে ঠিতত্তা তস্স ৰসেন ন নিদ্দিট্ঠং. জরামরণস্সাপি সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসানং পচ্চযত্তা জরামরণং তেসং পচ্চযং কত্ৰা উপপরিক্খমানস্স তস্সাপি জরামরণস্স ৰসেন ধম্মট্ঠিতিঞাণং যুজ্জতেৰ.
৪৭. ইদানি তানেৰ দ্ৰাদস পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানি ৰীসতিআকারৰসেন ৰিভজিত্ৰা চতুসঙ্খেপতিযদ্ধতিসন্ধিযো দস্সেত্ৰা ধম্মট্ঠিতিঞাণং নিদ্দিসিতুকামো পুরিমকম্মভৰস্মিন্তিআদিমাহ. তত্থ পুরিমকম্মভৰস্মিন্তি পুরিমে কম্মভৰে, অতীতজাতিযং কম্মভৰে করিযমানেতি অত্থো. মোহো অৰিজ্জাতি যো তদা দুক্খাদীসু মোহো, যেন মূল়্হো কম্মং করোতি, সা অৰিজ্জা. আযূহনা সঙ্খারাতি তং কম্মং করোন্তস্স পুরিমচেতনাযো, যথা ‘‘দানং দস্সামী’’তি চিত্তং উপ্পাদেত্ৰা মাসম্পি সংৰচ্ছরম্পি দানূপকরণানি সজ্জেন্তস্স উপ্পন্না পুরিমচেতনাযো. পটিগ্গাহকানং পন হত্থে দক্খিণং পতিট্ঠাপযতো চেতনা ভৰোতি ৰুচ্চতি. একাৰজ্জনেসু ৰা ছসু জৰনেসু চেতনা আযূহনা সঙ্খারা নাম, সত্তমজৰনে চেতনা ভৰো. যা কাচি ৰা পন চেতনা ভৰো, তংসম্পযুত্তা আযূহনা সঙ্খারা নাম.
নিকন্তি তণ্হাতি যা কম্মং করোন্তস্স তস্স ফলে উপপত্তিভৰে নিকামনা পত্থনা, সা তণ্হা নাম. উপগমনং উপাদানন্তি যং কম্মভৰস্স পচ্চযভূতং ‘‘ইমস্মিং নাম কম্মে কতে কামা সম্পজ্জন্তী’’তি ৰা ‘‘ইদং কত্ৰা অসুকস্মিং নাম ঠানে কামে সেৰিস্সামী’’তি ৰা ‘‘অত্তা উচ্ছিন্নো সুউচ্ছিন্নো হোতী’’তি ৰা ‘‘সুখী হোতিং ৰিগতপরিল়াহো’’তি ৰা ‘‘সীলব্বতং সুখেন পরিপূরতী’’তি ৰা পৰত্তং উপগমনং দল়্হগহণং, ইদং উপাদানং নাম. চেতনা ভৰোতি আযূহনাৰসানে ৰুত্তা চেতনা ভৰো নাম. পুরিমকম্মভৰস্মিন্তি অতীতজাতিযা কম্মভৰে করিযমানে পৰত্তা. ইধ পটিসন্ধিযা পচ্চযাতি পচ্চুপ্পন্নপটিসন্ধিযা পচ্চযভূতা.
ইধ পটিসন্ধি ৰিঞ্ঞাণন্তি যং পচ্চুপ্পন্নভৰস্স ভৰন্তরপটিসন্ধানৰসেন উপ্পন্নত্তা পটিসন্ধীতি ৰুচ্চতি, তং ৰিঞ্ঞাণং. ওক্কন্তি নামরূপন্তি যা গব্ভে রূপারূপধম্মানং ওক্কন্তি আগন্ত্ৰা পৰিসনং ৰিয, ইদং নামরূপং. পসাদো আযতনন্তি যো পসন্নভাৰো, ইদং আযতনং. জাতিগ্গহণেন একৰচনং কতং. এতেন চক্খাদীনি পঞ্চাযতনানি ৰুত্তানি. ‘‘পভস্সরমিদং, ভিক্খৰে, চিত্তং, তঞ্চ খো আগন্তুকেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠ’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৯) এত্থ ভৰঙ্গচিত্তং অধিপ্পেতন্তি ৰচনতো ইধাপি মনাযতনস্স ৰিপাকভূতত্তা, তস্স চ কিলেসকালুস্সিযাভাৰেন পসন্নত্তা পসাদৰচনেন মনাযতনম্পি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ফুট্ঠো ফস্সোতি যো আরম্মণং ফুট্ঠো ফুসন্তো উপ্পন্নো, অযং ফস্সো. ৰেদযিতং ৰেদনাতি যং পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণেন ৰা সল়াযতনপচ্চযেন ৰা ফস্সেন সহ উপ্পন্নং ৰিপাকৰেদযিতং, অযং ৰেদনা. ইধুপপত্তিভৰস্মিং পুরেকতস্স কম্মস্স পচ্চযাতি পচ্চুপ্পন্নে ৰিপাকভৰে অতীতজাতিযং কতস্স কম্মস্স পচ্চযেন পৰত্তন্তীতি অত্থো.
ইধ পরিপক্কত্তা আযতনানন্তি পরিপক্কাযতনস্স কম্মকরণকালে মোহাদযো দস্সিতা. আযতিং পটিসন্ধিযাতি অনাগতে পটিসন্ধিযা. আযতিং পটিসন্ধি ৰিঞ্ঞাণন্তিআদীনি ৰুত্তত্থানি.
কথং পন দ্ৰাদসহি পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেহি ইমে ৰীসতি আকারা গহিতা হোন্তীতি? অৰিজ্জা সঙ্খারাতি ইমে দ্ৰে অতীতহেতুযো সরূপতো ৰুত্তা. যস্মা পন অৰিদ্ৰা পরিতস্সতি, পরিতস্সিতো উপাদিযতি, তস্সুপাদানপচ্চযা ভৰো, তস্মা তেহি দ্ৰীহি গহিতেহি তণ্হুপাদানভৰাপি গহিতাৰ হোন্তি. পচ্চুপ্পন্নে ৰিঞ্ঞাণনামরূপসল়াযতনফস্সৰেদনা সরূপতো ৰুত্তাযেৰ. তণ্হুপাদানভৰা পচ্চুপ্পন্নহেতুযো সরূপতো ৰুত্তা. ভৰে পন গহিতে তস্স পুব্বভাগা তংসম্পযুত্তা ৰা সঙ্খারা গহিতাৰ হোন্তি, তণ্হুপাদানগ্গহণেন চ তংসম্পযুত্তা. যায ৰা মূল়্হো কম্মং করোতি, সা অৰিজ্জা গহিতাৰ হোতি. অনাগতে জাতি জরামরণন্তি দ্ৰে সরূপেন ৰুত্তানি, জাতিজরামরণগ্গহণেনেৰ পন ৰিঞ্ঞাণাদীনি পঞ্চ অনাগতফলানি গহিতানেৰ হোন্তি. তেসংযেৰ হি জাতিজরামরণানীতি এৰং দ্ৰাদসহি অঙ্গেহি ৰীসতি আকারা গহিতা হোন্তি.
‘‘অতীতে হেতৰো পঞ্চ, ইদানি ফলপঞ্চকং;
ইদানি হেতৰো পঞ্চ, আযতিং ফলপঞ্চক’’ন্তি. –
গাথায অযমেৰত্থো ৰুত্তো. ইতিমেতি ইতি ইমে. ইতি ইমেতি ৰা পাঠো.
চতুসঙ্খেপেতি চতুরো রাসী. অতীতে পঞ্চ হেতুধম্মা একো হেতুসঙ্খেপো, পচ্চুপ্পন্নে পঞ্চ ফলধম্মা একো ফলসঙ্খেপো, পচ্চুপ্পন্নে পঞ্চ হেতুধম্মা একো হেতুসঙ্খেপো, অনাগতে পঞ্চ ফলধম্মা একো ফলসঙ্খেপো.
তযো অদ্ধেতি তযো কালে. পঠমপঞ্চকৰসেন অতীতকালো, দুতিযততিযপঞ্চকৰসেন পচ্চুপ্পন্নকালো, চতুত্থপঞ্চকৰসেন অনাগতকালো ৰেদিতব্বো.
তিসন্ধিন্তি তযো সন্ধযো অস্সাতি তিসন্ধি, তং তিসন্ধিং. অতীতহেতুপচ্চুপ্পন্নফলানমন্তরা একো হেতুফলসন্ধি, পচ্চুপ্পন্নফলঅনাগতহেতূনমন্তরা একো ফলহেতুসন্ধি, পচ্চুপ্পন্নহেতুঅনাগতফলানমন্তরা একো হেতুফলসন্ধি.
পটিচ্চসমুপ্পাদপাল়িযং সরূপতো আগতৰসেন পন অৰিজ্জাসঙ্খারা একো সঙ্খেপো, ৰিঞ্ঞাণনামরূপসল়াযতনফস্সৰেদনা দুতিযো, তণ্হুপাদানভৰা ততিযো, জাতিজরামরণং চতুত্থো. অৰিজ্জাসঙ্খারাতি দ্ৰে অঙ্গানি অতীতকালানি, ৰিঞ্ঞাণাদীনি ভৰাৰসানানি অট্ঠ পচ্চুপ্পন্নকালানি, জাতিজরামরণন্তি দ্ৰে অনাগতকালানি. সঙ্খারৰিঞ্ঞাণানং অন্তরা একো হেতুফলসন্ধি, ৰেদনাতণ্হানমন্তরা একো ফলহেতুসন্ধি, ভৰজাতীনমন্তরা একো হেতুফলসন্ধি.
ৰীসতিযা আকারেহীতি ৰীসতিযা কোট্ঠাসেহি. চতুসঙ্খেপে চ তযো অদ্ধে চ তিসন্ধিং পটিচ্চসমুপ্পাদঞ্চ ৰীসতিযা আকারেহি জানাতীতি সম্বন্ধো.
জানাতীতি সুতানুসারেন ভাৰনারম্ভঞাণেন জানাতি. পস্সতীতি ঞাতমেৰ চক্খুনা দিট্ঠং ৰিয হত্থতলে আমলকং ৰিয চ ফুটং কত্ৰা ঞাণেনেৰ পস্সতি. অঞ্ঞাতীতি দিট্ঠমরিযাদেনেৰ আসেৰনং করোন্তো ঞাণেনেৰ জানাতি. মরিযাদত্থো হি এত্থ আকারো. পটিৰিজ্ঝতীতি ভাৰনাপারিপূরিযা নিট্ঠং পাপেন্তো ঞাণেনেৰ পটিৰেধং করোতি. সলক্খণৰসেন ৰা জানাতি, সরসৰসেন পস্সতি, পচ্চুপট্ঠানৰসেন অঞ্ঞাতি, পদট্ঠানৰসেন পটিৰিজ্ঝতি.
তত্থ পটিচ্চসমুপ্পাদোতি পচ্চযধম্মা ৰেদিতব্বা. পটিচ্চসমুপ্পন্না ধম্মাতি তেহি তেহি পচ্চযেহি নিব্বত্তধম্মা. কথমিদং জানিতব্বন্তি চে? ভগৰতো ৰচনেন. ভগৰতা হি পটিচ্চসমুপ্পাদপটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মদেসনাসুত্তে –
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পটিচ্চসমুপ্পাদো, জাতিপচ্চযা, ভিক্খৰে, জরামরণং, উপ্পাদা ৰা তথাগতানং অনুপ্পাদা ৰা তথাগতানং ঠিতাৰ সা ধাতু ধম্মট্ঠিততা ধম্মনিযামতা ইদপ্পচ্চযতা, তং তথাগতো অভিসম্বুজ্ঝতি অভিসমেতি, অভিসম্বুজ্ঝিত্ৰা অভিসমেত্ৰা আচিক্খতি দেসেতি পঞ্ঞাপেতি পট্ঠপেতি ৰিৰরতি ৰিভজতি উত্তানীকরোতি ‘পস্সথা’তি চাহ. জাতিপচ্চযা, ভিক্খৰে, জরামরণং, ভৰপচ্চযা, ভিক্খৰে, জাতি…পে… অৰিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৰে, সঙ্খারা. উপ্পাদা ৰা তথাগতানং…পে… উত্তানীকরোতি ‘পস্সথা’তি চাহ. অৰিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৰে, সঙ্খারা. ইতি খো, ভিক্খৰে, যা তত্রত থতা অৰিতথতা অনঞ্ঞথতা ইদপ্পচ্চযতা. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি (সং. নি. ২.২০) –
এৰং পটিচ্চসমুপ্পাদং দেসেন্তেন তথতাদীহি ৰেৰচনেহি পচ্চযধম্মাৰ পটিচ্চসমুপ্পাদোতি ৰুত্তা. তস্মা জরামরণাদীনং পচ্চযলক্খণো পটিচ্চসমুপ্পাদো, দুক্খানুবন্ধনরসো কুম্মগ্গপচ্চুপট্ঠানো, অযম্পি সপচ্চযত্তা অত্তনো ৰিসেসপচ্চযপদট্ঠানো.
উপ্পাদা ৰা অনুপ্পাদা ৰাতি উপ্পাদে ৰা অনুপ্পাদে ৰা, তথাগতেসু উপ্পন্নেসুপি অনুপ্পন্নেসুপীতি অত্থো. ঠিতাৰ সা ধাতূতি ঠিতোৰ সো পচ্চযসভাৰো, ন কদাচি জাতিজরামরণস্স পচ্চযো ন হোতীতি অত্থো. ধম্মট্ঠিততা ধম্মনিযামতা ইদপ্পচ্চযতাতি জাতিপচ্চযোযেৰ. জাতিপচ্চযেন হি জরামরণসঙ্খাতো পচ্চযসমুপ্পন্নধম্মো তদাযত্ততায তিট্ঠতি, জাতিপচ্চযোৰ জরামরণধম্মং নিযমেতি, তস্মা জাতি ‘‘ধম্মট্ঠিততা ধম্মনিযামতা’’তি ৰুচ্চতি. জাতিযেৰ ইমস্স জরামরণস্স পচ্চযোতি ইদপ্পচ্চযো, ইদপ্পচ্চযোৰ ইদপ্পচ্চযতা. তন্তি তং পচ্চযং. অভিসম্বুজ্ঝতীতি ঞাণেন অভিসম্বুজ্ঝতি. অভিসমেতীতি ঞাণেন অভিসমাগচ্ছতি. আচিক্খতীতি কথেতি. দেসেতীতি দস্সেতি. পঞ্ঞাপেতীতি জানাপেতি. পট্ঠপেতীতি ঞাণমুখে ঠপেতি. ৰিৰরতীতি ৰিৰরিত্ৰা দস্সেতি. ৰিভজতীতি ৰিভাগতো দস্সেতি. উত্তানীকরোতীতি পাকটং করোতি. ইতি খোতি এৰং খো. যা তত্রাতি যা তেসু ‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তিআদীসু. সো পনাযং পটিচ্চসমুপ্পাদো তেহি তেহি পচ্চযেহি অনূনাধিকেহেৰ তস্স তস্স ধম্মস্স সম্ভৰতো তথতাতি, সামগ্গিং উপগতেসু পচ্চযেসু মুহুত্তম্পি ততো নিব্বত্তনধম্মানং অসম্ভৰাভাৰতো অৰিতথতাতি, অঞ্ঞধম্মপচ্চযেহি অঞ্ঞধম্মানুপ্পত্তিতো অনঞ্ঞথতাতি, যথাৰুত্তানং এতেসং জরামরণাদীনং পচ্চযতো ৰা পচ্চযসমূহতো ৰা ইদপ্পচ্চযতাতি ৰুত্তো. তত্রাযং ৰচনত্থো – ইমেসং পচ্চযা ইদপ্পচ্চযা, ইদপ্পচ্চযা এৰ ইদপ্পচ্চযতা, ইদপ্পচ্চযানং ৰা সমূহো ইদপ্পচ্চযতা. লক্খণং পনেত্থ সদ্দসত্থতো ৰেদিতব্বন্তি.
ধম্মট্ঠিতিঞাণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.