অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসৰণ্ণনা

২. ইদানি ৰিস্সজ্জনুদ্দেসসঙ্গহিতে ধম্মে পভেদতো দস্সেতুং কথং ইমে ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যাতিআদি নিদ্দেসৰারো আরদ্ধো. তত্থ অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসাদীসু পঞ্চসু আদিতো এককাদিৰসেন দস দস ৰিস্সজ্জনানি দসুত্তরপরিযাযেন সংসন্দেত্ৰা উদ্দিট্ঠানি. তেসু অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসে তাৰ সব্বে সত্তাতি কামভৰাদীসু সঞ্ঞাভৰাদীসু একৰোকারভৰাদীসু চ সব্বভৰেসু সব্বে সত্তা. আহারট্ঠিতিকাতি আহারতো ঠিতি এতেসন্তি আহারট্ঠিতিকা. ঠিতীতি চেত্থ সকক্খণে অত্থিতা অধিপ্পেতা. ইতি সব্বসত্তানং ঠিতিহেতু আহারো না একো ধম্মো অধিকেন ঞাণেন জানিতব্বো. পচ্চযে হি অভিঞ্ঞাতে পচ্চযুপ্পন্নাপি অভিঞ্ঞাতা হোন্তি উভিন্নম্পি অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খত্তা. এতেন ঞাতপরিঞ্ঞা ৰুত্তা হোতি. ননু চ এৰং সন্তে যং ৰুত্তং ‘‘অসঞ্ঞসত্তা দেৰা অহেতুকা অনাহারা অফস্সকা’’তিআদি (ৰিভ. ১০১৭), তং ৰিরুজ্ঝতীতি. তঞ্চ ন ৰিরুজ্ঝতি. তেসঞ্হি ঝানং আহারোতি. এৰং সন্তেপি ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, আহারা ভূতানং ৰা সত্তানং ঠিতিযা, সম্ভৰেসীনং ৰা অনুগ্গহায. কতমে চত্তারো? কবল়ীকারো আহারো ওল়ারিকো ৰা সুখুমো ৰা, ফস্সো দুতিযো, মনোসঞ্চেতনা ততিযা, ৰিঞ্ঞাণং চতুত্থ’’ন্তি (সং. নি. ২.১১) ইদং ৰিরুজ্ঝতীতি. ইদম্পি ন ৰিরুজ্ঝতি. এতস্মিঞ্হি সুত্তে নিপ্পরিযাযেন আহারলক্খণাৰ ধম্মা আহারাতি ৰুত্তা. ইধ পন পরিযাযেন পচ্চযো আহারোতি ৰুত্তো. সব্বসঙ্খতধম্মানঞ্হি পচ্চযো লদ্ধুং ৰট্টতি, সো চ যং যং ফলং জনেতি, তং তং আহরতি নাম. তস্মা আহারোতি ৰুচ্চতি. তেনেৰাহ –

‘‘অৰিজ্জম্পাহং, ভিক্খৰে, সাহারং ৰদামি, নো অনাহারং. কো চ, ভিক্খৰে, অৰিজ্জায আহারো? ‘পঞ্চ নীৰরণা’তিস্স ৰচনীযং. পঞ্চ নীৰরণেপাহং, ভিক্খৰে, সাহারে ৰদামি, নো অনাহারে. কো চ, ভিক্খৰে, পঞ্চন্নং নীৰরণানং আহারো. ‘অযোনিসো মনসিকারো’তিস্স ৰচনীয’’ন্তিআদি (অ. নি. ১০.৬১). অযং ইধ অধিপ্পেতো.

এতস্মিঞ্হি পচ্চযাহারে গহিতে পরিযাযাহারোপি নিপ্পরিযাযাহারোপি সব্বো গহিতোৰ হোতি.

তত্থ অসঞ্ঞভৰে পচ্চযাহারো লব্ভতি. অনুপ্পন্নে হি বুদ্ধে তিত্থাযতনে পব্বজিত্ৰা ৰাযোকসিণে পরিকম্মং কত্ৰা চতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা ততো ৰুট্ঠায ‘‘ধী চিত্তং, ধী চিত্তং, চিত্তস্স নাম অভাৰোযেৰ সাধু. চিত্তঞ্হি নিস্সায ৰধবন্ধনাদিপচ্চযং দুক্খং উপ্পজ্জতি, চিত্তে অসতি নত্থেত’’ন্তি খন্তিং রুচিং উপ্পাদেত্ৰা অপরিহীনজ্ঝানা কালংকত্ৰা অসঞ্ঞভৰে নিব্বত্তন্তি. যো যস্স ইরিযাপথো মনুস্সলোকে পণিহিতো অহোসি, সো তেন ইরিযাপথেন নিব্বত্তিত্ৰা পঞ্চ কপ্পসতানি তিট্ঠতি. এত্তকং অদ্ধানং নিপন্নো ৰিয নিসিন্নো ৰিয ঠিতো ৰিয হোতি. এৰরূপানঞ্চ সত্তানং পচ্চযাহারো লব্ভতি. তে হি যং ঝানং ভাৰেত্ৰা নিব্বত্তা, তদে নেসং পচ্চযো হোতি. যথা জিযাৰেগেন খিত্তসরো যাৰ জিযাৰেগো অত্থি, তাৰ গচ্ছতি, এৰং যাৰ ঝানপচ্চযো অত্থি, তাৰ তিট্ঠন্তি. তস্মিং নিট্ঠিতে খীণৰেগো সরো ৰিয পতন্তি.

যে পন তে নেরযিকা ‘‘নেৰুট্ঠানফলূপজীৰিনো ন পুঞ্ঞফলূপজীৰিনো’’তি ৰুত্তা, তেসং কো আহারোতি? তেসং কম্মমেৰ আহারোতি. কিং পঞ্চ আহারা অত্থীতি? ‘‘পঞ্চ, ন পঞ্চা’’তি ইদং ন ৰত্তব্বং. ননু ‘‘পচ্চযো আহারো’’তি ৰুত্তো, তস্মা যেন কম্মেন তে নিরযে নিব্বত্তা, তদেৰ তেসং ঠিতিপচ্চযত্তা আহারো. যং সন্ধায ইদং ৰুত্তং ‘‘ন তাৰ কালং করোতি, যাৰ ন তং পাপকম্মং ব্যন্তী হোতী’’তি (অ. নি. ৩.৩৬; ম. নি. ৩.২৫০). তস্মা আহারট্ঠিতিকাতি পচ্চযট্ঠিতিকাতি অত্থো. কবল়ীকারং আহারং আরব্ভাতি চেত্থ ৰিৰাদো ন কাতব্বো. মুখে উপ্পন্নখেল়োপি হি তেসং আহারকিচ্চং সাধেতি. খেল়ো হি নিরযে দুক্খৰেদনীযো হুত্ৰা পচ্চযো হোতি, সগ্গে সুখৰেদনীযো. ইতি কামভৰে নিপ্পরিযাযেন চত্তারো আহারা, রূপারূপভৰেসু ঠপেত্ৰা অসঞ্ঞভৰং সেসানং তযো, অসঞ্ঞানঞ্চেৰ অৰসেসানঞ্চ পচ্চযাহারোতি ইমিনা আহারেন সব্বে সত্তা আহারট্ঠিতিকা.

সব্বে সত্তাতি চ পুগ্গলাধিট্ঠানা ধম্মদেসনা, সব্বে সঙ্খারাতি অধিপ্পাযো. ভগৰতোপি হি ধম্মপুগ্গলানং ৰসেন চতুব্বিধা দেসনা – ধম্মাধিট্ঠানা ধম্মদেসনা, ধম্মাধিট্ঠানা পুগ্গলদেসনা, পুগ্গলাধিট্ঠানা পুগ্গলদেসনা, পুগ্গলাধিট্ঠানা ধম্মদেসনাতি. ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি, যং এৰং ভাৰিতং কম্মনিযং হোতি, যথযিদং চিত্তং. চিত্তং, ভিক্খৰে, ভাৰিতং কম্মনিযং হোতী’’তি (অ. নি. ১.২২) এৰরূপী ধম্মাধিট্ঠানা ধম্মদেসনা. ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৰে, অনৰকাসো যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো কঞ্চি সঙ্খারং নিচ্চতো উপগচ্ছেয্য, নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি (অ. নি. ১.২৬৮) এৰরূপী ধম্মাধিট্ঠানা পুগ্গলদেসনা. ‘‘একপুগ্গলো, ভিক্খৰে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সান’’ন্তি (অ. নি. ১.১৭০, ৩০৯), এৰরূপী পুগ্গলাধিট্ঠানা পুগ্গলদেসনা. ‘‘একপুগ্গলস্স ভিক্খৰে, পাতুভাৰা মহতো চক্খুস্স পাতুভাৰো হোতী’’তি (অ. নি. ১.১৭৫-১৮৬) এৰরূপী পুগ্গলাধিট্ঠানা ধম্মদেসনা. তাসু ইধ পুগ্গলাধিট্ঠানা ধম্মদেসনা. উপরি যাৰ দসকা ধম্মানংযেৰ গহিতত্তা সত্তগ্গহণেন ধম্মগ্গহণং কতন্তি ৰেদিতব্বং, ৰিসেসেন ৰা সত্তসন্তানপরিযাপন্নধম্মানংযেৰ অধিকেন ঞাণেন সভাৰতো উপপরিক্খিতব্বত্তা সত্তগ্গহণং কতন্তি ৰেদিতব্বং, সঙ্খারে উপাদায সত্তোতি পঞ্ঞত্তিমত্তসম্ভৰতো ৰা ফলোপচারেন সঙ্খারা ‘‘সত্তা’’তি ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বং. ন হি কোচি সত্তো পচ্চযট্ঠিতিকো অত্থি অঞ্ঞত্র সঙ্খারেহি, ৰোহারৰসেন পন এৰং ৰুচ্চতি. এৰমেতেন ঞাতপরিঞ্ঞা ৰুত্তা হোতি.

দ্ৰে ধাতুযোতি সঙ্খতা চ ধাতু অসঙ্খতা চ ধাতু. তত্থ অনেকেহি পচ্চযেহি সঙ্গম্ম কতা পঞ্চক্খন্ধা সঙ্খতা ধাতু, কেহিচি পচ্চযেহি অকতং নিব্বানং অসঙ্খতা ধাতু.

তিস্সো ধাতুযোতি কামধাতু রূপধাতু অরূপধাতু (ৰিভ. ১৮১-১৮২). তত্থ কতমা কামধাতু? হেট্ঠতো অৰীচিনিরযং পরিযন্তং করিত্ৰা উপরিতো পরনিম্মিতৰসৰত্তী দেৰে অন্তোকরিত্ৰা যং এতস্মিং অন্তরে এত্থাৰচরা এত্থ পরিযাপন্না খন্ধা ধাতূ আযতনা রূপা ৰেদনা সঞ্ঞা সঙ্খারা ৰিঞ্ঞাণং. অযং ৰুচ্চতি কামধাতু (ৰিভ. ১৮২; ধ. স. ১২৮৭). তত্থ কতমা রূপধাতু? হেট্ঠতো ব্রহ্মলোকং পরিযন্তং করিত্ৰা উপরিতো অকনিট্ঠে দেৰে অন্তোকরিত্ৰা যং এতস্মিং অন্তরে এত্থাৰচরা এত্থ পরিযাপন্না সমাপন্নস্স ৰা উপপন্নস্স ৰা দিট্ঠধম্মসুখৰিহারিস্স ৰা চিত্তচেতসিকা ধম্মা. অযং ৰুচ্চতি রূপধাতু. তত্থ কতমা অরূপধাতু? হেট্ঠতো আকাসানঞ্চাযতনূপগে দেৰে পরিযন্তং করিত্ৰা উপরিতো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপগে দেৰে অন্তোকরিত্ৰা যং এতস্মিং অন্তরে এত্থাৰচরা এত্থ পরিযাপন্না সমাপন্নস্স ৰা উপপন্নস্স ৰা দিট্ঠধম্মসুখৰিহারিস্স ৰা চিত্তচেতসিকা ধম্মা. অযং ৰুচ্চতি অরূপধাতু. অট্ঠকথাযং পন ‘‘কামধাতূতি কামভৰো পঞ্চক্খন্ধা লব্ভন্তি, রূপধাতূতি রূপভৰো পঞ্চক্খন্ধা লব্ভন্তি. অরূপধাতূতি অরূপভৰো চত্তারো খন্ধা লব্ভন্তী’’তি ৰুত্তং. অযং দসুত্তরপরিযাযেন যোজনা.

সঙ্গীতিপরিযাযেন পন ‘‘তিস্সো কুসলধাতুযো – নেক্খম্মধাতু অব্যাপাদধাতু অৰিহিংসাধাতু. অপরাপি তিস্সো ধাতুযো – রূপধাতু অরূপধাতু নিরোধধাতু. অপরাপি তিস্সো ধাতুযো – হীনা ধাতু মজ্ঝিমা ধাতু পণীতা ধাতূ’’তি (দী. নি. ১.৩.৩০৫) ৰুত্তা ধাতুযোপি এত্থ যুজ্জন্তি (ৰিভ. ১৮১-১৮২). নেক্খম্মপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো…পে… সম্মাসঙ্কপ্পো. অযং ৰুচ্চতি নেক্খম্মধাতু. সব্বেপি কুসলা ধম্মা নেক্খম্মধাতু. অব্যাপাদপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো…পে… সম্মাসঙ্কপ্পো অব্যাপাদধাতু. যা সত্তেসু মেত্তি মেত্তাযনা মেত্তাযিতত্তং মেত্তাচেতোৰিমুত্তি. অযং ৰুচ্চতি অব্যাপাদধাতু. অৰিহিংসাপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো…পে… সম্মাসঙ্কপ্পো অৰিহিংসাধাতু. যা সত্তেসু করুণা করুণাযনা করুণাযিতত্তং করুণাচেতোৰিমুত্তি. অযং ৰুচ্চতি অৰিহিংসাধাতু (ৰিভ. ১৮২). রূপারূপধাতুযো ৰুত্তাযেৰ. নিরোধধাতু নিব্বানং. হীনা ধাতু দ্ৰাদসাকুসলচিত্তুপ্পাদা, মজ্ঝিমা ধাতু অৰসেসা তেভূমকধম্মা. পণীতা ধাতু নৰ লোকুত্তরধম্মা. সব্বাপি চ নিজ্জীৰট্ঠেন ধাতু.

চত্তারি অরিযসচ্চানীতি দুক্খং অরিযসচ্চং, দুক্খসমুদযং অরিযসচ্চং, দুক্খনিরোধং অরিযসচ্চং, দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা অরিযসচ্চং. ইমেসং ৰণ্ণনা সচ্চৰিস্সজ্জনেসুযেৰ ভৰিস্সতি.

পঞ্চ ৰিমুত্তাযতনানীতি অত্তনো হিতত্থায পরেহি পৰত্তিতধম্মদেসনাসৰনং, পরেসং হিতত্থায অত্তনো যথাসুতধম্মদেসনা, যথাসুতস্স ধম্মস্স সজ্ঝাযকরণং, যথাসুতস্স ধম্মস্স চেতসা অনুৰিতক্কনং, কসিণাসুভাদীসু অনুকূলং আরম্মণন্তি, ইমানি পঞ্চ ৰিমুচ্চনকারণানি. যথাহ –

‘‘ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো সত্থা ধম্মং দেসেতি অঞ্ঞতরো ৰা গরুট্ঠানিযো সব্রহ্মচারী, যথা যথা খো, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো সত্থা ধম্মং দেসেতি অঞ্ঞতরো ৰা গরুট্ঠানিযো সব্রহ্মচারী, তথা তথা সো তস্মিং ধম্মে অত্থপটিসংৰেদী চ হোতি ধম্মপটিসংৰেদী চ, তস্স অত্থপটিসংৰেদিনো ধম্মপটিসংৰেদিনো পামোজ্জং জাযতি, পমুদিতস্স পীতি জাযতি, পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৰেদেতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি, ইদং পঠমং ৰিমুত্তাযতনং.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো ন হেৰ খো সত্থা ধম্মং দেসেতি অঞ্ঞতরো ৰা গরুট্ঠানিযো সব্রহ্মচারী, অপি চ খো যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ৰিত্থারেন পরেসং দেসেতি. যথা যথা খো, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো…পে… সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. ইদং দুতিযং ৰিমুত্তাযতনং.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো নহেৰ খো সত্থা ধম্মং দেসেতি অঞ্ঞতরো ৰা গরুট্ঠানিযো সব্রহ্মচারী, নাপি যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ৰিত্থারেন পরেসং দেসেতি, অপি চ খো যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ৰিত্থারেন সজ্ঝাযং করোতি. যথা যথা খো, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো…পে… সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. ইদং ততিযং ৰিমুত্তাযতনং.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো নহেৰ খো সত্থা ধম্মং দেসেতি অঞ্ঞতরো ৰা গরুট্ঠানিযো সব্রহ্মচারী, নাপি যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ৰিত্থারেন পরেসং দেসেতি, নাপি যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ৰিত্থারেন সজ্ঝাযং করোতি, অপি চ খো যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং চেতসা অনুৰিতক্কেতি অনুৰিচারেতি মনসানুপেক্খতি. যথা যথা খো, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো…পে… সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. ইদং চতুত্থং ৰিমুত্তাযতনং.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো নহেৰ খো সত্থা ধম্মং দেসেতি অঞ্ঞতরো ৰা গরুট্ঠানিযো সব্রহ্মচারী, নাপি যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ৰিত্থারেন পরেসং দেসেতি, নাপি যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ৰিত্থারেন সজ্ঝাযং করোতি, নাপি যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং চেতসা অনুৰিতক্কেতি অনুৰিচারেতি মনসানুপেক্খতি, অপি চ খ্ৰস্স অঞ্ঞতরং সমাধিনিমিত্তং সুগ্গহিতং হোতি সুমনসিকতং সূপধারিতং সুপ্পটিৰিদ্ধং পঞ্ঞায, যথা যথা খো, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো অঞ্ঞতরং সমাধিনিমিত্তং সুগ্গহিতং হোতি সুমনসিকতং সূপধারিতং সুপ্পটিৰিদ্ধং পঞ্ঞায তথা তথা সো তস্মিং ধম্মে অত্থপটিসংৰেদী চ হোতি ধম্মপটিসংৰেদী চ. তস্স অত্থপটিসংৰেদিনো ধম্মপটিসংৰেদিনো পামোজ্জং জাযতি, পমুদিতস্স পীতি জাযতি, পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৰেদেতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. ইদং পঞ্চমং ৰিমুত্তাযতন’’ন্তি (অ. নি. ৫.২৬; দী. নি. ৩.৩২২).

ছ অনুত্তরিযানীতি এত্থ নত্থি এতেসং উত্তরন্তি অনুত্তরানি, অনুত্তরানি এৰ অনুত্তরিযানি, জেট্ঠকানীতি অত্থো. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘ছযিমানি (অ. নি. ৬.৮, ৩০), ভিক্খৰে, অনুত্তরিযানি. কতমানি ছ? দস্সনানুত্তরিযং, সৰনানুত্তরিযং, লাভানুত্তরিযং, সিক্খানুত্তরিযং, পারিচরিযানুত্তরিযং, অনুস্সতানুত্তরিযন্তি.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, দস্সনানুত্তরিযং? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো হত্থিরতনম্পি দস্সনায গচ্ছতি, অস্সরতনম্পি দস্সনায গচ্ছতি, মণিরতনম্পি দস্সনায গচ্ছতি, উচ্চাৰচং ৰা পন দস্সনায গচ্ছতি, সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা মিচ্ছাদিট্ঠিকং মিচ্ছাপটিপন্নং দস্সনায গচ্ছতি. অত্থেতং, ভিক্খৰে, দস্সনং, নেতং নত্থীতি ৰদামি. তঞ্চ খো এতং, ভিক্খৰে, দস্সনং হীনং গম্মং পোথুজ্জনিকং অনরিযং অনত্থসংহিতং ন নিব্বিদায ন ৰিরাগায ন নিরোধায ন উপসমায ন অভিঞ্ঞায ন সম্বোধায ন নিব্বানায সংৰত্ততি. যো চ খো, ভিক্খৰে, তথাগতং ৰা তথাগতসাৰকং ৰা দস্সনায গচ্ছতি নিৰিট্ঠসদ্ধো নিৰিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. এতদানুত্তরিযং, ভিক্খৰে, দস্সনানং সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা সোকপরিদেৰানং সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায, যদিদং তথাগতং ৰা তথাগতসাৰকং ৰা দস্সনায গচ্ছতি নিৰিট্ঠসদ্ধো নিৰিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, দস্সনানুত্তরিযং. ইতি দস্সনানুত্তরিযং.

‘‘সৰনানুত্তরিযঞ্চ কথং হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো ভেরিসদ্দম্পি সৰনায গচ্ছতি, ৰীণাসদ্দম্পি সৰনায গচ্ছতি, গীতসদ্দম্পি সৰনায গচ্ছতি, উচ্চাৰচং ৰা পন সৰনায গচ্ছতি, সমণস্স ৰা ব্রাহ্মণস্স ৰা মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স মিচ্ছাপটিপন্নস্স ধম্মস্সৰনায গচ্ছতি. অত্থেতং, ভিক্খৰে, সৰনং, নেতং নত্থীতি ৰদামি. তঞ্চ খো এতং, ভিক্খৰে, সৰনং হীনং…পে… ন নিব্বানায সংৰত্ততি. যো চ খো, ভিক্খৰে, তথাগতস্স ৰা তথাগতসাৰকস্স ৰা ধম্মস্সৰনায গচ্ছতি নিৰিট্ঠসদ্ধো নিৰিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. এতদানুত্তরিযং, ভিক্খৰে, সৰনানং সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা…পে… নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায, যদিদং তথাগতস্স ৰা তথাগতসাৰকস্স ৰা ধম্মস্সৰনায গচ্ছতি নিৰিট্ঠসদ্ধো নিৰিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সৰনানুত্তরিযং. ইতি দস্সনানুত্তরিযং, সৰনানুত্তরিযং.

‘‘লাভানুত্তরিযঞ্চ কথং হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুত্তলাভম্পি লভতি, দারলাভম্পি লভতি, ধনলাভম্পি লভতি, উচ্চাৰচং ৰা পন লাভম্পি লভতি. সমণে ৰা ব্রাহ্মণে ৰা মিচ্ছাদিট্ঠিকে মিচ্ছাপটিপন্নে সদ্ধং পটিলভতি. অত্থেসো, ভিক্খৰে, লাভো, নেসো নত্থীতি ৰদামি. সো চ খো এসো, ভিক্খৰে, লাভো হীনো…পে… ন নিব্বানায সংৰত্ততি. যো চ খো, ভিক্খৰে, তথাগতে ৰা তথাগতসাৰকে ৰা সদ্ধং পটিলভতি নিৰিট্ঠসদ্ধো নিৰিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. এতদানুত্তরিযং, ভিক্খৰে, লাভানং সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা…পে… নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায, যদিদং তথাগতে ৰা তথাগতসাৰকে ৰা সদ্ধং পটিলভতি নিৰিট্ঠসদ্ধো নিৰিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, লাভানুত্তরিযং. ইতি দস্সনানুত্তরিযং, সৰনানুত্তরিযং, লাভানুত্তরিযং.

‘‘সিক্খানুত্তরিযঞ্চ কথং হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো হত্থিস্মিম্পি সিক্খতি, অস্সস্মিম্পি সিক্খতি, রথস্মিম্পি সিক্খতি, ধনুস্মিম্পি সিক্খতি, থরুস্মিম্পি সিক্খতি, উচ্চাৰচং ৰা পন সিক্খতি, সমণস্স ৰা ব্রাহ্মণস্স ৰা মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স মিচ্ছাপটিপন্নস্স সিক্খতি. অত্থেসা, ভিক্খৰে, সিক্খা, নেসা নত্থীতি ৰদামি. সা চ খো এসা, ভিক্খৰে, সিক্খা হীনা…পে… ন নিব্বানায সংৰত্ততি. যো চ খো, ভিক্খৰে, তথাগতপ্পৰেদিতে ধম্মৰিনযে অধিসীলম্পি সিক্খতি, অধিচিত্তম্পি সিক্খতি, অধিপঞ্ঞম্পি সিক্খতি নিৰিট্ঠসদ্ধো নিৰিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. এতদানুত্তরিযং, ভিক্খৰে, সিক্খানং সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা…পে… নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায, যদিদং তথাগতপ্পৰেদিতে ধম্মৰিনযে অধিসীলম্পি সিক্খতি, অধিচিত্তম্পি সিক্খতি, অধিপঞ্ঞম্পি সিক্খতি নিৰিট্ঠসদ্ধো নিৰিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সিক্খানুত্তরিযং. ইতি দস্সনানুত্তরিযং, সৰনানুত্তরিযং, লাভানুত্তরিযং, সিক্খানুত্তরিযং.

‘‘পারিচরিযানুত্তরিযঞ্চ কথং হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো খত্তিযম্পি পরিচরতি, ব্রাহ্মণম্পি পরিচরতি, গহপতিম্পি পরিচরতি, উচ্চাৰচং ৰা পন পরিচরতি, সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা মিচ্ছাদিট্ঠিকং মিচ্ছাপটিপন্নং পরিচরতি. অত্থেসা, ভিক্খৰে, পারিচরিযা, নেসা নত্থীতি ৰদামি. সা চ খো এসা, ভিক্খৰে, পারিচরিযা হীনা…পে… ন নিব্বানায সংৰত্ততি. যো চ খো, ভিক্খৰে, তথাগতং ৰা তথাগতসাৰকং ৰা পরিচরতি নিৰিট্ঠসদ্ধো নিৰিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. এতদানুত্তরিযং, ভিক্খৰে, পারিচরিযানং সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা…পে… নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায, যদিদং তথাগতং ৰা তথাগতসাৰকং ৰা পরিচরতি নিৰিট্ঠসদ্ধো নিৰিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পারিচরিযানুত্তরিযং. ইতি দস্সনানুত্তরিযং, সৰনানুত্তরিযং, লাভানুত্তরিযং, সিক্খানুত্তরিযং, পারিচরিযানুত্তরিযং.

‘‘অনুস্সতানুত্তরিযঞ্চ কথং হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুত্তলাভম্পি অনুস্সরতি, দারলাভম্পি অনুস্সরতি, ধনলাভম্পি অনুস্সরতি, উচ্চাৰচং ৰা পন অনুস্সরতি, সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা মিচ্ছাদিট্ঠিকং মিচ্ছাপটিপন্নং অনুস্সরতি. অত্থেসা, ভিক্খৰে, অনুস্সতি, নেসা নত্থীতি ৰদামি. সা চ খো এসা, ভিক্খৰে, অনুস্সতি হীনা…পে… ন নিব্বানায সংৰত্ততি. যো চ খো, ভিক্খৰে, তথাগতং ৰা তথাগতসাৰকং ৰা অনুস্সরতি নিৰিট্ঠসদ্ধো নিৰিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. এতদানুত্তরিযং, ভিক্খৰে, অনুস্সতীনং সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা…পে… নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায, যদিদং তথাগতং ৰা তথাগতসাৰকং ৰা অনুস্সরতি নিৰিট্ঠসদ্ধো নিৰিট্ঠপেমো একন্তগতো অভিপ্পসন্নো. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অনুস্সতানুত্তরিযং. ইমানি খো, ভিক্খৰে, ছ অনুত্তরিযানী’’তি (অ. নি. ৬.৩০).

সত্ত নিদ্দসৰত্থূনীতি এত্থ নত্থি এতস্স দসাতি নিদ্দসো. নিদ্দসস্স নিদ্দসভাৰস্স ৰত্থূনি কারণানি নিদ্দসৰত্থূনি. খীণাসৰো হি দসৰস্সকালে পরিনিব্বুতো পুন পটিসন্ধিযা অভাৰা পুন দসৰস্সো ন হোতীতি নিদ্দসোতি ৰুচ্চতি. ন কেৰলঞ্চ দসৰস্সোৰ ন হোতি, নৰৰস্সোপি…পে… একমুহুত্তিকোপি ন হোতিযেৰ. ন কেৰলঞ্চ দসৰস্সকালে পরিনিব্বুতো, সত্তৰস্সিককালে পরিনিব্বুতোপি নিস্সত্তো নিদ্দসো নিমুহুত্তো হোতিযেৰ. তিত্থিযসমযে উপ্পন্নৰোহারং পন সাসনে খীণাসৰস্স আরোপেত্ৰা তত্থ তাদিসস্স অভাৰং, ইধ চ সব্ভাৰং দস্সেন্তো ভগৰা তাদিসসভাৰস্স কারণানি ‘‘সত্ত নিদ্দসৰত্থূনী’’তি আহ. যথাহ –

‘‘সত্তিমানি, ভিক্খৰে, নিদ্দসৰত্থূনি. কতমানি সত্ত? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সিক্খাসমাদানে তিব্বচ্ছন্দো হোতি, আযতিঞ্চ সিক্খাসমাদানে অৰিগতপেমো. ধম্মনিসন্তিযা তিব্বচ্ছন্দো হোতি, আযতিঞ্চ ধম্মনিসন্তিযা অৰিগতপেমো. ইচ্ছাৰিনযে তিব্বচ্ছন্দো হোতি, আযতিঞ্চ ইচ্ছাৰিনযে অৰিগতপেমো. পটিসল্লানে তিব্বচ্ছন্দো হোতি, আযতিঞ্চ পটিসল্লানে অৰিগতপেমো. ৰীরিযারম্ভে তিব্বচ্ছন্দো হোতি, আযতিঞ্চ ৰীরিযারম্ভে অৰিগতপেমো. সতিনেপক্কে তিব্বচ্ছন্দো হোতি, আযতিঞ্চ সতিনেপক্কে অৰিগতপেমো. দিট্ঠিপটিৰেধে তিব্বচ্ছন্দো হোতি, আযতিঞ্চ দিট্ঠিপটিৰেধে অৰিগতপেমো. ইমানি খো, ভিক্খৰে, সত্ত নিদ্দসৰত্থূনী’’তি (অ. নি. ৭.২০).

থেরোপি তথেৰ দেসনং উদ্ধরিত্ৰা ‘‘সত্ত নিদ্দসৰত্থূনী’’তি আহ.

অট্ঠ অভিভাযতনানীতি এত্থ অভিভুয্যমানানি আযতনানি এতেসং ঝানানন্তি অভিভাযতনানি, ঝানানি. আযতনানীতি অধিট্ঠানট্ঠেন আযতনসঙ্খাতানি কসিণারম্মণানি. ঞাণুত্তরিকো হি পুগ্গলো ৰিসদঞাণো ‘‘কিং এত্থ আরম্মণে সমাপজ্জিতব্বং. ন ময্হং চিত্তেকগ্গতাকরণে ভারো অত্থী’’তি, তানি আরম্মণানি অভিভৰিত্ৰা সমাপজ্জতি, সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৰেত্থ অপ্পনং নিব্বত্তেতীতি অত্থো. এৰং উপ্পাদিতানি ঝানানি ‘‘অভিভাযতনানী’’তি ৰুচ্চন্তি.

‘‘কতমানি (অ. নি. ৮.৬৫) অট্ঠ? অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি পরিত্তানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানি, ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি এৰংসঞ্ঞী হোতি. ইদং পঠমং অভিভাযতনং.

‘‘অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি অপ্পমাণানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানি, ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি এৰংসঞ্ঞী হোতি. ইদং দুতিযং অভিভাযতনং.

‘‘অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি পরিত্তানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানি, ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি এৰংসঞ্ঞী হোতি. ইদং ততিযং অভিভাযতনং.

‘‘অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি অপ্পমাণানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানি, ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি এৰংসঞ্ঞী হোতি. ইদং চতুত্থং অভিভাযতনং.

‘‘অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি নীলানি নীলৰণ্ণানি নীলনিদস্সনানি নীলনিভাসানি. সেয্যথাপি নাম উমাপুপ্ফং নীলং নীলৰণ্ণং নীলনিদস্সনং নীলনিভাসং, সেয্যথাপি ৰা পন তং ৰত্থং বারাণসেয্যকং উভতোভাগৰিমট্ঠং নীলং নীলৰণ্ণং নীলনিদস্সনং নীলনিভাসং, এৰমেৰ অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি নীলানি নীলৰণ্ণানি নীলনিদস্সনানি নীলনিভাসানি, ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি এৰংসঞ্ঞী হোতি. ইদং পঞ্চমং অভিভাযতনং.

‘‘অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি পীতানি পীতৰণ্ণানি পীতনিদস্সনানি পীতনিভাসানি. সেয্যথাপি নাম কণিকারপুপ্ফং পীতং পীতৰণ্ণং পীতনিদস্সনং পীতনিভাসং, সেয্যথাপি ৰা পন তং ৰত্থং বারাণসেয্যকং উভতোভাগৰিমট্ঠং পীতং পীতৰণ্ণং পীতনিদস্সনং পীতনিভাসং, এৰমেৰ অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি পীতানি পীতৰণ্ণানি পীতনিদস্সনানি পীতনিভাসানি, ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি এৰংসঞ্ঞী হোতি. ইদং ছট্ঠং অভিভাযতনং.

‘‘অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি লোহিতকানি লোহিতকৰণ্ণানি লোহিতকনিদস্সনানি লোহিতকনিভাসানি. সেয্যথাপি নাম বন্ধুজীৰকপুপ্ফং লোহিতকং লোহিতকৰণ্ণং লোহিতকনিদস্সনং লোহিতকনিভাসং, সেয্যথাপি ৰা পন তং ৰত্থং বারাণসেয্যকং উভতোভাগৰিমট্ঠং লোহিতকং লোহিতকৰণ্ণং লোহিতকনিদস্সনং লোহিতকনিভাসং, এৰমেৰ অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি লোহিতকানি লোহিতকৰণ্ণানি লোহিতকনিদস্সনানি লোহিতকনিভাসানি, ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি এৰংসঞ্ঞী হোতি. ইদং সত্তমং অভিভাযতনং.

‘‘অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি ওদাতানি ওদাতৰণ্ণানি ওদাতনিদস্সনানি ওদাতনিভাসানি. সেয্যথাপি নাম ওসধিতারকা ওদাতা ওদাতৰণ্ণা ওদাতনিদস্সনা ওদাতনিভাসা, সেয্যথাপি ৰা পন তং ৰত্থং বারাণসেয্যকং উভতোভাগৰিমট্ঠং ওদাতং ওদাতৰণ্ণং ওদাতনিদস্সনং ওদাতনিভাসং, এৰমেৰ অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি ওদাতানি ওদাতৰণ্ণানি ওদাতনিদস্সনানি ওদাতনিভাসানি, ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি এৰংসঞ্ঞী হোতি. ইদং অট্ঠমং অভিভাযতনং. ইমানি অট্ঠ অভিভাযতনানি (অ. নি. ৮.৬৫; দী. নি. ৩.৩৫৮).

নৰ অনুপুব্বৰিহারাতি পুব্বং পুব্বং অনু অনুপুব্বং, অনুপুব্বং ৰিহরিতব্বতো সমাপজ্জিতব্বতো ৰিহারা অনুপুব্বৰিহারা, অনুপটিপাটিযা সমাপজ্জিতব্বৰিহারাতি অত্থো.

‘‘কতমে নৰ? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৰং অৰিতক্কং অৰিচারং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. পীতিযা চ ৰিরাগা উপেক্খকো চ ৰিহরতি সতো সম্পজানো, সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেতি, যং তং অরিযা আচিক্খন্তি ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৰিহারী’তি, ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৰ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সব্বসো রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘অনন্তং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সব্বসো ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সব্বসো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সব্বসো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তি (অ. নি. ৯.৩৩; দী. নি. ৩.৩৪৩, ৩৫৯) ৰুত্তা নৰ অনুপুব্বৰিহারাৰ.

দস নিজ্জরৰত্থূনীতি মিচ্ছাদিট্ঠাদীনি নিজ্জরযন্তি নাসযন্তীতি নিজ্জরানি. ৰত্থূনীতি কারণানি. নিজ্জরানি চ তানি ৰত্থূনি চাতি নিজ্জরৰত্থূনি. সম্মাদিট্ঠাদীনং এতং অধিৰচনং.

‘‘কতমানি (অ. নি. ১০.১০৬; দী. নি. ৩.৩৬০) দস? সম্মাদিট্ঠিকস্স, ভিক্খৰে, মিচ্ছাদিট্ঠি নিজ্জিণ্ণা হোতি. যে চ মিচ্ছাদিট্ঠিপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৰন্তি, তে চস্স নিজ্জিণ্ণা হোন্তি, সম্মাদিট্ঠিপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি.

‘‘সম্মাসঙ্কপ্পস্স, ভিক্খৰে, মিচ্ছাসঙ্কপ্পো নিজ্জিণ্ণো হোতি. যে চ মিচ্ছাসঙ্কপ্পপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৰন্তি, তে চস্স নিজ্জিণ্ণা হোন্তি, সম্মাসঙ্কপ্পপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি.

‘‘সম্মাৰাচস্স, ভিক্খৰে, মিচ্ছাৰাচা নিজ্জিণ্ণা হোতি. যে চ মিচ্ছাৰাচাপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৰন্তি, তে চস্স নিজ্জিণ্ণা হোন্তি, সম্মাৰাচাপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি.

‘‘সম্মাকম্মন্তস্স, ভিক্খৰে, মিচ্ছাকম্মন্তো নিজ্জিণ্ণো হোতি. যে চ মিচ্ছাকম্মন্তপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৰন্তি, তে চস্স নিজ্জিণ্ণা হোন্তি, সম্মাকম্মন্তপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি.

‘‘সম্মাআজীৰস্স, ভিক্খৰে, মিচ্ছাআজীৰো নিজ্জিণ্ণো হোতি. যে চ মিচ্ছাআজীৰপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৰন্তি, তে চস্স নিজ্জিণ্ণা হোন্তি, সম্মাআজীৰপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি.

‘‘সম্মাৰাযামস্স, ভিক্খৰে, মিচ্ছাৰাযামো নিজ্জিণ্ণো হোতি. যে চ মিচ্ছাৰাযামপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৰন্তি, তে চস্স নিজ্জিণ্ণা হোন্তি, সম্মাৰাযামপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি.

‘‘সম্মাসতিস্স, ভিক্খৰে, মিচ্ছাসতি নিজ্জিণ্ণা হোতি. যে চ মিচ্ছাসতিপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৰন্তি, তে চস্স নিজ্জিণ্ণা হোন্তি, সম্মাসতিপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি.

‘‘সম্মাসমাধিস্স, ভিক্খৰে, মিচ্ছাসমাধি নিজ্জিণ্ণো হোতি. যে চ মিচ্ছাসমাধিপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৰন্তি, তে চস্স নিজ্জিণ্ণা হোন্তি, সম্মাসমাধিপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি.

‘‘সম্মাঞাণিস্স, ভিক্খৰে, মিচ্ছাঞাণং নিজ্জিণ্ণং হোতি. যে চ মিচ্ছাঞাণপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৰন্তি, তে চস্স নিজ্জিণ্ণা হোন্তি, সম্মাঞাণপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি.

‘‘সম্মাৰিমুত্তিস্স, ভিক্খৰে, মিচ্ছাৰিমুত্তি নিজ্জিণ্ণা হোতি. যে চ মিচ্ছাৰিমুত্তিপচ্চযা অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৰন্তি, তে চস্স নিজ্জিণ্ণা হোন্তি, সম্মাৰিমুত্তিপচ্চযা চ অনেকে কুসলা ধম্মা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তী’’তি (অ. নি. ১০.১০৬; দী. নি. ৩.৩৬০) ৰুত্তানি দস নিজ্জরৰত্থূনি.

৩. সব্বং, ভিক্খৰে, অভিঞ্ঞেয্যন্তিআদি ভগৰতা ৰুত্তং ইধ আহরিত্ৰা দস্সিতন্তি ৰেদিতব্বং. কিঞ্চ-ইতি চ-কারো পদপূরণমত্তে নিপাতো. চক্খাদীনি তিংস ৰিস্সজ্জনানি ছসু দ্ৰারেসু একেকস্মিং পঞ্চ পঞ্চ কত্ৰা দ্ৰারারম্মণপৰত্তিক্কমেন নিদ্দিট্ঠানি. তত্থ দুৰিধং চক্খু – মংসচক্খু পঞ্ঞাচক্খু চ. তেসু বুদ্ধচক্খু সমন্তচক্খু ঞাণচক্খু দিব্বচক্খু ধম্মচক্খূতি পঞ্চৰিধং পঞ্ঞাচক্খু. ‘‘অদ্দসং খো অহং, ভিক্খৰে, বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো’’তি (ম. নি. ১.২৮৩; ২.৩৩৯; মহাৰ. ৯) ইদং বুদ্ধচক্খু নাম. ‘‘সমন্তচক্খু ৰুচ্চতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণ’’ন্তি (চূল়নি. ধোতকমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৩২; মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫) ইদং সমন্তচক্খু নাম. ‘‘চক্খুং উদপাদি ঞাণং উদপাদী’’তি (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৰ. ১৫) ইদং ঞাণচক্খু নাম. ‘‘অদ্দসং খো অহং, ভিক্খৰে, দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেনা’’তি (ম. নি. ১.২৮৫) ইদং দিব্বচক্খু নাম. ‘‘ৰিরজং ৰীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদী’’তি (ম. নি. ২.৩৯৫) ইদং হেট্ঠিমমগ্গত্তযসঙ্খাতং ঞাণং ধম্মচক্খু নাম.

মংসচক্খুপি সসম্ভারচক্খু, পসাদচক্খূতি দুৰিধং হোতি. য্ৰাযং অক্খিকূপকে পতিট্ঠিতো হেট্ঠা অক্খিকূপকট্ঠিকেন উপরি ভমুকট্ঠিকেন উভতো অক্খিকূটেহি বহিদ্ধা অক্খিপখুমেহি পরিচ্ছিন্নো অক্খিকূপকমজ্ঝা নিক্খন্তেন ন্হারুসুত্তকেন মত্থলুঙ্গে আবদ্ধো সেতকণ্হাতিকণ্হমণ্ডলৰিচিত্তো মংসপিণ্ডো, ইদং সসম্ভারচক্খু নাম. যো পন এত্থ সিতো এত্থ পটিবদ্ধো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো, ইদং পসাদচক্খু নাম. ইদমিধাধিপ্পেতং. তদেতং তস্স সসম্ভারচক্খুনো সেতমণ্ডলপরিক্খিত্তস্স কণ্হমণ্ডলস্স মজ্ঝে অভিমুখে ঠিতানং সরীরসণ্ঠানুপ্পত্তিদেসে দিট্ঠিমণ্ডলে সত্তসু পিচুপটলেসু আসিত্ততেলং পিচুপটলানি ৰিয সত্ত অক্খিপটলানি ব্যাপেত্ৰা পমাণতো মুগ্গৰিদলমত্তং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং সাধযমানং তিট্ঠতি. তং চক্খতীতি চক্খু, রূপং অস্সাদেতি ৰিভাৰেতি চাতি অত্থো. রূপযন্তীতি রূপা, ৰণ্ণৰিকারং আপজ্জমানা হদযঙ্গতভাৰং পকাসেন্তীতি অত্থো. চক্খুতো পৰত্তং ৰিঞ্ঞাণং, চক্খুস্স ৰা ৰিঞ্ঞাণং চক্খুৰিঞ্ঞাণং. ফুসতীতি ফস্সো. উপসগ্গেন পদং মণ্ডেত্ৰা সম্ফস্সোতি ৰুত্তং. চক্খুতো পৰত্তো সম্ফস্সো চক্খুসম্ফস্সো. চক্খুসম্ফস্সপচ্চযাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তফস্সপচ্চযা. ৰেদযিতন্তি ৰিন্দনং, ৰেদনাতি অত্থো. তদেৰ সুখযতীতি সুখং, যস্সুপ্পজ্জতি, তং সুখিতং করোতীতি অত্থো. সুট্ঠু ৰা খাদতি, খনতি চ কাযচিত্তাবাধন্তি সুখং. দুক্খযতীতি দুক্খং, যস্সুপ্পজ্জতি, তং দুক্খিতং করোতীতি অত্থো. ন দুক্খং ন সুখন্তি অদুক্খমসুখং. ম-কারো পদসন্ধিৰসেন ৰুত্তো. সো পন চক্খুসম্ফস্সো অত্তনা সম্পযুত্তায ৰেদনায সহজাত অঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সয ৰিপাকআহারসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন অট্ঠধা পচ্চযো হোতি, সম্পটিচ্ছনসম্পযুত্তায অনন্তরসমনন্তরঅনন্তরূপনিস্সযনত্থিৰিগতৰসেনপঞ্চধা, সন্তীরণাদিসম্পযুত্তানং উপনিস্সযৰসেনেৰ পচ্চযো হোতি.

সুণাতীতি সোতং. তং সসম্ভারসোতবিলস্স অন্তো তনুতম্বলোমাচিতে অঙ্গুলিৰেধকসণ্ঠানে পদেসে সোতৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং সাধযমানং তিট্ঠতি. সপ্পন্তীতি সদ্দা, উদাহরীযন্তীতি অত্থো. ঘাযতীতি ঘানং. তং সসম্ভারঘানবিলস্স অন্তো অজপদসণ্ঠানে পদেসে ঘানৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং সাধযমানং তিট্ঠতি. গন্ধযন্তীতি গন্ধা, অত্তনো ৰত্থুং সূচেন্তীতি অত্থো. জীৰিতমৰ্হাযতীতি জিৰ্হা, সাযনট্ঠেন ৰা জিৰ্হা. সা সসম্ভারজিৰ্হায অতিঅগ্গমূলপস্সানি ৰজ্জেত্ৰা উপরিমতলমজ্ঝে ভিন্নউপ্পলদলগ্গসণ্ঠানে পদেসে জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং সাধযমানা তিট্ঠতি. রসন্তি তে সত্তাতি রসা, অস্সাদেন্তীতি অত্থো. কুচ্ছিতানং সাসৰধম্মানং আযোতি কাযো. আযোতি উপ্পত্তিদেসো. সো যাৰতা ইমস্মিং কাযে উপাদিণ্ণপ্পৰত্তি নাম অত্থি, তত্থ যেভুয্যেন কাযপসাদো কাযৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং সাধযমানো তিট্ঠতি. ফুসীযন্তীতি ফোট্ঠব্বা. মুনাতীতি মনো, ৰিজানাতীতি অত্থো. অত্তনো লক্খণং ধারেন্তীতি ধম্মা. মনোতি সহাৰজ্জনং ভৰঙ্গং. ধম্মাতি দ্ৰাদসপভেদা ধম্মারম্মণা ধম্মা. মনোৰিঞ্ঞাণন্তি জৰনমনোৰিঞ্ঞাণং. মনোসম্ফস্সোতি তংসম্পযুত্তো ফস্সো. সো সম্পযুত্তায ৰেদনায ৰিপাকপচ্চযৰজ্জেহি সেসেহি সত্তহি পচ্চযো হোতি, অনন্তরায তেহেৰ, সেসানং উপনিস্সযৰসেনেৰ পচ্চযো হোতি.

রূপাদীনি পঞ্চ ৰিস্সজ্জনানি খন্ধৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. সীতাদীহি রুপ্পতি পীল়ীযতীতি রূপং. ৰেদযতীতি ৰেদনা. সঞ্জানাতীতি সঞ্ঞা. সঙ্খরোন্তীতি সঙ্খারা. ৰিজানাতীতি ৰিঞ্ঞাণং. চক্খাদীনি ধম্মৰিচারপরিযন্তানি দস ছক্কৰসেন, সট্ঠি ৰিস্সজ্জনানি পিযরূপসাতরূপৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. চক্খুসম্ফস্সজাদিকা ৰেদনা তংতংসম্পযুত্তাৰ. রূপেসু সঞ্ঞা রূপসঞ্ঞা. সঞ্চেতযতীতি সঞ্চেতনা, অভিসন্দহতীতি অত্থো. তসতীতি তণ্হা, পিপাসতীতি অত্থো. ৰিতক্কেতীতি ৰিতক্কো, ৰিতক্কনং ৰা ৰিতক্কো, ঊহনন্তি ৰুত্তং হোতি. আরম্মণে তেন চিত্তং ৰিচরতীতি ৰিচারো, ৰিচরণং ৰা ৰিচারো, অনুসঞ্চরণন্তি ৰুত্তং হোতি.

৪. পথৰীধাতাদীনি ছ ৰিস্সজ্জনানি সংখিত্তেন নামরূপৰৰত্থানৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. পত্থটত্তা পথৰী. অপ্পেতি, আপীযতি, অপ্পাযতীতি ৰা আপো. তেজযতীতি তেজো. ৰাযতীতি ৰাযো. ন কস্সতি ন নিকস্সতি, কসিতুং ছিন্দিতুং ভিন্দিতুং ৰা ন সক্কাতি আকাসো. নিস্সত্তট্ঠেন ধাতু.

পথৰীকসিণাদীনি দস ৰিস্সজ্জনানি কসিণভাৰনাৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. কসিণন্তি সকলফরণৰসেন কসিণমণ্ডলম্পি তস্মিং উপট্ঠিতনিমিত্তম্পি তদারম্মণং ঝানম্পি ৰুচ্চতি. ইধ পন ঝানং অধিপ্পেতং. আদিম্হি চত্তারি মহাভূতকসিণারম্মণানি ঝানানি, ততো পরানি চত্তারি ৰণ্ণকসিণারম্মণানি. আকাসকসিণন্তি পরিচ্ছেদাকাসো, তদারম্মণঞ্চ ঝানং, কসিণুগ্ঘাটিমাকাসো, তদারম্মণঞ্চ আকাসানঞ্চাযতনং. ৰিঞ্ঞাণকসিণন্তি আকাসানঞ্চাযতনৰিঞ্ঞাণং, তদারম্মণঞ্চ ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং.

কেসাদীনি দ্ৰত্তিংস ৰিস্সজ্জনানি দ্ৰত্তিংসাকারকম্মট্ঠানৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. তেসু পন কেসাদীসু পটিকূলতো উপট্ঠিতেসু কাযগতাসতিৰসেন অসুভকম্মট্ঠানং হোতি, ৰণ্ণতো উপট্ঠিতেসু কসিণকম্মট্ঠানং হোতি, ধাতুতো উপট্ঠিতেসু চতুধাতুৰৰত্থানকম্মট্ঠানং হোতি, কেসাতিআদীনি চ পটিকূলতো ৰণ্ণতো ৰা উপট্ঠিতানং তদারম্মণানি ঝানানি, ধাতুতো উপট্ঠিতস্স তে চ কোট্ঠাসা তদারম্মণা চ ধাতুভাৰনা ৰেদিতব্বা.

কেসা উভোসু পস্সেসু কণ্ণচূল়িকাহি পুরতো নলাটন্তেন, পচ্ছতো চ গলৰাটকেন পরিচ্ছিন্না সীসকটাহৰেঠনচম্মে ৰীহগ্গমত্তং পৰিসিত্ৰা ঠিতা অনেকসতসহস্সসঙ্খা.

লোমা ঠপেত্ৰা কেসাদীনং পতিট্ঠিতোকাসং হত্থতলপাদতলানি চ যেভুয্যেন সরীরচম্মে নৰনৰুতিযা লোমকূপসহস্সেসু লিক্খামত্তং পৰিসিত্ৰা ঠিতা.

নখা অঙ্গুলীনং অগ্গপিট্ঠেসু ঠিতা ৰীসতি.

দন্তা দ্ৰীসু হণুকট্ঠিকেসু ঠিতা যেভুয্যেন দ্ৰত্তিংস.

তচো সকলসরীরং পরিযোনন্ধিত্ৰা পাকটকিলোমকস্স উপরি ছৰিযা হেট্ঠা ঠিতং চম্মং.

মংসং সাধিকানি তীণি অট্ঠিসতানি অনুলিম্পিত্ৰা ঠিতানি নৰমংসপেসিসতানি.

ন্হারূ সকলসরীরে অট্ঠীনি আবন্ধিত্ৰা ঠিতানি নৰ ন্হারুসতানি.

অট্ঠী সকলসরীরে হেট্ঠা অট্ঠীনং উপরি ঠিতানি সাধিকানি তীণি অট্ঠিসতানি.

অট্ঠিমিঞ্জা তেসং তেসং অট্ঠীনং অব্ভন্তরে ঠিতা মিঞ্জা.

ৰক্কং গলৰাটকা নিক্খন্তেন একমূলেন থোকং গন্ত্ৰা দ্ৰিধা ভিন্নেন থূলন্হারুনা ৰিনিবদ্ধা হুত্ৰা হদযমংসং পরিক্খিপিত্ৰা ঠিতা দ্ৰে মংসপিণ্ডিকা.

হদযং সরীরব্ভন্তরে দ্ৰিন্নং থনানং মজ্ঝে ঠিতং অন্তো চিত্তসন্নিস্সযং অড্ঢপসতমত্তলোহিতপুণ্ণং পুন্নাগট্ঠিপতিট্ঠানমত্তাৰাটকং হদযমংসং.

যকনং দ্ৰিন্নং থনানং অব্ভন্তরে দক্খিণপস্সং নিস্সায ঠিতং যমকমংসপটলং.

কিলোমকং হদযৰক্কানি পটিচ্ছাদেত্ৰা ঠিতং পটিচ্ছন্নকিলোমকসঙ্খাতঞ্চ সকলসরীরে চম্মস্স হেট্ঠতো মংসং পরিযোনন্ধিত্ৰা ঠিতং অপ্পটিচ্ছন্নকিলোমকসঙ্খাতঞ্চাতি দুৰিধং পরিযোনহনমংসং.

পিহকং হদযস্স ৰামপস্সে উদরপটলস্স মত্থকপস্সং নিস্সায ঠিতং উদরজিৰ্হামংসং.

পপ্ফাসং সরীরব্ভন্তরে দ্ৰিন্নং থনানং অন্তরে হদযযকনানং উপরি ছাদেত্ৰা ওলম্বন্তং ঠিতং দ্ৰত্তিংসমংসখণ্ডপ্পভেদং পপ্ফাসমংসং.

অন্তং উপরি গলৰাটকে হেট্ঠা করীসমগ্গে ৰিনিবন্ধত্তা গলৰাটককরীসমগ্গপরিযন্তে সরীরব্ভন্তরে ঠিতা পুরিসস্স দ্ৰত্তিংসহত্থা ইত্থিযা অট্ঠৰীসতিহত্থা একৰীসতিযা ঠানেসু ওভগ্গা অন্তৰট্টি.

অন্তগুণং অন্তভোগে একতো অগলন্তে আবন্ধিত্ৰা একৰীসতিযা অন্তভোগানং অন্তরা ঠিতং বন্ধনং.

উদরিযং দন্তমুসলসঞ্চুণ্ণিতং জিৰ্হাহত্থপরিৰত্তিতং খেল়লালাপলিবুদ্ধং তংখণৰিগতৰণ্ণগন্ধরসাদিসম্পদং তন্তৰাযখলিসুৰানৰমথুসদিসং নিপতিত্ৰা পিত্তসেম্হৰাতপলিৰেঠিতং হুত্ৰা উদরগ্গিসন্তাপৰেগকুথিতং কিমিকুলাকুলং উপরূপরি ফেণবুব্বুল়কানি মুঞ্চন্তং পরমকসম্বুকদুগ্গন্ধজেগুচ্ছভাৰং আপজ্জিত্ৰা আমাসযসঙ্খাতে উপরিনাভিঅন্তপটলে ঠিতং নানপ্পকারকং অসিতপীতখাযিতসাযিতং.

করীসং পক্কাসযসঙ্খাতে হেট্ঠা নাভিপিট্ঠিকণ্টকমূলানং অন্তরে উব্বেধেন অট্ঠঙ্গুলমত্তে অন্তাৰসানে ঠিতং ৰচ্চং.

পিত্তং হদযমংসপপ্ফাসানং অন্তরে যকনমংসং নিস্সায ঠিতং মহাকোসাতকীকোসকসদিসে পিত্তকোসকে ঠিতং বদ্ধপিত্তসঙ্খাতঞ্চ, কেসলোমনখদন্তানং মংসৰিনিমুত্তট্ঠানঞ্চেৰ থদ্ধসুক্খচম্মঞ্চ ঠপেত্ৰা অৰসেসং সরীরং ব্যাপেত্ৰা ঠিতং অবদ্ধপিত্তসঙ্খাতঞ্চাতি দুৰিধং পিত্তং.

সেম্হং উদরপটলে ঠিতং একপত্থপূরপ্পমাণং সেম্হং.

পুব্বো খাণুকণ্টকপহরণগ্গিজালাদীহি অভিহতে ৰা সরীরপ্পদেসে অব্ভন্তরধাতুক্খোভৰসেন ৰা উপ্পন্নেসু গণ্ডপীল়কাদীসু পরিপক্কলোহিতপরিণামো. লোহিতং যকনস্স হেট্ঠাভাগং পূরেত্ৰা হদযৰক্কপপ্ফাসানং উপরি থোকং থোকং পগ্ঘরন্তং ৰক্কহদযযকনপপ্ফাসে তেমযমানং ঠিতং একপত্থপূরমত্তং সন্নিচিতলোহিতসঙ্খাতঞ্চ, কেসলোমনখদন্তানং মংসৰিনিমুত্তট্ঠানঞ্চেৰ থদ্ধসুক্খচম্মঞ্চ ঠপেত্ৰা ধমনিজালানুসারেন সব্বং উপাদিণ্ণসরীরং ফরিত্ৰা ঠিতং সংসরণলোহিতসঙ্খাতঞ্চাতি দুৰিধং লোহিতং.

সেদো অগ্গিসন্তাপসূরিযসন্তাপউতুৰিকারাদীহি সন্তত্তে সরীরে সব্বকেসলোমকূপৰিৰরেহি পগ্ঘরণকআপোধাতু.

মেদো থূলস্স সকলসরীরে চম্মমংসন্তরে কিসস্স জঙ্ঘমংসাদীনি নিস্সায ঠিতো থিনসিনেহো.

অস্সু সোমনস্সদোমনস্সৰিসভাগাহারউতূহি সমুট্ঠহিত্ৰা অক্খিকূপকে পূরেত্ৰা তিট্ঠন্তী ৰা পগ্ঘরন্তী ৰা আপোধাতু.

ৰসা অগ্গিসন্তাপসূরিযসন্তাপউতুৰিসভাগেহি উস্মাজাতেসু যেভুয্যেন হত্থতলহত্থপিট্ঠিপাদতলপাদপিট্ঠিনাসাপুটনলাটঅংসকূটেসু ঠিতো ৰিলীনসিনেহো.

খেল়ো তথারূপং আহারং পস্সন্তস্স ৰা সরন্তস্স ৰা মুখে ৰা ঠপেন্তস্স হদযং ৰা আকিলাযন্তস্স কিস্মিঞ্চিদেৰ ৰা জিগুচ্ছং উপ্পাদেন্তস্স ভিয্যো উপ্পজ্জিত্ৰা উভোহি কপোলপস্সেহি ওরুয্হ জিৰ্হায তিট্ঠমানা ফেণমিস্সা আপোধাতু.

সিঙ্ঘাণিকা ৰিসভাগাহারউতুৰসেন সঞ্জাতধাতুক্খোভস্স ৰা রোদন্তস্স ৰা অন্তোসীসে মত্থলুঙ্গতো গলিত্ৰা তালুমত্থকৰিৰরেন ওতরিত্ৰা নাসাপুটে পূরেত্ৰা তিট্ঠন্তং ৰা পগ্ঘরন্তং ৰা পূতি অসুচি পিচ্ছিলং.

লসিকা অট্ঠিসন্ধীনং অব্ভঞ্জনকিচ্চং সাধযমানং অসীতিসতসন্ধীনং অব্ভন্তরে ঠিতং পিচ্ছিলকুণপং.

মুত্তং আহারউতুৰসেন ৰত্থিপুটব্ভন্তরে ঠিতা আপোধাতু.

মত্থলুঙ্গং সীসকটাহব্ভন্তরে চত্তারো সিব্বিনিমগ্গে নিস্সায ঠিতো চতুপিণ্ডসমোধানো মিঞ্জরাসি.

চক্খাযতনাদীনি দ্ৰাদস ৰিস্সজ্জনানি দ্ৰাদসাযতনৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. আযতনতো, আযানং তননতো, আযতস্স চ নযনতো আযতনং. চক্খুরূপাদীসু হি তংতংদ্ৰারারম্মণা চিত্তচেতসিকা ধম্মা সেন সেন অনুভৰনাদিনা কিচ্চেন আযতন্তি উট্ঠহন্তি ঘটন্তি, ৰাযমন্তীতি ৰুত্তং হোতি. তে চ পন আযভূতে ধম্মে এতানি তনোন্তি, ৰিত্থারেন্তীতি ৰুত্তং হোতি. ইদঞ্চ অনমতগ্গে সংসারে পৰত্তং অতীৰ আযতং সংসারদুক্খং যাৰ ন নিৰত্ততি, তাৰ নযন্তি, পৰত্তযন্তীতি ৰুত্তং হোতি.

অপিচ নিৰাসট্ঠানট্ঠেন আকরট্ঠেন সমোসরণট্ঠানট্ঠেন সঞ্জাতিদেসট্ঠেন কারণট্ঠেন চ আযতনং. তথা হি লোকে ‘‘ইস্সরাযতনং ৰাসুদেৰাযতন’’ন্তিআদীসু নিৰাসট্ঠানং ‘‘আযতন’’ন্তি ৰুচ্চতি. ‘‘সুৰণ্ণাযতনং রজতাযতন’’ন্তিআদীসু আকরো. সাসনে পন ‘‘মনোরমে আযতনে, সেৰন্তি নং ৰিহঙ্গমা’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.৩৮) সমোসরণট্ঠানং. ‘‘দক্খিণাপথো গুন্নং আযতন’’ন্তিআদীসু সঞ্জাতিদেসো. ‘‘তত্র তত্রেৰ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতিআযতনে’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.১০২; ৫.২৩) কারণং. চক্খুআদীসু চাপি তে তে চিত্তচেতসিকা ধম্মা নিৰসন্তি তদাযত্তৰুত্তিতাযাতি চক্খাদযো নেসং নিৰাসট্ঠানং, চক্খাদীসু চ তে আকিণ্ণা তন্নিস্সযত্তা তদারম্মণত্তা চাতি চক্খাদযো চ নেসং আকরো, তত্থ তত্থ ৰত্থুদ্ৰারারম্মণৰসেন সমোসরণতো চক্খাদযো চ নেসং সমোসরণট্ঠানং, তংনিস্সযারম্মণভাৰেন তত্থেৰ উপ্পত্তিতো চক্খাদযো চ নেসং সঞ্জাতিদেসো, চক্খাদীনং অভাৰে অভাৰতো চক্খাদযো চ নেসং কারণন্তি যথাৰুত্তেনত্থেন চক্খু চ তং আযতনঞ্চাতি চক্খাযতনং. এৰং সেসানিপি.

চক্খুধাতাদীনি অট্ঠারস ৰিস্সজ্জনানি অট্ঠারসধাতুৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. চক্খাদীসু একেকো ধম্মো যথাসম্ভৰং ৰিদহতি, ধীযতে, ৰিধানং ৰিধীযতে, এতায, এত্থ ৰা ধীযতীতি ধাতু. লোকিযা হি ধাতুযো কারণভাৰেন ৰৰত্থিতা হুত্ৰা সুৰণ্ণরজতাদিধাতুযো ৰিয সুৰণ্ণরজতাদিং, অনেকপ্পকারং সংসারদুক্খং ৰিদহন্তি. ভারহারেহি চ ভারো ৰিয সত্তেহি ধীযন্তে, ধারীযন্তীতি অত্থো. দুক্খৰিধানমত্তমেৰ চেতা অৰসৰত্তনতো. এতাহি চ করণভূতাহি সংসারদুক্খং সত্তেহি অনুৰিধীযতি. তথাৰিহিতঞ্চেতং এতাস্ৰেৰ ধীযতি, ঠপীযতীতি অত্থো. অপিচ যথা তিত্থিযানং অত্তা নাম সভাৰতো নত্থি, ন এৰমেতা. এতা পন অত্তনো সভাৰং ধারেন্তীতি ধাতুযো. যথা চ লোকে ৰিচিত্তা হরিতালমনোসিলাদযো সেলাৰযৰা ধাতুযোতি ৰুচ্চন্তি, এৰমেতাপি ধাতুযো ৰিযাতি ধাতুযো. ৰিচিত্তা হেতা ঞাণনেয্যাৰযৰাতি. যথা ৰা সরীরসঙ্খাতস্স সমুদাযস্স অৰযৰভূতেসু রসসোণিতাদীসু অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসভাগলক্খণপরিচ্ছিন্নেসু ধাতুসমঞ্ঞা, এৰমেৰেতেসুপি পঞ্চক্খন্ধসঙ্খাতস্স অত্তভাৰস্স অৰযৰেসু ধাতুসমঞ্ঞা ৰেদিতব্বা. অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসভাগলক্খণপরিচ্ছিন্না হেতে চক্খাদযোতি. অপিচ ধাতূতি নিজ্জীৰমত্তস্সেতং অধিৰচনং. তথা হি ভগৰা ‘‘ছধাতুরো অযং ভিক্খু পুরিসো’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.৩৪৩-৩৪৪) জীৰসঞ্ঞাসমূহননত্থং ধাতুদেসনং অকাসীতি. যথাৰুত্তেনত্থেন চক্খু চ তং ধাতু চাতি চক্খুধাতু. এৰং সেসাপি. মনোধাতূতি চ তিস্সো মনোধাতুযো. ধম্মধাতূতি ৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারক্খন্ধা সোল়স সুখুমরূপানি নিব্বানঞ্চ. মনোৰিঞ্ঞাণধাতূতি ছসত্ততি মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযো.

চক্খুন্দ্রিযাদীনি বাৰীসতি ৰিস্সজ্জনানি বাৰীসতিন্দ্রিযৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. চক্খুমেৰ দস্সনলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি চক্খুন্দ্রিযং. সোতমেৰ সৰনলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি সোতিন্দ্রিযং. ঘানমেৰ ঘাযনলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি ঘানিন্দ্রিযং. জিৰ্হা এৰ সাযনলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি জিৰ্হিন্দ্রিযং. কাযো এৰ ফুসনলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি কাযিন্দ্রিযং. মনতে ইতি মনো, ৰিজানাতীতি অত্থো. অট্ঠকথাচরিযা পনাহু – নালিযা মিনমানো ৰিয মহাতুলায ধারযমানো ৰিয চ আরম্মণং মনতি জানাতীতি মনো, তদেৰ মননলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি মনিন্দ্রিযং.

জীৰন্তি তেন তংসহজাতা ধম্মাতি জীৰিতং, তদেৰ অনুপালনলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি জীৰিতিন্দ্রিযং. তং রূপজীৰিতিন্দ্রিযং অরূপজীৰিতিন্দ্রিযন্তি দুৰিধং. সব্বকম্মজরূপসহজং সহজরূপানুপালনং রূপজীৰিতিন্দ্রিযং, সব্বচিত্তসহজং সহজঅরূপানুপালনং অরূপজীৰিতিন্দ্রিযং.

থীযতি সঙ্ঘাতং গচ্ছতি এতিস্সা গব্ভোতি ইত্থী, ইত্থিলিঙ্গাদীসু ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং, নিযমতো ইত্থিযা এৰ ইন্দ্রিযং ইত্থিন্দ্রিযং.

পুং-ৰুচ্চতি নিরযো, পুং সঙ্খাতে নিরযে রিসীযতি হিংসীযতীতি পুরিসো, পুরিসলিঙ্গাদীসু ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং, নিযমতো পুরিসস্সেৰ ইন্দ্রিযং পুরিসিন্দ্রিযং. দ্ৰীসুপেতেসু একেকং সভাৰকস্স একেকস্স কম্মজরূপসহজং হোতি.

কুসলৰিপাককাযৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং সুখং, কাযিকসাতলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং, সুখমেৰ ইন্দ্রিযং সুখিন্দ্রিযং.

অকুসলৰিপাককাযৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং দুক্খং, কাযিকঅসাতলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং, দুক্খমেৰ ইন্দ্রিযং দুক্খিন্দ্রিযং.

পীতিসোমনস্সযোগতো সোভনং মনো অস্সাতি সুমনো, সুমনস্স ভাৰো সোমনস্সং, চেতসিকসাতলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং, সোমনস্সমেৰ ইন্দ্রিযং সোমনস্সিন্দ্রিযং.

দোমনস্সযোগতো দুট্ঠু মনো অস্সাতি, হীনৰেদনত্তা ৰা কুচ্ছিতং মনো অস্সাতি দুম্মনো, দুম্মনস্স ভাৰো দোমনস্সং, চেতসিকঅসাতলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং, দোমনস্সমেৰ ইন্দ্রিযং দোমনস্সিন্দ্রিযং. সুখদুক্খাকারপৰত্তিং উপেক্খতি মজ্ঝত্তাকারসণ্ঠিতত্তা তেনাকারেন পৰত্ততীতি উপেক্খা, মজ্ঝত্তলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং, উপেক্খা এৰ ইন্দ্রিযং উপেক্খিন্দ্রিযং.

সদ্দহন্তি এতায, সযং ৰা সদ্দহতি, সদ্দহনমত্তমেৰ ৰা এসাতি সদ্ধা, অস্সদ্ধিযস্স অভিভৰনতো অধিপতিঅত্থেন ইন্দ্রিযং, অধিমোক্খলক্খণে ৰা ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং, সদ্ধাযেৰ ইন্দ্রিযং সদ্ধিন্দ্রিযং.

ৰীরভাৰো ৰীরিযং, ৰীরানং ৰা কম্মং, ৰিধিনা ৰা নযেন ঈরযিতব্বং পৰত্তযিতব্বন্তি ৰীরিযং, কোসজ্জস্স অভিভৰনতো অধিপতিঅত্থেন ইন্দ্রিযং, পগ্গহণলক্খণে ৰা ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং, ৰীরিযমেৰ ইন্দ্রিযং ৰীরিযিন্দ্রিযং.

সরন্তি তায, সযং ৰা সরতি, সরণমত্তমেৰ ৰা এসাতি সতি, মুট্ঠসচ্চস্স অভিভৰনতো অধিপতিঅত্থেন ইন্দ্রিযং, উপট্ঠানলক্খণে ৰা ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং, সতি এৰ ইন্দ্রিযং সতিন্দ্রিযং.

আরম্মণে চিত্তং সম্মা আধিযতি ঠপেতীতি সমাধি, ৰিক্খেপস্স অভিভৰনতো অধিপতিঅত্থেন ইন্দ্রিযং, অৰিক্খেপলক্খণে ৰা ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং, সমাধি এৰ ইন্দ্রিযং সমাধিন্দ্রিযং.

‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তিআদিনা নযেন অরিযসচ্চানি পজানাতীতি পঞ্ঞা. অট্ঠকথাযং পন ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তাতি পঞ্ঞাপনৰসেন পঞ্ঞা’’তি ৰুত্তং. অৰিজ্জায অভিভৰনতো অধিপতিঅত্থেন ইন্দ্রিযং, দস্সনলক্খণে ৰা ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং, পঞ্ঞা এৰ ইন্দ্রিযং পঞ্ঞিন্দ্রিযং.

অনমতগ্গে সংসারৰট্টে অনঞ্ঞাতং অমতং পদং চতুসচ্চধম্মমেৰ ৰা জানিস্সামীতি পটিপন্নস্স উপ্পজ্জনতো ইন্দ্রিযট্ঠসম্ভৰতো চ অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযং. সোতাপত্তিমগ্গঞাণস্সেতং নামং.

পঠমমগ্গেন ঞাতং মরিযাদং অনতিক্কমিত্ৰা তেসংযেৰ তেন মগ্গেন ঞাতানং চতুসচ্চধম্মানমেৰ জাননতো ইন্দ্রিযট্ঠসম্ভৰতো চ আজাননকং ইন্দ্রিযং অঞ্ঞিন্দ্রিযং. সোতাপত্তিফলাদীসু ছসু ঠানেসু ঞাণস্সেতং নামং.

অঞ্ঞাতাৰিনো চতুসচ্চেসু নিট্ঠিতঞাণকিচ্চস্স খীণাসৰস্স উপ্পজ্জনতো ইন্দ্রিযট্ঠসম্ভৰতো চ অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযং, অঞ্ঞাতাৰীনং ৰা চতূসু সচ্চেসু নিট্ঠিতকিচ্চানং চত্তারি সচ্চানি পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ঠিতানং ধম্মানং অব্ভন্তরে ইন্দট্ঠসাধনেন অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযং. অরহত্তফলঞাণস্সেতং নামং. সব্বানিপেতানি যথাযোগং ইন্দলিঙ্গট্ঠেন ইন্দদেসিতট্ঠেন ইন্দদিট্ঠট্ঠেন ইন্দসিট্ঠট্ঠেন ইন্দজুট্ঠট্ঠেন চ ইন্দ্রিযানি. ভগৰা হি সম্মাসম্বুদ্ধো পরমিস্সরিযভাৰতো ইন্দো, কুসলাকুসলঞ্চ কম্মং কম্মেসু কস্সচি ইস্সরিযাভাৰতো. তেনেৰেত্থ কম্মজনিতানি ইন্দ্রিযানি কুসলাকুসলকম্মং উল্লিঙ্গেন্তি, তেন চ সিট্ঠানীতি ইন্দলিঙ্গট্ঠেন ইন্দসিট্ঠট্ঠেন চ ইন্দ্রিযানি. সব্বানেৰ পনেতানি ভগৰতা মুনিন্দেন যথাভূততো পকাসিতানি অভিসম্বুদ্ধানি চাতি ইন্দদেসিতট্ঠেন ইন্দদিট্ঠট্ঠেন চ ইন্দ্রিযানি. তেনেৰ চ ভগৰতা মুনিন্দেন কানিচি গোচরাসেৰনায, কানিচি ভাৰনাসেৰনায সেৰিতানীতি ইন্দজুট্ঠট্ঠেনপি ইন্দ্রিযানি. অপি চ আধিপচ্চসঙ্খাতেন ইস্সরিযট্ঠেনপি এতানি ইন্দ্রিযানি. চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিপৰত্তিযঞ্হি চক্খাদীনং সিদ্ধমাধিপচ্চং তস্মিং তিক্খে তিক্খত্তা মন্দে চ মন্দত্তাতি.

৫. কামধাতুআদীনি দ্ৰাদস ৰিস্সজ্জনানি ভৰপ্পভেদৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. কামরাগসঙ্খাতেন কামেন যুত্তা ধাতু কামধাতু, কামসঙ্খাতা ৰা ধাতু কামধাতু.

কামং পহায রূপেন যুত্তা ধাতু রূপধাতু, রূপসঙ্খাতা ৰা ধাতু রূপধাতু.

কামঞ্চ রূপঞ্চ পহায অরূপেন যুত্তা ধাতু অরূপধাতু, অরূপসঙ্খাতা ৰা ধাতু অরূপধাতু.

তা এৰ ধাতুযো পুন ভৰপরিযাযেন ৰুত্তা. ভৰতীতি হি ভৰোতি ৰুচ্চতি. সঞ্ঞায যুত্তো ভৰো সঞ্ঞাভৰো, সঞ্ঞাসহগতো ৰা ভৰো সঞ্ঞাভৰো, সঞ্ঞা ৰা এত্থ ভৰে অত্থীতি সঞ্ঞাভৰো. সো কামভৰো চ অসঞ্ঞাভৰমুত্তো রূপভৰো চ নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাভৰমুত্তো অরূপভৰো চ হোতি.

ন সঞ্ঞাভৰো অসঞ্ঞাভৰো, সো রূপভৰেকদেসো.

ওল়ারিকত্তাভাৰতো নেৰসঞ্ঞা, সুখুমত্তেন সম্ভৰতো নাসঞ্ঞাতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞা, তায যুত্তো ভৰো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাভৰো. অথ ৰা ওল়ারিকায সঞ্ঞায অভাৰা, সুখুমায চ ভাৰা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞা অস্মিং ভৰেতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাভৰো, সো অরূপভৰেকদেসো.

একেন রূপক্খন্ধেন ৰোকিণ্ণো ভৰো একেন ৰোকারো অস্স ভৰস্সাতি একৰোকারভৰো, সো অসঞ্ঞভৰোৰ.

চতূহি অরূপক্খন্ধেহি ৰোকিণ্ণো ভৰো চতূহি ৰোকারো অস্স ভৰস্সাতি চতুৰোকারভৰো, সো অরূপভৰো এৰ.

পঞ্চহি খন্ধেহি ৰোকিণ্ণো ভৰো পঞ্চহি ৰোকারো অস্স ভৰস্সাতি পঞ্চৰোকারভৰো, সো কামভৰো চ রূপভৰেকদেসো চ হোতি.

৬. পঠমজ্ঝানাদীনি দ্ৰাদস ৰিস্সজ্জনানি ঝানসমাপত্তিৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. ঝানন্তি ইধ ব্রহ্মৰিহারমত্তং অধিপ্পেতং. ৰিতক্কৰিচারপীতিসুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং পঠমং ঝানং. পীতিসুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং দুতিযং ঝানং. সুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং ততিযং ঝানং. উপেক্খাচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং চতুত্থং ঝানং.

মেদতি মেজ্জতীতি মেত্তা, সিনিয্হতীতি অত্থো. মিত্তে ৰা ভৰা, মিত্তস্স ৰা এসা পৰত্তীতি মেত্তা, পচ্চনীকধম্মেহি মুত্তত্তা আরম্মণে চাধিমুত্তত্তা ৰিমুত্তি, চেতসো ৰিমুত্তি চেতোৰিমুত্তি, মেত্তা এৰ চেতোৰিমুত্তি মেত্তাচেতোৰিমুত্তি.

করুণা ৰুত্তত্থা এৰ.

মোদন্তি তায তংসমঙ্গিনো, সযং ৰা মোদতি, মোদনমত্তমেৰ ৰা তন্তি মুদিতা. ‘‘অৰেরা হোন্তূ’’তিআদিব্যাপারপ্পহানেন মজ্ঝত্তভাৰূপগমনেন চ উপেক্খতীতি উপেক্খা. মেত্তাদযো তযো ব্রহ্মৰিহারা পঠমাদীহি তীহি ঝানেহি যুত্তা. উপেক্খাব্রহ্মৰিহারো চতুত্থজ্ঝানেন যুত্তো.

ফরণৰসেন নত্থি এতস্স অন্তোতি অনন্তো. আকাসো অনন্তো আকাসানন্তো, কসিণুগ্ঘাটিমাকাসো. আকাসানন্তোযেৰ আকাসানঞ্চং, তং আকাসানঞ্চং অধিট্ঠানট্ঠেন আযতনমস্স সসম্পযুত্তধম্মস্স ঝানস্স ‘‘দেৰানং দেৰাযতনমিৰা’’তি আকাসানঞ্চাযতনং. আকাসানঞ্চাযতনমেৰ সমাপত্তি আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তি. ফরণৰসেন চ নত্থি এতস্স অন্তোতি অনন্তং, তং আকাসারম্মণং ৰিঞ্ঞাণং. অনন্তমেৰ আনঞ্চং, ৰিঞ্ঞাণং আনঞ্চং ‘‘ৰিঞ্ঞাণানঞ্চ’’ন্তি অৰত্ৰা ‘‘ৰিঞ্ঞাণঞ্চ’’ন্তি ৰুত্তং. অযঞ্হেত্থ রুল়্হিসদ্দো. তং ৰিঞ্ঞাণঞ্চং অধিট্ঠানট্ঠেন আযতনমস্স সসম্পযুত্তধম্মস্স ঝানস্স ‘‘দেৰানং দেৰাযতনমিৰা’’তি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং. নত্থি এতস্স কিঞ্চনন্তি অকিঞ্চনং, অন্তমসো ভঙ্গমত্তম্পি অস্স অৰসিট্ঠং নত্থীতি ৰুত্তং হোতি. অকিঞ্চনস্স ভাৰো আকিঞ্চঞ্ঞং. আকাসানঞ্চাযতনৰিঞ্ঞাণাভাৰস্সেতং অধিৰচনং. তং আকিঞ্চঞ্ঞং. অধিট্ঠানট্ঠেন আযতনমস্স সসম্পযুত্তধম্মস্স ঝানস্স ‘‘দেৰানং দেৰাযতনমিৰা’’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং. ওল়ারিকায সঞ্ঞায অভাৰতো, সুখুমায চ ভাৰতো নেৰস্স সসম্পযুত্তধম্মস্স ঝানস্স সঞ্ঞা নাসঞ্ঞাতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞং. নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞঞ্চ তং মনাযতনধম্মাযতনপরিযাপন্নত্তা আযতনঞ্চাতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং. অথ ৰা যাযমেত্থ সঞ্ঞা সা পটুসঞ্ঞাকিচ্চং কাতুং অসমত্থতায নেৰসঞ্ঞা, সঙ্খারাৰসেসসুখুমভাৰেন ৰিজ্জমানত্তা নাসঞ্ঞাতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞা, নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞা চ সা সেসধম্মানং অধিট্ঠানট্ঠেন আযতনঞ্চাতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনারম্মণায সমাপত্তিযা এতং অধিৰচনং. ন কেৰলং এত্থ সঞ্ঞা এদিসী, অথ খো ৰেদনাপি নেৰৰেদনা নাৰেদনা. চিত্তম্পি নেৰচিত্তং নাচিত্তং. ফস্সোপি নেৰফস্সো নাফস্সো. এস নযো সেসসম্পযুত্তধম্মেসু. সঞ্ঞাসীসেন পনাযং দেসনা কতাতি.

অৰিজ্জাদীনি দ্ৰাদস ৰিস্সজ্জনানি পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. পূরেতুং অযুত্তট্ঠেন কাযদুচ্চরিতাদি অৰিন্দিযং নাম, অলদ্ধব্বন্তি অত্থো. তং অৰিন্দিযং ৰিন্দতীতি অৰিজ্জা. তব্বিপরীততো কাযসুচরিতাদি ৰিন্দিযং নাম, তং ৰিন্দিযং ন ৰিন্দতীতি অৰিজ্জা. খন্ধানং রাসট্ঠং, আযতনানং আযতনট্ঠং, ধাতূনং সুঞ্ঞট্ঠং, ইন্দ্রিযানং অধিপতিযট্ঠং, সচ্চানং তথট্ঠং অৰিদিতং করোতীতি অৰিজ্জা. দুক্খাদীনং পীল়নাদিৰসেন ৰুত্তং চতুব্বিধং চতুব্বিধং অত্থং অৰিদিতং করোতীতিপি অৰিজ্জা, অন্তৰিরহিতে সংসারে সব্বযোনিগতিভৰৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৰাসেসু সত্তে জৰাপেতীতি অৰিজ্জা, পরমত্থতো অৰিজ্জমানেসু ইত্থিপুরিসাদীসু জৰতি, ৰিজ্জমানেসুপি খন্ধাদীসু ন জৰতীতি অৰিজ্জা, অপি চ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং ৰত্থারম্মণানং পটিচ্চসমুপ্পাদপটিচ্চসমুপ্পন্নানঞ্চ ধম্মানং ছাদনতোপি অৰিজ্জা. সঙ্খতমভিসঙ্খরোন্তীতি সঙ্খারা. ৰিজানাতীতি ৰিঞ্ঞাণং. নমতীতি নামং, নামযতীতি ৰা নামং. রুপ্পতীতি রূপং. আযে তনোতি, আযতঞ্চ নযতীতি আযতনং. ফুসতীতি ফস্সো. ৰেদযতীতি ৰেদনা. পরিতস্সতীতি তণ্হা. উপাদিযতি ভুসং গণ্হাতীতি উপাদানং. ভৰতি, ভাৰযতীতি ৰা ভৰো. জননং জাতি. জীরণং জরা. মরন্তি এতেনাতি মরণং.

৭. দুক্খাদীনি অট্ঠসতানি অট্ঠ চ ৰিস্সজ্জনানি চতুসচ্চযোজনাৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. ‘‘দুক্খং অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদীসু হি ছন্নং চতুক্কানং ৰসেন চতুৰীসতি ৰিস্সজ্জনানি ‘‘চক্খু জরামরণ’’ন্তি পেয্যালে ‘‘চক্খু অভিঞ্ঞেয্যং সোতং অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদিনা ‘‘জাতি অভিঞ্ঞেয্যা’’তি পরিযোসানেন পঞ্চনৰুতাধিকেন ৰিস্সজ্জনসতেন যোজেত্ৰা ৰুত্তানি. পঞ্চনৰুতাধিকং চতুক্কসতং হোতি, তেসং চতুক্কানং ৰসেন অসীতিঅধিকানি সত্ত ৰিস্সজ্জনসতানি. ‘‘জরামরণং অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদিকে চতুক্কে ‘‘চত্তারি ৰিস্সজ্জনানী’’তি এৰং সব্বানি অট্ঠ চ সতানি অট্ঠ চ ৰিস্সজ্জনানি হোন্তি. এত্থ চ তস্স তস্স ধম্মস্স পধানভূতো পচ্চযো সমুদযোতি ৰেদিতব্বো. সব্বসঙ্খারেহি সুঞ্ঞং নিব্বানং নিরোধোতি ৰেদিতব্বং. অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযাদীনং তিণ্ণম্পি হি লোকুত্তরিন্দ্রিযানং এত্থ অভাৰং সন্ধায অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযনিরোধোতিআদি যুজ্জতি. নিরোধগামিনিপটিপদাতি চ সব্বত্থ অরিযমগ্গো এৰ. এৰঞ্হি ৰুচ্চমানে ফলেপি মগ্গৰোহারসম্ভৰতো অঞ্ঞিন্দ্রিযঅঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযানম্পি যুজ্জতি. পুন দুক্খাদীনং পরিঞ্ঞট্ঠাদিৰসেন অট্ঠসতানি অট্ঠ চ ৰিস্সজ্জনানি নিদ্দিট্ঠানি, পুন দুক্খাদীনং পরিঞ্ঞাপটিৰেধট্ঠাদিৰসেন অট্ঠসতানি অট্ঠ চ ৰিস্সজ্জনানি নিদ্দিট্ঠানি. পরিঞ্ঞা চ সা পটিৰিজ্ঝিতব্বট্ঠেন পটিৰেধো চাতি পরিঞ্ঞাপটিৰেধো. পরিঞ্ঞাপটিৰেধোৰ অত্থো পরিঞ্ঞাপটিৰেধট্ঠো.

৮. পুন তানেৰ দুক্খাদীনি জরামরণপরিযন্তানি দ্ৰিঅধিকানি দ্ৰে পদসতানি সমুদযাদীহি সত্তহি সত্তহি পদেহি যোজেত্ৰা দ্ৰিঅধিকানং দ্ৰিন্নং অট্ঠকসতানং ৰসেন সহস্সঞ্চ ছ চ সতানি সোল়স চ ৰিস্সজ্জনানি নিদ্দিট্ঠানি. তত্থ পধানভূতো পচ্চযো সমুদযো, তস্স নিরোধো সমুদযনিরোধো. ছন্দো এৰ রাগো ছন্দরাগো, দুক্খে সুখসঞ্ঞায দুক্খস্স ছন্দরাগো, তস্স নিরোধো ছন্দরাগনিরোধো. দুক্খং পটিচ্চ উপ্পজ্জমানং সুখং সোমনস্সং দুক্খস্স অস্সাদো. দুক্খস্স অনিচ্চতা দুক্খস্স ৰিপরিণামধম্মতা দুক্খস্স আদীনৰো. দুক্খে ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানং দুক্খস্স নিস্সরণং. ‘‘যং খো পন কিঞ্চি ভূতং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং নিরোধো তস্স নিস্সরণ’’ন্তি (পটি. ম. ১.২৪) ৰচনতো নিব্বানমেৰ দুক্খস্স নিস্সরণং. ‘‘দুক্খনিরোধো সমুদযনিরোধো ছন্দরাগনিরোধো দুক্খস্স নিস্সরণ’’ন্তি নানাসঙ্খতপটিপক্খৰসেন নানাপরিযাযৰচনেহি চতূসু ঠানেসু নিব্বানমেৰ ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. কেচি পন ‘‘আহারসমুদযা দুক্খসমুদযো আহারনিরোধা দুক্খনিরোধো সরসৰসেন সমুদযনিরোধো, অথ ৰা উদযব্বযদস্সনেন সমুদযনিরোধো সহ ৰিপস্সনায মগ্গো ছন্দরাগনিরোধো’’তি ৰদন্তি. এৰঞ্চ ৰুচ্চমানে লোকুত্তরিন্দ্রিযানং অৰিপস্সনূপগত্তা ন সব্বসাধারণং হোতীতি পঠমং ৰুত্তনযোৰ গহেতব্বো. লোকুত্তরিন্দ্রিযেসু হি ছন্দরাগাভাৰতোযেৰ ছন্দরাগনিরোধোতি যুজ্জতি. সরীরে ছন্দরাগেনেৰ সরীরেকদেসেসু কেসাদীসুপি ছন্দরাগো কতোৰ হোতি, জরামরণৰন্তেসু ছন্দরাগেনেৰ জরামরণেসুপি ছন্দরাগো কতোৰ হোতি. এৰং অস্সাদাদীনৰাপি যোজেতব্বা. পুন দুক্খাদীনি জরামরণপরিযন্তানি দ্ৰিঅধিকানি দ্ৰে পদসতানি সমুদযাদীহি ছহি ছহি পদেহি যোজেত্ৰা দ্ৰিঅধিকানং দ্ৰিন্নং সত্তকসতানং ৰসেন নযসহস্সঞ্চ চত্তারি চ সতানি চুদ্দস চ ৰিস্সজ্জনানি নিদ্দিট্ঠানি.

৯. ইদানি রূপাদীনি জরামরণপরিযন্তানি একাধিকানি দ্ৰে পদসতানি সত্তহি অনুপস্সনাহি যোজেত্ৰা নিদ্দিসিতুং পঠমং তাৰ অনিচ্চানুপস্সনাদযো সত্ত অনুপস্সনা নিদ্দিট্ঠা. তানি সব্বানি সত্তহি সুদ্ধিকঅনুপস্সনাৰিস্সজ্জনেহি সদ্ধিং সহস্সঞ্চ চত্তারি চ সতানি চুদ্দস চ ৰিস্সজ্জনানি হোন্তি. অনিচ্চন্তি অনুপস্সনা অনিচ্চানুপস্সনা. সা নিচ্চসঞ্ঞাপটিপক্খা. দুক্খন্তি অনুপস্সনা দুক্খানুপস্সনা. সা সুখসঞ্ঞাপটিপক্খা. অনত্তাতি অনুপস্সনা অনত্তানুপস্সনা. সা অত্তসঞ্ঞাপটিপক্খা. তিস্সন্নং অনুপস্সনানং পরিপূরত্তা নিব্বিন্দতীতি নিব্বিদা, নিব্বিদা চ সা অনুপস্সনা চাতি নিব্বিদানুপস্সনা. সা নন্দিপটিপক্খা. চতস্সন্নং অনুপস্সনানং পরিপূরত্তা ৰিরজ্জতীতি ৰিরাগো, ৰিরাগো চ সো অনুপস্সনা চাতি ৰিরাগানুপস্সনা. সা রাগপটিপক্খা. পঞ্চন্নং অনুপস্সনানং পরিপূরত্তা রাগং নিরোধেতীতি নিরোধো, নিরোধো চ সো অনুপস্সনা চাতি নিরোধানুপস্সনা. সা সমুদযপটিপক্খা. ছন্নং অনুপস্সনানং পরিপূরত্তা পটিনিস্সজ্জতীতি পটিনিস্সগ্গো, পটিনিস্সগ্গো চ সো অনুপস্সনা চাতি পটিনিস্সগ্গানুপস্সনা. সা আদানপটিপক্খা. লোকুত্তরিন্দ্রিযানং অসতিপি ৰিপস্সনূপগত্তে ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা, সব্বে সঙ্খারা দুক্খা, সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি (ধ. প. ২৭৭-২৭৯; পটি. ম. ১.৩১) ৰচনতো তেসম্পি অনিচ্চদুক্খানত্তত্তা তত্থ নিচ্চসুখত্তসঞ্ঞানং নন্দিযা রাগস্স চ অভাৰা নিরোধৰন্তানীতি অনুপস্সনতো পরিচ্চাগপটিনিস্সগ্গপক্খন্দনপটিনিস্সগ্গসম্ভৰতো চ তেহিপি সত্ত অনুপস্সনা যোজিতাতি ৰেদিতব্বা. জরামরণৰন্তেসু অনিচ্চাদিতো দিট্ঠেসু জরামরণম্পি অনিচ্চাদিতো দিট্ঠং নাম হোতি, জরামরণৰন্তেসু নিব্বিন্দন্তো ৰিরজ্জন্তো জরামরণে নিব্বিন্নো চ ৰিরত্তো চ হোতি, জরামরণৰন্তেসু নিরোধতো দিট্ঠেসু জরামরণম্পি নিরোধতো দিট্ঠং নাম হোতি, জরামরণৰন্তেসু পটিনিস্সজ্জন্তো জরামরণং পটিনিস্সজ্জন্তোৰ হোতীতি জরামরণেহি সত্ত অনুপস্সনা যোজিতাতি ৰেদিতব্বা.

১০. ইদানি আদীনৰঞাণস্স ৰত্থুভূতানং উপ্পাদাদীনং পঞ্চন্নং আরম্মণানং ৰসেন উপ্পাদাদীনি তেসং ৰেৰচনানি পঞ্চদস ৰিস্সজ্জনানি নিদ্দিট্ঠানি, সন্তিপদঞাণস্স তপ্পটিপক্খারম্মণৰসেন অনুপ্পাদাদীনি পঞ্চদস ৰিস্সজ্জনানি নিদ্দিট্ঠানি, পুন তানেৰ উপ্পাদানুপ্পাদাদীনি পদানি যুগল়কৰসেন যোজেত্ৰা তিংস ৰিস্সজ্জনানি নিদ্দিট্ঠানি. এৰং ইমস্মিং নযেৰ সট্ঠি ৰিস্সজ্জনানি হোন্তি. তত্থ উপ্পাদোতি পুরিমকম্মপচ্চযা ইধ উপ্পত্তি. পৰত্তন্তি তথাউপ্পন্নস্স পৰত্তি. নিমিত্তন্তি সব্বম্পি সঙ্খারনিমিত্তং. যোগাৰচরস্স হি সঙ্খারা সসণ্ঠানা ৰিয উপট্ঠহন্তি, তস্মা নিমিত্তন্তি ৰুচ্চন্তি. আযূহনাতি আযতিং পটিসন্ধিহেতুভূতং কম্মং. তঞ্হি অভিসঙ্খরণট্ঠেন আযূহনাতি ৰুচ্চতি.

পটিসন্ধীতি আযতিং উপ্পত্তি. সা হি ভৰন্তরপটিসন্ধানতো পটিসন্ধীতি ৰুচ্চতি. গতীতি যায গতিযা সা পটিসন্ধি হোতি. সা হি গন্তব্বতো গতীতি ৰুচ্চতি. নিব্বত্তীতি খন্ধানং নিব্বত্তনং. উপপত্তীতি ‘‘সমাপন্নস্স ৰা উপপন্নস্স ৰা’’তি (পটি. ম. ১.৭২) এৰং ৰুত্তা ৰিপাকপৰত্তি. জাতীতি জননং. তত্থ তত্থ নিব্বত্তমানানং সত্তানং যে যে খন্ধা পাতুভৰন্তি, তেসং তেসং পঠমং পাতুভাৰো. জরাতি জীরণং. সা দুৰিধা ঠিতঞ্ঞথত্তলক্খণসঙ্খাতং সঙ্খতলক্খণঞ্চ খণ্ডিচ্চাদিসম্মতো সন্ততিযং একভৰপরিযাপন্নখন্ধানং পুরাণভাৰো চ. সা ইধ অধিপ্পেতা. ব্যাধীতি ধাতুক্খোভপচ্চযসমুট্ঠিতো পিত্তসেম্হৰাতসন্নিপাতউতুৰিপরিণামৰিসমপরিহারউপক্কমকম্মৰিপাকৰসেন অট্ঠৰিধো আবাধো. ৰিৰিধং দুক্খং আদহতি ৰিদহতীতি ব্যাধি, ব্যাধযতি তাপেতি, কম্পযতীতি ৰা ব্যাধি. মরণন্তি মরন্তি এতেনাতি মরণং. তং দুৰিধং ৰযলক্খণসঙ্খাতং সঙ্খতলক্খণঞ্চ একভৰপরিযাপন্নজীৰিতিন্দ্রিযপ্পবন্ধৰিচ্ছেদো চ. তং ইধ অধিপ্পেতং.

সোকোতি সোচনং. ঞাতিভোগরোগসীলদিট্ঠিব্যসনেহি ফুট্ঠস্স চিত্তসন্তাপো. পরিদেৰোতি পরিদেৰনং. ঞাতিব্যসনাদীহিযেৰ ফুট্ঠস্স ৰচীপলাপো. উপাযাসোতি ভুসো আযাসো. ঞাতিব্যসনাদীহিযেৰ ফুট্ঠস্স অধিমত্তচেতোদুক্খপ্পভাৰিতো দোসোযেৰ. এত্থ চ উপ্পাদাদযো পঞ্চেৰ আদীনৰঞাণস্স ৰত্থুৰসেন ৰুত্তা, সেসা তেসং ৰেৰচনৰসেন. ‘‘নিব্বত্তী’’তি হি উপ্পাদস্স, ‘‘জাতী’’তি পটিসন্ধিযা ৰেৰচনং, ‘‘গতি উপপত্তী’’তি ইদং দ্ৰযং পৰত্তস্স, জরাদযো নিমিত্তস্সাতি. অনুপ্পাদাদিৰচনেহি পন নিব্বানমেৰ ৰুত্তং.

পুন তানেৰ উপ্পাদানুপ্পাদাদীনি সট্ঠি পদানি দুক্খসুখপদেহি যোজেত্ৰা সট্ঠি ৰিস্সজ্জনানি, ভযখেমপদেহি যোজেত্ৰা সট্ঠি ৰিস্সজ্জনানি, সামিসনিরামিসপদেহি যোজেত্ৰা সট্ঠি ৰিস্সজ্জনানি, সঙ্খারনিব্বানপদেহি যোজেত্ৰা সট্ঠি ৰিস্সজ্জনানি নিদ্দিট্ঠানি. তত্থ দুক্খন্তি অনিচ্চত্তা দুক্খং. দুক্খপটিপক্খতো সুখং. যং দুক্খং, তং ভযং. ভযপটিপক্খতো খেমং. যং ভযং, তং ৰট্টামিসলোকামিসেহি অৰিপ্পমুত্তত্তা সামিসং. সামিসপটিপক্খতো নিরামিসং. যং সামিসং, তং সঙ্খারমত্তমেৰ. সঙ্খারপটিপক্খতো সন্তত্তা নিব্বানং. সঙ্খারা হি আদিত্তা, নিব্বানং সন্তন্তি. দুক্খাকারেন ভযাকারেন সামিসাকারেন সঙ্খারাকারেনাতি এৰং তেন তেন আকারেন পৰত্তিং সন্ধায তথা তথা ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বন্তি.

১১. পরিগ্গহট্ঠাদীনি একতিংস ৰিস্সজ্জনানি অরিযমগ্গক্খণৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. অরিযমগ্গসম্পযুত্তা হি ধম্মা আদিতো পভুতি উপ্পাদনত্থং পরিগ্গয্হন্তে ইতি পরিগ্গহা, তেসং সভাৰো পরিগ্গহট্ঠো. তেসংযেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞপরিৰারভাৰেন পরিৰারট্ঠো. ভাৰনাপারিপূরিৰসেন পরিপূরট্ঠো. তেসংযেৰ সমাধিৰসেন একারম্মণপরিগ্গহমপেক্খিত্ৰা একগ্গট্ঠো. নানারম্মণৰিক্খেপাভাৰমপেক্খিত্ৰা অৰিক্খেপট্ঠো. ৰীরিযৰসেন পগ্গহট্ঠো. সমাধিৰসেন উদকেন ন্হানীযচুণ্ণানং ৰিয অৰিপ্পকিণ্ণতা অৰিসারট্ঠো. সমাধিযোগেন অলুলিতত্তা অনাৰিলট্ঠো. অৰিকম্পিতত্তা অনিঞ্জনট্ঠো. একত্তুপট্ঠানৰসেনাতি সমাধিযোগেন চ একারম্মণে ভুসং পতিট্ঠানৰসেন চ. ঠিতট্ঠোতি আরম্মণে নিচ্চলভাৰেন পতিট্ঠিতট্ঠো. তস্স নিব্বানারম্মণস্স আলম্বনভাৰেন আরম্মণট্ঠো. তত্থেৰ নিকামচারভাৰেন গোচরট্ঠো. নিস্সরণপহানভাৰেন নিব্বানস্স পহানট্ঠো. কিলেসপরিচ্চাগৰসেন অরিযমগ্গস্স পরিচ্চাগট্ঠো. দুভতো ৰুট্ঠানৰসেন ৰুট্ঠানট্ঠো. নিমিত্তপৰত্তেহি নিৰত্তনৰসেন নিৰত্তনট্ঠো. নিব্বুতত্তা সন্তট্ঠো. অতপ্পকত্তা উত্তমত্তা চ পণীতট্ঠো. কিলেসেহি ৰিমুত্তত্তা, আরম্মণে চ অধিমুত্তত্তা ৰিমুত্তট্ঠো. আসৰানং অৰিসযভাৰেন পরিসুদ্ধত্তা অনাসৰট্ঠো. কিলেসকন্তারসংসারকন্তারাতিক্কমনেন তরণট্ঠো. সঙ্খারনিমিত্তাভাৰেন অনিমিত্তট্ঠো. তণ্হাপণিধিঅভাৰেন অপ্পণিহিতট্ঠো. অত্তসারাভাৰেন সুঞ্ঞতট্ঠো. ৰিমুত্তিরসেন একরসতায, সমথৰিপস্সনানং একরসতায ৰা একরসট্ঠো. সমথৰিপস্সনানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিৰত্তনট্ঠো. তেসংযেৰ যুগনদ্ধট্ঠো. অরিযমগ্গস্স সঙ্খারতো নিগ্গমনে নিয্যানট্ঠো. নিব্বানসম্পাপনেন হেতুট্ঠো. নিব্বানপচ্চক্খকরণেন দস্সনট্ঠো. অধিপতিভাৰেন আধিপতেয্যট্ঠোতি.

১২. সমথাদীনি চত্তারি ৰিস্সজ্জনানি সমথৰিপস্সনাৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. অনিচ্চাদিৰসেন অনু অনু পস্সনতো অনুপস্সনট্ঠো. যুগনদ্ধস্স সমথৰিপস্সনাদ্ৰযস্স একরসভাৰেন অনতিৰত্তনট্ঠো. সিক্খাদীনি নৰ ৰিস্সজ্জনানি অরিযমগ্গস্স আদিমজ্ঝপরিযোসানৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. সিক্খিতব্বত্তা সিক্খা. তস্সা সমাদাতব্বতো সমাদানট্ঠো. সীলে পতিট্ঠায কম্মট্ঠানৰসেন গহিতস্স আরম্মণস্স ভাৰনাপৰত্তিট্ঠানত্তা গোচরট্ঠানত্তা চ গোচরট্ঠো. সমথকালে ৰিপস্সনাকালে ৰা কোসজ্জৰসেন লীনস্স চিত্তস্স ধম্মৰিচযৰীরিযপীতিসম্বোজ্ঝঙ্গভাৰনাৰসেন উস্সাহনট্ঠো পগ্গহট্ঠো. উদ্ধচ্চৰসেন উদ্ধতস্স চিত্তস্স পস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গভাৰনাৰসেন সন্নিসীদাপনট্ঠো নিগ্গহট্ঠো. উভো ৰিসুদ্ধানন্তি উভতো ৰিসুদ্ধানং, লীনুদ্ধতপক্খতো নিৰারেত্ৰা ৰিসুদ্ধানং চিত্তানন্তি অত্থো. মজ্ঝিমভাৰে ঠিতানং সন্ততিৰসেন পৰত্তমানানং চিত্তানং ৰসেন বহুৰচনং কতন্তি ৰেদিতব্বং. উস্সাহনসন্নিসীদাপনেসু সব্যাপারাভাৰো অজ্ঝুপেক্খনট্ঠো. সমপ্পৰত্তস্স চিত্তস্স ৰসেন ভাৰনা ৰিসেসাধিগমট্ঠো. অরিযমগ্গপাতুভাৰৰসেন উত্তরিপটিৰেধট্ঠো. অরিযমগ্গসিদ্ধচতুসচ্চপটিৰেধৰসেন সচ্চাভিসমযট্ঠো. ফলসমাপত্তিৰসেন নিরোধে পতিট্ঠাপকট্ঠো. সা হি তংসমঙ্গিপুগ্গলং নিরোধসঙ্খাতে নিব্বানে পতিট্ঠাপেতি.

সদ্ধিন্দ্রিযাদীনি পঞ্চ ৰিস্সজ্জনানি ইন্দ্রিযট্ঠৰসেন ৰুত্তানি. অধিমোক্খট্ঠোতি অধিমুচ্চনট্ঠো. উপট্ঠানট্ঠোতি আরম্মণং উপেচ্চ পতিট্ঠানট্ঠো. দস্সনট্ঠোতি সভাৰপেক্খনট্ঠো. সদ্ধাবলাদীনি পঞ্চ ৰিস্সজ্জনানি বলট্ঠৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. অকম্পিযট্ঠেন সদ্ধাৰ বলন্তি সদ্ধাবলং. অস্সদ্ধিযেতি অস্সদ্ধিযেন. অস্সদ্ধিযন্তি চ সদ্ধাপটিপক্খভূতো চিত্তুপ্পাদো. অকম্পিযট্ঠোতি অকম্পেতব্বট্ঠো, কম্পেতুং ন সক্কাতি অত্থো. কোসজ্জেতি কুসীতভাৰসঙ্খাতেন থিনমিদ্ধেন. পমাদেতি সতিপটিপক্খেন চিত্তুপ্পাদেন. উদ্ধচ্চেতি অৰূপসমসঙ্খাতেন উদ্ধচ্চেন. অৰিজ্জাযাতি মোহেন. সতিসম্বোজ্ঝঙ্গাদীনি সত্ত ৰিস্সজ্জনানি বোজ্ঝঙ্গট্ঠৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. বুজ্ঝনকস্স অঙ্গো বোজ্ঝঙ্গো. পসত্থো সুন্দরো চ বোজ্ঝঙ্গো সম্বোজ্ঝঙ্গো, সতিযেৰ সম্বোজ্ঝঙ্গো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো. ধম্মে ৰিচিনাতীতি ধম্মৰিচযো. পঞ্ঞাযেতং নামং. পৰিচযট্ঠোতি ৰিচারট্ঠো. পীনযতীতি পীতি. ফরণট্ঠোতি ৰিসরণট্ঠো. পস্সম্ভনং পস্সদ্ধি. উপসমট্ঠোতি নিদ্দরথট্ঠো. উপপত্তিতো ইক্খতীতি উপেক্খা, সমং পেক্খতি অপক্খপতিতাৰ হুত্ৰা পেক্খতীতি অত্থো. সা ইধ তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খা, বোজ্ঝঙ্গুপেক্খাতিপি তস্সা নামং. সমৰাহিতলক্খণত্তা পটিসঙ্খানট্ঠো.

সম্মাদিট্ঠাদীনি অট্ঠ ৰিস্সজ্জনানি মগ্গৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. সম্মা পস্সতি, সম্মা ৰা তায পস্সন্তি, পসত্থা সুন্দরা ৰা দিট্ঠীতি সম্মাদিট্ঠি. তস্সা সম্মাদিট্ঠিযা. সম্মা সঙ্কপ্পেতি, সম্মা ৰা তেন সঙ্কপ্পেন্তি, পসত্থো সুন্দরো ৰা সঙ্কপ্পোতি সম্মাসঙ্কপ্পো. অভিরোপনট্ঠোতি চিত্তস্স আরম্মণারোপনট্ঠো. আরম্মণাভিনিরোপনট্ঠোতিপি পাঠো. সম্মা ৰদতি, সম্মা ৰা তায ৰদন্তি, পসত্থা সুন্দরা ৰা ৰাচাতি সম্মাৰাচা. মিচ্ছাৰাচাৰিরতিযা এতং নামং. পরিগ্গহট্ঠোতি চতুব্বিধৰচীসংৰরপরিগ্গহট্ঠো. সম্মা করোতি, সম্মা ৰা তেন করোন্তি, পসত্থং সুন্দরং ৰা কম্মন্তি সম্মাকম্মং, সম্মাকম্মমেৰ সম্মাকম্মন্তো. মিচ্ছাকম্মন্তৰিরতিযা এতং নামং. সমুট্ঠানট্ঠোতি তিৰিধকাযসংৰরসমুট্ঠানট্ঠো. সম্মা আজীৰতি, সম্মা ৰা তেন আজীৰন্তি, পসত্থো সুন্দরো ৰা আজীৰোতি সম্মাআজীৰো. মিচ্ছাজীৰৰিরতিযা এতং নামং. ৰোদানট্ঠোতি পরিসুদ্ধট্ঠো. সম্মা ৰাযমতি, সম্মা ৰা তেন ৰাযমন্তি, পসত্থো সুন্দরো ৰা ৰাযামোতি সম্মাৰাযামো. সম্মা সরতি, সম্মা ৰা তায সরন্তি, পসত্থা সুন্দরা ৰা সতীতি সম্মাসতি. সম্মা সমাধিযতি, সম্মা ৰা তেন সমাধিযন্তি, পসত্থো সুন্দরো ৰা সমাধীতি সম্মাসমাধি.

১৩. ইন্দ্রিযাদীনি দস ৰিস্সজ্জনানি রাসিকত্ৰা অনুপুব্বপটিপাটিৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. আধিপতেয্যট্ঠোতি ইন্দট্ঠকরণৰসেন অধিপতিঅত্থো. অকম্পিযট্ঠোতি পটিপক্খেহি কম্পেতুং অসক্কুণেয্যট্ঠো. নিয্যানট্ঠোতি লোকিযলোকুত্তরানম্পি পটিপক্খতো নিগ্গমনট্ঠো. হেতুট্ঠোতি মিচ্ছাদিট্ঠাদীনং পহানায সম্মাদিট্ঠাদযো হেতূতি ৰা সব্বেপি সম্মাদিট্ঠাদযো নিব্বানসম্পাপকহেতূতি ৰা হেতুট্ঠো. সতিপট্ঠানেসু আরম্মণেসু ওক্খন্দিত্ৰা পক্খন্দিত্ৰা উপট্ঠানতো উপট্ঠানং, সতিযেৰ উপট্ঠানং সতিপট্ঠানং. কাযৰেদনাচিত্তধম্মেসু পনস্সা অসুভদুক্খানিচ্চানত্তাকারগহণৰসে সুভসুখনিচ্চত্তসঞ্ঞাপহানকিচ্চসাধনৰসেন চ পৰত্তিতো চতুধা ভেদো হোতি. এতানি পুব্বভাগে নানাচিত্তেসু লব্ভন্তি, মগ্গক্খণে পন একাযেৰ সতি চত্তারি নামানি লভতি.

সম্মপ্পধানেসু পদহন্তি এতেনাতি পধানং, সোভনং পধানং সম্মপ্পধানং. সম্মা ৰা পদহন্তি এতেনাতি সম্মপ্পধানং, সোভনং ৰা তং কিলেসৰিরূপত্তৰিরহতো পধানঞ্চ হিতসুখনিপ্ফাদকত্তেন সেট্ঠভাৰাৰহনতো পধানভাৰকরণতো ৰা সম্মপ্পধানং. ৰীরিযস্সেতং অধিৰচনং. উপ্পন্নানুপ্পন্নানং অনুপ্পন্নুপ্পন্নানঞ্চ অকুসলকুসলানং ধম্মানং পহানানুপ্পত্তিউপ্পাদট্ঠিতিকিচ্চসাধনৰসেন পৰত্তিতো পনস্স চতুধা ভেদো হোতি. এতানিপি পুব্বভাগে নানাচিত্তেসু লব্ভন্তি, মগ্গক্খণে পন একমেৰ ৰীরিযং চত্তারি নামানি লভতি. পদহনট্ঠোতি উস্সাহনট্ঠো. পধানট্ঠোতিপি পাঠো, সোযেৰত্থো.

ইদ্ধিপাদানন্তি এত্থ ছন্দৰীরিযচিত্তৰীমংসাসু একেকো ইজ্ঝতীতি ইদ্ধি, সমিজ্ঝতি নিপ্ফজ্জতীতি অত্থো. ইজ্ঝন্তি ৰা এতায সত্তা ইদ্ধা ৰুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ইদ্ধি, পঠমেনত্থেন ইদ্ধি এৰ পাদো ইদ্ধিপাদো, ইদ্ধিকোট্ঠাসোতি অত্থো. দুতিযেনত্থেন ইদ্ধিযা পাদোতি ইদ্ধিপাদো. পাদোতি পতিট্ঠা, অধিগমূপাযোতি অত্থো. তেন হি যস্মা উপরূপরি ৰিসেসসঙ্খাতং ইদ্ধিং পজ্জন্তি পাপুণন্তি, তস্মা পাদোতি ৰুচ্চতি. এতে ছন্দাদযো পুব্বভাগে অধিপতিৰসেন নানাচিত্তেসু লব্ভন্তি, মগ্গক্খণে পন সহেৰ লব্ভন্তি. ইজ্ঝনট্ঠোতি নিপ্ফজ্জনট্ঠো পতিট্ঠানট্ঠো ৰা. সচ্চানন্তি চতুন্নং অরিযসচ্চানং. তথট্ঠোতি যথাসভাৰট্ঠো. ইমানি অট্ঠ ৰিস্সজ্জনানি লোকিযলোকুত্তরমিস্সকানি. পযোগানন্তি চতুন্নং অরিযমগ্গপযোগানং. পটিপ্পস্সদ্ধট্ঠোতি চতুন্নং অরিযফলানং পটিপ্পস্সদ্ধট্ঠো. মগ্গপযোগো হি ফলক্খণে পটিপ্পস্সদ্ধো হোতি নিট্ঠিতকিচ্চত্তা. মগ্গপযোগানং ফলোদযেন পটিপ্পস্সদ্ধভাৰো ৰা. ফলানং সচ্ছিকিরিযট্ঠোতি অরিযফলানং পচ্চৰেক্খণৰসেন পচ্চক্খকরণট্ঠো. আরম্মণসচ্ছিকিরিযা ৰুত্তা হোতি, ফলক্খণে পটিলাভসচ্ছিকিরিযা ৰা. ৰিতক্কাদীনি পঞ্চ ৰিস্সজ্জনানি ঝানঙ্গৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. ৰিতক্কনং ৰিতক্কো, ঊহনন্তি ৰুত্তং হোতি. ৰিচরণং ৰিচারো, অনুসঞ্চরণন্তি ৰুত্তং হোতি. উপৰিচারট্ঠোতি অনুমজ্জনট্ঠো. অভিসন্দনট্ঠোতি তেমনট্ঠো সমাধিৰসেন চিত্তস্স একগ্গট্ঠো.

আৰজ্জনাদীনি পঞ্চদস ৰিস্সজ্জনানি পকিণ্ণকৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. পঞ্চদ্ৰারমনোদ্ৰারেসু ভৰঙ্গারম্মণতো অঞ্ঞারম্মণে চিত্তসন্তানং নমেন্তানং দ্ৰিন্নং চিত্তানং আৰজ্জনট্ঠো. ৰিঞ্ঞাণস্স ৰিজাননট্ঠো. পঞ্ঞায পজাননট্ঠো. সঞ্ঞায সঞ্জাননট্ঠো. সমাধিস্স একোদট্ঠো. দুতিযজ্ঝানস্মিঞ্হি সমাধি একো উদেতীতি একোদীতি ৰুচ্চতি, ৰিতক্কৰিচারেহি অনজ্ঝারুল়্হত্তা অগ্গো সেট্ঠো হুত্ৰা উপ্পজ্জতীতি অত্থো. সেট্ঠোপি হি লোকে একোতি ৰুচ্চতি. ৰিতক্কৰিচারৰিরহিতো ৰা একো অসহাযো হুত্ৰা উদেতীতিপি ৰট্টতি. সব্বোপি ৰা কুসলসমাধি নীৰরণাদীনং উদ্ধচ্চস্সেৰ ৰা পটিপক্খত্তা তেহি অনজ্ঝারুল়্হোতি অগ্গো হুত্ৰা উদেতীতি ৰা তেহি ৰিরহিতোতি অসহাযো হুত্ৰা উদেতীতি ৰা একোদীতি যুজ্জতি. অভিঞ্ঞায ঞাতট্ঠোতি ঞাতপরিঞ্ঞায সভাৰজাননট্ঠো. পরিঞ্ঞায তীরণট্ঠোতি তীরণপরিঞ্ঞায অনিচ্চাদিতো উপপরিক্খণট্ঠো. পহানস্স পরিচ্চাগট্ঠোতি পহানপরিঞ্ঞায পটিপক্খপজহনট্ঠো. সমপ্পৰত্তায ভাৰনায একরসট্ঠো. ফস্সনট্ঠোতি ফুসনট্ঠো ৰিন্দনট্ঠো. পীল়াভারৰহনাদিনা খন্ধট্ঠো. সুঞ্ঞাদিনা ধাতুট্ঠো. সকসকমরিযাদাযতনাদিনা আযতনট্ঠো. পচ্চযেহি সঙ্গম্ম কতৰসেন সঙ্খতট্ঠো. তব্বিপরীতেন অসঙ্খতট্ঠো.

১৪. চিত্তট্ঠাদীনি পঞ্চদস ৰিস্সজ্জনানি চিত্তসম্বন্ধেন নিদ্দিট্ঠানি. চিত্তট্ঠোতি এত্থ আরম্মণং চিন্তেতীতি চিত্তং, ৰিজানাতীতি অত্থো. যং পনেত্থ জৰনং হোতি, তং জৰনৰীথিৰসেন অত্তনো সন্তানং চিনোতীতিপি চিত্তং, যং ৰিপাকং হোতি, তং কম্মকিলেসেহি চিতন্তিপি চিত্তং, সব্বম্পি যথানুরূপং চিত্ততায চিত্তং, চিত্তকরণতায চিত্তং, যং ৰট্টস্স পচ্চযো হোতি, তং সংসারদুক্খং চিনোতীতিপি চিত্তং. এৰং আরম্মণে চিত্ততাদিতো চিত্তট্ঠো. চিত্তুপ্পাদনে ফলুপ্পাদনে ৰা নাস্স অন্তরমত্থীতি অনন্তরং, অনন্তরস্স ভাৰো আনন্তরিযং, চিত্তস্স আনন্তরিযং চিত্তানন্তরিযং, সো চিত্তানন্তরিযট্ঠো. অরহতো চুতিচিত্তং ৰজ্জেত্ৰা যস্স কস্সচি সমনন্তরনিরুদ্ধস্স চিত্তস্স অনন্তরচিত্তুপ্পাদনে সমত্থভাৰো মগ্গচিত্তস্স অনন্তরং ফলুপ্পাদনে সমত্থভাৰোতি অধিপ্পাযো. চিত্তস্স ৰুট্ঠানট্ঠোতি গোত্রভুচিত্তস্স নিমিত্ততো, মগ্গচিত্তস্স নিমিত্তপৰত্ততো ৰুট্ঠানট্ঠো. চিত্তস্স ৰিৰট্টনট্ঠোতি তস্সেৰ চিত্তদ্ৰযস্স যথাৰুত্ততো ৰুট্ঠিতস্স নিব্বানে ৰিৰট্টনট্ঠো. চিত্তস্স হেতুট্ঠোতি চিত্তস্স হেতুপচ্চযভূতানং নৰন্নং হেতূনং হেতুট্ঠো. চিত্তস্স পচ্চযট্ঠোতি চিত্তস্স ৰত্থারম্মণাদীনং অনেকেসং পচ্চযানং পচ্চযট্ঠো. চিত্তস্স ৰত্থুট্ঠোতি চিত্তস্স ৰত্থুভূতানং চক্খুসোতঘানজিৰ্হাকাযহদযৰত্থূনং ৰত্থুট্ঠো. চিত্তস্স ভূমট্ঠোতি চিত্তস্স উপ্পত্তিদেসৰসেন কামাৰচরাদিভূমিঅত্থো. চিত্তস্স আরম্মণট্ঠোতি রূপাদিআরম্মণট্ঠো. পরিচিতস্সারম্মণস্স সঞ্চরণট্ঠানট্ঠেন গোচরট্ঠো. উপরি ৰুত্তৰিঞ্ঞাণচরিযাৰসেন চরিযট্ঠো. অথ ৰা পযোগসমুদাচারট্ঠো চরিযট্ঠো. চিত্তস্স গমনাভাৰেপি দূরসন্তিকারম্মণগহণৰসেন গতট্ঠো. অভিনীহারট্ঠোতি গহিতারম্মণতো অঞ্ঞারম্মণমনসিকারত্থং চিত্তস্স অভিনীহরণট্ঠো. চিত্তস্স নিয্যানট্ঠোতি মগ্গচিত্তস্স ৰট্টতো নিয্যানট্ঠো. ‘‘নেক্খম্মং পটিলদ্ধস্স কামচ্ছন্দতো চিত্তং নিস্সটং হোতী’’তিআদিনা (পটি. ম. ১.২৪, ১৯১ থোকং ৰিসদিসং) নযেন চিত্তস্স নিস্সরণট্ঠো.

১৫. একত্তাদীনি দ্ৰাচত্তালীস ৰিস্সজ্জনানি একত্তসম্বন্ধেন নিদ্দিট্ঠানি. একত্তেতি আরম্মণেকত্তে, একারম্মণেতি অত্থো. পঠমজ্ঝানৰসেন পক্খন্দনট্ঠো. দুতিযজ্ঝানৰসেন পসীদনট্ঠো. ততিযজ্ঝানৰসেন সন্তিট্ঠনট্ঠো. চতুত্থজ্ঝানৰসেন মুচ্চনট্ঠো. পচ্চৰেক্খণৰসেন এতং সন্তন্তি পস্সনট্ঠো. যানীকতট্ঠাদযো পঞ্চ সমাধিস্স ৰসীভাৰৰিসেসা. যানীকতট্ঠোতি যুত্তযানসদিসকতট্ঠো. ৰত্থুকতট্ঠোতি পতিট্ঠট্ঠেন ৰত্থু ৰিয কতট্ঠো. অনুট্ঠিতট্ঠোতি পচ্চুপট্ঠিতট্ঠো. পরিচিতট্ঠোতি সমন্ততো চিতট্ঠো. সুসমারদ্ধট্ঠোতি সুট্ঠু সমারদ্ধট্ঠো, সুকতট্ঠোতি অত্থো. আৰজ্জনসমাপজ্জনঅধিট্ঠানৰুট্ঠানপচ্চৰেক্খণৰসিতাৰসেন ৰা পটিপাটিযা পঞ্চ পদানি যোজেতব্বানি. কসিণাদিআরম্মণভাৰনায সিখাপ্পত্তকালে চিত্তচেতসিকানং পরিগ্গহপরিৰারপরিপূরট্ঠো. তেসংযেৰ সম্মা সমাহিতত্তা একারম্মণে সমোসরণেন সমোধানট্ঠো. তেসংযেৰ বলপ্পত্তিযা আরম্মণং অভিভৰিত্ৰা পতিট্ঠানৰসেন অধিট্ঠানট্ঠো. সমথস্স ৰিপস্সনায ৰা আদিতো, আদরেন ৰা সেৰনৰসেন আসেৰনট্ঠো. ৰড্ঢনৰসেন ভাৰনট্ঠো. পুনপ্পুনং করণৰসেন বহুলীকম্মট্ঠো. বহুলীকতস্স সুট্ঠু সমুট্ঠিতৰসেন সুসমুগ্গতট্ঠো. সুসমুগ্গতস্স পচ্চনীকেহি সুট্ঠু ৰিমুত্তিৰসেন আরম্মণে চ সুট্ঠু অধিমুত্তিৰসেন সুৰিমুত্তট্ঠো.

বুজ্ঝনট্ঠাদীনি চত্তারি পদানি বোজ্ঝঙ্গৰসেন ৰুত্তানি. সোতাপত্তিমগ্গবোজ্ঝঙ্গানং বুজ্ঝনট্ঠো. সকদাগামিমগ্গবোজ্ঝঙ্গানং অনুবুজ্ঝনট্ঠো. অনাগামিমগ্গবোজ্ঝঙ্গানং পটিবুজ্ঝনট্ঠো. অরহত্তমগ্গবোজ্ঝঙ্গানং সম্বুজ্ঝনট্ঠো. ৰিপস্সনাবোজ্ঝঙ্গানং ৰা বুজ্ঝনট্ঠো. দস্সনমগ্গবোজ্ঝঙ্গানং অনুবুজ্ঝনট্ঠো. ভাৰনামগ্গবোজ্ঝঙ্গানং পটিবুজ্ঝনট্ঠো. ফলবোজ্ঝঙ্গানং সম্বুজ্ঝনট্ঠো. যথাৰুত্তনযেনেৰ বোজ্ঝঙ্গানং তস্স তস্স পুগ্গলস্স বোধনাদিকরণেন বোধনট্ঠাদযো চত্তারো অত্থা ৰেদিতব্বা. যথাৰুত্তানংযেৰ বোজ্ঝঙ্গানং বুজ্ঝনট্ঠেন ‘‘বোধো’’তি লদ্ধনামস্স পুগ্গলস্স পক্খে ভৰত্তা বোধিপক্খিযা নাম. তেসং যথাৰুত্তানংযেৰ বোধিপক্খিযট্ঠাদযো চত্তারো অত্থা ৰেদিতব্বা. ৰিপস্সনাপঞ্ঞাৰসেন জোতনট্ঠো. কমতো চতুমগ্গপঞ্ঞাৰসেন উজ্জোতনানুজ্জোতনপটিজ্জোতনসঞ্জোতনট্ঠো. কমতো চতুমগ্গপঞ্ঞাৰসেন ৰা জোতনট্ঠাদযো, ফলপঞ্ঞাৰসেন সঞ্জোতনট্ঠো ৰেদিতব্বো.

১৬. পতাপনট্ঠাদীনি অট্ঠারস ৰিস্সজ্জনানি অরিযমগ্গৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. অরিযমগ্গো হি যস্সুপ্পজ্জতি, তং পতাপেতি পভাসেতি ৰিরোচাপেতীতি পতাপনো, তস্স পতাপনট্ঠো. তস্সেৰ অতিপভস্সরভাৰেন সযং ৰিরোচনট্ঠো. কিলেসানং ৰিসোসনেন সন্তাপনট্ঠো. অমলনিব্বানারম্মণত্তা অমলট্ঠো. সম্পযুত্তমলাভাৰেন ৰিমলট্ঠো. আরম্মণকরণমলাভাৰে নিম্মলট্ঠো. অথ ৰা সোতাপত্তিমগ্গস্স অমলট্ঠো. সকদাগামিঅনাগামিমগ্গানং ৰিমলট্ঠো. অরহত্তমগ্গস্স নিম্মলট্ঠো. অথ ৰা সাৰকমগ্গস্স অমলট্ঠো. পচ্চেকবুদ্ধমগ্গস্স ৰিমলট্ঠো. সম্মাসম্বুদ্ধমগ্গস্স নিম্মলট্ঠো. কিলেসৰিসমাভাৰেন সমট্ঠো. ‘‘সম্মা মানাভিসমযা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৮; অ. নি. ৩.৩৩; ৫.২০০) ৰিয কিলেসপ্পহানট্ঠেন সমযট্ঠো. ৰিক্খম্ভনতদঙ্গসমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিনিস্সরণসঙ্খাতেসু পঞ্চসু ৰিৰেকেসু সমুচ্ছেদৰিৰেকত্তা ৰিৰেকট্ঠো, ৰিনাভাৰট্ঠো. নিস্সরণৰিৰেকে নিব্বানে চরণতো ৰিৰেকচরিযট্ঠো. পঞ্চসু ৰিরাগেসু সমুচ্ছেদৰিরাগত্তা ৰিরাগট্ঠো, ৰিরজ্জনট্ঠো. নিস্সরণৰিরাগে নিব্বানে চরণতো ৰিরাগচরিযট্ঠো. পঞ্চসু নিরোধেসু সমুচ্ছেদনিরোধত্তা নিরোধট্ঠো. দুক্খনিরোধে নিব্বানে চরণতো নিরোধচরিযট্ঠো. পরিচ্চাগপক্খন্দনৰোসগ্গত্তা ৰোসগ্গট্ঠো. অরিযমগ্গো হি সমুচ্ছেদৰসেন কিলেসপ্পহানতো পরিচ্চাগৰোসগ্গো, আরম্মণকরণেন নিব্বানপক্খন্দনতো পক্খন্দনৰোসগ্গো চ. ৰিপস্সনা পন তদঙ্গৰসেন কিলেসপ্পহানতো পরিচ্চাগৰোসগ্গো, তন্নিন্নভাৰেন নিব্বানপক্খন্দনতো পক্খন্দনৰোসগ্গো. ন সো ইধ অধিপ্পেতো. ৰোসগ্গভাৰেন চরণতো ৰোসগ্গচরিযট্ঠো. পঞ্চসু ৰিমুত্তীসু সমুচ্ছেদৰিমুত্তিত্তা ৰিমুত্তট্ঠো. নিস্সরণৰিমুত্তিযং চরণতো ৰিমুত্তিচরিযট্ঠো.

ছন্দৰীরিযচিত্তৰীমংসাসঙ্খাতেসু চতূসু ইদ্ধিপাদেসু একেকইদ্ধিপাদৰসেন দস দস কত্ৰা চতুরিদ্ধিপাদৰসেন ছন্দট্ঠাদীনি চত্তালীস ৰিস্সজ্জনানি নিদ্দিট্ঠানি. কত্তুকম্যতট্ঠো ছন্দট্ঠো. ছন্দং সীসং কত্ৰা ভাৰনারম্ভকালে মূলট্ঠো. সহজাতানং পতিট্ঠাভাৰেন পাদট্ঠো. পদট্ঠোতি ৰা পাঠো. ইদ্ধিপাদত্তা অধিপতিভাৰেন পধানট্ঠো. পযোগকালে ইজ্ঝনট্ঠো. সদ্ধাসম্পযোগেন অধিমোক্খট্ঠো. ৰীরিযসম্পযোগেন পগ্গহট্ঠো. সতিসম্পযোগেন উপট্ঠানট্ঠো. সমাধিসম্পযোগেন অৰিক্খেপট্ঠো. পঞ্ঞাসম্পযোগেন দস্সনট্ঠো. পগ্গহট্ঠো ৰীরিযট্ঠো. ৰীরিযং সীসং কত্ৰা ভাৰনারম্ভকালে মূলট্ঠো. সযং ৰীরিযত্তা পগ্গহট্ঠো. চিন্তনট্ঠাদিকো চিত্তট্ঠো. চিত্তং সীসং কত্ৰা ভাৰনারম্ভকালে মূলট্ঠো. উপপরিক্খনট্ঠো ৰীমংসট্ঠো. ৰীমংসং সীসং কত্ৰা ভাৰনারম্ভকালে মূলট্ঠো. সযং ৰীমংসত্তা দস্সনট্ঠো.

১৭. দুক্খস্স পীল়নট্ঠোতিআদীনি সোল়স ৰিস্সজ্জনানি সচ্চানং তথলক্খণৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. দুক্খদস্সনেনেৰ পীল়নট্ঠো. দুক্খাযূহনসমুদযদস্সনেন সঙ্খতট্ঠো. সব্বকিলেসসন্তাপহরসুসীতলমগ্গদস্সনেন সন্তাপট্ঠো. অৰিপরিণামধম্মনিরোধদস্সনেন ৰিপরিণামট্ঠো. সমুদযদস্সনেনেৰ আযূহনট্ঠো. সমুদযাযূহিতদুক্খদস্সনেন নিদানট্ঠো. ৰিসঞ্ঞোগভূতনিরোধদস্সনেন সঞ্ঞোগট্ঠো. নিয্যানভূতমগ্গদস্সনেন পলিবোধট্ঠো. নিরোধদস্সনেনেৰ নিস্সরণট্ঠো. অৰিৰেকভূতসমুদযদস্সনেন ৰিৰেকট্ঠো. সঙ্খতভূতমগ্গদস্সনেন অসঙ্খতট্ঠো. ৰিসভূতদুক্খদস্সনেন অমতট্ঠো. মগ্গদস্সনেনেৰ নিয্যানট্ঠো. নিব্বানসম্পত্তিযা অহেতুভূতসমুদযদস্সনেন হেতুট্ঠো. সুদুদ্দসনিরোধদস্সনেন দস্সনট্ঠো. কপণজনসদিসদুক্খদস্সনেন উল়ারকুলসদিসো আধিপতেয্যট্ঠো পাতুভৰতীতি. এৰং তংতংসচ্চদস্সনেন তদঞ্ঞসচ্চদস্সনেন চ একেকস্স সচ্চস্স চত্তারো চত্তারো লক্খণট্ঠা ৰুত্তা.

তথট্ঠাদীনি দ্ৰাদস ৰিস্সজ্জনানি সব্বধম্মসঙ্গাহকদ্ৰাদসপদৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. তথট্ঠোতি যথাসভাৰট্ঠো. অনত্তট্ঠোতি অত্তৰিরহিতট্ঠো. সচ্চট্ঠোতি অৰিসংৰাদনট্ঠো. পটিৰেধট্ঠোতি পটিৰিজ্ঝিতব্বট্ঠো. অভিজাননট্ঠোতি অভিজানিতব্বট্ঠো. পরিজাননট্ঠোতি ঞাততীরণপরিঞ্ঞায পরিজানিতব্বট্ঠো. ধম্মট্ঠোতি সভাৰধারণাদিঅত্থো. ধাতুট্ঠোতি সুঞ্ঞাদিঅত্থো. ঞাতট্ঠোতি জানিতুং সক্কুণেয্যট্ঠো. সচ্ছিকিরিযট্ঠোতি সচ্ছিকাতব্বট্ঠো. ফস্সনট্ঠোতি ঞাণেন ফুসিতব্বট্ঠো. অভিসমযট্ঠোতি পচ্চৰেক্খণঞাণেন অভিসম্মাগন্তব্বট্ঠো, ঞাণেন পটিলভিতব্বট্ঠো ৰা. পটিলাভোপি হি ‘‘অত্থাভিসমযা ধীরো’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১৩০) ৰিয অভিসমযোতি ৰুচ্চতি.

১৮. নেক্খম্মাদীনি সত্ত ৰিস্সজ্জনানি উপচারজ্ঝানৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. নেক্খম্মন্তি কামচ্ছন্দস্স পটিপক্খো অলোভো. আলোকসঞ্ঞাতি থিনমিদ্ধস্স পটিপক্খে আলোকনিমিত্তে সঞ্ঞা. অৰিক্খেপোতি উদ্ধচ্চস্স পটিপক্খো সমাধি. ধম্মৰৰত্থানন্তি ৰিচিকিচ্ছায পটিপক্খং ঞাণং. ঞাণন্তি অৰিজ্জায পটিপক্খং ঞাণং. পামোজ্জন্তি অরতিপটিপক্খা পীতি. পঠমজ্ঝানাদীনি অট্ঠ ৰিস্সজ্জনানি রূপারূপসমাপত্তিৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. হেট্ঠা পন রূপসমাপত্তিঅনন্তরং রূপজ্ঝানসম্বন্ধেন চত্তারো ব্রহ্মৰিহারা নিদ্দিট্ঠা.

অনিচ্চানুপস্সনাদীনি লোকুত্তরমগ্গস্স পুব্বভাগে অট্ঠারসমহাৰিপস্সনাৰসেন নিদ্দিট্ঠানি. হেট্ঠা পন রূপাদীহি যোজনূপগা সত্ত অনুপস্সনা এৰ ৰুত্তা, ইধ পন সব্বাপি ৰুত্তা. কলাপসম্মসনউদযব্বযানুপস্সনা কস্মা ন ৰুত্তাতি চে? তাসং দ্ৰিন্নং ৰসেন অনিচ্চানুপস্সনাদীনং সিজ্ঝনতো ইমাসু ৰুত্তাসু তা দ্ৰেপি ৰুত্তাৰ হোন্তি, অনিচ্চানুপস্সনাদীহি ৰা ৰিনা তাসং দ্ৰিন্নং অপ্পৰত্তিতো ইমাসু ৰুত্তাসু তা দ্ৰেপি ৰুত্তাৰ হোন্তি. খযানুপস্সনাতি পচ্চুপ্পন্নানং রূপক্খন্ধাদীনং ভঙ্গদস্সনঞাণঞ্চ তংতংখন্ধভঙ্গদস্সনানন্তরং তদারম্মণচিত্তচেতসিকভঙ্গদস্সনঞাণঞ্চ. ৰযানুপস্সনাতি পচ্চুপ্পন্নানং খন্ধানং ভঙ্গদস্সনানন্তরং তদন্ৰযেনেৰ অতীতানাগতখন্ধানং ভঙ্গদস্সনঞাণং. ৰিপরিণামানুপস্সনাতি তস্মিং ভঙ্গসঙ্খাতে নিরোধে অধিমুত্তত্তা, অথ সব্বেপি অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না খন্ধা ৰিপরিণামৰন্তোতি সব্বেসং ৰিপরিণামদস্সনঞাণং. অনিমিত্তানুপস্সনাতি এৰং সব্বসঙ্খারানং ৰিপরিণামং দিস্ৰা অনিচ্চতো ৰিপস্সন্তস্স অনিচ্চানুপস্সনাৰ নিচ্চনিমিত্তপজহনৰসেন নিচ্চনিমিত্তাভাৰা অনিমিত্তানুপস্সনা নাম হোতি. অপ্পণিহিতানুপস্সনাতি অনিচ্চানুপস্সনানন্তরং পৰত্তা দুক্খানুপস্সনাৰ সুখপত্থনাপজহনৰসেন পণিধিঅভাৰা অপ্পণিহিতানুপস্সনা নাম হোতি.

সুঞ্ঞতানুপস্সনাতি দুক্খানুপস্সনানন্তরং পৰত্তা অনত্তানুপস্সনাৰ অত্তাভিনিৰেসপজহনৰসেন অত্তসুঞ্ঞতাদস্সনতো সুঞ্ঞতানুপস্সনা নাম হোতি. অধিপঞ্ঞাধম্মৰিপস্সনাতি এৰং সঙ্খারানং ভঙ্গং পস্সিত্ৰা পস্সিত্ৰা অনিচ্চাদিতো ৰিপস্সন্তস্স সঙ্খারাৰ ভিজ্জন্তি, সঙ্খারানং মরণং ন অঞ্ঞো কোচি অত্থীতি ভঙ্গৰসেন সুঞ্ঞতং গহেত্ৰা পৰত্তা ৰিপস্সনা. সা হি অধিপঞ্ঞা চ ধম্মেসু চ ৰিপস্সনাতি কত্ৰা অধিপঞ্ঞাধম্মৰিপস্সনাতি ৰুচ্চতি. যথাভূতঞাণদস্সনন্তি ভঙ্গং দিস্ৰা দিস্ৰা ‘‘সভযা সঙ্খারা’’তি পৰত্তং ভযতুপট্ঠানঞাণং. আদীনৰানুপস্সনাতি ভযতুপট্ঠানৰসেন উপ্পন্নং সব্বভৰাদীসু আদীনৰদস্সনঞাণং. ‘‘যা চ ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞা যঞ্চ আদীনৰে ঞাণং যা চ নিব্বিদা, ইমে ধম্মা একত্থা, ব্যঞ্জনমেৰ নান’’ন্তি (পটি. ম. ১.২২৭) ৰচনতো ভযতুপট্ঠানাদীনৰানুপস্সনাসু ৰুত্তাসু নিব্বিদানুপস্সনা ইধাপি ৰুত্তাৰ হোতি. আদিতো চতুত্থং কত্ৰা ৰুত্তত্তা পনিধ ন ৰুত্তা. পটিসঙ্খানুপস্সনাতি মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণৰসেন উপ্পন্নং মুঞ্চনস্স উপাযকরণং পটিসঙ্খানুপস্সনাসঞ্ঞিতং অনিচ্চদুক্খানত্তানুপস্সনাঞাণং. ‘‘যা চ মুঞ্চিতুকম্যতা যা চ পটিসঙ্খানুপস্সনা যা চ সঙ্খারুপেক্খা, ইমে ধম্মা একত্থা, ব্যঞ্জনমেৰ নান’’ন্তি (পটি. ম. ১.২২৭) ৰচনতো পটিসঙ্খানুপস্সনায ৰুত্তায মুঞ্চিতুকম্যতাসঙ্খারুপেক্খাঞাণানি ৰুত্তানেৰ হোন্তি. ৰিৰট্টনানুপস্সনাতি অনুলোমঞাণৰসেন উপ্পন্নং গোত্রভুঞাণং. অনুলোমঞাণেন গোত্রভুঞাণস্স সিজ্ঝনতো গোত্রভুঞাণে ৰুত্তে অনুলোমঞাণং ৰুত্তমেৰ হোতি. এৰঞ্হি অট্ঠারসন্নং মহাৰিপস্সনানং পটিপাটি ৰুচ্চমানা পাল়িযা সমেতি. ৰুত্তঞ্হি ইন্দ্রিযকথাযং –

‘‘পুব্বভাগে পঞ্চহিন্দ্রিযেহি পঠমজ্ঝানৰসেন পঞ্চিন্দ্রিযানি নিস্সটানি হোন্তি, পঠমে ঝানে পঞ্চহিন্দ্রিযেহি দুতিযজ্ঝানৰসেন পঞ্চিন্দ্রিযানি নিস্সটানি হোন্তী’’তি (পটি. ম. ১.১৯২) –

আদিনা নযেন যাৰ অরহত্তফলা উত্তরুত্তরিপটিপাটিযা ইন্দ্রিযানি ৰুত্তানি. তস্মা অট্ঠারস মহাৰিপস্সনা যথাৰুত্তক্কমেন পাল়িযা যুজ্জন্তি. ৰিসুদ্ধিমগ্গে পন –

‘‘খযানুপস্সনাতি ঘনৰিনিব্ভোগং কত্ৰা অনিচ্চং খযট্ঠেনাতি এৰং খযং পস্সতো ঞাণং. ৰিপরিণামানুপস্সনাতি রূপসত্তকঅরূপসত্তকাদিৰসেন তং তং পরিচ্ছেদং অতিক্কম্ম অঞ্ঞথা পৰত্তিদস্সনং. উপ্পন্নস্স ৰা জরায চেৰ মরণেন চ দ্ৰীহাকারেহি ৰিপরিণামদস্সনং. যথাভূতঞাণদস্সনন্তি সপচ্চযনামরূপপরিগ্গহো’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৮৫০) –