২. উদ্দেসৰারৰণ্ণনা
১. এৰং সঙ্গহৰারেন সঙ্খেপতো দস্সিতে হারাদযো ইদানি ৰিভাগেন দস্সেতুং ‘‘তত্থ কতমে সোল়স হারা’’তিআদিদেসনা আরদ্ধা. তত্থ তত্থাতি যং ৰুত্তং – ‘‘সোল়সহারা নেত্তী’’তি, তস্মিং ৰচনে, তিস্সং ৰা গাথাযং, যানি হারনযমূলপদানি উদ্ধটানি, তেসূতি অত্থো. কতমেতি পুচ্ছাৰচনং. পুচ্ছা চ নামেসা পঞ্চৰিধা অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা ৰিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা অনুমতিপুচ্ছা কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি. তাসু অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. সোল়সাতি গণনৰসেন পরিচ্ছেদো. তেন নেসং ন ততো উদ্ধং অধো চাতি এতপরমতং দস্সেতি. সা চেতপরমতা পরতো আৰি ভৰিস্সতি. হারাতি গণনৰসেন পরিচ্ছিন্নানং সামঞ্ঞতো দস্সনং. দেসনা ৰিচযোতিআদি সরূপদস্সনং.
তত্থ কেনট্ঠেন হারা? হরীযন্তি এতেহি, এত্থ ৰা সুত্তগেয্যাদিৰিসযা অঞ্ঞাণসংসযৰিপল্লাসাতি হারা, হরন্তি ৰা সযং তানি, হরণমত্তমেৰ ৰাতি হারা ফলূপচারেন. অথ ৰা হরীযন্তি ৰোহরীযন্তি ধম্মসংৰণ্ণকধম্মপটিগ্গাহকেহি ধম্মস্স দানগ্গহণৰসেনাতি হারা. অথ ৰা হারা ৰিযাতি হারা. যথা হি অনেকরতনাৰলিসমূহো হারসঙ্খাতো অত্তনো অৰযৰভূতরতনসম্ফস্সেহি সমুপ্পজ্জনীযমানহিলাদসুখো হুত্ৰা তদুপভোগীজনসরীরসন্তাপং নিদাঘপরিল়াহুপজনিতং ৰূপসমেতি, এৰমেতেপি নানাৰিধপরমত্থরতনপ্পবন্ধা সংৰণ্ণনাৰিসেসা অত্তনো অৰযৰভূতপরমত্থরতনাধিগমেন সমুপ্পাদিযমাননিব্বুতিসুখা ধম্মপটিগ্গাহকজনহদযপরিতাপং কামরাগাদিকিলেসহেতুকং ৰূপসমেন্তীতি. অথ ৰা হারযন্তি অঞ্ঞাণাদীনং হারং অপগমং করোন্তি আচিক্খন্তীতি ৰা হারা. অথ ৰা সোতুজনচিত্তস্স হরণতো রমণতো চ হারা নিরুত্তিনযেন, যথা – ‘‘ভৰেসু ৰন্তগমনো ভগৰা’’তি (ৰিসুদ্ধি. ১.১৪৪; পারা. অট্ঠ. ১.১ ৰেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনা). অযং তাৰ হারানং সাধারণতো অত্থো.
অসাধারণতো পন দেসীযতি সংৰণ্ণীযতি এতায সুত্তত্থোতি দেসনা, দেসনাসহচরণতো ৰা দেসনা. ননু চ অঞ্ঞেপি হারা দেসনাসঙ্খাতস্স সুত্তস্স অত্থসংৰণ্ণনতো দেসনাসহচারিনোৰাতি? সচ্চমেতং, অযং পন হারো যেভুয্যেন যথারুতৰসেনেৰ ৰিঞ্ঞাযমানো দেসনায সহ চরতীতি ৰত্তব্বতং অরহতি, ন তথা পরে. ন হি অস্সাদাদীনৰনিস্সরণাদিসন্দস্সনরহিতা সুত্তদেসনা অত্থি. অস্সাদাদিসন্দস্সনৰিভাৰনলক্খণো চাযং হারোতি.
ৰিচিযন্তি এতেন, এত্থ ৰা পদপঞ্হাদযো, ৰিচিতি এৰ ৰা তেসন্তি ৰিচযো. পাল়িযং পন ৰিচিনতীতি ৰিচযোতি অযমত্থো দস্সিতো.
যুত্তীতি উপপত্তিসাধনযুত্তি, ইধ পন যুত্তিৰিচারণা যুত্তি উত্তরপদলোপেন ‘‘রূপভৰো রূপ’’ন্তি যথা, যুত্তিসহচরণতো ৰা. ইধাপি দেসনাহারে ৰুত্তনযেন অত্থো ৰিত্থারেতব্বো.
পদট্ঠানন্তি আসন্নকারণং, ইধাপি পদট্ঠানৰিচারণাতিআদি ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
লক্খীযন্তি এতেন, এত্থ ৰা একলক্খণা ধম্মা অৰুত্তাপি একৰচনেনাতি লক্খণং.
ৰিযূহীযন্তি ৰিভাগেন পিণ্ডীযন্তি এতেন, এত্থ ৰাতি ব্যূহো. নিব্বচনাদীনং সুত্তে দস্সিযমানানং চতুন্নং ব্যূহোতি চতুব্যূহো, চতুন্নং ৰা ব্যূহো এত্থাতি চতুব্যূহো.
আৰট্টীযন্তি এতেন, এত্থ ৰা সভাগা ৰিসভাগা চ ধম্মা, তেসং ৰা আৰট্টনন্তি আৰট্টো.
ৰিভজীযন্তি এতেন, এত্থ ৰা সাধারণাসাধারণানং সংকিলেসৰোদানধম্মানং ভূমিযোতি ৰিভত্তি, ৰিভজনং ৰা এতেসং ভূমিযাতি ৰিভত্তি.
পটিপক্খৰসেন পরিৰত্তীযন্তি ইমিনা, এত্থ ৰা সুত্তে ৰুত্তধম্মা, পরিৰত্তনং ৰা তেসন্তি পরিৰত্তনো.
ৰিৰিধং ৰচনং একস্সেৰত্থস্স ৰাচকমেত্থাতি ৰিৰচনং, ৰিৰচনমেৰ ৰেৰচনং, ৰিৰিধং ৰুচ্চতি এতেন অত্থোতি ৰা ৰিৰচনং. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
পকারেহি পভেদতো ৰা ঞাপীযন্তি ইমিনা, এত্থ ৰা অত্থাতি পঞ্ঞত্তি.
ওতারীযন্তি অনুপ্পৰেসীযন্তি এতেন, এত্থ ৰা সুত্তাগতা ধম্মা পটিচ্চসমুপ্পাদাদীসূতি ওতরণো.
সোধীযন্তি সমাধীযন্তি এতেন, এত্থ ৰা সুত্তে পদপদত্থপঞ্হারম্ভাতি সোধনো.
অধিট্ঠীযন্তি অনুপৰত্তীযন্তি এতেন, এত্থ ৰা সামঞ্ঞৰিসেসভূতা ধম্মা ৰিনা ৰিকপ্পেনাতি অধিট্ঠানো.
পরিকরোতি অভিসঙ্খরোতি ফলন্তি পরিক্খারো, হেতু পচ্চযো চ, পরিক্খারং আচিক্খতীতি পরিক্খারো, হারো, পরিক্খারৰিসযত্তা পরিক্খারসহচরণতো ৰা পরিক্খারো.
সমারোপীযন্তি এতেন, এত্থ ৰা পদট্ঠানাদিমুখেন ধম্মাতি সমারোপনো. সব্বত্থ চ ভাৰসাধনৰসেনাপি অত্থো সম্ভৰতীতি তস্সাপি ৰসেন যোজেতব্বং.
তস্সাতি যথাৰুত্তস্স হারুদ্দেসস্স. অনুগীতীতি ৰুত্তস্সেৰত্থস্স সুখগ্গহণত্থং অনুপচ্ছা গাযনগাথা, তাসু ওসানগাথায অত্থতো অসংকিণ্ণাতি পদত্থেন সঙ্কররহিতা, তেন যদিপি কেচি হারা অঞ্ঞমঞ্ঞং অৰিসিট্ঠা ৰিয দিস্সন্তি, তথাপি তেসং অত্থতো সঙ্করো নত্থীতি দস্সেতি. সো চ নেসং অসঙ্করো লক্খণনিদ্দেসে সুপাকটো হোতি. এতেসঞ্চেৰাতি এতেসং সোল়সন্নং হারানং. যথা অসঙ্করো, তথা চেৰ ভৰতি. কিং ভৰতি? ৰিত্থারতযা ৰিত্থারেন. নযৰিভত্তি নযেন উপাযেন ঞাযেন ৰিভাগো. এতেন তং এৰ অসঙ্কিণ্ণতং ৰিভাৰেতি. কেচি ‘‘ৰিত্থারনযা’’তি পঠন্তি, তং ন সুন্দরং, অযঞ্চ গাথা কেসুচি পোত্থকেসু নত্থি.
২. এৰং হারে উদ্দিসিত্ৰা ইদানি নযে উদ্দিসিতুং ‘‘তত্থ কতমে’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ নযন্তি সংকিলেসে ৰোদানানি চ ৰিভাগতো ঞাপেন্তীতি নযা, নীযন্তি ৰা তানি এতেহি, এত্থ ৰাতি নযা, নযনমত্তমেৰ ৰাতি নযা, নীযন্তি ৰা সযং ধম্মকথিকেহি উপনীযন্তি সুত্তস্স অত্থপৰিচযত্থন্তি নযা. অথ ৰা নযা ৰিযাতি নযা. যথা হি একত্তাদযো নযা সম্মা পটিৰিজ্ঝিযমানা পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নধম্মানং যথাক্কমং সম্বন্ধৰিভাগব্যাপারৰিরহানুরূপফলভাৰদস্সনেন অসঙ্করতো সম্মুতিসচ্চপরমত্থসচ্চানং সভাৰং পৰেদযন্তা পরমত্থসচ্চপ্পটিৰেধায সংৰত্তন্তি, এৰমেতেপি কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগধম্মৰিভাগদস্সনেন অৰিপরীতসুত্তত্থাৰবোধায অভিসম্ভুণন্তা ৰেনেয্যানং চতুসচ্চপ্পটিৰেধায সংৰত্তন্তি. অথ ৰা পরিযত্তিঅত্থস্স নযনতো সংকিলেসতো যমনতো চ নযা নিরুত্তিনযেন.
নন্দিযাৰট্টোতিআদীসু নন্দিযাৰট্টস্স ৰিয আৰট্টো এতস্সাতি নন্দিযাৰট্টো, যথা হি নন্দিযাৰট্টো অন্তোঠিতেন পধানাৰযৰেন বহিদ্ধা আৰট্টতি, এৰমযম্পি নযোতি অত্থো. অথ ৰা নন্দিযা তণ্হায পমোদস্স ৰা আৰট্টো এত্থাতি নন্দিযাৰট্টো. তীহি অৰযৰেহি লোভাদীহি সংকিলেসপক্খে অলোভাদীহি চ ৰোদানপক্খে পুক্খলো সোভনোতি তিপুক্খলো. অসন্তাসনজৰপরক্কমাদিৰিসেসযোগেন সীহো ভগৰা, তস্স ৰিক্কীল়িতং দেসনাৰচীকম্মভূতো ৰিহারোতি কত্ৰা ৰিপল্লাসতপ্পটিপক্খপরিদীপনতো সীহস্স ৰিক্কীল়িতং এত্থাতি সীহৰিক্কীল়িতো, নযো. বলৰিসেসযোগদীপনতো ৰা সীহৰিক্কীল়িতসদিসত্তা নযো সীহৰিক্কীল়িতো. বলৰিসেসো চেত্থ সদ্ধাদিবলং, দসবলানি এৰ ৰা. অত্থনযত্তযদিসাভাৰেন কুসলাদিধম্মানং আলোচনং দিসালোচনং. তথা আলোচিতানং তেসং ধম্মানং অত্থনযত্তযযোজনে সমানযনতো অঙ্কুসো ৰিয অঙ্কুসো. গাথাসু লঞ্জেতি পকাসেতি সুত্তত্থন্তি লঞ্জকো, নযো চ সো লঞ্জকো চাতি নযলঞ্জকো. গতাতি ঞাতা, মতাতি অত্থো. সো এৰ ৰা পাঠো. সেসং ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং.
৩. এৰং নযেপি উদ্দিসিত্ৰা ইদানি মূলপদানি উদ্দিসিতুং ‘‘তত্থ কতমানী’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ মূলানি চ তানি নযানং পট্ঠানভাগানঞ্চ পতিট্ঠাভাৰতো পদানি চ অধিগমূপাযভাৰতো কোট্ঠাসভাৰতো চাতি মূলপদানি. কোসল্লসম্ভূতট্ঠেন, কুচ্ছিতানং ৰা পাপধম্মানং সলনতো ৰিদ্ধংসনতো, কুসানং ৰা রাগাদীনং লৰনতো, কুসা ৰিয ৰা লৰনতো, কুসেন ৰা ঞাণেন লাতব্বতো পৰত্তেতব্বতো কুসলানি, তপ্পটিপক্খতো অকুসলানীতি পদত্থো ৰেদিতব্বো.
এৰং গণনপরিচ্ছেদতো জাতিভেদতো চ মূলপদানি দস্সেত্ৰা ইদানি সরূপতো দস্সেন্তো সংকিলেসপক্খংযেৰ পঠমং উদ্দিসতি ‘‘তণ্হা’’তিআদিনা. তত্থ তসতি পরিতসতীতি তণ্হা. অৰিন্দিযং ৰিন্দতি, ৰিন্দিযং ন ৰিন্দতীতি অৰিজ্জা, ৰিজ্জাপটিপক্খাতি ৰা অৰিজ্জা. লুব্ভন্তি তেন, সযং ৰা লুব্ভতি, লুব্ভনমত্তমেৰ ৰা সোতি লোভো. দোসমোহেসুপি এসেৰ নযো. অসুভে ‘‘সুভ’’ন্তি পৰত্তা সঞ্ঞা সুভসঞ্ঞা. সুখসঞ্ঞাদীসুপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. সঙ্গহন্তি গণনং. সমোসরণন্তি সমোরোপনং.
পচ্চনীকধম্মে সমেতীতি সমথো. অনিচ্চাদীহি ৰিৰিধেহি আকারেহি পস্সতীতি ৰিপস্সনা. অলোভাদযো লোভাদিপটিপক্খতো ৰেদিতব্বা. অসুভে ‘‘অসুভ’’ন্তি পৰত্তা সঞ্ঞা অসুভসঞ্ঞা, কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং. সঞ্ঞাসীসেন হি দেসনা. দুক্খসঞ্ঞাদীসুপি এসেৰ নযো.
ইদং উদ্দানন্তি ইদং ৰুত্তস্সেৰ অত্থস্স ৰিপ্পকিণ্ণভাৰেন নস্সিতুং অদত্ৰা উদ্ধং দানং রক্খণং উদ্দানং, সঙ্গহৰচনন্তি অত্থো. ‘‘চত্তারো ৰিপল্লাসা’’তিপি পাঠো. কিলেসভূমীতি সংকিলেসভূমি সব্বেসং অকুসলধম্মানং সমোসরণট্ঠানত্তা. কুসলানং যানি তীণি মূলানি. ‘‘কুসলানী’’তিপি পঠন্তি. সতিপট্ঠানাতি অসুভসঞ্ঞাদযো সন্ধাযাহ. ইন্দ্রিযভূমীতি সদ্ধাদীনং ৰিমুত্তিপরিপাচনিন্দ্রিযানং সমোসরণট্ঠানত্তা ৰুত্তং. যুজ্জন্তীতি যোজীযন্তি. খোতি পদপূরণে, অৰধারণত্থে ৰা নিপাতো. তেন এতে এৰাতি দস্সেতি. অট্ঠারসেৰাতি ৰা. মূলপদাতি মূলপদানি, লিঙ্গৰিপল্লাসো ৰা.
উদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.