১. সঙ্গহৰারৰণ্ণনা

এৰং অনেকভেদৰিভত্তে নেত্তিপ্পকরণে যদিদং ৰুত্তং ‘‘সঙ্গহৰিভাগৰারৰসেন দুৰিধ’’ন্তি, তত্থ সঙ্গহৰারো আদি. তস্সাপি ‘‘যং লোকো পূজযতে’’তি অযং গাথা আদি. তত্থ যন্তি অনিযমতো উপযোগনিদ্দেসো, তস্স ‘‘তস্সা’’তি ইমিনা নিযমনং ৰেদিতব্বং. লোকোতি কত্তুনিদ্দেসো. পূজযতেতি কিরিযানিদ্দেসো. সলোকপালোতি কত্তুৰিসেসনং. সদাতি কালনিদ্দেসো. নমস্সতি চাতি উপচযেন কিরিযানিদ্দেসো. তস্সাতি সামিনিদ্দেসো. এতন্তি পচ্চত্তনিদ্দেসো. সাসনৰরন্তি পচ্চত্তনিদ্দেসেন নিদ্দিট্ঠধম্মনিদস্সনং. ৰিদূহীতি করণৰচনেন কত্তুনিদ্দেসো. ঞেয্যন্তি কম্মৰাচককিরিযানিদ্দেসো. নরৰরস্সাতি ‘‘তস্সা’’তি নিযমেত্ৰা দস্সিতস্স সরূপতো দস্সনং.

তত্থ লোকিযন্তি এত্থ পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানি তব্বিপাকো চাতি লোকো, পজা, সত্তনিকাযোতি অত্থো. লোক-সদ্দো হি জাতিসদ্দতায সামঞ্ঞৰসেন নিরৰসেসতো সত্তে সঙ্গণ্হাতি. কিঞ্চাপি হি লোকসদ্দো সঙ্খারভাজনেসুপি দিট্ঠপ্পযোগো, পূজনকিরিযাযোগ্যভূততাৰসেন পন সত্তলোকৰচনো এৰ ইধ গহিতোতি দট্ঠব্বং. পূজযতেতি মানযতি, অপচাযতীতি অত্থো.

লোকং পালেন্তীতি লোকপালা, চত্তারো মহারাজানো. লোকিযা পন ইন্দযমৰরুণকুৰেরা লোকপালাতি ৰদন্তি. সহ লোকপালেহীতি সলোকপালো, ‘‘লোকো’’তি ইমিনা তুল্যাধিকরণং. অথ ৰা ইস্সরিযাধিপচ্চেন তংতংসত্তলোকস্স পালনতো রক্খণতো খত্তিযচতুমহারাজসক্কসুযামসন্তুসিতসুনিম্মিতপরনিম্মিতৰসৰত্তিমহাব্রহ্মাদযো লোকপালা. তেহি সহ তংতংসত্তনিকাযো সলোকপালো লোকোতি ৰুত্তো. অথ ৰা ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, সুক্কা ধম্মা লোকং পালেন্তী’’তি (অ. নি. ২.৯; ইতিৰু. ৪২) ৰচনতো হিরোত্তপ্পধম্মা লোকপালা. তেহি সমন্নাগতো লোকো সলোকপালো. হিরোত্তপ্পসম্পন্না হি পাপগরহিনো সপ্পুরিসা ধম্মচ্ছন্দৰন্ততায ভগৰতি পূজানমক্কারপরা হোন্তীতি.

সদাতি সব্বকালং রত্তিঞ্চেৰ দিৰা চ, সদাতি ৰা ভগৰতো ধরমানকালে ততো পরঞ্চ. অথ ৰা সদাতি অভিনীহারতো পট্ঠায যাৰ সাসনন্তরধানা, ততো পরম্পি ৰা. মহাভিনীহারতো পট্ঠায হি মহাবোধিসত্তা বোধিযা নিযততায বুদ্ধঙ্কুরভূতা সদেৰকস্স লোকস্স পূজনীযা চেৰ ৰন্দনীযা চ হোন্তি. যথাহ ভগৰা সুমেধভূতো –

‘‘দীপঙ্করো লোকৰিদূ, আহুতীনং পটিগ্গহো;

মম কম্মং পকিত্তেত্ৰা, দক্খিণং পাদমুদ্ধরি.

‘‘যে তত্থাসুং জিনপুত্তা, পদক্খিণমকংসু মং;

দেৰা মনুস্সা অসুরা চ, অভিৰাদেত্ৰান পক্কমু’’ন্তি. (বু. ৰং. ২.৭৫-৭৬);

নমস্সতি চাতি কেচি কেসঞ্চি পূজাসক্কারাদীনি করোন্তাপি তেসং অপাকটগুণতায নমক্কারং ন করোন্তি, ন এৰং ভগৰতো, যথাভূতঅব্ভুগ্গতকিত্তিসদ্দতায পন ভগৰন্তং সদেৰকো লোকো পূজযতি চেৰ নমস্সতি চাতি অত্থো. ‘‘সদা নরমনুস্সো’’তি কেচি পঠন্তি, তং ন সুন্দরং. তস্সাতি যং সদেৰকো লোকো পূজযতি চেৰ নমস্সতি চ, তস্স. এতন্তি ইদানি ৰত্তব্বং বুদ্ধিযং ৰিপরিৰত্তমানং সামঞ্ঞেন দস্সেতি. সাসনৰরন্তি তং সরূপতো দস্সেতি. তত্থ দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থেহি যথারহং সত্তে সাসতি ৰিনেতি এতেনাতি সাসনং, তদেৰ একন্তনিয্যানট্ঠেন অনঞ্ঞসাধারণগুণতায চ উত্তমট্ঠেন তংতংঅভিপত্থিতসমিদ্ধিহেতুতায পণ্ডিতেহি ৰরিতব্বতো ৰা ৰরং, সাসনমেৰ ৰরন্তি সাসনৰরং. ৰিদূহীতি যথাসভাৰতো কম্মকম্মফলানি কুসলাদিভেদে চ ধম্মে ৰিদন্তীতি ৰিদূ, পণ্ডিতমনুস্সা, তেহি. ঞাতব্বং, ঞাণমরহতীতি ৰা ঞেয্যং. নরৰরস্সাতি পুরিসৰরস্স, অগ্গপুগ্গলস্সাতি অত্থো.

ইদং ৰুত্তং হোতি – যো অনঞ্ঞসাধারণমহাকরুণাসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিগুণৰিসেসযোগেন সদেৰকেন লোকেন পূজনীযো নমস্সনীযো চ ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো, তস্স লোকে উত্তমপুগ্গলস্স এতং ইদানি অম্হেহি ৰিভজিতব্বহারনযপট্ঠানৰিচারণৰিসযভূতং সাসনং আদিকল্যাণতাদিগুণসম্পত্তিযা ৰরং অগ্গং উত্তমং নিপুণঞাণগোচরতায পণ্ডিতৰেদনীযমেৰাতি. ভগৰতো হি ৰচনং একগাথামত্তম্পি সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদখন্ধাযতনধাতিন্দ্রিযসতিপট্ঠানাদিসভাৰধম্মনিদ্ধারণক্খমতায সোল়সহারপঞ্চনযসোল়সঅট্ঠৰীসতিৰিধপট্ঠানৰিচারযোগ্যভাৰেন চ পরমগম্ভীরং অত্থতো অগাধপারং সণ্হসুখুমঞাণৰিসযমেৰাতি. তেনেৰাহ – ‘‘পঞ্ঞৰন্তস্সাযং ধম্মো, নাযং ধম্মো দুপ্পঞ্ঞস্সা’’তি (দী. নি. ৩.৩৫৮; অ. নি. ৮.৩০). অথ ৰা ভগৰতো সাসনং পরিঞ্ঞাক্কমেন লক্খণাৰবোধপ্পটিপত্তিযা সুঞ্ঞতমুখাদীহি ওগাহিতব্বত্তা অৰিঞ্ঞূনং সুপিনন্তেনপি ন ৰিসযো হোতীতি আহ – ‘‘ৰিদূহি ঞেয্য’’ন্তি. তথা চ ৰুত্তং – ‘‘এতু ৰিঞ্ঞূ পুরিসো’’তিআদি.

অপরে পন ‘‘তং তস্স সাসনৰর’’ন্তি পঠন্তি, তেসং মতেন যং-সদ্দো সাসন-সদ্দেন সমানাধিকরণোতি দট্ঠব্বো. ইদং ৰুত্তং হোতি যং সাসনৰরং সলোকপালো লোকো পূজযতি নমস্সতি চ, তং সাসনৰরং ৰিদূহি ঞাতব্বন্তি. ইমস্মিঞ্চ নযে লোকপাল-সদ্দেন ভগৰাপি ৰুচ্চতি. ভগৰা হি লোকগ্গতাযকত্তা নিপ্পরিযাযেন লোকপালো, তস্মা ‘‘তস্সা’’তি লোকপালস্স সত্থুনোতি অত্থো. সলোকপালোতি চেত্থ লোকপাল-সদ্দো গুণীভূতোপি সত্থুৰিসযত্তা সাসন-সদ্দাপেক্খতায সামিভাৰেন সম্বন্ধীৰিসেসভূতো পধানভূতো ৰিয পটিনিদ্দেসং অরহতীতি.

কথং পন সযং ধম্মস্সামী ভগৰা ধম্মং পূজযতীতি? নাযং ৰিরোধো. ধম্মগরুনো হি বুদ্ধা ভগৰন্তো, তে সব্বকালং ধম্মং অপচাযমানাৰ ৰিহরন্তীতি. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘যংনূনাহং য্ৰাযং ধম্মো মযা অভিসম্বুদ্ধো, তমেৰ ধম্মং সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা উপনিস্সায ৰিহরেয্য’’ন্তি (সং. নি. ১.১৭৩; অ. নি. ৪.২১).

অপি চ ভগৰতো ধম্মপূজনা সত্তসত্তাহপ্পটিপত্তিআদীহি দীপেতব্বা. ধম্মস্সামীতি চ ধম্মেন সদেৰকস্স লোকস্স সামীতি অত্থো, ন ধম্মস্স সামীতি. এৰম্পি নমস্সতীতি ৰচনং ন যুজ্জতি. ন হি ভগৰা কঞ্চি নমস্সতীতি, এসোপি নিদ্দোসো. ন হি নমস্সতীতি পদস্স নমক্কারং করোতীতি অযমেৰ অত্থো, অথ খো গরুকরণেন তন্নিন্নো তপ্পোণো তপ্পব্ভারোতি অযম্পি অত্থো লব্ভতি. ভগৰা চ ধম্মগরুতায সব্বকালং ধম্মনিন্নপোণপব্ভারভাৰেন ৰিহরতীতি. অযঞ্চ অত্থো ‘‘যেন সুদং স্ৰাহং নিচ্চকপ্পং ৰিহরামী’’তি (ম. নি. ১.৩৮৭) এৰমাদীহি সুত্তপদেহি দীপেতব্বো. ‘‘ৰিদূহি নেয্য’’ন্তিপি পাঠো, তস্স পণ্ডিতেহি সপরসন্তানেসু নেতব্বং পাপেতব্বন্তি অত্থো. তত্থ অত্তসন্তানে পাপনং বুজ্ঝনং, পরসন্তানে বোধনন্তি দট্ঠব্বং.

এৰং ভগৰতো সদেৰকস্স লোকস্স পূজনীযৰন্দনীযভাৰো অগ্গপুগ্গলভাৰো চ ৰুচ্চমানো গুণৰিসিট্ঠতং দীপেতি, সা চ গুণৰিসিট্ঠতা মহাবোধিযা ৰেদিতব্বা. আসৰক্খযঞাণপদট্ঠানঞ্হি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানঞ্চ আসৰক্খযঞাণং ‘‘মহাবোধী’’তি ৰুচ্চতি. সা অৰিপরীতধম্মদেসনতো তথাগতে সুপ্পতিট্ঠিতাতি ৰিঞ্ঞাযতি. ন হি সৰাসননিরৰসেসকিলেসপ্পহানং অনাৰরণঞাণঞ্চ ৰিনা তাদিসী ধম্মদেসনা সম্ভৰতি. ইচ্চস্স চতুৰেসারজ্জযোগো. তেন দসবলছঅসাধারণঞাণঅট্ঠারসাৰেণিকবুদ্ধধম্মাদিসকলসব্বঞ্ঞুগুণপারিপূরী পকাসিতা হোতি. এতাদিসী চ গুণৰিভূতি মহাকরুণাপুব্বঙ্গমং অভিনীহারসম্পত্তিং পুরস্সরং কত্ৰা সম্পাদিতং সমত্তিংসপারমিসঙ্খাতং পুঞ্ঞঞাণসম্ভারমন্তরেন ন উপলব্ভতীতি হেতুসম্পদাপি অত্থতো ৰিভাৰিতা হোতীতি এৰং ভগৰতো তীসুপি অৰত্থাসু সব্বসত্তানং একন্তহিতপ্পটিলাভহেতুভূতা আদিমজ্ঝপরিযোসানকল্যাণা নিরৰসেসা বুদ্ধগুণা ইমায গাথায পকাসিতাতি ৰেদিতব্বং.

দুতিযনযে পন যস্মা সিক্খত্তযসঙ্গহং সফলং অরিযমগ্গসাসনং তস্স আরম্মণভূতঞ্চ অমতধাতুং তদধিগমূপাযঞ্চ পুব্বভাগপটিপত্তিসাসনং তদত্থপরিদীপনঞ্চ পরিযত্তিসাসনং যথারহং সচ্চাভিসমযৰসেন অভিসমেন্তো স্ৰাক্খাততাদিগুণৰিসেসযুত্ততং মনসিকরোন্তো সক্কচ্চং সৰনধারণপরিপুচ্ছাদীহি পরিচযং করোন্তো চ সদেৰকো লোকো পূজযতি নাম. লোকনাথো চ সম্মাসম্বোধিপ্পত্তিযা ৰেনেয্যানং সক্কচ্চং ধম্মদেসনেন ‘‘অরিযং ৰো, ভিক্খৰে, সম্মাসমাধিং দেসেস্সামি’’ (ম. নি. ৩.১৩৬; সং. নি. ৫.২৮; পেটকো. ২৪), ‘‘মগ্গানট্ঠঙ্গিকো সেট্ঠো’’ (ধ. প. ২৭৩; কথা. ৮৭২; নেত্তি. ১২৫; পেটকো. ৩০), ‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, ধম্মা সঙ্খতা ৰা অসঙ্খতা ৰা, ৰিরাগো তেসং অগ্গমক্খাযতি’’ (ইতিৰু. ৯০; অ. নি. ৪.৩৪), ‘‘খযং ৰিরাগং অমতং পণীতং’’ (খু. পা. ৬.৪; সু. নি. ২২৭), ‘‘একাযনো অযং, ভিক্খৰে, মগ্গো সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা’’ (দী. নি. ২.৩৭৩; ম. নি. ১.১০৬; সং. নি. ৫.৩৬৭), ‘‘ধম্মং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি আদিকল্যাণ’’ন্তিআদীহি (ম. নি. ৩.৪২০; নেত্তি. ৫) ৰচনেহি থোমনেন চ পূজযতি নাম. তস্মা সাসনৰরস্স পূজনীযভাৰো ইধ ৰুচ্চমানো অনৰসেসতো ধম্মগুণে দীপেতীতি যে অরিযভাৰাদযো নিয্যানাদযো খযৰিরাগাদযো মদনিম্মদনাদযো অসঙ্খতাদযো স্ৰাক্খাততাদযো আদিকল্যাণতাদযো চ অনেকেহি সুত্তপদেহি পৰেদিতা অনেকে ধম্মগুণা, তে নিরৰসেসতো ইমায গাথায পকাসিতাতি ৰেদিতব্বা.

যস্মা পন অরিযসচ্চপ্পটিৰেধেন সমুগ্ঘাটিতসম্মোহাযেৰ পরমত্থতো পণ্ডিতা বাল্যাদিসমতিক্কমনতো, তস্মা ভাৰিতলোকুত্তরমগ্গা সচ্ছিকতসামঞ্ঞফলা চ অরিযপুগ্গলা ৰিসেসতো ৰিদূতি ৰুচ্চন্তি. তে হি যথাৰুত্তসাসনৰরং অৰিপরীততো ঞাতুং নেতুঞ্চ সপরসন্তানে সক্কুণন্তীতি অট্ঠঅরিযপুগ্গলসমূহস্স পরমত্থসঙ্ঘস্সাপি ইধ গহিতত্তা যে সুপ্পটিপন্নতাদযো অনেকেহি সুত্তপদেহি সংৰণ্ণিতা অরিযসঙ্ঘগুণা, তেপি নিরৰসেসতো ইধ পকাসিতাতি ৰেদিতব্বা.

এৰং পঠমগাথায সাতিসযং রতনত্তযগুণপরিদীপনং কত্ৰা ইদানি –

‘‘সব্বপাপস্স অকরণং, কুসলস্স উপসম্পদা;

সচিত্তপরিযোদপনং, এতং বুদ্ধান সাসন’’ন্তি. (দী. নি. ২.৯০; ধ. প. ১৮৩; নেত্তি. ৩০, ৫০, ১১৬, ১২৪) –

ৰচনতো সঙ্খেপতো সিক্খত্তযসঙ্গহং সাসনং, তং পন সিক্খত্তযং ঞাণৰিসেসৰিসযভাৰভেদতো অৰত্থাভেদতো চ তিৰিধং হোতি. কথং? সুতমযঞাণগোচরো চ যো ‘‘পরিযত্তিসদ্ধম্মো’’তি ৰুচ্চতি. চিন্তামযঞাণগোচরো চ যো আকারপরিৰিতক্কদিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তীহি গহেতব্বাকারো ৰিমুত্তাযতনৰিসেসো ‘‘পটিপত্তিসদ্ধম্মো’’তি ৰুচ্চতি. ৰিপস্সনাঞাণাদিসহগতো ভাৰনামযঞাণগোচরো চ যো ‘‘পটিৰেধসদ্ধম্মো’’তি ৰুচ্চতি. এৰং তিৰিধম্পি সাসনং সাসনৰরন্তি পদেন সঙ্গণ্হিত্ৰা তত্থ যং পঠমং, তং ইতরেসং অধিগমূপাযোতি সব্বসাসনমূলভূতং অত্তনো পকরণস্স চ ৰিসযভূতং পরিযত্তিসাসনমেৰ তাৰ সঙ্খেপতো ৰিভজন্তো ‘‘দ্ৰাদস পদানী’’তি গাথমাহ.

তত্থ দ্ৰাদসাতি গণনপরিচ্ছেদো. পদানীতি পরিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. তেসু ব্যঞ্জনপদানি পজ্জতি অত্থো এতেহীতি পদানি. অত্থপদানি পন পজ্জন্তি ঞাযন্তীতি পদানি. উভযম্পি ৰা উভযথা যোজেতব্বং ব্যঞ্জনপদানম্পি অৰিপরীতং পটিপজ্জিতব্বত্তা, অত্থপদানং উত্তরিৰিসেসাধিগমস্স কারণভাৰতো, তানি পদানি পরতো পাল়িযঞ্ঞেৰ আৰি ভৰিস্সন্তীতি তত্থেৰ ৰণ্ণযিস্সাম. অত্থসূচনাদিঅত্থতো সুত্তং. ৰুত্তঞ্হেতং সঙ্গহেসু –

‘‘অত্থানং সূচনতো, সুৰুত্ততো সৰনতোথ সূদনতো;

সুত্তাণা সুত্তসভাগতো চ, ‘সুত্ত’ন্তি অক্খাত’’ন্তি. (পারা. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; দী. নি. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা);

তদেতং তত্থ সুত্তপিটকৰসেন আগতং, ইধ পন পিটকত্তযৰসেন যোজেতব্বং. ‘‘দ্ৰাদস পদানি সুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং, যং পরিযত্তিসাসনন্তি অত্থো. তং সব্বন্তি তং ‘‘সুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং সকলং বুদ্ধৰচনং. ব্যঞ্জনঞ্চ অত্থো চাতি ব্যঞ্জনঞ্চেৰ তদত্থো চ. যতো ‘‘দ্ৰাদস পদানি সুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. ইদং ৰুত্তং হোতি – অত্থসূচনাদিতো সুত্তং পরিযত্তিধম্মো, তঞ্চ সব্বং অত্থতো দ্ৰাদস পদানি ছ ব্যঞ্জনপদানি চেৰ ছ অত্থপদানি চাতি. অথ ৰা যদেতং ‘‘সাসনৰর’’ন্তি ৰুত্তং, তং সব্বং সুত্তং, পরিযত্তিসাসনস্স অধিপ্পেতত্তা. অত্থতো পন দ্ৰাদস পদানি, ব্যঞ্জনত্থপদসমুদাযভাৰতো. যথাহ – ‘‘ব্যঞ্জনঞ্চ অত্থো চা’’তি. তং ৰিঞ্ঞেয্যং উভযন্তি যস্মিং ব্যঞ্জনে অত্থে চ ৰচনৰচনীযভাৰেন সম্বন্ধে সুত্তৰোহারো, তদুভযং সরূপতো ৰিঞ্ঞাতব্বং তত্থ কতমং ব্যঞ্জনং কতমো অত্থোতি? তেনেৰাহ – ‘‘কো অত্থো ব্যঞ্জনং কতম’’ন্তি.

এৰং ‘‘সাসনৰর’’ন্তি ৰুত্তস্স সুত্তস্স পরিযত্তিভাৰং তস্স চ অত্থব্যঞ্জনপদভাৰেন ৰেদিতব্বতং দস্সেত্ৰা ইদানি তস্স পৰিচযুপাযং নেত্তিপ্পকরণং পদত্থৰিভাগেন দস্সেতুং ‘‘সোল়সহারা’’তি গাথমাহ.

তত্থ সোল়স হারা এতিস্সাতি সোল়সহারা. পঞ্চনযা অট্ঠারসমূলপদাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. অথ ৰা সোল়স হারা সোল়সহারা. এৰং ইতরত্থাপি. হারনযমূলপদানি এৰ হি সঙ্খেপতো ৰিত্থারতো চ ভাসিতানি নেত্তীতি. সাসনস্স পরিযেট্ঠীতি সাসনস্স অত্থপরিযেসনা, পরিযত্তিসাসনস্স অত্থসংৰণ্ণনাতি অত্থো, সকলস্সেৰ ৰা সাসনস্স অত্থৰিচারণাতি অত্থো. পটিপত্তিপটিৰেধেপি হি নেত্তিনযানুসারেন অধিগচ্ছন্তীতি. মহকচ্চানেনাতি কচ্চোতি পুরাতনো ইসি, তস্স ৰংসালঙ্কারভূতোযং মহাথেরো ‘‘কচ্চানো’’তি ৰুচ্চতি. মহকচ্চানোতি পন পূজাৰচনং, যথা মহামোগ্গল্লানোতি, ‘‘কচ্চাযনগোত্তনিদ্দিট্ঠা’’তিপি পাঠো. অযঞ্চ গাথা নেত্তিং সঙ্গাযন্তেহি পকরণত্থসঙ্গণ্হনৰসেন ঠপিতাতি দট্ঠব্বা. যথা চাযং, এৰং হারৰিভঙ্গৰারে তংতংহারনিদ্দেসনিগমনে ‘‘তেনাহ আযস্মা’’তিআদিৰচনং, হারাদিসমুদাযভূতাযং নেত্তিযং ব্যঞ্জনত্থসমুদাযে চ সুত্তে কিং কেন ৰিচিযতীতি ৰিচারণাযং আহ – ‘‘হারা ব্যঞ্জনৰিচযো’’তিআদি.

তত্থ সোল়সপি হারা মূলপদনিদ্ধারণমন্তরেন ব্যঞ্জনমুখেনেৰ সুত্তস্স সংৰণ্ণনা হোন্তি, ন নযা ৰিয মূলপদসঙ্খাতসভাৰধম্মনিদ্ধারণমুখেনাতি তে ‘‘ব্যঞ্জনৰিচযো সুত্তস্সা’’তি ৰুত্তা. অত্থনযা পন যথাৰুত্তঅত্থমুখেনেৰ সুত্তস্স অত্থসম্পটিপত্তিযা হোন্তীতি আহ – ‘‘নযা তযো চ সুত্তত্থো’’তি. অযঞ্চ ৰিচারণা পরতোপি আগমিস্সতি. কেচি ‘‘নযো চা’’তি পঠন্তি, তং ন সুন্দরং. উভযং পরিগ্গহীতন্তি হারা নযা চাতি এতং উভযং সুত্তস্স অত্থনিদ্ধারণৰসেন পরিসমন্ততো গহিতং সব্বথা সুত্তে যোজিতং. ৰুচ্চতি সুত্তং ৰদতি সংৰণ্ণেতি. কথং? যথাসুত্তং সুত্তানুরূপং, যং সুত্তং যথা সংৰণ্ণেতব্বং, তথা সংৰণ্ণেতীতি অত্থো. যং যং সুত্তন্তি ৰা যথাসুত্তং, সব্বং সুত্তন্তি অত্থো. নেত্তিনযেন হি সংৰণ্ণেতুং অসক্কুণেয্যং নাম সুত্তং নত্থীতি.

ইদানি যং ৰুত্তং – ‘‘সাসনৰরং ৰিদূহি ঞেয্য’’ন্তি, তত্থ নেত্তিসংৰণ্ণনায ৰিসযভূতং পরিযত্তিধম্মমেৰ পকারন্তরেন নিযমেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘যা চেৰা’’তিআদি ৰুত্তং.

তত্থ অত্থেসু কতপরিচ্ছেদো ব্যঞ্জনপ্পবন্ধো দেসনা, যো পাঠোতি ৰুচ্চতি. তদত্থো দেসিতং তায দেসনায পবোধিতত্তা. তদুভযঞ্চ ৰিমুত্তাযতনসীসেন পরিচযং করোন্তানং অনুপাদাপরিনিব্বানপরিযোসানানং সম্পত্তীনং হেতুভাৰতো একন্তেন ৰিঞ্ঞেয্যং, তদুভযৰিনিমুত্তস্স ৰা ঞেয্যস্স অভাৰতো তদেৰ দ্ৰযং ৰিঞ্ঞেয্যন্তি ইমমত্থং দস্সেতি যা চেৰ…পে… ৰিঞ্ঞেয্যন্তি. তত্রাতি তস্মিং ৰিজাননে সাধেতব্বে, নিপ্ফাদেতব্বে চেতং ভুম্মং. অযমানুপুব্বীতি অযং ৰক্খমানা অনুপুব্বি হারনযানং অনুক্কমো, অনুক্কমেন ৰক্খমানা হারনযাতি অত্থো. নৰৰিধসুত্তন্তপরিযেট্ঠীতি সুত্তাদিৰসেন নৰঙ্গস্স সাসনস্স পরিযেসনা, অত্থৰিচারণাতি অত্থো. সামিঅত্থে ৰা এতং পচ্চত্তং নৰৰিধসুত্তন্তপরিযেট্ঠিযা অনুপুব্বীতি. অথ ৰা অনুপুব্বীতি করণত্থে পচ্চত্তং. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথাৰুত্তৰিজাননে সাধেতব্বে ৰক্খমানায হারনযানুপুব্বিযা অযং নৰৰিধসুত্তন্তস্স অত্থপরিযেসনাতি.

এত্থাহ – কথং পনেত্থ গেয্যঙ্গাদীনং সুত্তভাৰো, সুত্তভাৰে চ তেসং কথং সাসনস্স নৰঙ্গভাৰো. যঞ্চ সঙ্গহেসু ৰুচ্চতি ‘‘সগাথকং সুত্তং গেয্যং, নিগ্গাথকং সুত্তং ৰেয্যাকরণ’’ন্তি, তথা চ সতি সুত্তঙ্গমেৰ ন সিযা. অথাপি ৰিসুং সুত্তঙ্গং সিযা, মঙ্গলসুত্তাদীনং (খু. পা. ৫.১ আদযো; সু. নি. ২৬১ আদযো) সুত্তঙ্গসঙ্গহো ন সিযা, গাথাভাৰতো ধম্মপদাদীনং ৰিয, গেয্যঙ্গসঙ্গহো ৰা সিযা, সগাথকত্তা সগাথাৰগ্গস্স ৰিয, তথা উভতোৰিভঙ্গাদীসু সগাথকপ্পদেসানন্তি. ৰুচ্চতে –

সুত্তন্তি সামঞ্ঞৰিধি, ৰিসেসৰিধযো পরে;

সনিমিত্তা নিরুল়্হত্তা, সহতাঞ্ঞেন নাঞ্ঞতো.

সব্বস্সাপি হি বুদ্ধৰচনস্স সুত্তন্তি অযং সামঞ্ঞৰিধি. তথা হি ‘‘এত্তকং তস্স ভগৰতো সুত্তাগতং সুত্তপরিযাপন্নং (পাচি. ১২৪২), সাৰত্থিযা সুত্তৰিভঙ্গে, সকৰাদে পঞ্চ সুত্তসতানী’’তিআদিৰচনতো ৰিনযাভিধম্মপরিযত্তিৰিসেসেপি সুত্তৰোহারো দিস্সতি. তদেকদেসেসু পন গেয্যাদযো ৰিসেসৰিধযো তেন তেন নিমিত্তেন পতিট্ঠিতা. তথা হি গেয্যস্স সগাথকত্তং তব্ভাৰনিমিত্তং. লোকেপি হি সসিলোকং সগাথকং চুণ্ণিযগন্থং গেয্য’’ন্তি ৰদন্তি. গাথাৰিরহে পন সতি পুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জনভাৰো ৰেয্যাকরণস্স. পুচ্ছাৰিস্সজ্জনঞ্হি ‘‘ব্যাকরণ’’ন্তি ৰুচ্চতি. ব্যাকরণমেৰ ৰেয্যাকরণন্তি. এৰং সন্তে সগাথকাদীনম্পি পঞ্হাৰিস্সজ্জনৰসেন পৰত্তানং ৰেয্যাকরণভাৰো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, গেয্যাদিসঞ্ঞানং অনোকাসভাৰতো ‘‘গাথাৰিরহে সতী’’তি ৰিসেসিতত্তা চ. তথা হি ধম্মপদাদীসু কেৰলং গাথাবন্ধেসু সগাথকত্তেপি সোমনস্সঞাণমযিকগাথাযুত্তেসু ‘‘ৰুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদিৰচনসম্বন্ধেসু অব্ভুতধম্মপটিসংযুত্তেসু চ সুত্তৰিসেসেসু যথাক্কমং গাথাউদানইতিৰুত্তকঅব্ভুতধম্মসঞ্ঞা পতিট্ঠিতা, তথা সতিপি গাথাবন্ধভাৰে ভগৰতো অতীতাসু জাতীসু চরিযানুভাৰপ্পকাসকেসু জাতকসঞ্ঞা. সতিপি পঞ্হাৰিস্সজ্জনভাৰে সগাথকত্তে চ কেসুচি সুত্তন্তেসু ৰেদস্স লভাপনতো ৰেদল্লসঞ্ঞা পতিট্ঠিতাতি এৰং তেন তেন সগাথকত্তাদিনা নিমিত্তেন তেসু তেসু সুত্তৰিসেসেসু গেয্যঙ্গাদিসঞ্ঞা পতিট্ঠিতাতি ৰিসেসৰিধযো সুত্তঙ্গতো পরে গেয্যাদযো.

যং পনেত্থ গেয্যঙ্গাদিনিমিত্তরহিতং সুত্তং, তং সুত্তঙ্গং ৰিসেসসঞ্ঞাপরিহারেন সামঞ্ঞসঞ্ঞায পৰত্তনতোতি. ননু চ সগাথকং সুত্তং গেয্যং, নিগ্গাথকং সুত্তং ৰেয্যাকরণন্তি সুত্তঙ্গং ন সম্ভৰতীতি চোদনা তদৰত্থা এৰাতি? ন তদৰত্থা, সোধিতত্তা. সোধিতঞ্হি পুব্বে গাথাৰিরহে সতি পুচ্ছাৰিস্সজ্জনভাৰো ৰেয্যাকরণস্স তব্ভাৰনিমিত্তন্তি. যঞ্চ ৰুত্তং – ‘‘গাথাভাৰতো মঙ্গলসুত্তাদীনং সুত্তঙ্গসঙ্গহো ন সিযা’’তি, তম্পি ন, নিরুল়্হত্তা. নিরুল়্হো হি মঙ্গলসুত্তাদীসু সুত্তভাৰো, ন হি তানি ধম্মপদবুদ্ধৰংসাদযো ৰিয গাথাভাৰেন পঞ্ঞাতানি, কিন্তু সুত্তভাৰেনেৰ. তেনেৰ হি অট্ঠকথাযং ‘‘সুত্তনামক’’ন্তি নামগ্গহণং কতং.

যং পন ৰুত্তং ‘‘সগাথকত্তা গেয্যঙ্গসঙ্গহো ৰা সিযা’’তি, তদপি নত্থি, যস্মা সহতাঞ্ঞেন. সহ গাথাহীতি হি সগাথকং. সহভাৰো চ নাম অত্থতো অঞ্ঞেন হোতি, ন চ মঙ্গলসুত্তাদীসু গাথাৰিনিমুত্তো কোচি সুত্তপ্পদেসো অত্থি. যো সহ গাথাহীতি ৰুচ্চেয্য, ন চ সমুদাযো নাম কোচি অত্থি. যদপি ৰুত্তং – ‘‘উভতোৰিভঙ্গাদীসু সগাথকপ্পদেসানং গেয্যঙ্গসঙ্গহো সিযা’’তি, তদপি ন অঞ্ঞতো. অঞ্ঞা এৰ হি তা গাথা, জাতকাদিপরিযাপন্নত্তা. অতো ন তাহি উভতোৰিভঙ্গাদীনং গেয্যঙ্গভাৰোতি এৰং সুত্তাদীনং অঙ্গানং অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্করাভাৰো ৰেদিতব্বো. যস্মা পন সব্বম্পি বুদ্ধৰচনং যথাৰুত্তনযেন অত্থানং সূচনাদিঅত্থেন সুত্তন্ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি, তস্মা ৰুত্তং – ‘‘নৰৰিধসুত্তন্তপরিযেট্ঠী’’তি.

সঙ্গহৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.