১৫. মোঘরাজমাণৰসুত্তনিদ্দেসৰণ্ণনা

৮৫. পন্নরসমে মোঘরাজসুত্তে – দ্ৰাহন্তি দ্ৰে ৰারে অহং. সো হি পুব্বে অজিতসুত্তস্স (সু. নি. ১০৩৮ আদযো) চ তিস্সমেত্তেয্যসুত্তস্স (সু. নি. ১০৪৬ আদযো) চ অৰসানে দ্ৰিক্খত্তুং ভগৰন্তং পুচ্ছি, ভগৰা পনস্স ইন্দ্রিযপরিপাকং আগমযমানো ন ব্যাকাসি. তেনাহ – ‘‘দ্ৰাহং সক্কং অপুচ্ছিস্স’’ন্তি. যাৰততিযঞ্চ দেৰীসি, ব্যাকরোতীতি মে সুতন্তি যাৰততিযঞ্চ সহধম্মিকং পুট্ঠো ৰিসুদ্ধিদেৰভূতো ইসি ভগৰা সম্মাসম্বুদ্ধো ব্যাকরোতীতি এৰং মে সুতং. গোধাৰরীতীরেযেৰ কির সো এৰমস্সোসি. তেনাহ – ‘‘ব্যাকরোতীতি মে সুত’’ন্তি. ইমিস্সা গাথায নিদ্দেসে যং ৰত্তব্বং সিযা, তং হেট্ঠা ৰুত্তনযং এৰ.

৮৬. অযং লোকোতি মনুস্সলোকো. পরো লোকোতি তং ঠপেত্ৰা অৰসেসো. সদেৰকোতি ব্রহ্মলোকং ঠপেত্ৰা অৰসেসো উপপত্তিদেৰসম্মুতিদেৰযুত্তো. ‘‘ব্রহ্মলোকো সদেৰকো’’তি এতং ৰা ‘‘সদেৰকো লোকো’’তিআদিনযনিদস্সনমত্তং. তেন সব্বোপি তথাৰুত্তপ্পকারলোকো ৰেদিতব্বো.

৮৭. এৰং অভিক্কন্তদস্সাৰিন্তি এৰং অগ্গদস্সাৰিং, সদেৰকস্স লোকস্স অজ্ঝাসযাধিমুত্তিগতিপরাযণাদীনি পস্সিতুং সমত্থন্তি দস্সেতি.

৮৮. সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খস্সূতি অৰসিযপৰত্তসল্লক্খণৰসেন ৰা তুচ্ছসঙ্খারসমনুপস্সনাৰসেন ৰাতি দ্ৰীহাকারেহি সুঞ্ঞতো লোকং পস্স. অত্তানুদিট্ঠিং ঊহচ্চাতি সক্কাযদিট্ঠিং উদ্ধরিত্ৰা.

লুজ্জতীতি ভিজ্জতি. চক্খতীতি চক্খু. তদেতং সসম্ভারচক্খুনো সেতমণ্ডলপরিক্খিত্তস্স কণ্হমণ্ডলস্স মজ্ঝে অভিমুখে ঠিতানং সরীরসণ্ঠানুপ্পত্তিদেসভূতে দিট্ঠমণ্ডলে চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং সাধযমানং তিট্ঠতি. রূপযন্তীতি রূপা, ৰণ্ণৰিকারমাপজ্জন্তা হদযঙ্গতভাৰং পকাসেন্তীতি অত্থো. চক্খুতো পৰত্তং ৰিঞ্ঞাণং, চক্খুস্স ৰা চক্খুসন্নিস্সিতং ৰা ৰিঞ্ঞাণং চক্খুৰিঞ্ঞাণং. চক্খুতো পৰত্তো সম্ফস্সো চক্খুসম্ফস্সো. চক্খুসম্ফস্সপচ্চযাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তফস্সপচ্চযা. ৰেদযিতন্তি ৰিন্দনং, ৰেদনাতি অত্থো. তদেৰ সুখযতীতি সুখং, যস্স উপ্পজ্জতি, তং সুখিতং করোতীতি অত্থো. সুট্ঠু ৰা খাদতি, খনতি চ কাযচিত্তাবাধন্তি সুখং. দুক্খযতীতি দুক্খং. যস্স উপ্পজ্জতি, তং দুক্খিতং করোতীতি অত্থো. ন দুক্খং ন সুখন্তি অদুক্খমসুখং. ম-কারো সন্ধিপদৰসেন ৰুত্তো. সো পন চক্খুসম্ফস্সে অত্তনা সম্পযুত্তায ৰেদনায সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৰিপাকআহারসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন অট্ঠধা পচ্চযো হোতি, সম্পটিচ্ছনসম্পযুত্তায অনন্তরসমনন্তরূপনিস্সযনত্থিৰিগতৰসেন পঞ্চধা, সন্তীরণাদিসম্পযুত্তানং উপনিস্সযৰসেনেৰ পচ্চযো হোতি.

সুণাতীতি সোতং, তং সসম্ভারসোতবিলস্স অন্তো তনুতম্বলোমাচিতে অঙ্গুলিৰেধকসণ্ঠানে পদেসে সোতৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং সাধযমানং তিট্ঠতি. সদ্দীযন্তীতি সদ্দা, উদাহরীযন্তীতি অত্থো. ঘাযতীতি ঘানং, তং সসম্ভারঘানবিলস্স অন্তো অজপদসণ্ঠানে পদেসে ঘানৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং সাধযমানং তিট্ঠতি. গন্ধিযন্তীতি গন্ধা, অত্তনো ৰত্থুং সূচিযন্তীতি অত্থো. জীৰিতং অৰ্হাযতীতি জিৰ্হা, সাযনট্ঠেন ৰা জিৰ্হা. সা সসম্ভারজিৰ্হায অতিঅগ্গমূলপস্সানি ৰজ্জেত্ৰা উপরিমতলমজ্ঝে ভিন্নউপ্পলদলগ্গসণ্ঠানে পদেসে জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং সাধযমানা তিট্ঠতি. রসন্তি তে সত্তাতি রসা, অস্সাদেন্তীতি অত্থো.

কুচ্ছিতানং আসৰধম্মানং আযোতি কাযো. আযোতি উপ্পত্তিদেসো. সো যাৰতা ইমস্মিং কাযে উপাদিন্নপৰত্তি নাম অত্থি, তত্থ যেভুয্যেন কাযপ্পসাদো কাযৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং সাধযমানো তিট্ঠতি. ফুসিযন্তীতি ফোট্ঠব্বা. মনতীতি মনো, ৰিজানাতীতি অত্থো. অত্তনো লক্খণং ধারেন্তীতি ধম্মা. মনোতি সহাৰজ্জনভৰঙ্গং. ধম্মাতি নিব্বানং মুঞ্চিত্ৰা অৰসেসা ধম্মারম্মণধম্মা. মনোৰিঞ্ঞাণন্তি জৰনমনোৰিঞ্ঞাণং. মনোসম্ফস্সোতি তংসম্পযুত্তো ফস্সো, সো সম্পযুত্তায ৰেদনায ৰিপাকপচ্চযৰজ্জেহি সেসেহি সত্তহি পচ্চযেহি পচ্চযো হোতি. অনন্তরায তেহেৰ সেসানং উপনিস্সযেনেৰ পচ্চযো হোতি.

অৰসিযপৰত্তসল্লক্খণৰসেন ৰাতি অৰসো হুত্ৰা পৰত্তসঙ্খারে পস্সনৰসেন ওলোকনৰসেনাতি অত্থো. রূপে ৰসো ন লব্ভতীতি রূপস্মিং ৰসৰত্তিভাৰো ইস্সরভাৰো ন লব্ভতি. ৰেদনাদীসুপি এসেৰ নযো.

নাযং, ভিক্খৰে, কাযো তুম্হাকন্তি অত্তনি সতি অত্তনিযং নাম হোতি, অত্তাযেৰ চ নত্থি. তস্মা ‘‘নাযং, ভিক্খৰে, কাযো তুম্হাক’’ন্তি আহ. নাপি অঞ্ঞেসন্তি অঞ্ঞো নাম পরেসং অত্তা. তস্মিং সতি অঞ্ঞেসং নাম সিযা, সোপি নত্থি. তস্মা ‘‘নাপি অঞ্ঞেস’’ন্তি আহ. পুরাণমিদং, ভিক্খৰে, কম্মন্তি নযিদং পুরাণকম্মমেৰ, পুরাণকম্মনিব্বত্তো পনেস কাযো. তস্মা পচ্চযৰোহারেন এৰং ৰুত্তো. অভিসঙ্খতন্তিআদি কম্মৰোহারস্সেৰ ৰসেন পুরিমলিঙ্গসভাৰতায ৰুত্তং. অযং পনেত্থ অত্থো – অভিসঙ্খতন্তি পচ্চযেহি কতোতি দট্ঠব্বো. অভিসঞ্চেতযিতন্তি চেতনাৰত্থুকো, চেতনামূলকোতি দট্ঠব্বো. ৰেদনিযন্তি ৰেদনায ৰত্থূতি দট্ঠব্বো.

রূপে সারো ন লব্ভতীতি রূপস্মিং নিচ্চাদিসারো ন লব্ভতি. ৰেদনাদীসুপি এসেৰ নযো. রূপং অস্সারং নিস্সারন্তি রূপং অস্সারং সারৰিরহিতঞ্চ. সারাপগতন্তি সারতো অপগতং. নিচ্চসারসারেন ৰাতি ভঙ্গং অতিক্কমিত্ৰা পৰত্তমানেন নিচ্চসারেন ৰা. কস্সচি নিচ্চসারস্স অভাৰতো নিচ্চসারেন সারো নত্থি. সুখসারসারেন ৰাতি ঠিতিসুখং অতিক্কমিত্ৰা পৰত্তমানস্স কস্সচি সুখসারস্স অভাৰতো সুখসারসারেন ৰা. অত্তসারসারেন ৰাতি অত্তত্তনিযসারসারেন ৰা. নিচ্চেন ৰাতি ভঙ্গং অতিক্কমিত্ৰা পৰত্তমানস্স কস্সচি নিচ্চস্স অভাৰতো নিচ্চেন ৰা. ধুৰেন ৰাতি ৰিজ্জমানকালেপি পচ্চযাযত্তৰুত্তিতায থিরস্স কস্সচি অভাৰতো ধুৰেন ৰা. সস্সতেন ৰাতি অব্বোচ্ছিন্নস্স সব্বকালে ৰিজ্জমানস্স কস্সচি অভাৰতো সস্সতেন ৰা. অৰিপরিণামধম্মেন ৰাতি জরাভঙ্গৰসেন অৰিপরিণামপকতিকস্স কস্সচি অভাৰতো অৰিপরিণামধম্মেন ৰা.

চক্খু সুঞ্ঞং অত্তেন ৰা অত্তনিযেন ৰাতি ‘‘কারকো ৰেদকো সযংৰসী’’তি এৰং পরিকপ্পিকেন অত্তনা ৰা অত্তাভাৰতোযেৰ অত্তনো সন্তকেন পরিক্খারেন চ সুঞ্ঞং. সব্বং চক্খাদিলোকিযধম্মজাতং যস্মা অত্তা চ এত্থ নত্থি, অত্তনিযঞ্চ এত্থ নত্থি, তস্মা ‘‘সুঞ্ঞ’’ন্তি ৰুচ্চতীতি অত্থো. লোকুত্তরাপি ধম্মা অত্তত্তনিযেহি সুঞ্ঞাযেৰ, সুঞ্ঞাতীতধম্মা নত্থীতি ৰুত্তং হোতি. তস্মিং ধম্মে অত্তত্তনিযসারস্স নত্থিভাৰো ৰুত্তো হোতি. লোকে চ ‘‘সুঞ্ঞং ঘরং সুঞ্ঞো ঘটো’’তি ৰুত্তো ঘরস্স ঘটস্স চ নত্থিভাৰো ন হোতি, তস্মিং ঘটে চ অঞ্ঞস্স নত্থিভাৰো ৰুত্তো হোতি. ভগৰতা চ ইতি যম্পি কোচি তত্থ ন হোতি, তেন তং সুঞ্ঞং. যং পন তত্থ অৰসিট্ঠং হোতি, তং সন্তং ইদমত্থীতি পজানাতীতি অযমেৰত্থো ৰুত্তো. তথা ঞাযগন্থে সদ্দগন্থে চ অযমেৰত্থো. ইতি ইমস্মিং সুত্তে অনত্তলক্খণমেৰ কথিতং. অনিস্সরিযতোতি অত্তনো ইস্সরিযে অৰসৰত্তনতো. অকামকারিযতোতি অত্তনো অকামং অরুচিকরণৰসেন. অপাপুণিযতোতি ঠাতুং পতিট্ঠাভাৰতো. অৰসৰত্তনতোতি অত্তনো ৰসে অৰত্তনতো. পরতোতি অনিচ্চতো পচ্চযাযত্তৰুত্তিতো. ৰিৰিত্ততোতি নিস্সরতো.

সুদ্ধন্তি কেৰলং ইস্সরকালপকতীহি ৰিনা কেৰলং পচ্চযাযত্তপৰত্তিৰসেন পৰত্তমানং সুদ্ধং নাম. অত্তনিযৰিরহিতো সুদ্ধধম্মপুঞ্জোতি চ. সুদ্ধং ধম্মসমুপ্পাদং, সুদ্ধং সঙ্খারসন্ততিন্তি সুদ্ধং পস্সন্তস্স জানন্তস্স সঙ্খারানং সন্ততিং অব্বোচ্ছিন্নসঙ্খারসন্ততিং. তথেৰ সুদ্ধং পস্সন্তস্স সঙ্খারাদীনি, একট্ঠানি আদরেন দ্ৰত্তিক্খত্তুং ৰুত্তানি. এৰং পস্সন্তস্স মরণমুখে ভযং ন হোতি. গামণীতি আলপনং. তিণকট্ঠসমং লোকন্তি ইমং উপাদিন্নক্খন্ধসঙ্খাতং লোকং. যদা তিণকট্ঠসমং পঞ্ঞায পস্সতি. যথা অরঞ্ঞে তিণকট্ঠাদীসু গণ্হন্তেসু অত্তানং ৰা অত্তনিযং ৰা গণ্হাতীতি ন হোতি, তেসু ৰা তিণকট্ঠাদীসু সযমেৰ নস্সন্তেসুপি ৰিনস্সন্তেসুপি অত্তা নস্সতি, অত্তনিযো নস্সতীতি ন হোতি. এৰং ইমস্মিং কাযেপি নস্সন্তে ৰা ৰিনস্সন্তে ৰা অত্তা ৰা অত্তনিযং ৰা ভিজ্জতীতি অপস্সন্তো পঞ্ঞায তিণকট্ঠসমং পস্সতীতি ৰুচ্চতি. নাঞ্ঞং পত্থযতে কিঞ্চি, অঞ্ঞত্রপ্পটিসন্ধিযাতি পটিসন্ধিৰিরহিতং নিব্বানং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞং ভৰং ৰা অত্তভাৰং ৰা ন পত্থেতি.

রূপং সমন্নেসতীতি রূপস্স সারং পরিযেসতি. অহন্তি ৰাতি দিট্ঠিৰসেন. মমন্তি ৰাতি তণ্হাৰসেন. অস্মীতি ৰাতি মানৰসেন. তম্পি তস্স ন হোতীতি তং তিৰিধম্পি তস্স পুগ্গলস্স ন হোতি.

ইধাতি দেসাপদেসে নিপাতো, স্ৰাযং কত্থচি লোকং উপাদায ৰুচ্চতি. যথাহ – ‘‘ইধ তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতী’’তি (সং. নি. ৩.৭৮; অ. নি. ৪.৩৩). কত্থচি সাসনং. যথাহ – ‘‘ইধেৰ, ভিক্খৰে, সমণো, ইধ দুতিযো সমণো’’তি (ম. নি. ১.১৩৯; দী. নি. ২.২১৪). কত্থচি ওকাসং. যথাহ –

‘‘ইধেৰ তিট্ঠমানস্স, দেৰভূতস্স মে সতো;

পুনরাযু চ মে লদ্ধো, এৰং জানাহি মারিসা’’তি. (দী. নি. ২.৩৬৯);

কত্থচি পদপূরণমত্তমেৰ. যথাহ – ‘‘ইধাহং, ভিক্খৰে, ভুত্তাৰী অস্সং পৰারিতো’’তি (ম. নি. ১.৩০). ইধ পন লোকং উপাদায ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. অস্সুতৰা পুথুজ্জনোতি এত্থ পন আগমাধিগমাভাৰা ঞেয্যো ‘‘অস্সুতৰা’’ইতি. যস্স হি খন্ধধাতুআযতনপচ্চযাকারসতিপট্ঠানাদীসু উগ্গহপরিপুচ্ছাৰিনিচ্ছযরহিতত্তা দিট্ঠিপটিসেধকো নেৰ আগমো, পটিপত্তিযা অধিগন্তব্বস্স অনধিগতত্তা নেৰ অধিগমো অত্থি, সো আগমাধিগমাভাৰা ঞেয্যো ‘‘অস্সুতৰা’’ ইতি. স্ৰাযং –

পুথূনং জননাদীহি, কারণেহি পুথুজ্জনো;

পুথুজ্জনন্তোগধত্তা, পুথুৰাযং জনো ইতি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৭; ম. নি. অট্ঠ. ১.২; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.৫১; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৩০);

সো হি পুথূনং নানপ্পকারানং কিলেসাদীনং জননাদীহিপি কারণেহি পুথুজ্জনো. যথাহ – পুথু কিলেসে জনেন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু অৰিহতসক্কাযদিট্ঠিকাতি পুথুজ্জনা, পুথু সত্থারানং মুখুল্লোকিকাতি পুথুজ্জনা, পুথু সব্বগতীহি অৰুট্ঠিতাতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাভিসঙ্খারে অভিসঙ্খরোন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাওঘেহি ৰুয্হন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাসন্তাপেহি সন্তপ্পেন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু নানাপরিল়াহেহি পরিডয্হন্তীতি পুথুজ্জনা, পুথু পঞ্চসু কামগুণেসু রত্তা গিদ্ধা গধিতা মুঞ্ছিতা অজ্ঝোসন্না লগ্গা লগ্গিতা পলিবুদ্ধাতি পুথুজ্জনা, পুথু পঞ্চহি নীৰরণেহি আৰুটা নিৰুটা ওৰুটা পিহিতা পটিচ্ছন্না পটিকুজ্জিতাতি পুথুজ্জনা (মহানি. ৫১, ৯৪), পুথূনং ৰা গণনপথমতীতানং অরিযধম্মপরম্মুখানং নীচধম্মসমাচারানং জনানং অন্তোগধত্তাপি পুথুজ্জনা, পুথুৰ অযং ৰিসুংযেৰ সঙ্খ্যং গতো, ৰিসংসট্ঠো সীলসুতাদিগুণযুত্তেহি অরিযেহি জনোতিপি পুথুজ্জনো. এৰমেতেহি ‘‘অস্সুতৰা পুথুজ্জনো’’তি দ্ৰীহি পদেহি যে তে –

‘‘দুৰে পুথুজ্জনা ৰুত্তা, বুদ্ধেনাদিচ্চবন্ধুনা;

অন্ধো পুথুজ্জনো একো, কল্যাণেকো পুথুজ্জনো’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৭; ম. নি. অট্ঠ. ১.২; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.৬১; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.৫১; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৩০; ধ. স. অট্ঠ. ১০০৭) –

দ্ৰে পুথুজ্জনা ৰুত্তা, তেসু অন্ধপুথুজ্জনো ৰুত্তো হোতীতি ৰেদিতব্বো.

অরিযানং অদস্সাৰীতিআদীসু অরিযাতি আরকত্তা কিলেসেহি, অনযে ন ইরিযনতো, অযে ইরিযনতো, সদেৰকেন চ লোকেন অরণীযতো বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ বুদ্ধসাৰকা চ ৰুচ্চন্তি, বুদ্ধা এৰ ৰা ইধ অরিযা. যথাহ – ‘‘সদেৰকে, ভিক্খৰে, লোকে…পে… তথাগতো অরিযোতি ৰুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৫.১০৯৮).

সপ্পুরিসাতি এত্থ পন পচ্চেকবুদ্ধা তথাগতসাৰকা চ ‘‘সপ্পুরিসা’’তি ৰেদিতব্বা. তে হি লোকুত্তরগুণযোগেন সোভনা পুরিসাতি সপ্পুরিসা. সব্বেৰ ৰা এতে দ্ৰিধাপি ৰুত্তা. বুদ্ধাপি হি অরিযা চ সপ্পুরিসা চ পচ্চেকবুদ্ধাপি বুদ্ধসাৰকাপি. যথাহ –

‘‘যো ৰে কতঞ্ঞূ কতৰেদি ধীরো, কল্যাণমিত্তো দল়্হভত্তি চ হোতি;

দুখিতস্স সক্কচ্চ করোতি কিচ্চং, তথাৰিধং সপ্পুরিসং ৰদন্তী’’তি. (ম. নি. অট্ঠ. ১.২; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৩০; ধ. স. অট্ঠ. ১০০৭);

‘‘কল্যাণমিত্তো দল়্হভত্তি চ হোতী’’তি এত্তাৰতা হি বুদ্ধসাৰকো ৰুত্তো. কতঞ্ঞুতাদীহি পচ্চেকবুদ্ধা বুদ্ধাতি, যো ইমেসং অরিযানং অদস্সনসীলো, ন চ দস্সনে সাধুকারী, সো অরিযানং অদস্সাৰীতি ৰেদিতব্বো. সো চক্খুনা অদস্সাৰী, ঞাণেন অদস্সাৰীতি দুৰিধো, তেসু ঞাণেন অদস্সাৰী ইধ অধিপ্পেতো. মংসচক্খুনা হি দিব্বচক্খুনা ৰা অরিযা দিট্ঠাপি অদিট্ঠাৰ হোন্তি তেসং চক্খুনা ৰণ্ণমত্তগহণতো, ন অরিযভাৰগোচরতো. সোণসিঙ্গালাদযোপি চক্খুনা অরিযে পস্সন্তি, ন চ তে অরিযানং দস্সাৰিনো.

তত্রিদং ৰত্থু – চিত্তলপব্বতৰাসিনো কির খীণাসৰত্থেরস্স উপট্ঠাকো ৰুড্ঢপব্বজিতো একদিৰসং থেরেন সদ্ধিং পিণ্ডায চরিত্ৰা থেরস্স পত্তচীৰরং গহেত্ৰা পিট্ঠিতো আগচ্ছন্তো থেরং পুচ্ছি – ‘‘অরিযা নাম, ভন্তে, কীদিসা’’তি? থেরো আহ – ‘‘ইধেকচ্চো মহল্লকো অরিযানং পত্তচীৰরং গহেত্ৰা ৰত্তপটিপত্তিং কত্ৰা সহ চরন্তোপি নেৰ অরিযে জানাতি, এৰং দুজ্জানা, আৰুসো, অরিযা’’তি. এৰং ৰুত্তেপি সো নেৰ অঞ্ঞাসি. তস্মা চক্খুনা দস্সনং ন দস্সনং, ঞাণেন দস্সনমেৰ দস্সনং. যথাহ – ‘‘অলং তে, ৰক্কলি, কিং তে ইমিনা পূতিকাযেন দিট্ঠেন, যো খো, ৰক্কলি, ধম্মং পস্সতি, সো মং পস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৮৭). তস্মা চক্খুনা পস্সন্তোপি ঞাণেন অরিযেহি দিট্ঠং অনিচ্চাদিলক্খণং অপস্সন্তো, অরিযানং অধিগতঞ্চ ধম্মং অনধিগচ্ছন্তো, অরিযকরধম্মানং অরিযভাৰস্স চ অদিট্ঠত্তা ‘‘অরিযানং অদস্সাৰী’’তি ৰেদিতব্বো.

অরিযধম্মস্স অকোৰিদোতি সতিপট্ঠানাদিভেদে অরিযধম্মে অকুসলো. অরিযধম্মে অৰিনীতোতি এত্থ পন –

দুৰিধো ৰিনযো নাম, একমেকেত্থ পঞ্চধা;

অভাৰতো তস্স অযং, ‘‘অৰিনীতো’’তি ৰুচ্চতি. (ম. নি. অট্ঠ. ১.২; সু. নি. অট্ঠ. ১.উরগসুত্তৰণ্ণনা; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৩০; ধ. স. অট্ঠ. ১০০৭);

অযঞ্হি সংৰরৰিনযো পহানৰিনযোতি দুৰিধো ৰিনযো. এত্থ চ দুৰিধেপি ৰিনযে একমেকোপি ৰিনযো পঞ্চধা ভিজ্জতি. সংৰরৰিনযোপি হি সীলসংৰরো সতিসংৰরো ঞাণসংৰরো খন্তিসংৰরো ৰীরিযসংৰরোতি পঞ্চৰিধো. পহানৰিনযোপি তদঙ্গপ্পহানং ৰিক্খম্ভনপ্পহানং সমুচ্ছেদপ্পহানং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং নিস্সরণপ্পহানন্তি পঞ্চৰিধো.

তত্থ ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতো হোতি সমুপেতো’’তি (ৰিভ. ৫১১) অযং সীলসংৰরো. ‘‘রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং, চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতী’’তি (ম. নি. ১.২৯৫; সং. নি. ৪.২৩৯; অ. নি. ৩.১৬) অযং সতিসংৰরো.

‘‘যানি সোতানি লোকস্মিং, (অজিতাতি ভগৰা,)

সতি তেসং নিৰারণং;

সোতানং সংৰরং ব্রূমি, পঞ্ঞাযেতে পিধিয্যরে’’তি. (সু. নি. ১০৪১; চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৪; নেত্তি. ১১, ৪৫; ধ. স. অট্ঠ. ১০০৭) –

অযং ঞাণসংৰরো. ‘‘খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্সা’’তি (ম. নি. ১.২৪; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) অযং খন্তিসংৰরো. ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতী’’তি (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) অযং ৰীরিযসংৰরো. সব্বোপি চাযং সংৰরো যথাসকং সংৰরিতব্বানং ৰিনেতব্বানঞ্চ কাযদুচ্চরিতাদীনং সংৰরণতো ‘‘সংৰরো’’, ৰিনযনতো ‘‘ৰিনযো’’তি ৰুচ্চতি. এৰং তাৰ সংৰরৰিনযো পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৰেদিতব্বো.

তথা যং নামরূপপরিচ্ছেদাদীসু ৰিপস্সনাঞাণেসু পটিপক্খভাৰতো দীপালোকেনেৰ তমস্স, তেন তেন ৰিপস্সনাঞাণেন তস্স তস্স অনত্থস্স পহানং. সেয্যথিদং – নামরূপৰৰত্থানেন সক্কাযদিট্ঠিযা, পচ্চযপরিগ্গহেন অহেতুৰিসমহেতুদিট্ঠীনং, তস্সেৰ অপরভাগেন কঙ্খাৰিতরণেন কথংকথীভাৰস্স, কলাপসম্মসনেন ‘‘অহং মমা’’তি গাহস্স, মগ্গামগ্গৰৰত্থানেন অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞায, উদযদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা, ৰযদস্সনেন সস্সতদিট্ঠিযা, ভযদস্সনেন সভযে অভযসঞ্ঞায, আদীনৰদস্সনেন অস্সাদসঞ্ঞায, নিব্বিদানুপস্সনায অভিরতিসঞ্ঞায, মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণেন অমুঞ্চিতুকামতায, উপেক্খাঞাণেন অনুপেক্খায, অনুলোমেন ধম্মট্ঠিতিযং নিব্বানে চ পটিলোমভাৰস্স, গোত্রভুনা সঙ্খারনিমিত্তগ্গাহস্স পহানং. এতং তদঙ্গপ্পহানং নাম.

যং পন উপচারপ্পনাভেদেন সমাধিনা পৰত্তিভাৰনিৰারণতো ঘটপ্পহারেনেৰ উদকপিট্ঠে সেৰালস্স তেসং তেসং নীৰরণাদিধম্মানং পহানং, এতং ৰিক্খম্ভনপ্পহানং নাম. যং চতুন্নং অরিযমগ্গানং ভাৰিতত্তা তংতংমগ্গৰতো অত্তনো অত্তনো সন্তানে ‘‘দিট্ঠিগতানং পহানাযা’’তিআদিনা (ধ. স. ২৭৭; ৰিভ. ৬২৮) নযেন ৰুত্তস্স সমুদযপক্খিযস্স কিলেসগণস্স অচ্চন্তঅপ্পৰত্তিভাৰেন পহানং, ইদং সমুচ্ছেদপ্পহানং নাম. যং পন ফলক্খণে পটিপ্পস্সদ্ধত্তং কিলেসানং, এতং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং নাম. যং সব্বসঙ্খতনিস্সটত্তা পহীনসব্বসঙ্খতং নিব্বানং, এতং নিস্সরণপ্পহানং নাম. সব্বম্পি চেতং পহানং যস্মা চাগট্ঠেন পহানং, ৰিনযনট্ঠেন ৰিনযো, তস্মা ‘‘পহানৰিনযো’’তি ৰুচ্চতি. তং তং পহানৰতো ৰা তস্স তস্স ৰিনযস্স সম্ভৰতোপেতং ‘‘পহানৰিনযো’’তি ৰুচ্চতি. এৰং পহানৰিনযোপি পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৰেদিতব্বো (ম. নি. অট্ঠ. ১.২; সু. নি. অট্ঠ. ১.উরগসুত্তৰণ্ণনা; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৩০).

এৰমযং সঙ্খেপতো দুৰিধো ভেদতো চ দসৰিধো ৰিনযো ভিন্নসংৰরত্তা, পহাতব্বস্স চ অপ্পহীনত্তা যস্মা এতস্স অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্স নত্থি, তস্মা অভাৰতো তস্স অযং ‘‘অৰিনীতো’’তি ৰুচ্চতীতি. এসেৰ নযো সপ্পুরিসানং অদস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স অকোৰিদো, সপ্পুরিসধম্মে অৰিনীতোতি এত্থপি. নিন্নানাকরণঞ্হি এতমত্থতো. যথাহ – ‘‘যেৰ তে অরিযা, তেৰ তে সপ্পুরিসা. যেৰ তে সপ্পুরিসা, তেৰ তে অরিযা. যো এৰ সো অরিযানং ধম্মো, সো এৰ সো সপ্পুরিসানং ধম্মো. যো এৰ সো সপ্পুরিসানং ধম্মো, সো এৰ সো অরিযানং ধম্মো. যেৰ তে অরিযৰিনযা, তেৰ তে সপ্পুরিসৰিনযা. যেৰ তে সপ্পুরিসৰিনযা, তেৰ তে অরিযৰিনযা. অরিযেতি ৰা, সপ্পুরিসেতি ৰা, অরিযধম্মেতি ৰা, সপ্পুরিসধম্মেতি ৰা, অরিযৰিনযেতি ৰা, সপ্পুরিসৰিনযেতি ৰা এসেসে একে একট্ঠে সমে সমভাগে তজ্জাতে তঞ্ঞেৰাতি (ধ. স. অট্ঠ. ১০০৭; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৩০).

রূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি ইধেকচ্চো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ‘‘যং রূপং, সো অহং, যো অহং, তং রূপ’’ন্তি রূপঞ্চ অত্তানঞ্চ অদ্ৰযং সমনুপস্সতি. সেয্যথাপি তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো ‘‘যা অচ্চি, সো ৰণ্ণো. যো ৰণ্ণো, সা অচ্চী’’তি অচ্চিঞ্চ ৰণ্ণঞ্চ অদ্ৰযং সমনুপস্সতি, এৰমেৰ ইধেকচ্চো রূপং অত্ততো…পে… সমনুপস্সতীতি (পটি. ম. ১.১৩০-১৩১) এৰং রূপং ‘‘অত্তা’’তি দিট্ঠিপস্সনায পস্সতি. রূপৰন্তং ৰা অত্তানন্তি অরূপং ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা ছাযাৰন্তং রুক্খং ৰিয তং রূপৰন্তং ‘‘অত্তা’’তি সমনুপস্সতি. অত্তনি ৰা রূপন্তি অরূপমেৰ ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা পুপ্ফস্মিং গন্ধং ৰিয অত্তনি রূপং সমনুপস্সতি. রূপস্মিং ৰা অত্তানন্তি অরূপমেৰ ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা করণ্ডকে মণিং ৰিয তং অত্তানং রূপস্মিং সমনুপস্সতি. ৰেদনাদীসুপি এসেৰ নযো.

তত্থ ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি সুদ্ধরূপংযেৰ ‘‘অত্তা’’তি কথিতং. ‘‘রূপৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা রূপং, রূপস্মিং ৰা অত্তানং. ৰেদনং অত্ততো… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি (পটি. ম. ১.১৩১) ইমেসু সত্তসু ঠানেসু অরূপং ‘‘অত্তা’’তি কথিতং, ‘‘ৰেদনাৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা ৰেদনা, ৰেদনায ৰা অত্তান’’ন্তি এৰং চতূসু খন্ধেসু তিণ্ণং তিণ্ণং ৰসেন দ্ৰাদসসু ঠানেসু রূপারূপমিস্সকো অত্তা কথিতো. তত্থ রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি. ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতীতি পঞ্চসু ঠানেসু উচ্ছেদদিট্ঠি কথিতা. অৰসেসেসু সস্সতদিট্ঠি. এৰমেত্থ পন্নরস ভৰদিট্ঠিযো পঞ্চ ৰিভৰদিট্ঠিযো হোন্তি. তা সব্বাপি মগ্গাৰরণা, ন সগ্গাৰরণা, পঠমমগ্গৰজ্ঝাতি ৰেদিতব্বা.

আরঞ্ঞিকোতি অরঞ্ঞে নিৰাসং. পৰনেতি মহন্তে গম্ভীরৰনে. চরমানোতি তহিং তহিং ৰিচরমানো. ৰিস্সত্থো গচ্ছতীতি নিব্ভযো নিরাসঙ্কো চরতি. অনাপাথগতো লুদ্দস্সাতি মিগলুদ্দস্স পরম্মুখগতো. অন্তমকাসি মারন্তি কিলেসমারং ৰা দেৰপুত্তমারং ৰা অন্তং অকাসি. অপদং ৰধিত্ৰাতি কিলেসপদং হন্ত্ৰা নাসেত্ৰা. মারচক্খুং অদস্সনং গতোতি মারস্স অদস্সনৰিসযং পত্তো. অনাপাথগতোতি মারস্স পরম্মুখং পত্তো. সেসং সব্বত্থ পাকটমেৰ.

এৰং ভগৰা ইদম্পি সুত্তং অরহত্তনিকূটেনেৰ দেসেসি, দেসনাপরিযোসানে চ ৰুত্তসদিসোযেৰ ধম্মাভিসমযো অহোসীতি.

সদ্ধম্মপ্পজ্জোতিকায চূল়নিদ্দেস-অট্ঠকথায

মোঘরাজমাণৰসুত্তনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.